Αν θέλουμε να είμαστε πραγματικοί κοσμοπολίτες

Ο θρυμματισμένος καθρέφτης του ποιήματος Κασίντα του Μπέρτον—που κάθε θραύσμα του αντανακλά από τη δική του οπτική γωνία ένα κομμάτι μιας πολύπλοκης αλήθειας— μοιάζει να εκφράζει ακριβώς το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε ο δημιουργός του μετά τη μακρόχρονη έκθεσή του στις φιλοσοφίες και τα έθιμα πολλών ανθρώπων και τόπων: θα βρείτε κομμάτια αλήθειας (μαζί με πολλά λάθη) παντού και δεν θα βρείτε πουθενά ολόκληρη την αλήθεια. Το μεγαλύτερο λάθος, θεωρούσε ο Μπέρτον, είναι να πιστεύουμε ότι το δικό μας θραύσμα του καθρέφτη μπορεί να αντικατοπτρίζει το όλον.

Πίσω από τον καθρέφτη

Η ζωή θα ήταν ευκολότερη αν μπορούσαμε να περιοριστούμε σε αυτή τη σκέψη. Μπορούμε να δεχθούμε ότι υπάρχουν σωστές αντιλήψεις παντού και κάποιο λάθος chez nous. Όμως αυτό δεν μας βοηθά όταν προσπαθούμε να αποφασίσουμε πού ακριβώς βρίσκεται η αλήθεια αυτή τη φορά.

Μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι πρέπει να είσαι πιστός στη σύζυγό σου, αλλά εγώ δεν είμαι υποχρεωμένος να είμαι πιστός στη σύζυγό σου. (Στην πραγματικότητα, καλύτερα να μην είμαι!) Στο ίδιο πνεύμα, θα μπορούσε κάποιος να πει ότι «οι μουσουλμάνοι πρέπει να πηγαίνουν στη Μέκκα και οι καθολικοί στη θεία λειτουργία». Όμως, αν δεν είσαι μουσουλμάνος, δεν πιστεύεις πραγματικά ότι οι μουσουλμάνοι πρέπει να πηγαίνουν στη Μέκκα• και αν είσαι μουσουλμάνος, δεν πιστεύεις ότι οποιοσδήποτε, ακόμα και αν είναι καθολικός, έχει καθήκον να πηγαίνει στη θεία λειτουργία. Από την άλλη, εκτός και αν είσαι υπέρ των ελεύθερων σχέσεων ή σπάνιο κατάλοιπο εκείνων των πειραματισμών με τον ελεύθερο έρωτα που είχαν ανθίσει τη δεκαετία του 1960, πιθανόν πιστεύεις ότι οι παντρεμένοι οφείλουν να είναι πιστοί.

Προφανώς οι μουσουλμάνοι πιστεύουν ότι πρέπει να πηγαίνουν στη Μέκκα και οι καθολικοί ότι πρέπει να πηγαίνουν στη θεία λειτουργία. Όμως, αν δεν ασπάζεσαι τις πεποιθήσεις που δίνουν νόημα σε αυτές τις πράξεις, πιθανόν πιστεύεις ότι οι άνθρωποι οι οποίοι σκέφτονται με αυτόν τον τρόπο κάνουν λάθος. Ο Μωάμεθ είτε ήταν ο Προφήτης είτε δεν ήταν. Το Κοράνιο είτε είναι η τελική Αγία Γραφή είτε δεν είναι. Αν ο Μωάμεθ δεν ήταν προφήτης και το Κοράνιο δεν είναι η τελική Αγία Γραφή, τότε οι μουσουλμάνοι κάνουν λάθος. (Το ίδιο ισχύει, mutatis mutandis, για τη θεία λειτουργία.) Φυσικά, δεν θεωρείτε πιθανόν ότι γίνεται μεγάλη ζημιά αν οι άνθρωποι πηγαίνουν στη Μέκκα. Αυτοί πιστεύουν ότι είναι σωστό. Εμείς όχι. Δεν πιστεύουμε όμως ότι είναι και λάθος. Πράγματι, εφόσον πιστεύουμε ότι η ακεραιότητα έχει σημασία, ότι το να ζει κάποιος σύμφωνα με τις πεποιθήσεις του είναι σημαντικό και, εφόσον σε αυτή την περίπτωση οι μουσουλμάνοι δεν προκαλούν κάποια βλάβη κάνοντας ό,τι τους υπαγορεύει η συνείδησή τους, ίσως θα ήταν καλό αν έκαναν προσπάθεια να πάνε στη Μέκκα.

Ωστόσο, είναι σημαντικό να διευκρινίσουμε ότι όταν λέμε πως οι μουσουλμάνοι πρέπει να πηγαίνουν στη Μέκκα για αυτόν το λόγο δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με τους μουσουλμάνους. Είναι ο δικός μας λόγος για τον οποίο λέμε να κάνουν κάτι το οποίο οι ίδιοι κάνουν για διαφορετικό λόγο. Ένας τρόπος να αντιληφθούμε γιατί αυτό έχει σημασία είναι να υπενθυμίσουμε στον εαυτό μας ότι κανένας μουσουλμάνος ο οποίος σέβεται τον εαυτό του δεν θα θεωρούσε ότι κατανοούμε τον λόγο για τον οποίο οι μουσουλμάνοι πηγαίνουν στη Μέκκα αν λέγαμε: «Φυσικά έχετε λόγο να πάτε: συγκεκριμένα, πιστεύετε πως πρέπει να πάτε, και οι άνθρωποι πρέπει να ακολουθούν τη συνείδησή τους, εκτός αν αυτό προκαλεί κάποιο κακό». Επειδή οι μουσουλμάνοι δεν σκέφτονται με αυτόν τον τρόπο. Σκέφτονται ότι πρέπει να πάνε επειδή αυτή είναι η εντολή του Θεού μέσω του ιερού Κορανίου.

Εντούτοις, θεωρούμε ότι δεν χρειάζεται να λύσουμε αυτή τη διαφωνία για να έχουμε φιλικές σχέσεις μαζί τους. Μπορώ να είμαι (πράγματι είμαι!) πολύ φιλικός με καθολικούς και μουσουλμάνους, παρότι δεν συμφωνώ πάντα μαζί τους για Θεολογικά ζητήματα. Δεν έχω περισσότερους λόγους να δυσανασχετώ με εκείνους που πηγαίνουν στη Μέκκα για προσκύνημα από τους λόγους που έχω να ενοχλούμαι με τις επιλογές εκείνων που πηγαίνουν στη Σκωτία για γκολφ ή στο Μιλάνο για όπερα. Δεν είναι κάτι πού θα έκανα, αλλά αυτοί ας κάνουν ό,τι τους ευχαριστεί.

Κι όμως, αυτή τη στάση του ζήσε όπως επιθυμείς και άσε τος άλλους να ζήσουν όπως αυτοί επιθυμούν δεν την ασπάζονται οι πάντες.

Οι αναγνώστες είναι απίθανο να θεωρούν ότι η σωστή αντίδραση στη μοιχεία είναι να παραπεμφθούν οι μοιχοί σε θρησκευτικό δικαστήριο και, αν καταδικαστούν, το πλήθος να τους λιθοβολήσει μέχρι θανάτου. Εσείς και εγώ αναμφίβολα φρίττουμε στη σκέψη ότι κάποιος λιθοβολείται μέχρι θανάτου με αυτόν τον τρόπο. Σήμερα, ωστόσο, πολλοί άνθρωποι στον κόσμο πιστεύουν το αντίθετο. Τέτοιου είδους διαφωνίες είναι πολύ συνηθισμένες, ακόμα και στο εσωτερικό της κοινωνίας. Αν σκέφτεστε να κάνετε έκτρωση, την οποία εσείς θεωρείτε απολύτως επιτρεπτή από ηθική άποψη, και εγώ πιστεύω ότι θα σκοτώσετε ένα αθώο ανθρώπινο ον, δεν μπορώ απλώς να πω «καλά, κάν’ το»˙ μπορώ να το πω;

Ο πειρασμός είναι να αναζητήσουμε ένα βιβλίο κανόνων που θα μας λέει πώς να ρυθμίζουμε τέτοιες συγκρούσεις όμως σε αυτή την περίπτωση θα πρέπει να συμφωνήσουμε στο βιβλίο κανόνων. Ωστόσο, ακόμα και αν συμφωνήσουμε, για λόγους τους οποίους θα εξετάσω αργότερα, δεν υπάρχει κανένας λόγος να θεωρούμε ότι θα μπορούσαμε να συμφωνούμε σε σχέση με την εφαρμογή του. Έτσι, υπάρχει εδώ και καιρό μια ελκυστική εναλλακτική επιλογή. Ίσως, ακόμα και αν συμφωνούμε σε σχέση με όλα τα γεγονότα, το τι είναι ηθικά σωστό για μένα να κάνω σύμφωνα με τη δική μου άποψη είναι διαφορετικό από αυτό που είναι ηθικά σωστό για εσάς να κάνετε σύμφωνα με τη δική σας άποψη. Ο Μπέρτον, που γνώριζε καλά τριάντα εννιά γλώσσες, ήταν κατά κάποιον τρόπο τέρας της φύσης ως προς την ικανότητά του να διεισδύει σε διαφορετικούς πολιτισμούς, να γίνεται αυτόχθων, όπως θα λέγαμε, και να το κάνει επανειλημμένα. Όμως οι περισσότεροι από εμάς διαθέτουμε αυτή την ικανότητα σε μικρότερο βαθμό: μπορούμε συχνά να βιώσουμε την ελκυστικότητα αξιών οι οποίες δεν είναι ακριβώς δικές μας. Έτσι, όταν φθάνουμε στο ζήτημα της ηθικής, δεν υπάρχει μία και μοναδική αλήθεια. Σε αυτή την περίπτωση, δεν υπάρχει ένας θρυμματισμένος καθρέφτης, αλλά πολλοί καθρέφτες, πολλές ηθικές αλήθειες, και στην καλύτερη περίπτωση μπορούμε να συμφωνήσουμε να διαφέρουμε.

Πιο επώδυνα είναι τα πάθη που διαλέγουμε εμείς οι ίδιοι

Μετά την εκδίωξη του τελευταίου τυράννου το 510 π.Χ. και την εγκαθίδρυση μιας μορφής δημοκρατίας στην πόλη-κράτος της Αθήνας, ξεκινά η κλασική εποχή. Επί δύο αιώνες, η Αθήνα δεν ήταν μόνο κέντρο πολιτικής εξουσίας της περιοχής, αλλά και κοιτίδα πολιτισμού, με εντυπωσιακή άνθιση της φιλοσοφίας, της λογοτεχνίας και της τέχνης, που επηρέασε βαθύτατα την ανάπτυξη του δυτικού πολιτισμού.

Ο κλασικός πολιτισμός διαμορφώθηκε από τα επιτεύγματα των Αθηναίων φιλοσόφων, καλλιτεχνών και συγγραφέων, που ανέπτυξαν τις αισθητικές αξίες της καθαρότητας της μορφής, της ακρίβειας και της ισορροπίας -βασικές αρχές και της κλασικής αρχιτεκτονικής. Η ανθρωποκεντρική οπτική οδήγησε στην ανάπτυξη μιας σχετικά νέας λογοτεχνικής μορφής, του δράματος, που εξελίχθηκε από θρησκευτικά, χορικά δρώμενα προς τιμή του Διονύσου.

Η γέννηση του δράματος

Στην αρχή της κλασικής εποχής, τα θρησκευτικά δρώμενα είχαν εξελιχθεί από μουσικές τελετουργίες σε κάτι που έμοιαζε με το σημερινό δράμα, καθώς προστέθηκαν ηθοποιοί που ερμήνευαν τους ρόλους μιας ιστορίας και δεν τις αφηγούνταν απλώς.

Αυτή η νέα μορφή ψυχαγωγίας ήταν εξαιρετικά δημοφιλής και αποτέλεσε τον πυρήνα της ετήσιας γιορτής των Διονυσίων, που διαρκούσε αρκετές μέρες και πραγματοποιούνταν σε ένα ανοιχτό θέατρο χωρητικότητας έως και 15.000 θεατών. Οι συγγραφείς υπέβαλλαν τα έργα τους, μια τριλογία τραγωδιών και μια κωμωδία και ανταγωνίζονταν για σημαντικά βραβεία.

Τρεις δραματουργοί ήταν οι νικητές των δραματικών αγώνων στο μεγαλύτερό μέρος του 5ου αιώνα π.Χ.:

ο Αισχύλος (-525/524–456/455 π.Χ.),
ο Ευριπίδης (-484-406 π.Χ.) και
ο Σοφοκλής (‘496-406 π.Χ.).

Χάρη στη συνεισφορά τους που υπολογίζεται σε αρκετές εκατοντάδες έργα, δημιουργήθηκε το πρότυπο για την τέχνη της τραγωδίας. Ο Αισχύλος, ως πρώτος από τους τρεις μεγάλους τραγικούς, θεωρείται καινοτόμος, αφού δημιούργησε πολλές από τις συμβάσεις της τραγωδίας. Εκείνος αύξησε πρώτος τον αριθμό των ηθοποιών στα έργα, τους έβαλε να μιλάνε μεταξύ τους και εισήγαγε την ιδέα της δραματικής σύγκρουσης. Ενώ προγενέστερα ο χορός παρουσίαζε τη δράση, οι ηθοποιοί απέκτησαν κεντρικό ρόλο και ο χορός απλώς περιέγραφε την κατάσταση και σχολίαζε τις δράσεις των ηρώων.

Ο Ευριπίδης ήταν εκείνος που αύξησε τον ρεαλισμό του δράματος, μείωσε περισσότερο τον ρόλο του χορού και δημιούργησε πιο ολοκληρωμένους χαρακτήρες με σύνθετες σχέσεις.

Κόντρα στην παράδοση

Από τις τραγωδίες των τριών μεγάλων τραγικών, εκείνες του Σοφοκλή θεωρούνται οι σημαντικότερες του κλασικού δράματος. Δυστυχώς διασώθηκαν μόνο επτά από τις 123 τραγωδίες που έγραψε, ενώ η καλύτερη είναι ίσως ο Οιδίπους Τύραννος.

Πρόκειται για ένα από τα τρία έργα του Σοφοκλή για τον μυθικό βασιλιά της Θήβας (τα άλλα ήταν ο Οιδίπους επί Κολωνώ και η Αντιγόνη), που ανήκουν στον Θηβαϊκό Κύκλο. Σπάζοντας την παράδοση της παρουσίασης των τραγωδιών σε τριλογίες, όπως έκανε ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής θεωρούσε κάθε έργο ανεξάρτητο. Γράφτηκαν και παρουσιάστηκαν με αρκετά χρόνια διαφορά και όχι με χρονολογική σειρά.

Στον Οιδίποδα Τύραννο (Oedipus Rex στο λατινικά), ο Σοφοκλής συνέγραψε αυτά που σήμερα θεωρείται επιτομή της κλασικής αθηναϊκής τραγωδίας. Το έργο ακολουθεί την καθιερωμένη δομή: πρόλογος, παρουσίαση των ηρώων και ανάπτυξη της πλοκής μέσω μιας σειράς επεισοδίων με σχόλια από τον χορό, που οδηγεί στην έξοδο του χορού. τον επίλογο. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Σοφοκλής χρησιμοποιεί την καινοτομία του τρίτου ηθοποιού για μεγαλύτερη αλληλεπίδραση των ηρώων και πιο σύνθετη πλοκή. Έτσι δημιουργούνταν οι ψυχολογικές εντάσεις στις οποίες παραπέμπει σήμερα η λέξη «δράμα».

Συνήθως, οι τραγωδίες εξιστορούσαν τα δεινά ενός ήρωα. Οδηγείται στην καταστροφή του, έρμαιο των θεών ή της μοίρας. Όσο εξελισσόταν η κλασική τραγωδία, όμως, η κακή τύχη του ήρωα απεικονιζόταν ως αποτέλεσμα μιας αδυναμίας ή ενός «μοιραίου» ελαττώματος του χαρακτήρα του. Στον Οιδίποδα Τύραννο η μοίρα και ο χαρακτήρας επηρεάζουν καθοριστικά τα τραγικά γεγονότα. Ο χαρακτήρας του Οιδίποδα δεν παρουσιάζεται ως μαύρος ή άσπρος. Στην αρχή του έργου εμφανίζεται ως αξιοσέβαστος ηγέτης της Θήβας, στον οποίο στρέφεται ο λαός του για να απαλλαγεί από μια κατάρα, ενώ στη συνέχεια αποκαλύπτεται η ακούσια εμπλοκή του στην κατάρα. Η αποκάλυψη εντείνει την ατμόσφαιρα φόβου, χαρακτηριστικό των καλύτερων κλασικών τραγωδιών. Η αίσθηση της επικείμενης καταστροφής οφειλόταν και στο γεγονός ότι το κοινό γνώριζε καλά αυτές τις ιστορίες, συμπεριλαμβανομένου και του Οιδίποδα. Έτσι υπάρχει τραγική ειρωνεία, αφού το κοινό γνωρίζει τη μοίρα του ήρωα και τον βλέπει να οδεύει ανυποψίαστος προς την αναπόφευκτη καταστροφή. Στον Οιδίποδα Τύραννο, ο Σοφοκλής εδραιώνει την αίσθηση του αναπόφευκτου με αρκετές αναφορές σε χρησμούς που είχαν δοθεί πολλά χρόνια πριν και τις οποίες είχαν αγνοήσει ο Οιδίπους και η γυναίκα του Ιοκάστη. Η ιστορία δεν αφορά τόσο τα γεγονότα που οδηγούν στην πτώση του Οιδίποδα, όσο εκείνα που οδηγούν σε αποκαλύψεις για τη σημασία των παρελθοντικών του πράξεων.

Μια προαναγγελθείσα τραγωδία

Η σειρά των γεγονότων ξεκινά με τον λοιμό που πλήττει τη Θήβα. Ο χρησμός από το Μαντείο των Δελφών λέει ότι ο λοιμός θα σταματήσει όταν βρεθεί ο δολοφόνος του Λάιου, πρώην βασιλιά των Θηβών και πρώτου συζύγου της Ιοκάστης. Ο Οιδίπους ζητά τη συμβουλή του τυφλού προφήτη Τειρεσία για να βρει τον δολοφόνο. Ο Τειρεσίας έρχεται σε δύσκολη θέση, γιατί, αν και τυφλός, βλέπει αυτά που δεν μπορεί να δει ο Οιδίπους: ότι ο ίδιος είναι εν αγνοία του ο δολοφόνος.

Τον συμβουλεύει να μην επιμείνει. Αλλά ο Οιδίπους απαιτεί να μάθει την αλήθεια και οργισμένος αρνείται να πιστέψει τις κατηγορίες του μάντη, ενώ εκείνος του αποκαλύπτει επίσης ότι ο δολοφόνος θα είναι γιος της γυναίκας του. Συγκλονισμένος ο Οιδίπους θυμάται άτι μικρός είχε πάει στους Δελφούς για να μάθει ποιοι ήτο οι γονείς του, έχοντας ανακαλύψει ότι ήταν υιοθετημένος. Ο χρησμός έλεγε ότι θα σκότωνε τον πατέρα του και θα νυμφευόταν τη μητέρα του -και έτσι έφυγε και πήγε στη Θήβα. Καθοδόν, είχε συναντήσει και σκοτώσει έναν ηλικιωμένο που εμπόδιζε τον δρόμο του. Το κοινό γνώριζε τη σημασία του χρησμού, ειδικά όταν ο Σοφοκλής παρουσιάζει την Ιοκάστη, σύζυγο του Οιδίποδα και χήρα του Λάιου, που καθησυχάζει τον Οιδίποδα λέγοντας ότι οι προφητείες δεν ισχύουν· ο χρησμός έλεγε ότι ο Λάιος θα πέθαινε από το χέρι του γιου του, ενώ τον σκότωσαν ληστές. Αυτή η πληροφορία κάνει το κοινό να καταλάβει ότι η προφητεία που είχε δοθεί στον Οιδίποδα ήταν αυτοεκπληρούμενη- τον είχε κάνει να φύγει από την πατρίδα του και είχε προκαλέσει τα γεγονότα που οδήγησαν στον φόνο του Λάιου, του πατέρα του, στο να γίνει α ίδιος βασιλιάς της Θήβας και να πάρει για γυναίκα του τη μητέρα του Ιοκάστη.

Τα γεγονότα κλιμακώνονται και ο Οιδίπους έρχεται αντιμέτωπος με την αλήθεια. 0 Οιδίπους αυτοτυφλώνεται. Ο χορός, που σε όλη την τραγωδία εκφράζει τις μύχιες σκέψεις του Οιδίποδα και τα συναισθήματα που δεν μπορούν να εκφράσουν οι ήρωες, κλείνει το δράμα επαναλαμβάνοντας στην άδεια σκηνή ότι “κανέναν δεν πρέπει να μακαρίζεις πριν την ύστατη μέρα της ζωής του”.

Η δυτική παράδοση

Ο Οιδίπους Τύραννος κέρδισε άμεσα το αθηναϊκό κοινό και ο Αριστοτέλης χαρακτήρισε τη συγκεκριμένη τραγωδία ως την καλύτερη κλασική. Ο Σοφοκλής, χειριζόμενος με μαεστρία τη σύνθετη πλοκή και αναλύοντας θέματα όπως η ελεύθερη βούληση, το πεπρωμένο, το μοιραίο ελάττωμα ενός ευγενούς ήρωα, δεν δημιούργησε απλώς σημεία αναφοράς για το κλασικό δράμα, αλλά έθεσε και τις βάσεις της μεταγενέστερης δραματικής παράδοσης της Δύσης.

Μετά τον θάνατο του Αισχύλου, του Ευριπίδη και του Σοφοκλή, δεν υπήρξαν αντίστοιχου μεγέθους τραγικοί ποιητές. Το δράμα συνέχισε να καταλαμβάνει κεντρική θέση στην πολιτισμική ζωή της αρχαίας Αθήνας, αν και τους επαίνους αποσπούσε ο χορηγός ή οι ηθοποιοί και όχι τόσο ο συγγραφέας. Οι κωμωδίες του Αριστοφάνη (-450-388 π.χ.) βοήθησαν να καλυφθεί το κενό της απουσίας των σπουδαίων τραγωδιών και σταδιακά το κοινό άρχισε να εκτιμά το λιγότερο αυστηρό θέατρο.

Ακόμα και σήμερα, όμως, οι τραγωδίες της κλασικής Ελλάδας παραμένουν σημαντικές, μεταξύ άλλων και για την ψυχολογική ανάλυση των ηρώων, που χρησιμοποίησαν ο Φρόιντ και ο Γιούνγκ για να διατυπώσουν τις θεωρίες του ασυνείδητου, των ορμών και των απωθημένων. Τα σωζόμενα έργα των Αθηναίων τραγωδών, και ειδικά ο Οιδίπους Τύραννος, ανακαλύφθηκαν εκ νέου κατά τον Διαφωτισμό και παίζονται συστηματικά από τότε, ενώ τα θέματα και οι ιστορίες τους χρησιμοποιήθηκαν από πολλούς συγγραφείς.

Για ποιο λόγο οι Κύκλωπες πολέμησαν τον πατέρα τους Ουρανό και χάρισαν στον Δία τον κεραυνό και τη βροντή

Οι Κύκλωπες ήταν τερατόμορφες θεότητες και είχαν τεράστια δύναμη. Υπάρχουν πολλές ερμηνείες για την καταγωγή τους. Σύμφωνα με το επικό ποίημα του Ησίοδου «Θεογονία», ήταν τα τρία παιδιά του Ουρανού και της Γαίας: ο Στερόπης, ο Βρόντης και ο Άργης.

Όταν ο Ουρανός φοβήθηκε ότι απειλείται η εξουσία του, τους φυλάκισε στα Τάρταρα. Ωστόσο, οι Τιτάνες θέλοντας να ανατρέψουν τον Ουρανό, τους απελευθέρωσαν.

Οι Κύκλωπες, όντας δυσαρεστημένοι με τον πατέρα τους, δέχτηκαν να βοηθήσουν στην πτώση του. Όταν όμως οι Τιτάνες ήρθαν στην εξουσία, τους έριξαν πάλι στα Τάρταρα.

Κατά τη διάρκεια της Τιτανομαχίας, ο Δίας και οι Ολύμπιοι θεοί τους απελευθέρωσαν ξανά

Οι Κύκλωπες για να τους ευχαριστήσουν, τους βοήθησαν στη μάχη, προσφέροντας τους παράλληλα τον κεραυνό, τη βροντή και την αστραπή, όπλα τα οποία είχαν κατασκευάσει στην Αίτνα, υπό την επίβλεψη του Ηφαίστου.

Όταν ο Δίας επικράτησε των Τιτάνων, ανέθεσε στους Κύκλωπες τη φύλαξη των ηττημένων στα Τάρταρα. Ως ανταπόδοση, εκείνοι από την πλευρά τους του χάρισαν τον κεραυνό και τη βροντή, εφόδια τα οποία αποτέλεσαν και το σύμβολο του βασιλιά των θεών.

Στη θεά Άρτεμη λέγεται ότι χάρισαν το κυνηγετικό τόξο. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, ο Απόλλωνας σκότωσε τους Κύκλωπες προκειμένου να εκδικηθεί το Δία για το θάνατο του γιου του Ασκληπιού, αφού όταν ο Δίας αντιλήφθηκε πως ο Ασκληπιός μπορούσε να επαναφέρει στη ζωή τους νεκρούς, τον κεραυνοβόλησε.

Οι Κύκλωπες στην Οδύσσεια

Στην Οδύσσεια του Ομήρου, οι Κύκλωπες ήταν τερατόμορφοι άνθρωποι, γιοι του θεού της θάλασσας Ποσειδώνα και της νύμφης Θοώσης. Ήταν γίγαντες και είχαν ένα και μοναδικό μάτι στο κέντρο του μετώπου τους.

Τόπος κατοικίας τους ήταν πιθανόν η Σικελία. Χαρακτηρίζονταν ως απολίτιστοι και κοινωνικά ανοργάνωτοι.

Έμεναν σε σπηλιές μαζί με τα πρόβατά τους, ενώ σκότωναν και καταβρόχθιζαν όλους όσους τους πλησίαζαν ή τους απειλούσαν.

Το τέχνασμα του Οδυσσέα

Σύμφωνα με το μύθο, ο πολυμήχανος Οδυσσέας και οι πολεμιστές του βρέθηκαν στο νησί των Κυκλώπων και εγκλωβίστηκαν στην σπηλιά του Πολύφημου, ο οποίος θεωρείτο ο αγριότερος και ισχυρότερος όλων.

Άρχισε να τρώει τον έναν άνδρα μετά τον άλλον, ώσπου ο Οδυσσέας τον τύφλωσε με πυρωμένο παλούκι. Ο Πολύφημος δεν μπορούσε πλέον να εντοπίσει εκείνον και τους συντρόφους που είχαν απομείνει ζωντανοί. Τελικά, οι άνδρες κατάφεραν να ξεφύγουν, αφού κρεμάστηκαν από τις κοιλιές των προβάτων του.

Την τύφλωση του γιου του εκδικήθηκε ο Ποσειδώνας, προκαλώντας τρικυμίες στις θάλασσες στις οποίες περιπλανιόταν ο Οδυσσέας και οι σύντροφοι του.

Τα Κυκλώπεια Τείχη

Κατά τη μυκηναϊκή περίοδο, Κύκλωπες θεωρούντο οι γίγαντες, στους οποίους οι Έλληνες απέδιδαν το κτίσιμο των γιγαντιαίων τειχών της κλασσικής περιόδου.

Ο Στράβων αναφέρει στα κείμενα του, ότι οι Κύκλωπες ήταν εκείνοι που δημιούργησαν στην Τίρυνθα και στις Μυκήνες τις προϊστορικές ακροπόλεις, τις οποίες ονόμασαν Κυκλώπεια Τείχη.

Τα φασματικά μοντέλα αστροφυσικών αντικειμένων μπορεί να διορθωθούν από νέες μετρήσεις εκπομπών ακτίνων-Χ

Το Παρατηρητήριο ακτίνων-Χ Chandra της NASA και άλλα διαστημικά τηλεσκόπια, ανιχνεύουν ακτινοβολία που εκπέμπεται από θερμό αστροφυσικό πλάσμα που εντοπίζεται σε υπερκαινοφανείς ή γαλαξιακά σμήνη. Μερικές από τις ισχυρότερες γραμμές εκπομπών ακτίνων-Χ προέρχονται από ένα έντονα ιονισμένο είδος σιδήρου που συμβολίζεται Fe XVII, του οποίου τις δυο ισχυρότερες φασματικές γραμμές χρησιμοποιούν οι αστροφυσικοί για να προσδιορίσουν τη θερμοκρασία, τη πυκνότητα και άλλες συνθήκες του πλάσματος.

Για δεκαετίες, ωστόσο, ο μετρούμενος λόγος της έντασης αυτών των γραμμών είναι σε ασυμφωνία με τα θεωρητικά μοντέλα. Σε ένα βήμα προς την κατεύθυνση επίλυσης αυτής της ασυμφωνίας, ο Steffen Kühn στο Ινστιτούτο Max Planck για την Πυρηνική Φυσική, στη Γερμανία, ο Chintan Shah στο Κέντρο Goddard της NASA, στο Maryland και οι συνεργάτες τους μέτρησαν την ενέργεια και την ένταση των φασματικών γραμμών που εκπέμπονται από τον Fe XVII με 10 φορές υψηλότερη φασματική ευκρίνεια από ότι οι προηγούμενες προσπάθειες. Οι μετρήσεις τους ακόμη διαφέρουν σημαντικά από τις θεωρητικές προβλέψεις, παρέχοντας την πεποίθηση ότι τα μοντέλα, και όχι τα πειράματα, χρειάζονται αναθεώρηση.

