Ο ηρωικός άνθρωπος απέναντι στην αμόρφωτη ψευτο-διανόηση των καιρών
§1
Στο βιβλίο του: Το Επωφελές και το Επιβλαβές της Ιστορίας για τη Ζωή ο Νίτσε γράφει σχετικά για το εν λόγω έργο:
«φέρνει στο φως το επικίνδυνο, το διαβρωτικό και δηλητηριώδες για τη ζωή στοιχείο που ενυπάρχει στη μέθοδο της επιστημονικής μας ενασχόλησης: η ζωή είναι άρρωστη από την απάνθρωπη δράση αυτής της μηχανής και του μηχανισμού, από την ‘‘έλλειψη προσωπικότητας’’ του εργάτη, από την ψεύτικη οικονομία της ‘‘κατανομής της εργασίας’’. Ο σκοπός, που είναι ο πολιτισμός, έχει χαθεί: –το μέσο, η σύγχρονη επιστημονική ενασχόληση, έχει εκβαρβαριστεί… Σε τούτο το δοκίμιο η ‘‘ιστορική αίσθηση’’, για την οποία είναι τόσο περήφανος ο αιώνας μας, αναγνωρίζεται για πρώτη φορά ως αρρώστια, ως τυπικό σύμπτωμα της κατάπτωσης…».
Τι θέλει να μας πει εδώ ο Νίτσε; Περιεκτικά θέλει να μας πει πως η μορφωτική δραστηριότητα, που επιχειρούν να καθιερώσουν οι μηχανισμοί των θεσμών (ακαδημαϊκών, “επιστημονικών”, πολιτικών κ.λπ.) με τη μάσκα της επιστημοσύνης, είναι οτιδήποτε άλλο εκτός από πραγματική επιστήμη και αντίστοιχη καλλιέργεια των νέων. Περιεχόμενα, μορφές και μέθοδοι μιας τέτοιας δραστηριότητας –με απρόσωπη και γι’ αυτό απάνθρωπη/ανεπιστημονική “εξειδίκευση”, με αποστεωμένο υλικό και με μεθοδολογία δολοφονική για τα δημιουργικά ένστικτα του ανθρώπου– καταληστεύουν τον εσωτερικό του πλούτο και δηλητηριάζουν τη ζωή του στο παρόν και το μέλλον. Κάθε αληθινή αξία μεταποιείται από το «κοσμοπολίτικο καρναβάλι» των προσκυνημένων διανοουμένων σε πολιτική ιδεολογία, υπό την κατίσχυση της οποίας χαράσσονται ιδιοτελώς πια όχι μόνο οι εκάστοτε πολιτικές κατευθύνσεις, αλλά και όλες όσες αφορούν τη μελέτη της ιστορίας, την τέχνη και κάθε είδους πνευματική απασχόληση. Έτσι κρατούν υπόδουλη τη σκέψη και τη ζωή του ανθρώπου, υποτάσσοντας τη βιωμένη του/της εμπειρία σε μια αποστεωμένη ακαδημαϊκή γνώση χωρίς κάποιο πρακτικό όφελος για την ευρυθμία της ανθρώπινης ύπαρξης. Γι’ αυτό και ο Νίτσε απορρίπτει ασυζητητί την ψευδαίσθηση των ποικίλων δογματικών συστημάτων σχετικά με το ότι η φιλοσοφία και η ιστορία μπορούν να καταξιωθούν ως ένα κλειστό, αλάθητο, αντικειμενικά υπαρκτό δόγμα.
§2
Στο υπό συζήτηση έργο του, ως προκύπτει, ο Φρίντριχ Νίτσε στρέφεται με δριμύτητα ενάντια στην ακαδημαϊκή και υπερβολική ενασχόληση με την ιστορία, ήτοι ενάντια στον λεγόμενο ιστορικισμό, υποστηρίζοντας ότι η γνώση του παρελθόντος δεν πρέπει να αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά να υπηρετεί την ίδια τη ζωή και τη δημιουργική πράξη του παρόντος. Κατ’ αυτό το πνεύμα, η ιστορία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια αποστειρωμένη γνώση, που στέκεται ψυχρά κάπου εκεί πίσω και μας μετατρέπει σε έναν παθητικό θεατή όλων των απρόβλεπτων και δυναμικών εκρήξεων του παρόντος. Απεναντίας χρειάζεται να αξιοποιείται, ως ιστορική παιδεία, σε ευθεία αναλογία με τη συμβολή της στην πνευματική υγεία του εκάστοτε παροντικού πολιτισμού. Η ζωτικότητα του τελευταίου δεν αντλείται μόνο από τη μνήμη, αλλά κυρίως από τη βούληση για δράση στο παρόν. Το συγκεκριμένο έργο χαρακτηρίζεται από τον ίδιο το φιλόσοφο ως παράκαιρο. Υπό ποια έννοια παράκαιρο; Υπό την έννοια ότι μάχεται κυριολεκτικά ενάντια στο πνεύμα της εποχής του, ενάντια σ’ αυτό που η τελευταία θεωρεί ως την κινητήρια δύναμή της: την ιστορική παιδεία. Όχι όμως γενικά την ιστορική παιδεία, αλλά τον ελλειμματικό τρόπο, με τον οποίο μελετάται το παρελθόν σε βάρος της ζωής του παρόντος και καταπνίγει την «πλαστική δύναμη ενός ανθρώπου, ενός λαού, ενός πολιτισμού»ˑ δηλαδή τον εμποδίζει να αναπτύσσεται σύμφωνα με τη δική του φύση, με την εσωτερική του παρόρμηση, που κάθε φορά είναι και πιο σφριγηλή. Μέσα από τις σχετικές αναπτύξεις του, ο Νίτσε άτυπα, αλλά ουσιαστικά μας προσφέρει ένα είδος φιλοσοφίας της ιστορίας, που έχει ωστόσο ως υπόβαθρο μια εμπνευσμένη φιλοσοφία της ζωής. Βάση της τελευταίας είναι η δημιουργική ανάπτυξη του ενστίκτου του ανθρώπου και δη του νέου ανθρώπου, για τον οποίο προέχει το ποιητικό νόημα της άμεσης ζωής. Αυτό το νόημα τον μετα-μορφώνει σε ελεύθερο και καλλιεργημένο ζωντανό ον, που δεν στέργει να το συνθλίβει το καταθλιπτικό περιβάλλον της στείρας λογιοσύνης: «ο προπετής και νεόκοπος σοφός, που φλυαρεί για το κράτος, την εκκλησία και την τέχνη … το άπληστο στομάχι, που όμως δεν ξέρει τι είναι αληθινή πείνα και δίψα». Από τέτοιους προπετείς και νεόκοπους γραφειοκράτες, εντελώς αμόρφωτους “ακαδημαϊκούς” και άλλους φτειαχτούς του είδους με χάρτινα μυαλά και χορτασμένα στομάχια, φλυαρούντα αδιάντροπα για πνευματική πενία των άλλων, έχει πλημμυρίσει το κοινωνικό-πολιτικό-πολιτισμικό-ακαδημαϊκό σώμα της Ελλάδας.
§3
Ο στοχασμός, για τον Νίτσε, είναι κάτι περισσότερο από μια εξωτερική κατοχή ιδεών και πληροφοριακών γνώσεων, έστω και με άριστο τρόπο δομημένων. Ουσιαστικά σχετίζεται εγγενώς με το Είναι του ανθρώπου και πιο συγκεκριμένα, πρωτίστως, με το ζωντανό του σώμα. Ο άνθρωπος που σκέπτεται είναι σώμα μαζί και ψυχή:
«‘‘Σώμα είμαι και ψυχή’’ –έτσι μιλάει το παιδί . Και γιατί να μη μιλήσουμε σαν τα παιδιά; Μα εκείνος που ξύπνησε, εκείνος που ξέρει, λέει: σώμα είμαι πέρα για πέρα, και τίποτε άλλο πέρα από σώμα· και ψυχή είναι μόνο μια λέξη για ένα κάτι του σώματος. Το σώμα είναι ένας μεγάλος ορθός λόγος, μια πολλότητα με Ένα νόημα, ένας πόλεμος και μια ειρήνη, ένα κοπάδι και ένας βοσκός. Όργανο του σώματός σου είναι και ο μικρός ορθός λόγος σου, αδελφέ μου, που ‘‘πνεύμα’’ τον ονομάζεις, ένα μικρό εργαλείο και παιχνίδι του μεγάλου ορθού λόγου σου».
Με τούτα τα λόγια μας προ-ειδοποιεί ο Νίτσε πως οι διάφορες ιδέες, πεποιθήσεις, γνώμες μπορούν να αλλάζουν, όπως αλλάζει κανείς τα ρούχα του· η αληθινή όμως φιλοσοφική γνώση δεν είναι κάτι που απλώς μπορεί να κατέχει κανείς, αλλά εκείνο που συνυφαίνεται με αυτό τούτο το Είναι μας. Η αυθεντική φιλοσοφική γνώση, ως εκ τούτου, είναι η ατμομηχανή της ζωής στο εκάστοτε παρόν. Τούτο σημαίνει περαιτέρω πως η αφηρημένη γνώση –και τέτοια διαθέτει ακόμη και ο τελευταίος ατάλαντος θορυβοποιός της μαζικής κουλτούρας– για το ένα ή το άλλο πράγμα, ας πούμε για την οικονομία, για την ιστορία ή για τη θρησκεία κ.λπ., στην πράξη δεν είναι κάτι, για το οποίο πρέπει να υπερηφανεύεται το ανθρώπινο ον, καθώς στέλνει στο θάνατο τα ζωντανά του κύτταρα. Μια τέτοια γνώση αρχίζει να είναι αληθινή γνώση, δηλαδή γνώση στην υπηρεσία της ζωής, εφόσον αποτελεί τη βάση, αλλά και τον λόγο, για τον οποίο το ανθρώπινο άτομο μπορεί να βιώνει, πρώτα-πρώτα, έναν ολόκληρο κόσμο. Εδώ ο Νίτσε συναντιέται με τον Πλάτωνα. Για τον τελευταίο, το γεγονός της γνώσης είναι εγγενές στοιχείο της ζωντανής ύπαρξης του ανθρώπου. Εδώ βέβαια εν-τοπίζεται ορισμένως και το ηρωικό στοιχείο του σύγχρονου ανθρώπου: εάν από παντού τον περικυκλώνουν συρματοπλέγματα μιας σκοταδιστικής παιδείας, ενός βάρβαρου πολιτισμού, μιας “ φλεγμαίνουσας πολιτείας” (Πλάτων) και του στερούν τη δύναμη να βρίσκει τον εαυτό του μέσα στην κατάφαση της παροντικής ζωής, τότε πρέπει να αγωνίζεται ενάντια στην παρακμή της εποχής του:
«Με καμιά εκατοστή τέτοιους ανθρώπους, που έχουν ανατραφεί με μη-νεωτερικό τρόπο, δηλαδή έχουν γίνει ώριμοι και έχουν εθίσει στο ηρωικό, θα μπορούσε κανείς τώρα να καθηλώσει όλη αυτή τη θορυβώδη ψευτο-παιδεία της εποχής σε αιώνια σιωπή».
Η προσωπική ευθύνη, η ενεργητική στάση για την “κατάκτηση” του παρόντος και του μέλλοντος, είναι που ανταποκρίνεται πλήρως στην απαίτηση της υπαρκτικής μας ουσίας για αυθεντικότητα και όχι για εξωτερικές αυθεντίες, για αυτοδημιουργία και όχι για εθελοδουλεία.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου