7 ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΟΥ ΘΑ ΑΛΛΑΞΟΥΝ ΤΗΝ “ΑΝΤΙΛΗΨΗ” ΣΟΥ

Η Πραγματικότητα δεν είναι τόσο απλή όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε. Αρκετά πράγματα που θεωρούμε αληθινά και δεδομένα είναι στην ουσία ψευδή. Οι Επιστήμονες αλλά και οι Φιλόσοφοι έχουν κάνει ότι μπορούν για να εισάγουν αυτές τις Θεωριες στην κοινή λογική – όπως θα δείτε από τα επτά παραδείγματα παρακάτω:

 7 Θεωριες που θα αλλαξουν την “αντιληψη” σου:

Ο Μεγάλος Παγετώνας

Ο Μεγάλος Παγετώνας είναι η θεωρία που εξηγεί το τελευταίο στάδιο στο οποίο θα εισχωρήσει τελικά το σύμπαν μας, επειδή ξεμένει από αποθέματα ενέργειας. Καθώς αυτή η ενέργεια εξασθενεί – αναφέρει η θεωρία – το Σύμπαν χαμηλώνει ταχύτητα. Με άλλα λόγια υπάρχει μία χαμηλή απώλεια θερμότητας , καθώς η θερμότητα αυτή παράγεται από την κίνηση των σωματιδίων ενέργειας. Υπάρχει βραδύτητα στην κίνηση, και σύμφωνα με την θεωρία υποτίθεται πως το σύμπαν θα σταματήσει. Κάτι που μας κάνει να θυμηθούμε αυτό που έγραψε ο T.S.Eliot: ” Αυτός είναι ο τρόπος που θα καταστραφεί ο κόσμος: Όχι με μία έκρηξη, αλλά με ένα κλαψούρισμα..“

 Η Θεωρία του Σολιψισμού / Εγωμονισμού

Η Θεωρία του Σολιψισμού είναι μία Φιλοσοφική θεωρία που αναφέρει πως τίποτα δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί πέρα από την ύπαρξη του ατομικού Νου. Ακούγεται λιγάκι υπερβολικό, καθώς θεωρούμε πως υπάρχουν όλα όσα βλέπουμε – αγγίζουμε – νιώθουμε, όμως η θεωρία αναφέρει πως είναι ουσιαστικά αδύνατο να επιβεβαιώσεις την ύπαρξη των πάντων, παρά μονάχα της ίδιας σου της Συνειδητότητας.Αν σχετίσουμε την πραγματικότητα με όλα τα ζωντανά όνειρα που έχουμε δει στην ζωή μας, τότε ίσως μπορέσουμε να αναρωτηθούμε αν και η πραγματικότητα στην οποία ζούμε δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα ολοζώντανο όνειρο...

Η Θεωρία του Ιδεαλισμού

Ο Ιδεαλισμός αναφέρει την πεποίθηση πως τα πάντα υπάρχουν ως ιδέα μέσα στο μυαλό, ή πιο συγκεκριμένα, ως ιδέα στο μυαλό κάποιου. Ο George Berkeley, Διάσημος ιδεαλιστής Φιλόσοφος ανακάλυψε πως οι πεποιθήσεις του θεωρήθηκαν αστείες από κάποιους επικριτές του, αναφέροντας πως ένας από τους “αντιπάλους του” έκλεισε τα μάτια και κλώτσησε μία πέτρα φεύγοντας. Το ζήτημα είναι πως αν αυτή η πέτρα υπήρχε στο μυαλό μονάχα ενός ανθρώπου, τότε δεν θα μπορούσε καν να την δει. Μπορούν όλα να υπάρχουν και να σχηματίζονται μέσα από μία ιδέα στο μυαλό των ανθρώπων;

 Η Θεωρία του Παροντισμού

Ο χρόνος είναι μία έννοια που παίρνουμε ως δεδομένη. Αν αναλογιστούμε τον χρόνο για λίγο θα διαπιστώσουμε πως τον διαχωρίζουμε σε παρελθόν,παρόν και μέλλον. Οι “Παροντιστές” Φιλόσοφοι πάντως θεωρούν πως δεν υπάρχει ούτε παρόν ούτε μέλλον, παρά μονάχα το Παρόν.

Κοιτώντας την θεωρία πιο απλά, τα τελευταία σου γενέθλια δεν υπάρχουν πια και κάθε λέξη του άρθρου παύει να υπάρχει αφότου την διαβάσεις ή ώσπου να ανατρέξεις σε αυτή. Το Μέλλον δεν υπάρχει, καθώς ο χρόνος δεν μπορεί ναι υπάρχει και πίσω και μπροστά. Τα λόγια του Βουδιστή Fyodor Shcherbatskoy αναφέρουν χαρακτηριστικά : “Κάθε παρελθόν είναι αναληθές, κάθε μέλλον είναι αναληθές, όλα υπάρχουν στην φαντασία μας, δίχως υπόσταση, νοητικές έννοιες.. Το απόλυτα αληθινό είναι η παρούσα στιγμή της φυσικής μας ύπαρξης…”

Η Θεωρία του Ετερναλισμού

Ο Ετερναλισμός είναι στην ουσία η αντίθετη θεωρία του Παροντισμού. Αυτή η Φιλοσοφική Θεωρία αναφέρει πως ο χρόνος έχει στην ουσία πολλές στρώσεις και θα μπορούσε να συγκριθεί με ένα σπογκωειδές κεικ με πολλές στρώσεις.

Όλες αυτές οι στρώσεις υπάρχουν ταυτόχρονα αλλά η μία από αυτές βιώνεται από τον παρατηρητή ανάλογα με το που βρίσκεται και τι παρατηρεί.

 Η Θεωρία του Multiverse

Σίγουρα όλοι μας λίγο πολύ έχουμε ακούσει για την θεωρία του Multiverse που αναφέρει πως υπάρχουν άπειρα παράλληλα σύμπαντα. Οι παράλληλοι κόσμοι – φαίνεται πως είναι περίπου σαν τον δικό μας με μικρές ( ή σε ορισμένες περιπτώσεις και τεράστιες) διαφορές. Σύμφωνα με την Θεωρία, υπάρχει ένας άπειρος αριθμός από τέτοια Σύμπαντα.

 Μυθιστορηματική Πραγματικότητα

Η «Μυθιστορηματικη Πραγματικοτητα» είναι μια κοσμοθεωρία που αρέσκεται στην επιβεβαίωση της ύπαρξης των μυθιστορηματικών αντικειμένων. Ένας από τους Γνωστότερους υποστηρικτές της θεωρίας ήταν ο Φιλόσοφος David Lewis, που υποστήριζε πως η πραγματικότητα είναι δεικτική. Με άλλα λόγια ο ρεαλισμός των Μυθιστορηματικών αντικειμένων βασίζεται στην ατομική κατανόηση και οπτική του ατόμου. Αυτή η έννοια αποτελείται από έξι κύριες κατηγορίες: Ας δούμε τις 3 από αυτές
Υπάρχουν πιθανοί άλλοι Κόσμοι – είναι όσο πραγματικοί είναι ο δικός μας κόσμος;
Οι πιθανό αυτοί κόσμοι αποτελούνται από ίδια είδη αντικειμένουν του κόσμου μας. Διαφέρουν σε περιεχόμενο, αλλά όχι σε είδος.
Αυτοί οι κόσμοι δεν γίνεται να μειωθούν σε κάτι πιο βασικό. Είναι οντότητες ανεπίδεικτες αλλοιώσεως.

Βασικά αυτό που ο Lewis επισημαίνει με αυτές τις κατηγορίες είναι πως επειδή ένας κόσμος δεν είναι δικός μας ή οικείος μας δεν σημαίνει πως μπορούμε να υποστηρίξουμε οτι είναι λιγότερο αληθινός από τον δικό μας επειδή δεν τον κατοικούμε και δεν ξέρουμε την πραγματική του φύση.

Μη ζητάς την υπέρβαση όταν εσύ δεν την κάνεις

Οι σχέσεις είναι εξ ορισμού κτητικές και εγωιστικές. Σε κάνουν να τα θες όλα ή τίποτα. Δε συμβιβάζεσαι με ημίμετρα, δε χορταίνεις με μικρές τζούρες, δε γεμίζεις μέσα σου με συμβιβασμούς. Είναι ο έρωτας που σε κάνει άπληστο και αδηφάγο.

Κάπως έτσι έρχεται η στιγμή, που ζητάς στον άλλον να κάνει την υπέρβαση. Να περάσει τα προσωπικά του όρια και τείχη, να κάνει κάτι, που ίσως δε θα τον εκφράζει. Από το να παρατήσει τη δουλειά του, να σε ακολουθήσει στο εξωτερικό, να χωρίσει την άλλη για σένα, αλλά και πιο απλά όπως το να σε γνωρίσει στους φίλους του, στους γονείς του, να μείνετε σε άλλη περιοχή μακριά από τους φίλους του, να αλλάξει χρώμα στα μαλλιά και στυλ ντυσίματος.

Να ξεκαθαρίσουμε, πως όταν εσύ ζητάς το κάτι παραπάνω από τον άλλον, έχεις κάποιου είδους, ας το πούμε πρόβλημα. Δηλαδή, δεν αγαπάς τον άλλον για αυτό που είναι, αλλά για αυτό που μπορεί να γίνει δίπλα σου. Τον θες στα δικά σου μέτρα και σταθμά. Να ταιριάζει στην ιδεατή εικόνα που έχεις στο μυαλό σου. Λάθος.

Ακόμα πιο λάθος είναι όταν εσύ που ζητάς από τον άλλον την υπέρβαση, δεν είσαι διατεθειμένος να κουνήσεις το μικρό σου δαχτυλάκι. Εγωιστικό να το βαφτίσουμε, παρτάκια να σε πούμε, τι απ’ όλα σε κάνει να αισθάνεσαι καλύτερα;

Κι ο άλλος έχει απαιτήσεις. Κι ο άλλος θέλει να κάνεις το παραπάνω για 'κείνον. Να νιώσει πως είναι ο σημαντικότερος άνθρωπος που πέρασε από τη ζωή σου. Να δει ότι σημαίνει κάτι πιο μεγάλο απ' ό,τι οι προηγούμενοι σύντροφοί σου. Δεν μπορείς εσύ να ζητάς τον ουρανό με τ’ άστρα και εσύ να του προσφέρεις ψίχουλα. Δεν είναι περιστέρι.

Διότι κι ο άλλος τα έχει με συγκεκριμένο τρόπο στο μυαλό του. Κι ο άλλος μπορεί να θέλει να αλλάξεις πράγματα, αλλά επειδή ξέρει πως ο καθένας πρέπει να αλλάζει μόνο επειδή το θέλει ο ίδιος, αναδιπλώνεται. Έχει την αυτοσυγκράτηση και την υπομονή να τα καταλάβεις μόνος σου, δίνοντάς σου ίσως μικρά δείγματα.

Τι νομίζεις, πως είναι ο άλλος ν' άγεται και να φέρεται από τις ορέξεις σου; Παιχνιδάκι σου; Κάπου το παρεξηγείς. Κανένας δεν είναι η μαριονέτα σου κι εσύ δεν είσαι ο θιασάρχης να την κουνάς κατά πώς θες. Και το κυριότερο. Κανένας δε θέλει κάποιον που τον δεν τον εκτιμά για αυτό που είναι με τα καλά και τα στραβά του. Θέλει να είσαι ερωτευμένος για όλα αυτά. Πάντα έρχεται κάποια στιγμή που θα μπουχτίσει και θα σε παρατήσει σύξυλο, όση υπομονή και να έχει. Διότι κι ο άλλος θα νιώσει το κορόιδο της υπόθεσης. Και τότε θα τρέχεις και δε θα φτάνεις.

Αν λοιπόν θες από το σύντροφό σου να κάνει το παραπάνω βήμα, να είσαι έτοιμος να κάνεις κι εσύ θυσίες. Για να κρατήσεις τον άλλον πρέπει να δώσεις μεν μάχη, αλλά η μάχη του έρωτα να γνωρίζεις, πως έχει και απώλειες. Ναι, στον έρωτα δεν πρέπει να πέφτεις αμαχητί, αλλά οφείλεις για την τιμή των όπλων ν' αφήνεις και τον άλλον να νιώσει κάποια στιγμή νικητής της καρδιάς και του μυαλού σου.

Το CERN φόρτωσε στο διαδίκτυο 300 terabytes γνώσης

Χθες, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Πυρηνικών Ερευνών (CERN) διέθεσε τα πρώτα δεδομένων από το Μεγάλο Επιταχυντή Αδρονίων (Large Hadron Collider ή LHC) στο διαδίκτυο για οποιονδήποτε επιθυμεί να τα χρησιμοποιήσει: Έτσι το διαδίκτυο απέκτησε 300 terabytes γνώσης.

Τα δεδομένα συμπεριλαμβάνουν 100 TB «δεδομένα από τις συγκρούσεις πρωτονίων στα 7 TeV, που αποτελούν το ήμισυ των δεδομένων που έχουν συλλεχθεί στον LHC από τον ανιχνευτή CMS το 2011.»

Η κυκλοφορία αυτών των δεδομένων προστέθηκε σε ένα άλλο infodump του 2014, και μπορείτε να έχετε πρόσβαση μέσω του CΕRN Portal Open Data.

Μερικές από τις πληροφορίες που διατέθηκαν για το κοινό είναι πρωτογενή δεδομένα που δεν έχουν επεξεργαστεί οι επιστήμονες του CΕRN, ενώ μερικά άλλα έχει ήδη υποστεί επεξεργασία, για να γίνουν προσιτά για μαθήματα επιστήμης του γυμνασίου.

Το CERN κυκλοφόρησε ανεπεξέργαστα δεδομένα για μερικούς πρακτικούς λόγους:

«Όταν έχουμε εξαντλήσει την εξερεύνηση των δεδομένων, δεν βλέπουμε κανένα λόγο για να μην τα δημοσιοποιούμε. Τα οφέλη είναι πολλά, όπως το να εμπνεύσουμε μαθητές γυμνασίου να εκπαιδευτούν σαν οι φυσικοί σωματιδίων του αύριο» ανέφερε η Kati Lassila-Perini, η φυσικός CMS που είναι υπεύθυνη για την διαχείριση των δεδομένων.

Το «άνοιγμα» της πληροφόρησης έχει φυσικά και πρακτικές επιστημονικές χρήσεις, καθώς: το CΕRN αναφέρει ότι έχουν ήδη περιπτώσεις επιστημόνων που επιβεβαιώνουν τα αποτελέσματά τους, ή άλλοι επιστήμονες που προχωρούν τις έρευνές τους με τρόπους που δεν είχαν προβλέψει αρχικά.

Η Δύναμη της Αυθεντικότητας

Το πιο σημαντικό δώρο που μπορούμε να κάνουμε στον εαυτό μας είναι να δεσμευτούμε ότι θα ζήσουμε τη ζωή που είναι για εμάς η αυθεντική.

Όμως, για να είμαστε ειλικρινείς με τον εαυτό μας, πρέπει να παραδεχτούμε πως αυτό δεν είναι και εύκολη υπόθεση.

Πρέπει να απελευθερωθούμε από όλα τα απατηλά θέλγητρα της κοινωνίας και να ζήσουμε τη ζωή μας με τους δικούς μας όρους, ακολουθώντας τις δικές μας αξίες και συμβαδίζοντας με τα αρχικά μας όνειρα.

Πρέπει να αφυπνίσουμε τον κρυφό μας εαυτό μας· να εξερευνήσουμε τις άρρητες και βαθιά κρυμμένες ελπίδες, επιθυμίες, δυνάμεις και αδυναμίες μας που μας κάνουν να είμαστε αυτό που είμαστε.

Πρέπει να καταλάβουμε από πού ξεκινήσαμε και πού πηγαίνουμε.

Κάθε απόφαση που παίρνουμε, κάθε βήμα που κάνουμε, πρέπει να εμπνέεται από τη δέσμευσή μας να ζήσουμε μια ζωή που θα είναι αληθινή, τίμια και αυθεντική απέναντι στον εαυτό μας και μόνο.

Και καθώς θα προχωρούμε, είναι σίγουρο ότι θα γνωρίσουμε ευτυχία πολύ μεγαλύτερη από όση είχαμε ποτέ μας φανταστεί.

Γάμος: Τα κρίσιμα στάδια που απειλούν την ισορροπία του

Η ανάπτυξη του ατόμου και η πορεία του γάμου είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Τα στάδια της συζυγικής ζωής έχουν καλύτερα διερευνηθεί υπό το φως των σχετικά πρόσφατων ερευνών των Levinson et al και του Gould για την ανάπτυξη του ενήλικα. Οι ως άνω συγγραφείς πρότειναν μια σειρά από φυσιολογικά στάδια του κύκλου ζωής του ενήλικου ατόμου.

Όταν τα νεαρά άτομα απομακρύνονται από τις γονεϊκές οικογένειες για να φτιάξουν τη δική τους, χρειάζονται ένα χρονικό διάστημα για να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες ζωής και να «κόψουν τους ομφάλιους λώρους» που τους συν­δέουν με τις οικογένειες των γονιών τους. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η απε­μπλοκή (διακοπή) από τις γονεϊκές οικογένειες γίνεται σε διαφορετική χρονική στιγμή για τα δύο μέλη του νέου ζεύγους. Αυτό εξαρτάται από τις ανάγκες τις γονεϊκής οικογένειας να κρατήσει το μέλος μέσα στα δικά της όρια για διάφορους λόγους (μοναξιάς, αρρώστιας, ανασφάλειας, οικονομικούς κ.λπ.), αλλά και από την ωριμότητα του ατόμου που απομακρύνεται και από το πόσο ασφαλής νιώθει ανασφάλειά της και την υποχρεώνουν να γυρίζει πίσω στην ασφάλεια της γονικής αγκαλιάς.

Το ίδιο πράγμα μπορεί φυσικά να συμβεί και από την πλευρά του άνδρα. Η οικογένειά του (συνήθως η μητέρα) έχει την τάση να κρατάει για ασφά­λεια ή για οικονομικούς λόγους το αρσενικό παιδί, ενώ διώχνει ευκολότερα το θηλυκό. Έτσι, ο γιος είναι στενά δεμένος με τη ....μαμά και η νύφη πρέπει να βρει τον τρόπο να τον οδηγήσει στο κέντρο της νέας οικογένειας. Από αυτό (και άλλα) προκύπτουν οι γνωστές συγκρούσεις νύφης και πεθεράς.

Σε ένα δεύτερο στάδιο, τα μέλη του ζεύγους αναρωτιούνται αν έκαναν καλή εκλογή συντρόφου και τότε παραπονούνται ο ένας στον άλλο ότι έχει αλλάξει, δεν τον/την αγαπά κ.λπ. Αν έχουν εμφανιστεί παιδιά, τότε η πίεση να ανταποκριθούν σωστά στο γονεϊκό ρόλο και ο τρόπος ανατροφής μπορεί να γίνουν πεδία συγκρούσεων και αντιπαραθέσεων των γονεϊκών οικογενειών, π.χ. εμάς η μαμά μάς μεγάλωσε με ....«φασκιές» και γίναμε καλοί άνθρωποι. Γι’ αυτό, γίνατε έτσι κακοί, απαντά ο/η άλλος, ενώ εμάς μας μεγάλωσε χωρίς «φασκιές» και γίναμε...καλοί και αυθόρμητοι άνθρωποι κ.λπ. κ.λπ.

Αν το ζευγάρι δε βρει τρόπο να ισορροπήσει αυτές τις συγκρούσεις, τότε, στο επόμενο στάδιο, οι αμφιβολίες για τη σωστή επιλογή συντρόφου θα πολλαπλασιαστούν και οι συγκρούσεις θα γίνουν οξύτερες.

Σε ένα τέταρτο στάδιο, οι σύζυγοι έχουν διαφορετικούς και συχνά αλληλοσυγκρουόμενους τρόπους για ό,τι θεωρούν παραγωγικό για την οικογένεια.

Στο επόμενο στάδιο, οι σύζυγοι αρχίζουν να απομακρύνονται και να αντιλαμβά­νονται την επιτυχία διαφορετικά. Μετατοπίζουν το επίκεντρο των δραστηριοτήτων τους από την οικογένεια στην ατομική επιτυχία (επαγγελματική ή κοινωνική).

Στο επόμενο στάδιο, οι πρώτες σαφείς ενδείξεις από το πέρασμα του χρόνου οδηγούν σε επαναξιολόγηση της πορείας της σχέσης. Αν εξαχθούν αρνητικά συμπεράσματα, ακολουθεί επίταση των συγκρούσεων και συναισθηματική ανα­σφάλεια, που είναι δυνατό να καταλήξουν σε καταθλιπτικές ή υπερβολικές αντι­δράσεις. Η αναζήτηση εξωσυζυγικών σχέσεων μπορεί να ταράξει την ηρεμία της οικογενειακής ζωής, προκαλώντας συνήθως πρόσκαιρες αναστατώσεις.

Τέλος, το πέρασμα της ηλικίας μπορεί να αναζωπυρώσει παλιές ανασφάλειες, φόβους εγκατάλειψης, μοναξιάς, σεξουαλικής αποτυχίας, που εντείνουν τις συγκρούσεις.

Είναι σημαντικό να αναγνωρίζει κανείς ότι κρίσιμα στάδια στο γάμο συνδέονται με κρίσιμα στάδια της προσωπικής ζωής. Καταστάσεις που φαί­νονται να είναι καθαρά ατομικές ή δυαδικές, πολύ συχνά είναι το αποτέλεσμα μιας πολύπλοκης αλληλεπίδρασης μεταξύ συζυγικών και ατομικών στοιχείων.

Tο Ολοκαύτωμα του Μεσολογγίου

«Kι αυτοί οι ανελέητοι εχθροί ενώθηκαν στα δακρυά μου. Γλυκειά πνοή της ξάστερης νύχτας, ένα χαμόγελο πάνω στα νερά και παντού στην εξοχή. Ο σεισμός άνοιξε στο σκληρό βράχο βαθύ χάσμα που σκεπάστηκε με λουλούδια που έτρεμαν στην αύρα και στον ήλιο. Αν τύχει να γίνει κάτι απ’ αυτό που τώρα μοιάζει ανέφικτο, θα το συνοδέψει το μαρτύριο καί το αίμα. Γιατί μου φαίνεται αδύνατο να μπορέσει να περάσει απέναντι και ένας μόνο από μας. Σαν σκιά πλανιέται το κοπαδάκι μου μέσα στη νύχτα με τ’ άστρα, νύχτα δροσερή από τις προσευχές, γαλήνια σαν να είχε βρέξει ψωμί ο ουρανός» Διονύσιος Σολωμός

Το πρωί της 10ης Απριλίου, η οθωμανική ημισέληνος κυμάτιζε στα χαλάσματα του Μεσολογγίου.
Η Έξοδος του Μεσολογγίου(25 Απρ. 1825 – 10 Απρ. 1826)
Εμπλεκόμενες πλευρές: Έλληνες επαναστάτες vs Οθωμανική αυτοκρατορία
Ηγετικά πρόσωπα: Αλ. Μαυροκορδάτος, Κίτσος Τζαβέλλας, Νότης Μπότσαρης, Νικόλαος Στουρνάρης κ.α vs Κιουταχής, Ιμπραήμ Πασάς

Η «Έξοδος του Μεσολογγίου» ή το «Ολοκαύτωμα του Μεσολογγίου» αναφέρεται στην έξοδο που πραγματοποίησαν οι πολιορκημένοι στρατιώτες και άμαχοι του Μεσολογγίου, όταν οι δυνατότητες συνέχισης της άμυνας απέναντι στα τουρκικά και αιγυπτιακά στρατεύματα είχαν χαθεί. Το γεγονός συνέβη την νύχτα μεταξύ 10ης και 11ης Απριλίου 1826, κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821 και συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα γεγονότα της παγκόσμιας στρατιωτικής ιστορίας. Το Μεσολόγγι επαναστάτησε στις 20 Μαΐου του 1821. Η σημασία της θέσης έγινε γρήγορα αντιληπτή από την τοπική ηγεσία της επανάστασης.

Η Τρίτη πολιορκία του Μεσολογγίου (συχνά αναφέρεται και ως δεύτερη πολιορκία) ήταν ένα από τα σημαντικότερα πολεμικά γεγονότα της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821. Ήταν το γεγονός που έδωσε έμπνευση στο Διονύσιο Σολωμό να γράψει τους “Ελεύθερους Πολιορκημένους”. Έγινε στο διάστημα από 25 Απριλίου του 1825 έως 10 Απριλίου του 1826 οπότε και τερματίστηκε με την ηρωική έξοδο του Μεσολογγίου. Η πολιορκία διακρίνεται σε δύο φάσεις. Η πρώτη από τον Απρίλιο του 1825 μέχρι τον Οκτώβριο του 1825 όταν η πόλη πολιορκήθηκε από τα στρατεύματα του Κιουταχή και η δεύτερη από τον Δεκέμβριο του 1825 έως τον Απρίλιο του 1826 όταν η πόλη πολιορκήθηκε από τα στρατεύματα του Ιμπραήμ και του Κιουταχή από κοινού.

Το Μεσολόγγι κήρυξε την επανάσταση στις 20 Μαΐου 1821 με τον οπλαρχηγό Δημήτριο Μακρή. Το 1822, μετά την ήττα των ελλήνων στη μάχη του Πέτα τα τουρκικά στρατεύματα κατευθύνθηκαν προς το Μεσολόγγι και πολιόρκησαν την πόλη. Η Πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου διήρκεσε δύο μήνες και έληξε με αποτυχία των τουρκικών δυνάμεων να κυριεύσουν την πόλη. Στα μέσα του 1823 οι τουρκικές δυνάμεις σχεδίασαν νέα εκστρατεία που περιλάμβανε πολιορκία και κατάληψη του Μεσολογγίου. Μετά από σκληρές μάχες που δόθηκαν στην περιοχή της Ευρυτανίας τα τουρκικά στρατεύματα κατευθύνθηκαν προς το Μεσολόγγι. Οι αρχές και οι κάτοικοι της πόλης προετοιμάστηκαν για πολιορκία όμως τα τουρκικά στρατεύματα προτίμησαν να πολιορκήσουν το Αιτωλικό. Το γεγονός αυτό αναφέρεται συχνά ως Δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου.

Στην πόλη πραγματοποιήθηκε η συνέλευση της Δυτικής Ελλάδας και στη συνέχεια έγινε έδρα της διοίκησης της Δυτικής Ελλάδας που έφερε την ονομασία Οργανισμός της Δυτικής Χέρσου Ελλάδας. Το 1822 η πόλη πολιορκήθηκε για πρώτη φορά από τα στρατεύματα του Κιουταχή που είχε νικήσει τους Έλληνες στο Πέτα, και του Ομέρ Βρυώνη που είχε ολοκληρώσει την υποταγή του Σουλίου. Μετά από δύο μήνες οι Τούρκοι έλυσαν την πολιορκία έχοντας υποστεί σοβαρές απώλειες. Την επόμενη χρονιά ένα νέο τουρκικό στράτευμα κατευθύνθηκε προς το Μεσολόγγι άλλα αναλώθηκε ανεπιτυχώς στην πολιορκία του γειτονικού Αιτωλικού. Οι Τούρκοι μετά την αποτυχία να καταλάβουν το Αιτωλικό εγκατέλειψαν το σχέδιο επίθεσης στο Μεσολόγγι και αποχώρησαν.
Μετά την καταστροφική μάχη του Πέτα για τους έλληνες επαναστάτες (4 Ιουλίου 1822) ο Ομέρ Βρυώνης και ο Κιουταχής, επικεφαλής 11.000 ανδρών, κατήλθαν χωρίς αντίσταση στην κοιλάδα του Μεσολογγίου, την οποία απέκλεισαν από ξηράς (25 Οκτωβρίου). Μαζί τους βρέθηκαν και οι οπλαρχηγοί Βάλτου και Ξηρομέρου, Γεώργιος Βαρνακιώτης, Γιαννάκης Ράγκος, Γώγος Μπακόλας, Γεωργάκης Βαλτινός και Ανδρέας Ίσκος, που είχαν δηλώσει υποταγή στους δύο πασάδες. Ο Γιουσούφ Πασάς με τον στόλο του συμπλήρωνε τον αποκλεισμό της πόλης από τη θάλασσα. Το Μεσολόγγι εκείνα τα χρόνια ήταν το οικονομικό και πολιτικό κέντρο της Δυτικής Χέρσου Ελλάδας (σημερινής Δυτικής Στερεάς Ελλάδας).

Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος και ο Μάρκος Μπότσαρης με τα λείψανα του εκστρατευτικού σώματος του Πέτα ανέλαβαν την υπεράσπιση της πόλης. Το Μεσολόγγι ήταν ευπρόσβλητο από ξηράς και προστατευόταν από ένα χαμηλό περιτείχισμα κατασκευασμένο στις αρχές της Επανάστασης. Η δύναμη των πολεμιστών δεν υπερέβαινε τους 700 άνδρες, ενώ χρειάζονταν τουλάχιστον επταπλάσιοι υπερασπιστές. Στους προμαχώνες δεν υπήρχαν παρά μόνο 14 πυροβόλα. Τα πολεμοφόδια και τα τρόφιμα μόλις έφθαναν για ένα μήνα. Η θέση των πολιορκουμένων ήταν απελπιστική.

Στο στρατόπεδο των πολιορκητών υπήρχε διχογνωμία για το σχέδιο ενεργειών. Ο Κιουταχής και ο Γιουσούφ υποστήριζαν την άμεση κατάληψη του Μεσολογγίου με έφοδο. Ο Ομέρ Βρυώνης ήταν της γνώμης να το καταλάβουν δια συμβιβασμού, προκειμένου να διατηρηθεί η πόλη αλώβητη για τις ανάγκες του στρατού, μετά την ερήμωση της Αιτωλοακαρνανίας. Τελικά, επικράτησε η γνώμη του Ομέρ. Οι πολιορκούμενοι εξέλαβαν ως θείο δώρο την εξέλιξη αυτή. Άρχισαν ατέρμονες συζητήσεις περί συμβιβασμού, αναμένοντας τη βοήθεια που είχαν ζητήσει από την Πελοπόννησο και τα νησιά. Πράγματι, στα μέσα Νοεμβρίου στολίσκος από 11 πλοία υπό τον Ανδρέα Μιαούλη διέσπασε τον θαλάσσιο αποκλεισμό του Μεσολογγίου. Αποβίβασε 1000 άνδρες υπό τους Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, Ανδρέα Ζαΐμη και Κανέλλο Δεληγιάννη και προμήθευσε με τροφές και πολεμοφόδια τους υπερασπιστές του. Τότε, οι πολιορκούμενοι διαμήνυσαν στους Τούρκους πασάδες, ότι αν θέλουν το Μεσολόγγι να έλθουν να το πάρουν.

Η κατάσταση στο στρατόπεδο των πολιορκητών δεν ήταν καλύτερη από αυτή τον πολιορκουμένων. Τα πολεμοφόδια και τα τρόφιμα άρχισαν να ελαττώνονται και οι προμήθειες νέων κατέστησαν δυσχερείς. Έτσι, οι πασάδες αποφάσισαν έφοδο, αφού είχε χαθεί πολύτιμος χρόνος με τις διαπραγματεύσεις. Η επίθεση προγραμματίστηκε για τη νύχτα της 24ης προς 25η Δεκεμβρίου, με την ελπίδα ότι οι μαχητές θα εγκατέλειπαν τους προμαχώνες και θα πήγαιναν στις εκκλησιές για να γιορτάσουν τα Χριστούγεννα. Όμως, το σχέδιο της επίθεσης είχε διαρρεύσει στους μαχητές του Μεσολογγίου από τον ελληνικής καταγωγής γραμματικό του Ομέρ Βρυώνη, Γιάννη Γούναρη, κι έτσι η φρουρά παρέμεινε στις θέσεις της πανέτοιμη για την επίθεση.

Κατά την έφοδο, οι Οθωμανοί υπέστησαν πανωλεθρία κι οι δύο πασάδες αποφάσισαν να λύσουν την πολιορκία στις 31 Δεκεμβρίου 1822, επειδή κυκλοφορούσαν έντονες φήμες ότι έφθανε εναντίον τους ο Οδυσσέας Ανδρούτσος. Κατά τη διάρκεια της επιστροφής τους στην Ήπειρο, νέα δοκιμασία περίμενε τους καταπονημένους Οθωμανούς. Στην προσπάθειά τους να διαβούν τον πλημμυρισμένο Αχελώο, πολλοί στρατιώτες έχασαν τη ζωή τους. Τα υπολείμματα των δυνάμεων του Κιουταχή και του Ομέρ Βρυώνη έφθασαν σε κακή κατάσταση στις 21 Φεβρουαρίου 1823 στο Κραβασσαρά (σημερινή Αμφιλοχία) και στη συνέχεια πέρασαν με πλοία στην Πρέβεζα.

Η καταστροφή του οθωμανικού στρατού προκάλεσε την αποτυχία της εκστρατείας των δύο πασάδων κατά της Δυτικής Ελλάδας. Η επιτυχία των Ελλήνων έγινε μεγαλύτερη, καθώς μετά την αναχώρηση των Οθωμανών από το Μεσολόγγι, ενώθηκαν με τους επαναστάτες οι οπλαρχηγοί Ανδρέας Ίσκος και Γεωργάκης Βαλτινός, που είχαν προσχωρήσει στο τουρκικό στρατόπεδο. Ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός, με νωπά τα γεγονότα στο μυαλό του, αναφέρεται στην πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου και την καταστροφική διάβαση του Αχελώου από τους Τούρκους στο ποίημα του «Ύμνος εις την Ελευθερίαν», που έγραψε το Μάιο του 1823 (στροφές 88-121).
Τρία χρόνια μετά την αποτυχημένη απόπειρα κατάληψης του Μεσολογγίου από τους Κιουταχή και Ομέρ Βρυώνη, ο Σουλτάνος επανήλθε με νέο σχέδιο. Ανέθεσε και πάλι στον νικητή της Μάχης του Πέτα, Κιουταχή, να καταλάβει την πόλη, συνδυάζοντας αυτή τη φορά την επιχείρηση με την εκστρατεία του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο. Με μια πανίσχυρη στρατιά 20.000 ανδρών, ο Κιουταχής ξεκίνησε από τα Τρίκαλα στα τέλη Φεβρουαρίου του 1825 και στις 15 Απριλίου 1825 έφθασε προ του Μεσολογγίου.

Αμέσως άρχισε την πολιορκία της πόλεως, η οποία μπορεί να χωρισθεί σε δύο περιόδους: α) 15 Απριλίου έως 12 Δεκεμβρίου 1825 και β) 25 Δεκεμβρίου 1825 έως τις 11 Απριλίου 1826. Χωρίς σημαντική βοήθεια από τους υπόλοιπους Έλληνες, λόγω του εμφυλίου πολέμου κι έχοντας να αντιμετωπίσουν υπέρτερες εχθρικές δυνάμεις, οι 12.000 έλληνες του Μεσολογγίου αντιστάθηκαν καρτερικά επί ένα χρόνο. Την οργάνωση της άμυνας ανέλαβε τριμελής επιτροπή υπό τους Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλο, Δημήτριο Θέμελη και Γεώργιο Καναβό.

[Ο Ελληνικός εμφύλιος της περιόδου 1823 – 1825 έλαβε τόπο κατά τη διάρκεια της ελληνικής επαναστάσεως ως ανταγωνισμός ισχύος για την ηγεσία της επαναστάσεως αλλά και του υπό διαμόρφωση νέου ελληνικού κράτους. Χωρίζεται σε δύο φάσεις: η πρώτη (Φθινόπωρο 1823 – Καλοκαίρι 1824) χαρακτηρίστηκε από έντονες πολιτικές διαμάχες μεταξύ Φιλικών και Κοτζαμπάσηδων, ενώ η δεύτερη (Ιούλιος 1824 – Ιανουάριος 1825) από εμφύλιες συρράξεις μεταξύ κυβερνητικών, υποστηριζόμενων από την Αγγλία, και Πελοποννησίων]

Το φρούριο της πόλεως μετά την πρώτη πολιορκία είχε βελτιωθεί, κατόπιν των προσπαθειών του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, του Βύρωνα και του μηχανικού Μιχαήλ Κοκκίνη. Η τάφρος έγινε βαθύτερη, ο μικρός περίβολος ενισχύθηκε με πύργους και πολύγωνα προτειχίσματα, πάνω στα οποία τοποθετήθηκαν 48 τηλεβόλα και 4 βομβοβόλα. Η νησίδα Βασιλάδι, μεταξύ της λιμνοθάλασσας και της θάλασσας, έγινε ένα είδος προκεχωρημένου οχυρού. Εκεί τοποθετήθηκαν 6 πυροβόλα και συγκεντρώθηκαν 2.000 γυναικόπαιδα για να μην επιβαρύνουν τη φρουρά της πόλης. Εντός του Μεσολογγίου υπήρχαν 10.000 άτομα, εκ των οποίων 4.000 άνδρες, άριστοι πολεμιστές από την Ήπειρο και την Αιτωλοακαρνανία και ακόμη 1.000 άνδρες, δυνάμενοι να φέρουν όπλα.
Κατά την πρώτη φάση της πολιορκίας (15 Απριλίου – 12 Δεκεμβρίου 1825) το Μεσολόγγι πολιορκήθηκε μόνο από τις δυνάμεις του Κιουταχή. Οι επιθέσεις τους συντρίβονταν εύκολα ή δύσκολα από τους υπερασπιστές της πόλης. Εξάλλου, ο από θαλάσσης αποκλεισμός δεν ήταν ισχυρός και επανειλημμένως διασπάσθηκε από τον στόλο του Μιαούλη, ο οποίος ενίσχυε με πολεμοφόδια και τρόφιμα τους πολιορκούμενους. Στις 24 Ιουλίου, 1000 ρουμελιώτες πολεμιστές υπό τον Γεώργιο Καραϊσκάκη ανάγκασαν τον Κιουταχή να αποσύρει τις δυνάμεις του στις υπώρειες του όρους Ζυγός, χαλαρώνοντας την πολιορκία του Μεσολογγίου. Αλλά και ο τουρκικός στόλος, παρενοχλούμενος από τον ελληνικό, αναγκάσθηκε να ζητήσει καταφύγιο στην αγγλοκρατούμενη Κεφαλληνία.

Στις 5 Αυγούστου ο Κίτσος Τζαβέλλας, επικεφαλής δυνάμεως Σουλιωτών πολεμιστών, εισήλθε στην πόλη, αναπτερώνοντας το ηθικό των πολιορκουμένων. Όμως, στις αρχές Νοεμβρίου, ο κοινός στόλος Τούρκων και Αιγυπτίων αποβίβασε 8.000 αιγύπτιους στρατιώτες κι ένα μήνα αργότερα κατέφθασε στην περιοχή ο Ιμπραήμ που είχε σχεδόν καταστείλει την Επανάσταση στην Πελοπόννησο. Τούρκοι, Τουρκαλβανοί και Αιγύπτιοι αριθμούσαν 25.000 άνδρες, με σύγχρονο πυροβολικό, που διοικούσαν γάλλοι αξιωματικοί. Οι Έλληνες είχαν να αντιπαρατάξουν 4.000 μαχητές.

Στις 25 Δεκεμβρίου 1825 άρχισε η δεύτερη φάση της πολιορκίας του Μεσολογγίου
Όπως και στην πρώτη πολιορκία, πάλι υπήρξε διάσταση απόψεων μεταξύ των δύο πασάδων. Ο αιγύπτιος Ιμπραήμ επεχείρησε με τις δικές του δυνάμεις να καταλάβει το Μεσολόγγι στις 16 Ιανουαρίου 1826. Απέτυχε, όμως, και αναγκάσθηκε να συμπράξει μετά του Κιουταχή. Οι δύο στρατοί κατέστησαν ασφυκτική την πολιορκία με ανηλεή κανονιοβολισμό του Μεσολογγίου και με την κατάληψη των στρατηγικής σημασίας νησίδων Βασιλάδι (25 Φεβρουαρίου) και Κλείσοβας (25 Μαρτίου). Μετά την πτώση των δύο νησίδων, η θέση των πολιορκουμένων κατέστη δεινή, μετά και την αποτυχία του Μιαούλη να διασπάσει τον ναυτικό αποκλεισμό.

Η κατάσταση πλέον μέσα στην πόλη είχε φθάσει σε οριακό σημείο. Τρόφιμα δεν υπήρχαν και οι πολιορκούμενοι (γυναίκες, παιδιά, τραυματίες, γέροντες και μαχητές) σιτίζονταν με φύκια, δέρματα, ποντίκια και γάτες! Υπό τις συνθήκες αυτές, που καθιστούσαν αδύνατη την αποτελεσματική υπεράσπιση της πόλης, αποφασίστηκε σε συμβούλιο οπλαρχηγών και προκρίτων στις 6 Απριλίου η έξοδος και ορίστηκε γι’ αυτή, η νύχτα του Σαββάτου του Λαζάρου προς Κυριακή των Βαΐων (9 προς 10 Απριλίου). Τα μεσάνυχτα, σύμφωνα με το σχέδιο, χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες, υπό τους Δημήτριο Μακρή, Νότη Μπότσαρη και Κίτσο Τζαβέλα, με την ελπίδα να διασπάσουν τις εχθρικές γραμμές, επωφελούμενοι από τον αιφνιδιασμό των πολιορκητών. Νωρίτερα είχαν σκοτώσει τους τούρκους αιχμαλώτους, ενώ στην πόλη παρέμειναν τραυματίες και γέροι. Όμως, το σχέδιο της εξόδου, είτε προδόθηκε, είτε δεν εφαρμόστηκε σωστά κι έτσι οι δυνάμεις του Ιμπραήμ κατέσφαξαν με τα γιαταγάνια τούς μαχητές της ελευθερίας. Στο μεταξύ, μέσα στο Μεσολόγγι είχαν αρχίσει οι σφαγές από τους Τουρκοαιγύπτιους, που είχαν εισβάλει από άλλο σημείο της πόλης.

 

Η θυσία του Καψάλη, πίνακας του Θ. Βρυζάκη

Σε πολλά σημεία σημειώθηκαν δραματικές σκηνές: ο δημογέροντας Χρήστος Καψάλης, όταν κυκλώθηκε από τους εισβολείς στο σπίτι του, όπου είχαν συγκεντρωθεί τραυματίες, γέροντες και γυναικόπαιδα, έβαλε φωτιά στην πυριτιδαποθήκη, ενώ ο μητροπολίτης Ρωγών Ιωσήφ ανατίναξε τον Ανεμόμυλο, στην τελευταία πράξη αντίστασης, όταν κυκλώθηκε από τους εχθρούς. Το πρωί της 10ης Απριλίου, η οθωμανική ημισέληνος κυμάτιζε στα χαλάσματα του Μεσολογγίου.

Οι πληροφορίες για τις απώλειες των Ελλήνων κατά την πολιορκία και την έξοδο είναι αντιφατικές. Πιθανότερο φαίνεται ότι από τους 3.000 που πήραν μέρος στην έξοδο, οι 1.700 έπεσαν ηρωικά μαχόμενοι. Ανάμεσα στους νεκρούς, ο Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος, ο Μιχαήλ Κοκκίνης, ο Αθανάσιος Ραζηκότσικας, ο Νικόλαος Στορνάρης, ο γερμανός εκδότης της εφημερίδας «Ελληνικά Χρονικά» Ιάκωβος Μάγιερ και άλλοι γερμανοί φιλέλληνες. Γύρω στα 6.000 γυναικόπαιδα οδηγήθηκαν για να πουληθούν στη Μεθώνη και στα σκλαβοπάζαρα της Κωνσταντινούπολης και της Αλεξάνδρειας. Οι απώλειες για τους τουρκοαιγύπτιους εισβολής ανήλθαν σε 5.000 άνδρες.
Η Επανάσταση μετά την πτώση του Μεσολογγίου είχε σχεδόν κατασταλεί. Η φλόγα της, όμως, παρέμεινε άσβεστη, καθώς η ήττα μετατράπηκε σε νίκη. Ένα νέο κύμα φιλελληνισμού αναδύθηκε μετά την αμαύρωση του Αγώνα, εξαιτίας του εμφύλιου σπαραγμού. Αυτό με τη σειρά του επηρέασε εμμέσως την ευρωπαϊκή διπλωματία για τα εθνικά δίκαια των Ελλήνων. Πολλά έργα, ζωγραφικά, λογοτεχνικά και άλλα, απαθανάτισαν τη θυσία των Μεσολογγιτών.

Ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός έγραψε την ημιτελή ποιητική του σύνθεση «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» με τους γνωστούς στίχους από το Σχεδίασμα Β’:

• Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι
  I
  Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει
  Λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει.Τα μάτια η πείνα εμαύρισε’ στα μάτια η μάνα μνέει
  Στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει:
  «Έρμο τουφέκι σκοτεινό, τι σ΄έχω γω στο χέρι;
  Οπού συ μου ‘γινες βαρύ κι ο Αγαρηνός το ξέρει»
• VIII«Άγγελε, μόνο στ’ όνειρο μου δίνεις τα φτερά σου;
  Στ’ όνομ’ Αυτού που σ’ τα ‘πλασε, τ’ αγγειό τσ’ ερμιάς τα θέλει.Ιδού που τα σφυροκοπώ στον ανοιχτόν αέρα,
  χωρίς φιλί, χαιρετισμό, ματιά, βασίλισσές μου!Τα θέλω γω, να τα ‘χω γω, να τα κρατώ κλεισμένα,
  εδώ π’ αγάπης τρέχουνε βρύσες χαριτωμένες».XIIΚαι βλέπω πέρα τα παιδιά και τες αντρογυναίκες
  γύρου στη φλόγα π’ άναψαν, και θλιβερά τη θρέψαν
  μ’ αγαπημένα πράματα και με σεμνά κρεβάτια,
  ακίνητες, αστέναχτες, δίχως να ρίξουν δάκρυ·
  και γγιζ’ η σπίθα τα μαλλιά και τα λιωμένα ρούχα.Γλήγορα, στάχτη, να φανείς, οι φούχτες να γιομίσουν.
  Είν’ έτοιμα στην άσπονδη πλημύρα των αρμάτων
  δρόμο να σχίσουν τα σπαθιά, κι ελεύθεροι να μείνουν
  εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το Χάρο.
  Τουφέκια τούρκικα, σπαθιά
  το ξεροκάλαμο περνά.

Αμέσως μετά την κατάληψη του Μεσολογγίου, ο Κιουταχής με τον στρατό του κατευθύνθηκε προς την Ανατολική Στερεά Ελλάδα, με αντικειμενικό σκοπό την κατάληψη της Αττικής. Ο Ιμπραήμ επανήλθε στην Πελοπόννησο για να εξαλείψει και τις τελευταίες εστίες αντίστασης σε Μάνη και Αργολίδα.

Το Μεσολόγγι απελευθερώθηκε στις 11 Μαΐου 1829. Το 1937 αναγνωρίστηκε ως «Ιερά Πόλις». Η πτώση του Μεσολογγίου οδήγησε σε διάλυση της τρίτης εθνοσυνέλευσης της Επιδαύρου του 1826 και στην παραίτηση της κυβέρνησης Κουντουριώτη. Στο εξωτερικό αναθέρμανε το φιλελληνικό κίνημα και επιτάχυνε τις διαδικασίες για επίτευξη συμφωνίας μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων για την τελική λύση του ελληνικού ζητήματος.

Το τέλος της Επαναστάσεως των Ελλήνων του 1821 δεν γράφτηκε ακόμη!

Απορία ευσεβούς χριστιανού: Πάτερ, πρέπει εμείς οι oρθόδοξοι να γιορτάζουμε τα γενέθλιά μας ή όχι;

Προς τέρψιν και αποσβόλωσιν τών αναγνωστών...

Ερώτησις*:
Πάτερ πρέπει εμείς οι Ορθόδοξοι να γιορτάζουμε τα γενέθλιά μας ή όχι;

Απάντησις:
Άκουσε παιδί μου γενέθλια δικαιούνται να γιορτάζουν μόνον σε όσους ο Θεός τα προανήγγειλεν όπως π.χ. η γέννησις του Χριστού, η Γέννησις της Παναγίας και του Ιωάννου του Προδρόμου. (άμωμες συλλήψεις!)

Αυτά είναι Θεάρεστα γενέθλια. Τα των λοιπών ανθρώπων τα γενέθλια είναι αμαρτωλά, διότι κάθε παιδί συλλαμβάνεται με πορνικά παιχνίδια.

Εάν τα γενέθλια δεν ήταν αμαρτωλά δεν θα βάπτιζαν τα βρέφη. Όποιοι γιορτάζουν τα γενέθλιά τους, γιορτάζουν την σαρκικήν τους αμαρτίαν.

Ο Θεός θέλει, να γιορτάζωμε τα Πνευματικά μας γενέθλια και πνευματικά γεννιέται ο άνθρωπος που βαπτίζεται. Και από αμαρτωλός που ήταν γίνεται αναμάρτητος, δηλαδή ψυχικά και σωματικά καθαρός.

Και καλόν είναι αυτοί που σέβονται τον Θεόν να γιορτάζουν την ονομαστικήν τους εορτήν που λέγεται Πνευματική αναγέννησις.

Όλα τα δυτικά Παπικά κράτη, που γιορτάζουν τα γενέθλιά τους είναι σιχαμερά στα μάτια του Θεού, διότι γιορτάζουν τα πορνικά και αμαρτωλά παιχνίδια της συλλήψεώς των.

Όταν ο Ηρώδης γιόρτασεν τα αμαρτωλά γενέθλια, βρήκεν αφορμήν η Σατανάς και τον έβαλεν και έκοψεν το κεφάλι του Ιωάννη του Βαπτιστή, που ολόκληρος ο κόσμος ήταν κατώτερος της κεφαλής αυτής.

Επειδή τα έργα των δυτικών είναι πονηρά, αρέσκονται να γιορτάζουν τα βρώμικα γενέθλιά τους.
---------------
*Από το βιβλίο: Ιερέως Φωτίου Νικολαΐδη, «Ερωτήσεις και Απαντήσεις Απορίες και Διευκρινίσεις σε θέματα: Θρησκευτικά, πολιτικά, οικονομικά, περιβαλλοντολογικά, στρατιωτικά, διαπλανητικά και ηθικά που είναι χρήσιμα για κάθε άνθρωπο», ΚΑΣΤΟΡΙΑ 1998 - ΔΙΑΝΕΜΕΤΑΙ ΔΩΡΕΑΝ

Για να προλάβουμε τυχόν απορία, σχετικά με το τί ακριβώς εορτάζεται στις ονομαστικές γιορτές τών «αγίων» τής Εκκλησίας, απαντούμε: Ο...θάνατός τους (ενίοτε «μαρτυρικός»)...

 

Με άλλα λόγια, οι ταπεινοί χριστιανοί που φέρουν ονόματα όπως Αθανάσιος, Αντώνιος, Γεώργιος, Νικόλαος, Ανδρέας, Βαρβάρα, Παρασκευή κ.ά. κατά την ονομαστική τους εορτή, δεν γιορτάζουν το όνομά τους, αλλά τον θάνατο τού «αγίου», ο οποίος, λαμβάνοντας υπόψιν το βρόμικο ιστορικό τού Χριστιανισμού, θα ήταν έκπληξη, αν δεν πρόκειται για κάποιον παράφρονα ή εγκληματία, ή ακόμα ακόμα και για κάποιο εντελώς ανύπαρκτο πρόσωπο (π.χ. Αγ. Δημήτριος, Αγ. Αικατερίνη). Αν αναλογιστεί βεβαίως κάποιος και το γεγονός, ότι κάποιοι «άγιοι» τιμώνται από την Εκκλησία, πάνω από μία φορά τον χρόνο, ενδεχομένως να βρεθεί σε κάποιο λογικό αδιέξοδο.

 

Καμμία έκπληξη! Ανέκαθεν τα χαρακτηριστικά θεολογικά γνωρίσματα τού Ιουδαιοχριστιανισμού ήταν το σκοτάδι, η θλίψη, η νεκρολαγνεία, το ψεύδος, η ανωμαλία και η παράνοια...

ἰδοὺ γὰρ ἐν ἀνομίαις συνελήφθην, καὶ ἐν ἁμαρτίαις ἐκίσσησέ με ἡ μήτηρ μου  
           
Ελέησέ με, διότι από γονείς αμαρτωλούς συνελήφθην και εν μέσω αμαρτιών με εκυοφόρησεν η μητέρα μου. Ψαλ. 50,7
---------------
Παράρτημα

Για την ενοχοποίηση της σεξουαλικής ηδονής

Ποτέ δεν έπαψε να με εκπλήσσει η ενοχοποίηση της ηδονής στις ανθρώπινες κοινωνίες. Πώς μπορεί να είμαστε τόσο ανόητοι ώστε να στρεφόμαστε κατά της ίδιας της φύσης μας;

Φυσικά δεν πρόκειται περί ανοησίας. Πρόκειται περι μιας προσπάθειας χειραγώγησης και ελέγχου των ανθρώπων. Ιδιαίτερα απ’ τα χριστιανικά χρόνια και μετά οι εξουσίες με νύχια και δόντια θέλησαν να αποστρέψουν το βλέμμα του ανθρώπου απ’ την ηδονή. Γιατί το ήξεραν καλά, ότι η μέγιστη απόλαυση, η μέγιστη ηδονή ενυπάρχει ήδη στο σώμα μας και κανείς δεν μπορεί να μας την αφαιρέσει ή να μας την δώσει. Γι’ αυτό κατασκευάστηκε αυτή η πλαστή ηθική των απαγορεύσεων, των ενοχών, της ηδονής υπό προϋποθέσεις, ώστε να προσπαθούμε εμείς οι ίδιοι να μαντρώνουμε τη φύση μας σε καλούπια και φυλακές… Κι έτσι ξεχάσαμε ότι την μέγιστη ευτυχία μπορούμε να τη δώσουμε μονάχα εμείς στον εαυτό μας. Αρκούν δύο γυμνά σώματα. Τίποτ’ άλλο.

Η χριστιανική αντίληψη για τον έρωτα
Σύμφωνα με τον Χριστό, ακόμα και ο πόθος προς μία γυναίκα συνιστά αμαρτία εάν υπάρξει πριν το γάμο: «Εγώ όμως σας λέγω, ότι κάθε άνθρωπος που βλέπει μια γυναίκα και την επιθυμεί, ήδη διέπραξε με αυτήν μοιχείαν μέσα στην καρδιά του.» (Κατά Ματθαίον 5.28) Είναι βέβαια απορίας άξιο πώς μπορεί να αποφασίσεις να ζήσεις με έναν άνθρωπο πριν καν τον ποθήσεις ερωτικά. Επίσης αναφέρει ότι «υπάρχουν ευνούχοι οι οποίοι έγιναν ευνούχοι απ’ τους ανθρώπους, και υπάρχουν ευνούχοι, οι οποίοι μόνοι τους έγιναν ευνούχοι δια την βασιλείαν των ουρανών» (Κατά Ματθαίον 19.13).

Αυτή η απόλυτη ενοχοποίηση της ανθρώπινης φύσης σε τόσο ακραίο βαθμό είναι διάχυτη και στα λόγια του Αποστόλου Παύλου ο οποίος συστήνει στους χριστιανούς να είναι όπως αυτός, δηλαδή άγαμοι και να απέχουν απ’ τη σεξουαλική ζωή. Τους λέει μάλιστα ότι εάν πια δεν αντέχουν και δεν μπορούν να κρατηθούν καθόλου, τότε ας παντρευτούν: «Εις τους αγάμους και εις τας χήρας λέγω, ότι είναι καλόν γι’ αυτούς, εάν μείνουν όπως είμαι και εγώ. Αλλ’ εάν δεν μπορούν να μείνουν εγκρατείς, ας παντρευθούν» (Προς Κορινθίους Α’ 7.8). Ο γάμος δηλαδή είναι η έσχατη λύση για να εκφράσει κανείς τη libido του χωρίς να θεωρηθεί αμαρτωλός κατά τον χριστιανισμό.

Ο μισογυνισμός του Απ. Παύλου είναι χαρακτηριστικός και πάει χέρι-χέρι με την απέχθεια προς το σεξ: «Καλό είναι εις τον άνθρωπον να μη εγγίζη γυναίκα» και συνεχίζει «αλλά προς αποφυγήν της πορνείας, ο καθένας ας έχει την γυναίκα του και κάθε μία ας έχει τον δικό της άνδρα.» Επομένως, η σχέση των δύο φύλων πρέπει να γίνεται κατά τον Απ. Παύλο μόνο για να αποφύγουμε την «πορνεία», δηλαδή το σεξ εκτός γάμου.

Τα ίδια μοτίβα ενοχοποίησης του σεξ υπάρχουν και στις τρεις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες. Η γυναίκα παρουσιάζεται συνήθως ως πειρασμός, διότι μπορεί να προκαλέσει στον άνδρα στύση οδηγώντας τον στην αμαρτία. Αντιπαρατίθεται συχνά το επιχείρημα ότι τότε «ήταν άλλες εποχές» και ότι πρέπει να τις κρίνουμε με διαφορετικά κριτήρια. Αυτό όμως σημαίνει ότι δεν μπορούμε να βασιστούμε πια στην Αγία Γραφή για τη διαμόρφωση της ηθικής μας καθώς βασίζεται σε σαθρό έδαφος ξεπερασμένων αντιλήψεων.  Προσέξτε επίσης ότι απ’ τα εκατομμύρια των ανθρώπων, ο Θεός διάλεξε να φανερωθεί σε ελάχιστους, και υποτίθεται ότι στον Απ. Παύλο έδωσε τη μέγιστη αποστολή να διαδώσει τον χριστιανισμό, δηλαδή τον λόγο του. Θα περίμενε κανείς όμως ότι ένας άνθρωπος που ήρθε σε επαφή με τον πάνσοφο, πανάγαθο δημιουργό του σύμπαντος και των γαλαξιών, θα είχε επηρεαστεί λίγο θετικότερα…

Τελειώνοντας αυτή τη σύντομη αναφορά στην χριστιανική αντίληψη σχετικά με το σεξ, θέλω να προσθέσω ότι πολλές φορές ασκούμε κριτική σε λάθος στόχους. Δε φταίει κατά κύριο λόγο η χριστιανική εκκλησία για την σκληρότητά της. Φταίει η σκληρότητα και ο παραλογισμός των πηγών της.  Όταν, για παράδειγμα, ο Πάπας μιλάει κατά της χρήσης των προφυλακτικών στον αφρικανικό πληθυσμό που υποφέρει τόσο πολύ απ’ τη μάστιγα του AIDS, στην ουσία απλά αναπαράγει τις ακραίες αντιλήψεις της Καινής Διαθήκης. Είναι προτιμότερο φαίνεται για το χριστιανικό Θεό να αρρωσταίνουν όσοι κάνουν ελεύθερα σεξ παρά να βρουν τρόπο να το απολαμβάνουν δίχως επιπτώσεις στην υγεία τους. Άλλωστε σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία έχει μεγαλύτερη σημασία τί θα γίνει στην φανταστική επόμενη ζωή παρά στην πραγματική.

Αποφεύγω να ασχοληθώ με την Παλαιά Διαθήκη γιατί θεωρώ ότι είναι υπερβολικά εύκολος στόχος. Άλλωστε οι πιο μορφωμένοι χριστιανοί και εβραίοι επιλέγουν πλέον να την δουν μόνο αλληγορικά καθώς δεν αφήνει περιθώρια να την πάρει κανείς στα σοβαρά.

Από αυτούς τους συλλογισμούς θα πρέπει να εξαιρέσω τις φυσιολατρικές θρησκείες όπως και την αρχαία ελληνική, που αν και παράλογες, δεν ενοχοποίησαν τον έρωτα και την ανθρώπινη φύση.

Δες και:
1. Σεξ και Χριστιανισμός

2. Χριστιανισμός και σώμα

3. ΚΑΛΟΓΕΡΙΣΤΙΚΕΣ ΨΥΧΑΝΩΜΑΛΙΕΣ
 

Τα άστρα νετρονίων θα καθοδηγούν τα διαστημόπλοια

Τα γνωστά συστήματα δορυφορικής πλοήγησης (GPS) προσδιορίζουν θέσεις μόνο πάνω στo μικροσκοπικό πλανήτη Γη. Οι ερευνητές του Ινστιτoύτου Max Planck προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα νέο σύστημα πλοήγησης που θα χρησιμοποιεί τα πάλσαρ σαν «φάρους» για να καθοδηγεί διαστημόπλοια που θα ταξιδεύουν πέραν του ηλιακού μας συστήματος. Οι ερευνητές αυτοί είναι τόσο αισιόδοξοι για το ανθρώπινο είδος, που θεωρούν ότι, όχι μόνο δεν θα αυτοκαταστραφεί, αλλά θα επιβιώσει επιχειρώντας διαστρικά ταξίδια μέσα στο αχανές σύμπαν.

Η θέση του Enterprise προσδιορίζεται χρησιμοποιώντας τους παλμούς ακτινοβολίας τριών πάλσαρς

Φροντίζουν λοιπόν να βρουν από τώρα τον τρόπο ώστε τα διαστημόπλοια να μην χάνουν το δρόμο τους, αλλά η πορεία τους στο σύμπαν να καθορίζεται με εκπληκτική ακρίβεια χρησιμοποιώντας τους αστέρες νετρονίων ή πάλσαρς.

Το νέο σύστημα εντοπισμού στο διάστημα θα χρησιμοποιεί τις ακτίνες Χ που εκπέμπονται από τα πάλσαρς

Όταν άστρα με πολύ μεγαλύτερη μάζα από τον Ήλιο μας φθάνουν προς στο τέλος της ζωής τους, τότε ο θάνατός τους χαρακτηρίζεται από μια δραματική έκρηξη σουπερνόβα, που καταστρέφει το μεγαλύτερο μέρος του άστρου.

Αυτό που απομένει μετά την έκρηξη είναι ένα τεράστιας πυκνότητας αστρικό αντικείμενο που είναι γνωστό ως αστέρας νετρονίων. Τα άστρα νετρονίων ανιχνεύθηκαν εξαιτίας των ισχυρών ηλεκτρομαγνητικών πεδίων που εκπέμπουν προς δυο αντίθετες κατευθύνσεις.


Το σύστημα θα χρησιμοποιεί τα πάλσαρς (αστέρες νετρονίων) για να καθορίζει την πορεία μέσα στο σύμπαν

Το άστρο νετρονίων περιστρέφεται γρήγορα και αν η δέσμη της ακτινοβολίας κατευθύνεται προς τη Γη, βλέπουμε έναν παλμό ακτινοβολίας σε πολύ τακτά χρονικά διαστήματα – γι αυτό άλλωστε και η ονομασία πάλσαρ (pulsar = PULSating stAR).

Το σύστημα του «διαστημικού GPS» θα χρησιμοποιεί τις ακτίνες Χ που εκπέμπουν τα πάλσαρς για να επιτυγχάνει τριγωνομέτρηση παρόμοια με κείνη που γίνεται για τον εντοπισμό της θέσης των κινητών τηλεφώνων πάνω στη Γη.

Η ακρίβεια των περιοδικών σημάτων των πάλσαρς είναι συγκρίσιμη με την ακρίβεια των ατομικών ρολογιών και για αυτό μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως κοσμικοί ραδιοφάροι διαστημικής πλοήγησης, όπως ακριβώς χρησιμοποιούνται οι δορυφόροι GPS για την πλοήγηση πάνω στη Γη.

Με την μέθοδο αυτή η θέση του διαστημοπλοίου θα προσδιορίζεται με ακρίβεια λίγων μιλίων παντού, μέσα στο ηλιακό μας σύστημα αλλά και πέρα απ’ αυτό.

Ποιά Ελεύθερη Βούληση!

«Η πόλη δεν πρέπει να συγχέεται με τις λέξεις που την περιγράφουν κι όμως, ανάμεσά τους υπάρχει κάποια σχέση.» Ίταλο Καλβίνο / «Οι Αόρατες Πόλεις»

Από την οντολογία του ανύπαρκτου και την οντογονία του περιττού στην κοινωνιολογία του απαραίτητου

Το τι και το γιατί.
Είναι γνωστό στους παρεπιδημούντες την Ιερουσαλήμ ότι ο τελευταίος κύκλος που εναγωνίως προσπαθούν να τετραγωνίσουν (πάλι) οι σύγχρονοι διανοητές και επιστήμονες, είναι το ανοιχτό ζήτημα της συνείδησης και της ελεύθερης βούλησης. Γιατί; Άλλοι από επιπολαιότητα, άλλοι από επιστημονική αλαζονεία και άλλοι, ίσως, για να θυμηθούμε τον Ίρβινγκ Γιάλομ, γιατί νιώθουν υποχρεωμένοι να σταθούν αλληλέγγυοι προς τους υπαρξιακούς ψυχοθεραπευτές και τους θρησκευτικούς παρηγορητές στη διακονία της απόγνωσης.

Και μπορεί βέβαια οι φυσικοί [1] και οι φιλόσοφοι να δικαιολογούνται να πιστεύουν, για τους δικούς τους υπαρξιακούς λόγους, ότι δεν μπορεί να υπάρχει κάτι στο Σύμπαν και στον άνθρωπο που να μην μπορεί να περιγραφεί από τη φυσική και τη φιλοσοφία αντίστοιχα, αλλά οι νευροεπιστήμονες σαν και εμένα, που για προφανείς λόγους έρχονται αντιμέτωποι συχνά με τα πιο αντιφατικά πρόσωπα του εγκεφάλου και της συμπεριφοράς, οφείλουν, πίστευα και εξακολουθώ να πιστεύω, να είναι πολύ φειδωλοί στην κατάθεση απόψεων και υποθέσεων που δεν μπορούν να παρακολουθήσουν την επιστημονική δεοντολογία και υποχρέωσή τους.

Θεωρώ, δηλαδή, ότι κάθε απόπειρα επιστημονικής διαπραγμάτευσης ενός θέματος προϋποθέτει, όπως λέει και η Ελένη Σαββάκη από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, την αποσαφήνιση των ιδιοτήτων και των διαδικασιών παρατήρησης αυτών των ιδιοτήτων των μελετώμενων φαινομένων, στην περίπτωσή μας, της συνείδησης και της ελεύθερης βούλησης. Κάτι τέτοιο όμως ως γνωστόν δεν έχει ακόμη επιτευχθεί. Γι’αυτό οι νευροεπιστήμονες δεν ξέρουν τι θα έπρεπε να αναζητούν ως απόδειξη της ύπαρξης ελεύθερης βούλησης. Κάποιο αυθόρμητο νευρωνικό γεγονός στο εσωτερικό του εγκεφάλου, ή μήπως κάποια νευρωνική αντίδραση αντίθετη στο φυσικό αίτιο που την προκάλεσε; Μα και τα δύο αυτά ενδεχόμενα ταιριάζουν περισσότερο στην αντίληψη που έχουμε για κάθε φυσικά ντετερμινιστική διαδικασία που αποκλείει την ελεύθερη βούληση, παρά στην έννοια που δίνουμε στην ελεύθερη βούληση.

Τότε, λοιπόν, γιατί προσέρχομαι αυτοβούλως στη δίνη του κύκλου που τα όριά του δεν ελέγχω εγώ και οι ομότεχνοι/ομοιοπαθείς μου; Γιατί, δηλαδή, συζητώ επί θεμάτων που δεν πιστεύω ότι μπορεί να εξετασθούν επαρκώς με το τρέχον επιστημονικό παράδειγμα, δηλαδή το υπάρχον πλαίσιο επιστημονικής σκέψης; Απαντώ απερίφραστα: Για τους εγγενείς κοινωνικούς λόγους, το παρελθόν και την προοπτική, της βιολογίας (μας). Την ίδια στιγμή που ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο, την επιστήμη και τον εαυτό μας δεν επιτρέπει την ενδελεχή επιστημονική αντιμετώπιση του ερωτήματος για τη ύπαρξη ή όχι ελεύθερης βούλησης στον φυσικό κόσμο και ενόσω, ή μάλλον επειδή, η συζήτηση πλέον διεξάγεται, σπεύδω να υποστηρίξω την ελεύθερη βούληση ως εξελικτικό βιολογικό προϊόν και προαπαιτούμενο του κοινωνικού ανθρώπου. Υποστηρίζω, δηλαδή, ότι η βιολογία του σώματος ενσωματώνει με το βίωμα, κατά τη διάρκεια της εξέλιξης και της ανάπτυξης του οργανισμού, την προοπτική της βούλησης, προκειμένου να δημιουργήσει τον κοινωνικό άνθρωπο και την κοινωνία.

Με το βίωμα, η βιολογία του ατόμου, χωρίς να σταματάει να αποτελεί στοιχείο του φυσικού κόσμου, μετέχει πλέον -γίνεται κοινωνός- του κοινού που την προϋποθέτει. Είναι βέβαια γνωστό ότι η αλληλεπιδρώσα βιολογία δημιουργεί δεσμούς και ίσως εξαρτήσεις, που ως ένα βαθμό μπορεί να θεωρηθεί ότι περιστέλλουν τους βαθμούς ελευθερίας του φυσικού συστήματος άνθρωπος. Ταυτόχρονα, όμως, τον απελευθερώνει από τον φυσικό προκαθορισμό της μη βιωμένης ύλης. Αφού λοιπόν κοινωνία χωρίς βιωμένη, άρα απελεύθερη, βιοφυσική=βιολογία δεν είναι δυνατή, υπερασπίζομαι την ελευθερία αλλά και την ενότητα της βιολογίας και της κοινωνίας. Γιατί σε αυτό το πλαίσιο, φυσικά και κοινωνικά φαινόμενα δεν μπορεί να αντιμετωπίζονται ως διαφορετικές μεταξύ τους οντότητες, αφού ο νους τουλάχιστον είναι σχεδιασμένος να αλληλεπιδρά με το περιβάλλον. Ελπίζω βέβαια ότι η αναφορά στην ενότητα βιολογίας και κοινωνίας δεν οδηγεί στην συνειρμική σύνδεσή της με την πολύπαθη κοινωνιοβιολογία του Wilson.

Φυσικά ζόμπι ή πνευματικά φαντάσματα;
Επιτρέψτε μου μία σύντομη ιστορική εισαγωγή πριν από την εξέταση του θέματος από την πλευρά της αναπτυξιακής νευροβιολογίας και τη διατύπωση μιας άποψης-υπογραμμίζω άποψης. Είναι γνωστό ότι η πρώιμη επιστημονική σκέψη είχε μια απόλυτα ντετερμινιστική (αιτιοκρατική) αντίληψη για το σύμπαν. Πίστευε, δηλαδή, ότι για ο,τιδήποτε συμβαίνει ευθύνεται κάτι που προηγουμένως έχει συμβεί και, επομένως, τίποτα δεν μπορεί να συμβεί με άλλον τρόπο από αυτόν που συμβαίνει. Για να θυμηθούμε τα λόγια του μαθηματικού μαρκήσιου ντε Λαπλάς: «αν ένα όν γνώριζε σε μία συγκεκριμένη στιγμή όλες τις δυνάμεις της φύσης, καθώς και τις θέσεις και τις ταχύτητες των σωμάτων που υπάρχουν στο Σύμπαν, θα είχε πλήρη γνώση του παρελθόντος και του μέλλοντος κάθε αντικειμένου, ζωντανού ή άψυχου». Η προφανής, όσο και συνταρακτική συνέπεια αυτής της εκδοχής για την πραγματικότητά μας είναι ότι αυτό που με αυτάρεσκη βεβαιότητα ονομάζουμε ελεύθερη βούληση είναι μία πλάνη, μία έννοια που δεν μπορεί να υπάρξει.

Τον πανικό που δημιουργεί στο μυαλό των απλών (και όχι μόνον) ανθρώπων ένα τέτοιο ενδεχόμενο ανέλαβε να διασκεδάσει ο Καρτέσιος, υποστηρίζοντας ότι αποτελούμαστε από δύο σφαίρες, μία φυσική και μία πνευματική και ότι η πνευματική δεν υπακούει στους νόμους της φυσικής. Το όχι λιγότερο σοβαρό βέβαια πρόβλημα που άφηνε προς επίλυση αυτή η άποψη ήταν η εξεύρεση του τρόπου επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης μεταξύ των δύο σφαιρών. Η Καρτεσιανή όμως τοποθέτηση, που φαίνεται να σώζει την ελεύθερη βούληση, υιοθετήθηκε από τους απλούς ανθρώπους και από τις οργανωμένες κοινωνίες. Οι απλοί άνθρωποι, εκτός των άλλων, διαπίστωναν ότι με αυτό το σχήμα μπορούσαν να παραμείνουν τόσο ελεύθεροι απέναντι στους άλλους ανθρώπους, όσο και συνδεδεμένοι με τον Θεό τους. Οι κοινωνίες (δηλαδή οι ίδιοι πάλι άνθρωποι), διαπίστωναν, επίσης, ότι με αυτό το σχήμα είχαν τη δυνατότητα να αποτιμήσουν/αξιολογήσουν μεμονωμένες ή συλλογικές συμπεριφορές και να οργανώσουν ένα πολιτικό και νομικό σύστημα που επιτρέπει την επιδοκιμασία/επιβράβευση του ‘καλού’ και την αποδοκιμασία του ‘κακού’.

Γιατί αλλιώς σκεφθείτε μία κοινωνία που παραιτείται της (ψευδ)αίσθησης ότι επιλέγει τους κατά το δυνατόν καλύτερους κυβερνήτες ή που δεν θεωρεί ότι μπορεί να καταδικάσει κάποιον εγκληματία επειδή για τις εγκληματικές πράξεις του δεν ευθύνεται αυτός αλλά οι δυνάμεις τους Σύμπαντος! Το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα όμως, οι συντονισμένες προσπάθειες των νευροεπιστημόνων και οι διαδοχικές επιτυχίες τους στην κατανόηση της φυσιολογικής και παθολογικής λειτουργίας του νευρικού συστήματος, αποκαλύπτουν βαθμιαία ότι την ευθύνη για τις πράξεις μας την έχει το όργανο της συμπεριφοράς, ο εγκέφαλος. Έτσι, τα τελευταία χρόνια συζήτησης του προβλήματος νους/εγκέφαλος, οι περισσότεροι (νευρο)επιστήμονες συγκλίνουν στην παραδοχή ότι ο νους μας είναι ύλη, υπό την έννοια ότι δεν μπορεί να υπάρξει γνωστική λειτουργία χωρίς νευρωνική δραστηριότητα. Εάν δεχθούμε την εξίσωση νους=εγκέφαλος, τότε ό,τι είναι ανθρώπινο μπορεί να βρεθεί στον εγκέφαλο. Αυτό, όμως, σημαίνει ότι οι αιτιοκρατικοί νόμοι της φυσικής (γιατί όχι της φύσης;) κυβερνούν και τον άνθρωπο.

Έτσι, αρκετοί φυσικοί και νευροεπιστήμονες επανέρχονται σήμερα στην ντετερμινιστική αντίληψη για τον κόσμο και τον άνθρωπο, παρόλο που ως γνωστό η σύγχρονη επιστήμη είναι ένα μίγμα ντετερμινιστικών και πιθανοκρατικών θεωριών (για παράδειγμα, σύμφωνα με την κβαντική μηχανική που προβλέπει με πιθανότητες, η ραδιενεργή διάσπαση συμβαίνει με προβλέψιμο τρόπο, αλλά δεν είναι δυνατόν ούτε θεωρητικά να πούμε πότε θα συμβεί αυτό).

Τελικά, τι συμβαίνει με τον άνθρωπο και την ελεύθερη βούληση;
Το αδιέξοδο προφανές, όσο και προφανής η σχηματοποίηση των δύο επιλογών που μας προτείνονται: Είμαστε φυσικά ζόμπι χωρίς ελεύθερη βούληση και ευθύνη ή πνευματικά φαντάσματα με αναίτιες επιλογές και βούληση; Νομίζω ότι τελικά για την ελεύθερη βούληση ισχύει αυτό που λέει (αλλά, φευ, και το ακριβώς αντίθετο) ο Γιώργος Γραμματικάκης για την κβαντική μηχανική: «ενώ λειτουργεί απόλυτα στο πρακτικό επίπεδο, η εννοιολογική της ερμηνεία παραμένει εν πολλοίς μετέωρη».

Μονιστικές δυσκολίες
Μια παρένθετη παρατήρηση που ίσως να με αφορά και προσωπικά: Παρατηρώντας κάποιος την δυσκολία των συναδέλφων νευροεπιστημόνων να τοποθετηθούν πάνω στο πρόβλημα της ελεύθερης βούλησης, θα διαπιστώσει, με ένα μίγμα έκπληξης αλλά και επιβεβλημένης κατανόησης για τα αδιέξοδα που οδηγεί η συνεπής και συνεχής άσκηση κάθε προσχηματισμένης άποψης, ότι πολλοί μονιστές συνάδελφοι, που αποκρούουν μετά βδελυγμίας κάθε εμπλοκή της ανύπαρκτης έννοιας ‘πνεύμα’ στη νευρωνική δραστηριότητα του εγκεφάλου, βρίσκονται στην ανάγκη να υπερασπισθούν την ύπαρξη ελεύθερης βούλησης, επειδή αυτό υπαγορεύει η ουμανιστική ιδεολογία τους κι επομένως, να αναζητήσουν υπερβατικές λύσεις διαφυγής από το αιτιοκρατικό αδιέξοδο που οδηγεί η εξίσωση νους=εγκέφαλος=ύλη.

Η θέση αυτή οδήγησε στη διαμόρφωση του λεγόμενου συμβατισμού (compatibilism), ο οποίος είναι μία προσπάθεια να συνδεθεί η ελεύθερη βούληση με εσωτερικά αίτια, όπως σκέψεις, πεποιθήσεις κι επιθυμία, χωρίς να αμφισβητηθεί η αιτιοκρατία της φύσης. Προσέρχομαι διαλεκτικά στη γενική αυτή θέση επειδή θεωρώ ότι ο απόλυτος βιολογικός ντετερμινισμός είναι ουσιαστικά μία επαναδιατύπωση της θεωρίας του προσχηματισμού του ανθρώπου κι εν τέλει της φύσης. Το αδιέξοδό του είναι προφανές. Διευκρινίζει επιστημονικά αυτό που με επιστημονικό τρόπο συσκοτίζει. Η αναζήτηση ένα αιτίου ακόμη και «αταίριαστου προς το αποτέλεσμα», όπως θα το αποκαλούσε ο φιλόσοφος David Hume, μπορεί να δείχνει επιστημονική συνέπεια, αλλά δεν μπορεί ποτέ να οδηγήσει στην επιδιωκόμενη κατανόηση της λύσης που μπορεί να προσφέρει ο επιστήμονας, όσο βέβαια κινούμαστε εντός των γραμμών που ορίζει το χρησιμοποιούμενο σήμερα πλαίσιο επιστημονικής σκέψης.

Η ανάγκη της επαφής και το βίωμα της φυσικής
Η βιολογική αντιμετώπιση του ερωτήματος της ελεύθερης βούλησης σχηματοποιήθηκε με τον πιο έντονο τρόπο στο δίλημμα γονίδια ή περιβάλλον (nature vs nurture). Εάν, δηλαδή, το γενετικό υλικό προκαθορίζει τη συμπεριφορά ή εάν αντίθετα η ανατροφή και το περιβάλλον είναι αυτά που κυρίως διαμορφώνουν την προσωπικότητα του ανθρώπου. Γενετικές μελέτες έχουν αποδείξει τον κρίσιμο ρόλο των γονιδίων (βλ. σύνδρομο Down, προδιάθεση για σχιζοφρένεια κ.ά.) και μπορεί εάν υιοθετηθούν άκριτα να οδηγήσουν σε μία αντίληψη ανελαστικού γονιδιακού προκαθορισμού και επομένως, ανυπαρξίας ελεύθερης βούλησης.

Ωστόσο και η υιοθέτηση της αντίθετης άποψης, δηλαδή αυτής που υποστηρίζει ότι το περιβάλλον είναι παντοδύναμο και καθορίζει καταλυτικά την προσωπικότητα, οδηγεί με τον ίδιο τρόπο σ’ έναν εξίσου επικίνδυνο και επιστημονικά ατεκμηρίωτο ντετερμινισμό. Η αλληλεπίδραση των δύο πολυδύναμων παραγόντων, γενετικού υλικού και περιβάλλοντος, είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς. Η αναπτυξιακή βιολογία επίσης αποδεικνύει ότι ούτε η γενετική πολυπλοκότητα ούτε οι εξελισσόμενοι περιβαλλοντικοί παράγοντες χρειάζονται την ελεύθερη βούληση για να ερμηνεύσουν την ανθρώπινη συμπεριφορά.

Η ελεύθερη βούληση είναι το απροσδόκητο πολύτιμο βιολογικό παράγωγο από την αλληλεπίδραση δύο μη βιολογικών παραγόντων, των γονιδίων και του περιβάλλοντος. Όπως ακριβώς συμβαίνει δηλαδή με το νερό, το οποίο αποκτά την πολύτιμη ιδιότητα του ρευστού από την αλληλεπίδραση δύο παραγόντων/στοιχείων (υδρογόνο και οξυγόνο) που στερούνται αυτής της ιδιότητας. Για να γίνει κατανοητό τι εννοώ επιτρέψτε μου να υπομνήσω ότι το νευρικό σύστημα είναι ένα εξαιρετικά πολύπλοκο δίκτυο αλληλοσυνδεόμενων ομάδων νευρικών κυττάρων και ότι κάθε αισθητική, κινητική ή ανώτερη πνευματική λειτουργία πραγματοποιείται με τη ροή νευρικών σημάτων διαμέσου των νευρικών οδών που απεργάζονται τα αλληλοσυνδεόμενα κύτταρα.
Το ακριβές σχέδιο των νευρικών συνδέσεων, δηλαδή αυτό που διαφοροποιεί τον καθένα μας, διαμορφώνεται από τη στενή και πρώιμη αλληλεπίδραση γενετικού υλικού και περιβάλλοντος, εσωτερικού και εξωτερικού. Πειραματικά παραδείγματα από διάφορα είδη ζώων και τον άνθρωπο αποδεικνύουν ότι το γενετικό υλικό προγραμματίζει εξαιρετικά πολύπλοκα, αλλά όχι λεπτομερή νευρωνικά δίκτυα και ότι οι εμπειρίες από το περιβάλλον ασκούν τον καταλυτικό ρόλο τους στη μορφοποίηση των νευρωνικών συνδέσεων και, ίσως, στη μεγέθυνση των όποιων γονιδιακών διαφορών μας, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια συγκεκριμένων κρίσιμων περιόδων της ανάπτυξης. Είναι εντυπωσιακό ότι για κάθε νευρική οδό και συμπεριφορά, το γενετικό υλικό προκαθορίζει την ανάγκη, το είδος και το πλαίσιο επέμβασης του περιβάλλοντος.

Δηλαδή, το ίδιο το κληρονομικό υλικό προβλέπει μία ή περισσότερες, αλλά πάντως συγκεκριμένες, χρονικές περιόδους κατά τις οποίες χρειάζεται επειγόντως κάποιας μορφής αλληλεπίδραση με το περιβάλλον. Γιά παράδειγμα, γνωρίζουμε ότι όπως το γενετικό υλικό κάποιων βαδιστικών πτηνών προβλέπει για την πρώτη μέρα της ζωής ένα παράθυρο ιδιαίτερης ευαισθητοποίησης του εγκεφάλου στην ισόβια «αποτύπωση» της μητέρας τους, ή το γενετικό υλικό κάποιων ωδικών πτηνών προβλέπει συγκεκριμένα χρονικά παράθυρα εγκεφαλικής ευαισθητοποίησης για την απομνημόνευση και επεξεργασία του κελαηδήματός τους, έτσι και το γενετικό υλικό του ανθρώπου προβλέπει διαφορετικά χρονικά παράθυρα ευαισθητοποίησης του εγκεφάλου στην ανάπτυξη της διοπτρικής όρασης, της εκμάθησης της γλώσσας και άλλων γνωστικών δεξιοτήτων.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι γιατί τα γονίδια και ο υλικός εγκέφαλος ξανοίγονται στην περιπέτεια της αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον. Γιατί δεν απολαμβάνουν την αυτάρκεια του φυσικού συστήματος στο οποίο ανήκουν; Η απάντηση είναι γιατί έτσι είναι σχεδιασμένα. Να αλληλεπιδρούν με τον κόσμο προεκειμένου να αποκτήσουν εξελικτικό και οντογενετικό πλεονέκτημα και να αλλάξουν (φυσικό;) επίπεδο λειτουργίας. Να είναι και να γίνονται. Κοντολογίς, ο εγκέφαλος έχει ανάγκη να αλληλεπιδρά με τον κόσμο για να γίνεται (και) άλλος. Ίσως γιατί, όπως λέει ο Καράβατος από το Πανεπιστήμιο Θεσαλονίκης, «το (ανθρώπινο) όν δεν μπορεί να υπάρξει ως υποκείμενο παρά μόνο μέσα από έναν άλλο». Η ελευθερία και η ισορροπία που υπάρχει σε αυτήν την σχέση είναι η μέγιστη δυνατή. Γιαυτόν, ίσως, τον λόγο αδυνατούμε να βολέψουμε στην ίδια και μοναδική ερμηνευτική συσκευή που διαθέτουμε (=τον εγκέφαλό μας) την φυσική αιτιοκρατία με την ελευθερία της νευροβιολογίας μας.

Η ελεύθερη βούληση μπορεί να εξεταστεί και να εκφραστεί μόνο σε ένα κόσμο κοινωνικών υποκειμένων που, όπως θα έλεγε ο Edelman, έχουν διαμορφώσει το εγώ τους με την μακροπρόθεσμη απομνημόνευση συμβολικών σχέσεων που αποκτήθηκαν με την αναπόφευκτη αλληλεπίδρασή του με άλλους. Δηλαδή, άλλο πράγμα η φυσική χωρίς βίωμα και άλλο η φυσική (ο άνθρωπος) με βίωμα. Όπως είναι άλλο πράγμα η αίσθηση, δηλαδή η σύλληψη και μεταφορά ενός περιφερικού ερεθίσματος, και άλλο η αντίληψη, δηλαδή η υποκειμενική ερμηνεία που κάνει ένας δεδομένος εγκέφαλος στα περιφερικά φυσικά ερεθίσματα, μεταφράζοντας τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα διαφόρων συχνοτήτων σε μπλε, πράσινο, κόκκινο και άλλα χρώματα, τα κύματα πίεσης σε ήχους, τις χημικές ενώσεις σε οσμές και γεύσεις κ.ο.κ. Η ελευθερία μας ενυπάρχει, όπως λέει ο Steven Rose, στις βιολογικές διαδικασίας που μας συνθέτουν κι οι οποίες, προσθέτω, προϋποθέτουν το περιβάλλον και την κοινωνία.

Βιωματικοί Καθρέπτες
Αρκετά πειράματα στο παρελθόν παρείχαν ενδείξεις ότι ο εγκέφαλος ενός ανθρώπου αντιδρά με παρόμοιο τρόπο στα ερεθίσματα που δέχεται αυτός ή κάποιος άλλος στο περιβάλλον του. Τη νευροβιολογική ερμηνεία αυτού παρείχε η ανακάλυψη των κατοπτρικών νευρώνων, οι οποίοι αποδεικνύουν ότι οτιδήποτε παρατηρούμε να συμβαίνει γύρω μας το επαναλαμβάνουμε (προσομοιώνουμε) στο μυαλό μας. Το χασμουρητό, η λύπη και το γέλιο των άλλων, η βία του δρόμου, οι ερωτικές περιπτύξεις ενός ζευγαριού, η πρακτική αναίσχυντων πολιτικών, η αναπαρά σταση των ιστορικών γεγονότων, συμ βαίνουν ταυτόχρονα εκτός μας και μέσα μας. Με «βιολογικούς καθρέπτες» αντανακλούμε εαυτούς και αλλήλους. Οπως και τους θεούς μας. Τα παραπάνω αποδεικνύουν ότι ο εγκέφαλός μας εμπεριέχει και το περιβάλλον, πράγμα που σημαίνει ότι τα όρια ελευθερίας του εγκεφάλου μας υπερβαίνουν τα όρια ελευθερίας των φυσικών του στοιχείων. Επομένως, μπορεί η ελευθερία μας να μην είναι απόλυτη (άπειρη) αλλά είναι μεγαλύτερη από αυτήν που μπορεί να προβλέψει η μελέτη των στοιχειωδών σωμα τιδίων που μας συγκροτούν.

Υπάρχει κάποιο παραγωγικό πρότυπο για τη νευροβιολογική ερμηνεία της αλληλεπίδρασης εγκεφάλου-περιβάλλοντος; Οι καθρεπτικοί νευρώνες που ανακάλυψε ο Giacomo Rizzolati και η ομάδα του στο Πανεπιστήμιο της Πάρμα –οι οποίοι ως γνωστόν βρίσκονται σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου και δραστηριοποιούνται όχι μόνο όταν πραγματοποιούμε μία πράξη αλλά και όταν παρατηρούμε κάποιον άλλον να την εκτελεί- αποδεικνύουν ότι ο,τιδήποτε παρατηρούμε να συμβαίνει γύρω μας το επαναλαμβάνουμε στο μυαλό μας.

Μας παρέχουν ίσως τη δυνατότητα να καταλάβουμε τους άλλους και τον τρόπο με τον οποίο επιτυγχάνεται η ανταλλαγή πληροφοριών που συνθέτουν τον πολιτισμό. Το χασμουρητό, η λύπη και το γέλιο των άλλων, η βία του δρόμου, οι ερωτικές περιπτύξεις ενός ζευγαριού, η πρακτική αναίσχυντων πολιτικών, η αναπαράσταση των ιστορικών γεγονότων, συμβαίνουν ταυτόχρονα εκτός μας και μέσα μας. Είναι οι άλλοι και εμείς. Με καθρέπτες αντανακλούμε τους εαυτούς μας και τους άλλους στους άλλους και στους εαυτούς μας.

Όπως και τους Θεούς μας [2]. Επιτυγχάνουμε με αυτόν τον τρόπο να δημιουργούμε ένα περιβάλλον που φιλοξενεί τον φυσικό κόσμο των άλλων και το δικό μας πνεύμα. Ο καθένας μας εξαρτάται από τα είδωλα (την εγγύτητα και το μέγεθος) των αντανακλάσεων που δέχεται. Έτσι, η ελευθερία μας δεν είναι απόλυτη (άπειρη) αλλά είναι μεγαλύτερη από αυτή που μπορεί να διαχειριστεί η φύση (μας), όπως ακριβώς κανένα άπειρο δεν μπορεί να είναι απόλυτα άπειρο, αλλά είναι μεγαλύτερο από ό,τι μπορούμε να υποθέσουμε. Πιθανολογείται ότι το σύστημα καθρεπτικών νευρώνων είναι μία εξελικτική προσαρμογή του εγκεφάλου του ανθρώπου πριν από 50.000 χρόνια στην οποία οφείλεται το άλμα στην ανάπτυξη του ανθρώπινου πολιτισμού. Έχει μάλιστα υποστηριχθεί ότι αδρανοποίηση του συστήματος καθρεπτικών νευρώνων στερεί ίσως τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον και ίσως εξηγεί τα σοβαρά προβλήματα γλώσσας και επικοινωνίας (και ελεύθερης βούλησης;) που χαρακτηρίζουν τους αυτιστικούς.

Ταυτόχρονα Νεκροί κι Ελεύθεροι
Είμαστε ύλη αλλά πρέπει να εξοικειωθούμε με την πεποίθηση ότι ελευθερία και υπευθυνότητα χάνονται εάν αντιμετωπίσουμε εαυτούς και αλλήλους απλώς ως ύλη. Με τον ίδιο τρόπο που το φως χάνει κάποιες χαρακτηριστικές (και πανέμορφες) εκδηλώσεις του (π.χ. συμβολή, περίθλαση, χρώματα) εάν εμμείνει στην αποδεδειγμένη σωματιδιακή του φύση και απεμπολήσει την κυματική του φύση (επειδή δυσκολευόμαστε εμείς να τις εξετάσουμε συνδυαστικά). Είμαστε, δηλαδή και στοιχειώδη σωματίδια (αυτά από τα οποία αποτελούνται τα δισεκατομμύρια νευρικά μας κύτταρα), αλλά και κύματα (αυτά που ανιχνεύονται με διάφορες καταγραφικές συσκευές, και των οποίων ο επηρεασμός αλλάζει/τροποποιεί τη βούληση). Σε πρώτη ανάγνωση η άποψη αυτή θα χαρακτηρισθεί σύγχρονος δυισμός. Ίσως να είναι και αλήθεια. Ποιός όμως φταίει που η πιο σκληρά ντετερμινιστική φυσική αναγκάστηκε να κάνει χώρο για να χωρέσει-και να χωνέψει- τη δυαδική φύση του φωτός;

Υπενθυμίζω το πείραμα του Alvaro Pascual-Leone, κατά το οποίο ζητείται από ένα υποκείμενο να σηκώσει τυχαία όποιο από τα δύο χέρια θέλει, ενώ ταυτόχρονα εφαρμόζονται εν αγνοία του μαγνητικά πεδία στο ένα από τα δύο εγκεφαλικά ημισφαίριά του. Διαπιστώθηκε ότι η επιλεκτική μαγνητική διέγερση των ημισφαιρίων του εγκεφάλου επηρεάζει έντονα την επιλογή του υποκείμενου, που όμως εξακολουθεί να πιστεύει ότι η επιλογή του είναι απόλυτα ελεύθερη. Είναι, επίσης, πολύ καλά γνωστό πλέον ότι με βιο-ανατροφοδότηση/νευρο-ανατροφοδότηση ο άνθρωπος μπορεί όχι μόνον να επηρεάσει τον καρδιακό ρυθμό του, αλλά και να παίξει videο games χωρίς τα χέρια του και να τροποποιήσει τα κύματα του εγκεφάλου του. Η λογική αδυναμία μας να κατανοήσουμε ταυτόχρονα τη σωματιδιακή και κυματική φύση μας οφείλεται στην εμπειρική μας σχέση με τον μακρόκοσμο και τους Νευτώνειους νόμους της καθημερινότητας μας όπου βασιλεύει (κληρονομικά δικαιώματα) ο μεγάλος δυνάστης μας, η ΒΑΡΥΤΗΤΑ.

Ή μήπως είμαστε απλώς υπερχορδές (ταλαντώσεις δηλαδή κάποιου μη υλικού!!) και επειδή, όπως λέει ο Ανδρέας Παπανικολάου από το Πανεπιστήμιο του Τέξας, λανθασμένα αποδεχθήκαμε στη Δύση, από τον 5ο π.κ.ε. αιώνα, τη διχοτόμηση του παντός σε υλικό και άυλο, τρέχουμε αιώνες τώρα να βρούμε τη σχέση ανάμεσα στα αισθητά και στα νοητά; Μήπως, δηλαδή, πράγματι τα υλικά δεν είναι υλικά με την έννοια που εννοούμε και ο εγκέφαλος είναι ‘ομοούσιος των νοητών που παράγει’;

Είμαστε προκαθορισμένοι, ως φυσικά όντα και προϊόντα της φυσικής-ιστορικής εξέλιξης, αλλά και ελεύθεροι να επιλέξουμε τους παράγοντες που θα μας επηρεάσουν. Είμαστε, δηλαδή, απόλυτα βιολογικοί, απόλυτα περιβαλλοντικοί, όπως ακριβώς είναι η γάτα του Schrοdinger ταυτόχρονα νεκρή και ζωντανή. Στον ατομικό μικρόκοσμο, σύμφωνα με τη κβαντική φυσική, κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει σε ποιό σημείο ακριβώς του ατόμου υπάρχει ένα ηλεκτρόνιο, αλλά μόνο την πιθανότητα να βρεθεί εκεί. Όπως και το ηλεκτρόνιο, έτσι και ο άνθρωπος υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα να βρεθεί εκεί που το νέφος της πιθανότητας είναι πυκνό, αλλά φυσικά κανείς δεν του απαγορεύει να επιλέξει διαφορετικά.

Γι’ αυτό η τύχη του είναι απροσδιόριστη. Είμαστε, ο καθένας άτομο και κοινωνία. Με ιδιοτελείς, μονότονες τροχιές και επαναλαμβανόμενες καθημερινές ανάγκες, σκοπιμότητες και τελεολογία αλλά και κληρονομιά και προοπτική πολιτισμού. Το ερώτημα που μπορεί να διατυπωθεί είναι εάν αυτές οι δύο πλευρές μπορούν να εκδηλωθούν ταυτόχρονα ή εάν η εκδήλωση της μίας αναστέλλει (προσωρινά) την εκδήλωση της άλλης. Δεν ξέρω, αλλά πάντως δυσκολεύομαι να πιστέψω ότι στις μεταξύ τους σχέσεις οι δύο αυτές όψεις είναι ισότιμες και δημοκρατικές.

Αλλά στην βιολογία ως γνωστόν η δημοκρατία έχει μικρή σημασία. Αντίθετα και φαινομενικά παραδόξως, έχει σημασία ο σχεδιασμός και η προνοητικότητα των (έξυπνων) συστημάτων. Γι’αυτόν ακριβώς το λόγο τα εγωιστικά γονίδια συμπεριφέρονται προοδευτικά, προκειμένου να μην εξαφανιστούν και όχι μόνο προβλέπουν και παραχωρούν ρόλο στο περιβάλλον για τη συγκρότηση του εγκεφάλου και της συμπεριφοράς, αλλά και δημιουργούν τον ενδιάμεσο χώρο (μεταξύ γονιδίων και περιβάλλοντος) όπου αναπαύεται η ανύπαρκτη, κατά τα άλλα, ελεύθερη βούληση.

Ποιός κυβερνά αυτόν τον εγκέφαλο;
Το άτομο έχει την ευθύνη των πράξεων του εγκεφάλου του;
Η αμφισβήτηση της δυνατότητας εκδήλωσης ελεύθερης βούλησης από τον άνθρωπο διατυπώνεται σήμερα περίπου ως εξής: Αφού η σύγχρονη φυσική επι στήμη υιοθετεί μια αιτιοκρατική/πιθα νοκρατική αντίληψη για το σύμπαν και η σύγχρονη νευροεπιστήμη αποδεικνύει ότι κάθε σωματική δραστηριότητα, σκέψη, συναίσθημα, επιθυμία ή εντύπωση οφείλεται αποκλειστικά στη λειτουργία του (υλικού) εγκεφάλου μας, πώς είναι δυνατόν ο άνθρωπος να διαφεύγει της φυσικής αιτιοκρατίας και να εκδηλώνει ελεύθερες επιλογές;

Η «ελεύθερη βούληση» παύει, κατά τη γνώμη μου, να αποτελεί μια παραδοξολογία, στην οποία το επίθετο «ελεύθερη» προϋποθέτει μια οντολογική ανεξαρτησία από το φυσικό υποκείμενο στο οποίο αναφέρεται και λογοδοτεί το ουσιαστικό «βούληση», μόνο αν καταστεί εκ προοιμίου σαφές ότι η «ελεύθερη βούληση» αφορά τον κόσμο των κοινωνικών υποκειμένων, τα οποία έχουν συγκροτήσει εαυτούς σε μια μακρά διαδικασία υπέρβασης (μεταστοιχείωσης) των φυσικών στοιχείων του νευρωνικού τους κόσμου. Δεν έχει απολύτως κανένα νόημα να αναζητεί κανείς την ελεύθερη βούληση έξω από την κοινωνία, στον κόσμο των στοιχειωδών σωματιδίων. Στον κόσμο των κοινωνικών υποκειμένων, λοιπόν, πιστεύω ότι η ελευθερία μας (α) δεν είναι απόλυτη (αναίτια) και (β) είναι το ευεργετικό αποτέλεσμα της δυνατότητας του εγκεφάλου μας να αφομοιώνει και να εμπεριέχει το περιβάλλον, το «άλλο» που μας περιβάλλει.

Ο Υπερβατικός Εγκέφαλος
Τo νευρικό σύστημα είναι ένα εξαιρετικά πολύπλοκο δίκτυο αλληλοσυνδεό μενων ομάδων νευρικών κυττάρων και κάθε αισθητική, κινητική ή ανώτερη πνευματική λειτουργία πραγματοποιεί ται με τη ροή νευρικών σημάτων διαμέ σου των νευρικών οδών που απεργάζονται τα αλληλοσυνδεόμενα νευρικά κύτταρα. Πειραματικά παραδείγματα από διάφορα είδη ζώων και τον άνθρωπο αποδεικνύουν ότι το γενετικό υλικό προγραμματίζει εξαιρετικά πολύπλοκα αλλά όχι λεπτομερή νευρωνικά δίκτυα και ότι οι εμπειρίες από το περιβάλλον ασκούν τον καταλυτικό ρόλο τους στη μορφοποίηση των νευρωνικών συνδέσεων και, ίσως, στη μεγέθυνση των όποιων γονιδιακών διαφορών μας, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια συγκεκριμένων ευαίσθητων περιόδων -0.021 της ανάπτυξης. Είναι εντυπωσιακό ότι για κάθε νευρική οδό και συμπεριφορά, το γενετικό υλικό προκαθορίζει την ανάγκη, το είδος και το πλαίσιο παρέμβασης του περιβάλλοντος. Το ίδιο, δηλαδή, το κληρονομικό υλικό προβλέπει/απαιτεί μία ή περισσότερες χρονικές περιόδους κατά τις οποίες χρειάζεται επειγόντως κάποιας μορφής αλληλεπίδραση με το περιβάλλον.

Το ερώτημα είναι γιατί τα γονίδια και ο υλικός εγκέφαλος ξανοίγονται στην περιπέτεια της αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον. Γιατί δεν απολαμβάνουν την αυτάρκεια του φυσικού συστήματος στο οποίο ανήκουν; Η λογική απάντηση είναι: «γιατί έτσι είναι σχεδιασμένα». Να αλληλεπιδρούν με τον κόσμο προκειμένου να αποκτούν εξελικτικό και οντογενετικό πλεονέκτημα. Να αλλάζουν επίπεδο λειτουργίας και να ξεφεύγουν από τον φυσικό προκαθορισμό της μη βιωμένης ύλης. Να είναι και να γίνονται. Με άλλα λόγια, άλλο πράγμα η φυσική χωρίς βίωμα και άλλο η φυσική (ο άνθρωπος) με βίωμα. Με το βίωμα, η βιολογία του ατόμου, χωρίς να σταματά ει να αποτελεί στοιχείο του φυσικού κόσμου, μετέχει πλέον – γίνεται κοινωνός – του κοινού που την προϋποθέτει. Η ελευθερία μας, δηλαδή, αναδύεται ως το απροσδόκητο πολύτιμο βιολογικό παράγωγο από την αλληλεπίδραση δύο φυσικών παραγόντων, των γονιδίων και του περιβάλλοντος.

Κινητήριος Δύναμη ή Αίσθηση;
Η αυτονόητη αντίληψη που έχει ο καθένας μας για τη σχέση βούλησης και κίνησης είναι ότι η πρώτη αποτελεί προϋπόθεση και κινητήριος δύναμη της δεύτερης. Οτι, δηλαδή, η δραστηριοποίηση των εγκεφαλικών νευρωνικών δικτύων η οποία οδηγεί στην εκδήλωση κάποιας συγκεκριμένης κινητικής συμπεριφοράς έπεται της ενεργοποίησης της ατομικής βούλησης. Είναι όμως πράγματι έτσι; Σε μια κλασική πλέον μελέτη του 1983, της οποίας τα αποτελέσματα αρχικά αμφισβητήθηκαν αλλά επιβεβαιώθη καν πολλαπλώς έκτοτε, ο Βenzamin Libet και οι συνεργάτες του διαπίστω σαν ότι τα εγκεφαλικά δυναμικά (δυναμικά ετοιμότητας) που προετοιμάζουν κάθε εκούσια κίνηση προηγούνται κατά περίπου 500 χιλιοστά του δευτερολέπτου της υποκειμενικής εμπειρίας της πρόθεσης για την κίνηση. Αυτό, με τα λόγια του Libet, σημαί νει ότι «η εγκεφαλική εκκίνηση κάθε αυθόρμητης ελεύθερης εκούσιας κίνησης μπορεί να πραγματοποιηθεί μη συνειδητά, δηλαδή προτού το υποκείμενο έχει επίγνωση ότι η “απόφαση” για δράση έχει ήδη παρθεί από τον εγκέφαλο -0.01 ».

Δηλαδή, οι πράξεις μας δεν είναι αποτέλεσμα της πρόθεσής μας, καθώς η αιτία δεν μπορεί να έπεται του αποτελέσματός της. Μελέτες σε άτομα φυσιολογικά, υπνωτισμένα ή εμφανίζοντα ψυχικές και νευρολογικές διαταραχές προσέφεραν χρήσιμες, αντικρουόμενες ή θεαματικές ειδήσεις. Τον Μάιο του 2009 μάλιστα τα διεθνή μέσα ανακοίνωσαν πομπωδώς την εντόπιση της έδρας της ελεύθερης βούλησης, αφού, σύμφωνα με μια μελέτη, ήπια ή έντονη ηλεκτρική διέγερση του κατώτερου βρεγματικού φλοιού των εγκεφαλικών ημισφαιρίων ασθενών εν εγρηγόρσει προκαλεί αντίστοιχα έντονη επιθυμία για κίνηση ή ψευδή εντύπωση πραγμα τοποίησης κίνησης, ενώ διέγερση μιας άλλης (προκινητικής) περιοχής προκαλεί κίνηση, την οποία αρνούνται ότι πραγματοποίησαν οι ασθενείς.

Η (Μετά)Κίνηση της Βούλησης
Είναι κοινά αποδεκτό ότι η ελεύθερη βούλησή μας μπορεί να υποστεί δρα ματικούς περιορισμούς, και μάλιστα όχι μόνον εξαιτίας ανυπέρβλητων εξω τερικών παραγόντων. Εσωτερικοί περιοριστικοί παράγοντες (π.χ. φόβος, εξάρτηση, εκτίμηση συνεπειών) και νευρολογικές διαταραχές της εκούσιας κίνησης μπορούν να περιορίσουν ή να συρρικνώσουν τα περιθώρια ελεύ θερης επιλογής και να αλλοιώσουν την αίσθηση της ελεύθερης επιλογής. Ασθενείς με χορεία (απότομες/σπασμωδικές κινήσεις) ή με τικς, περιγράφουν τις κινήσεις τους συνήθως ως εκούσιες, αλλά των κινήσεών τους αυ τών δεν προηγούνται τα προπαρασκευ αστικά δυναμικά ετοιμότητας τα οποία χαρακτηρίζουν τις εκούσιες κινήσεις.

Αντίθετα, οι ψυχογενείς κινήσεις (τρόμος, μυοκλονία, δυστονία) περιγράφονται από τους ασθενείς ως ακούσιες, παρ όλο που οι ψυχογενείς κινήσεις συνοδεύονται από τα προπαρασκευαστικά δυναμικά ετοιμότητας. Το σύμπτωμα της απώλειας εκούσιων κινήσεων, που περιγράφεται συνήθως ως αβουλία, παρατηρείται έπειτα από βλάβες συγκεκριμένων περιοχών του εγκεφάλου. Το φαινόμενο του ξένου (alien) χεριού (η εντύπωση ότι το χέρι δεν ανήκει στο άτομο), η διαγωνιστική δυσπραξία (όταν τα δύο χέρια εκτελούν ανταγωνι στικές πράξεις), το αναρχικό χέρι (που πραγματοποιεί κινήσεις τις οποίες το άτομο δεν αναγνωρίζει ως εκούσιες) είναι εντυπωσιακές εκφάνσεις νευρολογικών προβλημάτων σε ασθενείς με εντοπισμένες βλάβες. Η αίσθηση της ελεύθερης βούλησης διαταράσσεται σημαντικά στους σχιζοφρενείς, οι οποίοι, ενώ έχουν την εντύπωση ότι άλλοι ελέγχουν τις κινήσεις τους, εμφανίζουν πειραματικά καθυστερημένη αίσθηση της πρόθεσης για την πραγματοποίηση μιας κίνησης.

Οι παραπάνω περιπτώσεις διαταραχών της βούλησης αποδεικνύουν ότι η παραγωγή μιας κινητικής πράξης και η αίσθησή της ως εκούσιας είναι δύο διακριτά νευρωνικά γεγονότα. Η ελεύθερη βούληση αποτελεί στην ουσία μια ενδοσκόπηση, μια ισχυρή και παγκόσμια αίσθηση η οποία παράγεται από τη δρα στηριότητα συγκεκριμένων εγκεφαλικών δομών, και η ποιότητά της (quale), όπως συμβαίνει με όλες τις άλλες αι σθήσεις, μπορεί να τροποποιηθεί ή να αλλοιωθεί ολοκληρωτικά. Στη μακρά και τρικυμιώδη διαδικασία εξέλιξης και ανάπτυξης/ωρίμανσης του νευρικού μας συστήματος διαμορφώνουμε εγκεφάλους που αντιδρούν σε περιφερικές προκλήσεις με τρόπους που να εγγυώνται τη μακροημέρευση και την ευχαρίστησή τους. Η πεποίθησή μας ότι έχου με απόλυτη ελευθερία επιλογής αντιδράσεων/συμπεριφορών διασφαλίζει, ακόμη παραπάνω, τη συνέχεια ύπαρξης του εγκεφάλου μας.

Επομένως: η ευθύνη της συμπεριφοράς σε ποιον ανήκει; Στο άτομο ή στον εγκέφαλο; Μπορεί να αποδοθεί ευθύνη στο άτομο για τις πράξεις του εγκεφάλου του; Η έννοια της ευθύνης είναι μια κοινωνική κατασκευή κι αφορά μόνο τις κοινωνίες και τα μέλη της. Η ευθύνη, δηλαδή, μπορεί να εννοηθεί, αναζητηθεί και αποδοθεί μόνο εντός του πλαισίου που δημιουργεί η αναπόφευκτη αλληλεπίδραση του ενός με τον άλλον και η μακρόχρονη απομνημόνευση συμβολικών σχέσεων και ορίων. Επειδή, όπως εκτέθηκε συνοπτικά παραπάνω, ο εγκέφαλος του ανθρώπου εμπεριέχει το(ν) άλλο, η ευθύνη των συμπεριφορών ανήκει σε ανθρώπους και κοινωνίες που διαμορφώνουν το εγώ τους με αμοιβαία συνεχή αλληλεπίδραση των εγκεφάλων τους.

Δεν ξέρω εάν η ελεύθερη βούληση είναι μια υπαρκτή φυσική ποιότητα που μπορεί με κάποιο τρόπο να μετρηθεί. Ξέρω όμως ότι την εμπεριέχει η βιολογία του ανθρώπου και για να την περιέχει ο άνθρωπος, την δημιουργούν οι νόμοι της φύσης κι αφού την δημιουργούν οι νόμοι της φύσης, είναι με τον πιο ουσιαστικό τρόπο ηθική.
-------------------
Υποσημειώσεις
[1] Θυμίζω ότι σύμφωνα με μια αρκετά διαδεδομένη άποψη, δυστυχώς και ανάμεσα στους βιολόγους, υπάρχει μόνον μια επιστήμη, η φυσική. «Όλα τα άλλα είναι κοινωνική πρόνοια» είπε ο James Watson, ή «συλλογή γραμματοσήμων» είπε ο Ernest Rutherford.
[2] Που γι’αυτόν τον λόγο βέβαια έχουν τα δικά μας χαρακτηριστικά. Γιατί, όπως έλεγε ο Ξενοφάνης, «Αν τα λιοντάρια μπορούσαν να ζωγραφίσουν ο Θεός τους θα ‘χε την δική τους μορφή».

Ο δρομέας που έδωσε την ζωή του για να φέρει το ιερό πυρ των Δελφών στις Πλαταιές

Καλοκαίρι του 479 π.Χ. και η Μάχη των Πλαταιών μόλις έχει τελειώσει.

Οι Έλληνες για μια φορά ακόμα κατάφεραν να αναχαιτίσουν τους Πέρσες εισβολείς. Οι εναπομείναντες Πέρσες παίρνουν την άγουσα για την επιστροφή αφήνοντας πίσω αφήνοντας πίσω τους ερειπωμένους Ναούς, καμένα Ιερά Άλση και κατεστραμμένους Βωμούς.

 

Οι Έλληνες με κοινό ψήφισμα αποφασίζουν για πενήντα χρόνια να μην τα αναστηλώσουν ώστε οι επόμενες γενιές να μην ξεχάσουν την βαρβαρότητα τους… Οι Πλαταιείς όμως πρέπει να εξαγνίσουν την Πόλη από το μίασμα που άφησαν πίσω τους οι βάρβαροι. έχουν μολύνει το πυρ που έκαιγε στον βωμό της. Το μίασμα θα φέρει κακοτυχία, λιμούς, δεινά.

Οι τελετές δεν θα έχουν αποτέλεσμα, οι Θεοί θα αποστρέψουν το προστατευτικό βλέμμα τους από την ακάθαρτη Πόλη. Θα παραμείνει κατακτημένη και χωρίς τους βαρβάρους. Οι Πλαταιείς πολίτες θεωρούν ότι ο τόπος τους μολύνθηκε από την παρουσία των βαρβάρων εισβολέων και συμφωνούν στο ότι το άσβεστο πυρ της πόλης θα πρέπει να αντικατασταθεί με νέο από τους Δελφούς.

Οι άρχοντες της Πόλεως καλούν αμέσως μετά την μάχη τον οπλίτη-ημεροδρόμο Ευχίδα. Δεν υπάρχει ούτε σκέψη να περιμένουν έστω και μια νύκτα για ξεκούραση. Το μίασμα είναι υψίστης προτεραιότητος. Κάθε καθυστέρηση εξαγνισμού αποτελεί ανόσια πράξη και ύβρη προς τους Θεούς της Πόλεως. Το έργο αναλαμβάνει ο οπλίτης ημεροδρόμος Ευχίδας, ο οποίος καλείται να πάει τρέχοντας μέχρι τους Δελφούς και να επιστρέψει φέρνοντας καθαρή καινούργια φωτιά, που θα την πάρει από το ιερό του Απόλλωνα στους Δελφούς.

Ο Ευχίδας ήταν πολεμιστής στην μάχη των Πλαταιών, περίφημος για την ταχύτητά του στο τρέξιμο Ο Ευχίδας πρέπει να πάει στους Δελφούς και να φέρει εξαγνισμένο πυρ από τον Ναό του Απόλλωνος και να γυρίσει πίσω. Τρέχοντας, πρέπει να καλύψει μία απόσταση 1000 σταδίων, ισοδύναμη με 200 χιλιόμετρα μέσα από χαράδρες, στενά μονοπάτια, άλση και βουνά.

Η απόσταση είναι τεράστια, η κόπωση από την μάχη μεγάλη. Όμως είναι ο ημεροδρόμος της Πόλεως των Πλαταιών. Η φυσική του αντοχή σε μεγάλες αποστάσεις είναι μεγαλύτερη των συμπατριωτών του. Η αποστολή του Ιερή.

Ο Ευχίδας ξεκινά και περνώντας δάση, βουνά και ρεματιές, φτάνει στον προορισμό του, θα εξαγνιστεί στην Κασταλία Πηγή, θα φορέσει δάφνινο στεφάνι, θα πάρει το Ιερό Πυρ και θα επιστρέψει σε 24 ώρες στις Πλαταιές για να το παραδώσει.

Όταν άναψε το πυρ στον βωμό που είχε στηθεί για τον εορτασμό της νίκης στη μάχη, ασπάσθηκε τους συμπολεμιστές του και απεβίωσε.

Οι Πλαταιείς τον ενταφίασαν στο ιερό της Ευκλείας Αρτέμιδας, χαράζοντας επάνω στον τάφο του, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, το επίγραμμα: “Ευχίδας Πυθώδε τρέξας ήλθοε τώδ’ αυθημερόν” (Πλουτάρχου Αριστείδης, 20)

Ο ηρωικός ημεροδρόμος έτρεξε σύμφωνα με τις μαρτυρίες, περίπου 1.000 στάδια (δηλαδή περίπου 200 χιλιόμετρα!! Σήμερα, έχει θεσπισθεί και ο Ευχίδειος Άθλος, ιστορικός αγώνας υπεραποστάσεων, με πολύχρονη παρουσία στα αθλητικά δρώμενα της χώρας μας.