Η ομάδα χρησιμοποίησε ιοντική παγίδα δέσμης ηλεκτρονίων για να δημιουργήσει Fe XVII. Στη συνέχεια μέλη της ομάδας ακτινοβόλησαν τα ιόντα με πολωμένα φωτόνια, αναγκάζοντας τα ιόντα να εκπέμψουν ακτίνες-Χ, που κατέγραψαν χρησιμοποιώντας τρεις μεθόδους. Κάθε μέθοδος αποκάλυψε τις εντάσεις των δυο βασικών γραμμών του Fe XVII. Λαμβάνοντας σταθμισμένο μέσο όρο της έντασης κάθε γραμμής, η ομάδα βρήκε ένα λόγο σήματος 3,09. Η τιμή αυτή υποστηρίζει πολλές πρώιμες αστροφυσικές και εργαστηριακές παρατηρήσεις. Ωστόσο, η τιμή αποκλίνει ακόμη κατά 5 τυπικές αποκλίσεις από τις θεωρητικές προβλέψεις των αστροφυσικών φασματικών εκπομπών.

Μέχρι να επιλυθεί αυτή η ασυμφωνία, η τιμή της ομάδας θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να διορθωθούν εμπειρικά τα φασματικά μοντέλα των αστροφυσικών παρατηρήσεων και να αναθεωρηθούν εκτιμήσεις αναταραχών και αδιαφανειών του πλάσματος. Για παράδειγμα, η αποστολή απεικόνισης ακτίνων-Χ XRISM, μια κοινή προσπάθεια ΗΠΑ και Ιαπωνίας που προγραμματίζεται για το 2022, θα απαιτήσει βελτίωση των εργαλείων φασματικής μοντελοποίησης για να μεγιστοποιηθεί το επιστημονικό αποτέλεσμα. Οι νέες μετρήσεις θα μπορούσαν να βοηθήσουν για τα εργαλεία αυτά.

Η φιλοσοφία του ανθρώπου

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΑ ΧΑΜΕΝΑ ΝΟΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

