Η έννοια της κοινωνικής παρακμής δεν αποτελεί ένα ξαφνικό ιστορικόν ατύχημα, αλλά μια σταδιακή, εσωτερική διάβρωση των αξιών που κρατούν μια κοινότητα ενωμένη. Όταν οι δομές μιας κοινωνίας αρχίζουν να φθείρονται, το πρόβλημα σπανίως ξεκινά από την έλλειψη πόρων ή την οικονομική δυσπραγία· ξεκινά από την αλλοίωση του ανθρώπινου χαρακτήρος και την αντικατάσταση της ουσίας από το φαίνεσθαι.
Στην αρχαία Αθήνα, ο Σωκράτης υπήρξε ο κατεξοχήν παρατηρητής αυτής της πνευματικής μετατοπίσεως. Σε μια εποχή όπου η πόλις-κράτος είχε τυφλωθεί από τη δίψα για ισχύ, πλούτο και ρητορική εντύπωση, εκείνος επέλεξε να περπατά ξυπόλητος στην Αγορά, θέτοντας ερωτήματα που ξεγύμνωναν την ανθρώπινη ματαιοδοξία. Για τον Σωκράτη, η παρακμή μιας κοινωνίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την άγνοια που θεωρεί τον εαυτό της γνώση. Όταν οι άνθρωποι παύουν να εξετάζουν τον βίο τους («ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ») και αρκούνται στην τυφλή αποδοχή των κοινωνικών συμβάσεων, η κρίση έχει ήδη αρχίσει.
Η βαθύτερη ρίζα αυτής της κρίσεως εντοπίζεται στην ανατροπή της ηθικής ιεραρχίας. Σε μια υγιή κοινότητα, η αρετή (το εσωτερικό κάλλος) και η δικαιοσύνη αποτελούν τους πυλώνες της κοινής συνυπάρξεως. Στην παρακμάζουσα κοινωνία, όμως, η έμφαση μετατοπίζεται από την «αρετή» στη «φήμη» και την επιρροή. Ο Σωκράτης συχνά ερχόταν σε σύγκρουση με τους Σοφιστές της εποχής του, ακριβώς επειδή εκείνοι εδίδασκαν την τέχνη της πειθούς αποκομμένη από την αλήθεια. Όταν η ικανότητα να εντυπωσιάζεις ή να κυριαρχείς στον δημόσιο λόγο αποκτά μεγαλύτερη αξία από την εντιμότητα και τη σοφία, τότε ο θόρυβος αντικαθιστά τον διάλογο και η υποκρισία γίνεται το επίσημο νόμισμα των κοινωνικών σχέσεων.
Παράλληλα, η πολιτική ζωή αποσυνδέεται από τον αρχικό της σκοπό, που δεν είναι άλλος από την ευδαιμονία και την ηθική βελτίωση των πολιτών. Ο Σωκράτης παρομοίαζε την πόλη με ένα μεγάλο, νωθρό άλογο που χρειάζεται μια «αλογόμυγα» (τον ίδιο) για να το κεντρίζει και να το κρατά σε εγρήγορση. Όταν οι ηγέτες μίας κοινωνίας παύουν να λειτουργούν ως υπηρέτες του κοινού καλού και μετατρέπονται σε διαχειριστές της δικής τους ισχύος, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς καταρρέει. Το αποτέλεσμα είναι μια κοινωνία όπου η δικαιοσύνη γίνεται επιλεκτική, η αδικία κανονικοποιείται και ο πολίτης απομονώνεται στον ιδιωτικό του μικρόκοσμο, αδιαφορώντας για το σύνολον.
Σε τελευταία ανάλυση, η παρακμή δεν είναι τίποτε άλλο παρά η νίκη του εγωισμού έναντι της συλλογικότητος και του ενστίκτου έναντι του ορθού λόγου. Η σωκρατική θεραπεία απέναντι σε αυτό το φαινόμενον παραμένει συγκλονιστικά απλή αλλά και επώδυνη, η επιστροφή στην αυτογνωσία. Μία κοινωνία δύναται να αναγεννηθεί μόνον όταν τα μέλη της βρουν το θάρρος να κοιτάξουν εντός τους, να αναγνωρίσουν τα όρια της γνώσεώς τους και να θέσουν ξανά την ηθική ακεραιότητα ως το μοναδικό μέτρον της ανθρώπινης αξίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου