Από πού λοιπόν πρέπει να αρχίσει αυτή η κάθαρση και η τελείωση του ανθρώπου. Η αρχαία Ελληνική φιλοσοφική παράδοση δίνει μία σαφή απάντηση. Από την αυτογνωσία. Εκείνο που παρήγγειλε ο θεός του μαντείου στους Δελφοί, το περίφημο «γνώθι σαυτόν», δεν ήταν απλώς ηθική συμβουλή αλλά μυσταγωγική αρχή.
Όπως ακριβώς στα ιερά της Ελευσίνα οι επιγραφές απέκλειαν τους αμύητους από το άδυτο των μυστηρίων, έτσι και η δελφική προτροπή, που αποδιδόταν στον Απόλλων, υποδήλωνε ότι η προσέγγιση του θείου προϋποθέτει εσωτερική κάθαρση και γνώση του εαυτού.
Όποιος γνωρίζει τον εαυτό του αρχίζει να προσεγγίζει το θείο. Όποιος όμως αγνοεί την ίδια του τη φύση παραμένει αμύητος και ατέλεστος. Η αυτογνωσία αποτελεί επομένως την αρχή της φιλοσοφίας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Σωκράτης θεώρησε τη Δελφική επιγραφή ως θεϊκή προτροπή και από αυτήν ξεκίνησε την πορεία του προς τη φιλοσοφία, θεωρώντας τον εαυτό του τρόπον τινά υπηρέτη του Απόλλωνος.
Η φιλοσοφία όμως δεν εξαντλείται στην αναζήτηση εννοιών. Οι αναλύσεις και τα εξωτερικά μαθήματα έχουν ως σκοπό κυρίως την κάθαρση του νου. Δεν αρκούν όμως για να χαρίσουν την ευδαιμονία. Αν η ευδαιμονία επιτυγχανόταν απλώς με θεωρητικές αναλύσεις, τότε θα μπορούσαν να την κατακτήσουν ακόμη και όσοι δεν μεταβάλλουν τον τρόπο ζωής τους. Η αρχαία Ελληνική φιλοσοφία απαιτεί μεταμόρφωση του βίου. Ο λόγος πρέπει να συνοδεύεται από έργο και η θεωρία από άσκηση.
Αυτή η ενότητα θεωρίας και βίου εκφράζεται καθαρά στη διδασκαλία του Πλάτωνος. Στην Πολιτεία περιγράφεται ο αληθινός φιλόσοφος ως εκείνος που κατευθύνεται προς το ίδιο το ον.
«Ο αληθινά φιλομαθής, που φύση του είναι να επιδιώκει να φθάσει στο ον, δεν θα χάσει την ωρα του με τα αντικείμενα της πίστης τα οποία οι πολλοί τα νομίζουν όντα, αλλά θα προχωρήσει με εναν σταθερό και ακατάλυτο έρωτα, μέχρις ότου φθάσει σε επαφή με την καθαυτή φύση του καθε πράγματος, μέσω του μερους εκείνου της ψυχής του το οποίο ειναι κατάλληλο να έλθει σε επαφή με το ον, χάρη στην συγγένεια του με εκείνο. Και οταν πλησιάσει με αυτόν τον τρόπο το αληθινό ον και ενωθεί μαζί του, μπορεί να γεννήσει νόηση και αλήθεια, μπορεί να γνωρίσει, να ζήσει αληθινά, να τρέφεται και ετσι να λυτρωθεί απο τις ωδίνες τότε μονο και οχι πριν.»
Το χωρίο αυτό φανερώνει ότι η γνώση του όντος δεν είναι απλή διανοητική λειτουργία. Η ψυχή διαθέτει συγγένεια με την αλήθεια και μέσω αυτής μπορεί να προσεγγίσει την ουσία των πραγμάτων. Η φιλοσοφία γίνεται έτσι μία εσωτερική ένωση με την αλήθεια. Η γνώση δεν είναι απλή πληροφορία αλλά γέννηση νοήσεως μέσα στην ψυχή. Η ίδια ιδέα διατυπώνεται ακόμη πιο έντονα σε ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της πλατωνικής παραδόσεως, τη Έβδομη Επιστολή.
«Τόσους λοιπόν (λόγους) σχετικά με όλα αυτά (τα ζητήματα περί των μυστηρίων και της θέωσης) έχω να διατυπώσω για εκείνους που έγραψαν και θα γράψουν, όσοι δηλαδή ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν αυτά με τα οποία εγώ ενασχολούμαι, είτε επειδή τα άκουσαν από εμένα, είτε από άλλους, είτε επειδή τάχα τα ανακάλυψαν οι ίδιοι· δεν είναι δυνατόν όμως, οι άνθρωποι αυτοί, κατά την εκτίμησή μου να γνωρίζουν κάτι για αυτό το θέμα.
Δικό μου, ωστόσο, σύγγραμμα σχετικό με (τα θέματα) αυτά ποτέ δεν θα υπάρξει· διότι επ’ ουδενί δεν διατυπώνονται διά λόγου, όπως συμβαίνει με άλλα γνωστικά αντικείμενα, αλλά δια μακρόχρονης κοινής αναζήτησης η οποία πραγματοποιείται αναφορικά με την ουσία του πράγματος αυτού (και ακολούθως) διά της συνύπαρξης (με το εν λόγω πράγμα), (κατά τρόπον ώστε) αιφνιδίως, όπως ακριβώς το εξαγόμενο φως που εκπέμπεται από την πυρά, στην ψυχή (του ανθρώπου) δημιουργείται αυτό το ίδιο (το πράγμα) το οποίο έπειτα η ίδια τρέφει.»
Το χωρίο αυτό είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικό. Η αληθινή γνώση των υψηλότερων πραγματικοτήτων δεν μεταδίδεται με γραπτά κείμενα. Προκύπτει από μακρά κοινή αναζήτηση και από μία εσωτερική εμπειρία που γεννιέται αιφνιδίδια στην ψυχή, όπως η φλόγα που ανάβει από μια σπίθα. Η φιλοσοφία επομένως δεν είναι απλώς διδασκαλία αλλά μύηση.
Αυτή τη μυσταγωγική διάσταση της φιλοσοφίας ανέπτυξε αργότερα η νεοπλατωνική παράδοση. Ο Πρόκλος σημειώνει ότι η φιλοσοφία είναι κάθαρση και τελειότητα της ανθρώπινης ζωής. Κάθαρση από την υλική αλογία και από την πρόσδεση στο θνητό σώμα, και τελειότητα ως ανάκτηση της ευζωίας που οδηγεί στην ομοίωση με το θείο. Αυτή η μεταμόρφωση επιτυγχάνεται κυρίως μέσω της αρετής και της αλήθειας.
«Η φιλοσοφία είναι κάθαρση και τελειότητα της ανθρώπινης ζωής : κάθαρση από την υλική αλογία και του θνητειδούς σώματος, τελειότητα ως ανάκτηση της κατάλληλης ευζωίας (ευδαιμονίας), η οποία οδηγεί στην ομοίωση με το θείο. Αυτά εκ φύσεως πραγματοποιούν κυρίως η αρετή και η αλήθεια, η πρώτη αποβάλλοντας την αμετρία των παθών, η δεύτερη κατακτώντας το θείο είδος (μορφή) για όσους είναι εκ φύσεως ικανοί να την αποκτήσουν.»
Στο ίδιο πνεύμα ο Ιεροκλής συμπληρώνει ότι:
«Ο απώτατος βέβαια και εντελεχέστερος σκοπός της όλης συναναστροφής (φιλοσοφίας) είναι η θέαση της ουσίας μας, η αυτογνωσία. Όπως και στις ιερές τελετές προηγούνται από τα δρώμενα ορισμένα στοιχεία που δημιουργούν κατάπληξη, έτσι και αυτός που οδηγεί τον νεαρό στο κατώφλι της φιλοσοφίας τού προκαλεί τον θαυμασμό και την έκπληξη για τον εαυτό του, ώστε διά των εν λόγω καταστάσεων να ασκήσουν στη συνείδησή του επίδραση οι λόγοι που θα έλθουν για να τον καλέσουν προς τη φιλοσοφική ζωή.
Έτσι η φιλοσοφία, όπως προκύπτει από την Ελληνική παράδοση, παύει να είναι απλώς θεωρητικό σύστημα. Γίνεται οδός καθάρσεως, άσκηση αυτογνωσίας και μυσταγωγική πορεία που οδηγεί βαθμιαία την ψυχή προς την αλήθεια και προς την ομοίωση με το θείο.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου