Η Περικτιόνη και η μυσταγωγία της Νόησης

Η μορφή της Περικτιόνης,[*] παραμένει μία από τις πλέον αινιγματικές και υποβλητικές παρουσίες της αρχαίας Ελληνικής φιλοσοφίας. Αν και τα ιστορικά στοιχεία γύρω από τη ζωή της είναι περιορισμένα, η παράδοση τη συνδέει με τον Πυθαγόρειο και τον πρώιμο Πλατωνικό κόσμο, ενώ σε ορισμένες αρχαίες μαρτυρίες εμφανίζεται ακόμη και ως συγγενικό πρόσωπο του Πλάτων. Πέρα όμως από τη βιογραφική αβεβαιότητα, εκείνο που διασώθηκε με μεγαλύτερη δύναμη είναι το πνευματικό αποτύπωμα των ρήσεων που της αποδίδονται — φράσεις σύντομες, αλλά διαποτισμένες από το ελληνικό ιδεώδες της αρμονίας, της θεωρίας και της εσωτερικής ανόδου.

Η Περικτιόνη ανήκει στην παράδοση εκείνη όπου η φιλοσοφία δεν ήταν απλώς διανοητική άσκηση, αλλά τρόπος υπάρξεως. Ο άνθρωπος δεν θεωρούνταν σοφός επειδή κατείχε πολλές γνώσεις, αλλά επειδή είχε εναρμονίσει την ψυχή του με την τάξη του κόσμου. Η σοφία αποτελούσε μορφή μύησης στην ενότητα του Παντός.
Χαρακτηριστική είναι η ρήση που της αποδίδεται:

«Σοφίας ἔργον τὰ τῶν ὅλων θεωρεῖν.»
Δηλαδή:
«Έργο της σοφίας είναι να βλέπει και να κατανοεί κανείς τη φύση και την ενότητα των πάντων.»

Το απόφθεγμα αυτό εκφράζει βαθιά την Πυθαγόρεια και Πλατωνική αντίληψη περί σοφίας. Ο σοφός δεν εγκλωβίζεται στο αποσπασματικό και στο εφήμερο, αλλά αναζητά τη συνοχή του κόσμου, την αόρατη αρμονία που συνδέει όλα τα όντα. Η λέξη «θεωρεῖν» στην αρχαία Ελληνική σκέψη δεν σημαίνει απλή παρατήρηση. Είναι πνευματική θέαση, συμμετοχή του Νου στην τάξη του σύμπαντος. Ο άνθρωπος καλείται να υπερβεί το χάος των επιφανειακών εντυπώσεων και να αντικρίσει το Όλον ως ενιαία πραγματικότητα.

Η δεύτερη ρήση που αποδίδεται στην Περικτιόνη αποκαλύπτει ακόμη βαθύτερα αυτή τη μυσταγωγική διάσταση:

«Ὁ νοῦς ἀνθρώπῳ πρὸς θεὸν ἐγγυτάτω.»
Δηλαδή:
«Ο νους είναι το στοιχείο του ανθρώπου που βρίσκεται πιο κοντά στο θείο.»

Στην αρχαία Ελληνική φιλοσοφία ο Νους δεν είναι απλώς η λογική ικανότητα. Είναι η ανώτερη δύναμη της ψυχής, εκείνη που μπορεί να συλλάβει την αλήθεια, να αναγνωρίσει το μέτρο και να στραφεί προς το θείο. Η φράση αυτή εκφράζει την πεποίθηση ότι μέσα στον άνθρωπο υπάρχει μια πνευματική συγγένεια προς την ανώτερη κοσμική αρχή. Ο Νους λειτουργεί ως εσωτερικός άξονας αναβάσεως· όσο καθαρίζεται από τη σύγχυση και την αταξία, τόσο πλησιάζει την αλήθεια του κόσμου.

Οι δύο αυτές ρήσεις συνθέτουν ουσιαστικά μια ενιαία φιλοσοφική διδασκαλία. Η σοφία είναι η θέαση της ενότητας των πάντων, και ο Νους είναι το μέσο μέσω του οποίου ο άνθρωπος μπορεί να προσεγγίσει αυτή την ενότητα. Έτσι η φιλοσοφία μετατρέπεται σε εσωτερική άσκηση, σε πορεία αυτογνωσίας και πνευματικής καθάρσεως.

Μέσα από τη μορφή της Περικτιόνης διασώζεται επίσης μια λησμονημένη διάσταση της Ελληνικής παράδοσης: η παρουσία των γυναικών στον χώρο της φιλοσοφικής και μυητικής ζωής. Στον πυθαγόρειο κόσμο η γυναίκα μπορούσε να είναι φορέας σοφίας, μέτρου και εσωτερικής αρμονίας. Δεν περιοριζόταν μόνο στον οίκο, αλλά συμμετείχε ενεργά στην αναζήτηση της αλήθειας και της κοσμικής τάξεως.
Έτσι η Περικτιόνη παραμένει μέχρι σήμερα μια συμβολική μορφή της ελληνικής μυσταγωγικής σκέψης. Οι λιγοστές φράσεις που της αποδίδονται φέρουν ακόμη το άρωμα μιας αρχαίας σοφίας όπου ο άνθρωπος δεν αναζητούσε μόνο να γνωρίσει τον κόσμο, αλλά να ενωθεί αρμονικά μαζί του μέσω του Νου και της θεωρίας του Όλου.
---------------------------
*Η αρχαία παράδοση συνδέει την Περικτιόνη με την Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. και συχνά παρουσιάζεται ως μητέρα ή στενή συγγενής του Πλάτωνος. Ωστόσο, τα φιλοσοφικά κείμενα που αποδίδονται στο όνομά της φαίνεται πως είναι μεταγενέστερα. Οι περισσότεροι σύγχρονοι μελετητές θεωρούν ότι πιθανόν γράφτηκαν κατά την Ελληνιστική περίοδο, ίσως μεταξύ 3ου και 2ου αιώνα π.Χ., από Πυθαγόρειους κύκλους που απέδωσαν τα έργα σε μια παλαιότερη σεβαστή μορφή για να τους προσδώσουν κύρος. Η Περικτιόνη συνδέεται κυρίως με: την Αθήνα, τον Πλατωνικό κύκλο, και την Πυθαγόρεια παράδοση της Κάτω Ιταλίας και της μεγάλης Ελλάδας.