«Τα βάθη του κόσμου άλλη είναι
δύναμη κρυμμένη που τα κρατεί»
 -Σικελιανός

· Σύμφωνα με τον Heidegger (GA 40, 28) «η φιλοσοφία ποτέ δεν γεννιέται από την επιστήμη και δια της επιστήμης. Δεν ανήκει στην ίδια τάξη με τις επιστήμες. Μόνο με την ποίηση τελεί η φιλοσοφία και η σκέψη της στην αυτή τάξη».
· Εάν έτσι έχουν τα πράγματα, τότε η ενασχόληση του ανθρώπου με τη φιλοσοφία δεν αποτελεί προνόμιο ή καθήκον ορισμένων «ειδικών» αλλά βασικό μέλημα της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης, του δικού μας Dasein.
· Κοινωνίες ή ανθρώπινα άτομα που παραμελούν τη φιλοσοφία υπονομεύουν τα ίδια τα πνευματικά και ιστορικά τους θεμέλια. Έτσι οδηγούνται βαθμιαία στην παρακμή και τελικά καταλήγουν στον πλήρη εκβαρβαρισμό.
· Η αισθητή πραγματικότητα μαρτυρεί πώς βασικοί υπονομευτές της φιλοσοφικής σκέψης είναι κυρίως οι ολιγαρχίες της μετριότητας που ασύστολα καιροσκοπούν μέσα στα σκονισμένα αμφιθέατρα των «μορφωτικών» μας ιδρυμάτων.
· Οι ολιγαρχίες αυτές νοθεύουν αδιάντροπα τον φιλοσοφικό διάλογο με αγοραία ιδεολογήματα και φρικτές επαναλήψεις του ασήμαντου. Έτσι δηλητηριάζουν το λογισμό με τελετουργικές ομφαλοσκοπήσεις ή ρητορικές φωνασκίες και οτιδήποτε μη αρεστό σ’ αυτούς το ρίχνουν στην πυρά.
· Στο μέτρο που το ανθρώπινο Dasein, ως εκ της σκεπτόμενης ικανότητάς του, αρνείται να θηρεύει απλώς το ωφελιμιστικό, ως άλλος Κολόμβος αποπειράται τον ωραίο αλλά επικίνδυνο φιλοσοφικό διάπλου πέρα και πάνω από τα συντρίμματα των μεταμοντέρνων, τεχνικοποιημένων ολιγαρχιών της μετριότητας.
· Εάν η τεχνοεπιστήμη, μετά την ιδεολογική της ολοκλήρωση από τον Διαφωτισμό κυρίως και εντεύθεν, συνέβαλε στην αποδόμηση των ανορθολογικών αυταπατών στον πνευματικο-πολιτισμικό χώρο του ανθρώπου, στην ίδια αναλογία φρόντισε να εισαγάγει τον ανορθολογισμό από το παράθυρο.
· Το ζητούμενο λοιπόν παραμένει: διαυγής γνωριμία με τις πηγές του φιλοσοφικού και ποιητικού στοχασμού, ώστε να οροθετούμε «το νοητό και συνακόλουθα το μη νοητό» (Wittgenstein), να καταλύουμε τη μονωδία του εργαλειακού λόγου, να «αγωνιζόμαστε για μια αυστηρή σύλληψη [αυτού που] μας συντυχαίνει, μας αναταράζει και μας αλλάζει». (Heidegger)
· Όσο βαθαίνει η ως άνω γνωριμία δημιουργείται μια παράδοση φιλοσοφικού-ποιητικού διαλέγεσθαι, που μπορεί να απελευθερώσει τον σύγχρονο άνθρωπο από τις παγερές περιπτύξεις του στείρου ακαδημαϊσμού, από τη διάχυτη πνευματική κενότητα της εποχής, από την καθεστωτική λογική των εξουσιαστικών μηχανισμών.
· Από την αρχαία εποχή μέχρι και σήμερα ακόμη, αυτή η παράδοση ευδοκιμεί κυρίως ως εναντίωση στον «φιλοσοφικό-ποιητικό» εκφυλισμό της σκέψης σε «χρησιμοθηρική εξυπνάδα» (Heidegger) και προσφέρει αντίστοιχα τη «δυνατότητα να εμπειράται κανείς τη δοκιμασία της κριτικής συζήτησης». (Πλάτων).
· Στο πλαίσιο μάλιστα μιας «κοινωνικής λειτουργίας της φιλοσοφίας» (Horkheimer), ο αληθινά ανήσυχος, αεικίνητος, ελεύθερος διάλογος δύναται, σαν άλλο εγελιανό πνεύμα, να αναστοχάζεται την πορεία της αυτογνωσίας του, να οξύνει τον λογισμό της κοινωνίας, να αποδυναμώνει κάθε απολίθωση του ζωντανού λέγειν από την εγωκεντρική επικράτηση της μετριοκρατίας και να χαράσσει εκείνη την οδό, από όπου ο καθένας «χρωστάει να περάσει το ρεύμα της ζωής του». (Nietzsche)
· Η αυθεντικότητα ενός τέτοιου διαλόγου δεν αφήνει περιθώρια για συμβιβασμούς με άκαμπτες ιεραρχήσεις, με κατασκευασμένες αυθεντίες, με διατεταγμένους κήρυκες της μαζικής κουλτούρας, με «νομοθέτες» της σκέψης.
· Η σκέψη δεν αναπτύσσεται με προστάγματα και διαταγές, αλλά ακολουθεί το δρόμο του δικού της ηθικού συλλογισμού και αυτογνωσίας. Γνωριζόμενος λοιπόν ο σημερινός άνθρωπος –και δη ο νέος άνθρωπος– με αυτή τη σκέψη θα αισθάνεται την ανάγκη να σπουδάζει «το παλαιό σε μια νέα σχέση με το όλο» (Hegel), να αρνείται να παρακμάσει μέσα στην ανημποριά και πάντοτε θα νοιάζεται όχι μόνο για το ζην απλά, αλλά και για το ζην καλά!

ΠΛΑΤΩΝ: Ἀπολογία Σωκράτους (35e-37a)

Αφού κρίθηκε ένοχος ο Σωκράτης προτείνει την ποινή που πιστεύει ότι του αξίζει

[35e] Τὸ μὲν μὴ ἀγανακτεῖν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ἐπὶ τούτῳ
[36a] τῷ γεγονότι, ὅτι μου κατεψηφίσασθε, ἄλλα τέ μοι πολλὰ συμβάλλεται, καὶ οὐκ ἀνέλπιστόν μοι γέγονεν τὸ γεγονὸς τοῦτο, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον θαυμάζω ἑκατέρων τῶν ψήφων τὸν γεγονότα ἀριθμόν. οὐ γὰρ ᾠόμην ἔγωγε οὕτω παρ᾽ ὀλίγον ἔσεσθαι ἀλλὰ παρὰ πολύ· νῦν δέ, ὡς ἔοικεν, εἰ τριάκοντα μόναι μετέπεσον τῶν ψήφων, ἀπεπεφεύγη ἄν. Μέλητον μὲν οὖν, ὡς ἐμοὶ δοκῶ, καὶ νῦν ἀποπέφευγα, καὶ οὐ μόνον ἀποπέφευγα, ἀλλὰ παντὶ δῆλον τοῦτό γε, ὅτι εἰ μὴ ἀνέβη Ἄνυτος καὶ Λύκων κατηγορήσοντες ἐμοῦ, κἂν ὦφλε
[36b] χιλίας δραχμάς, οὐ μεταλαβὼν τὸ πέμπτον μέρος τῶν ψήφων.
Τιμᾶται δ᾽ οὖν μοι ὁ ἀνὴρ θανάτου. εἶεν· ἐγὼ δὲ δὴ τίνος ὑμῖν ἀντιτιμήσομαι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι; ἢ δῆλον ὅτι τῆς ἀξίας; τί οὖν; τί ἄξιός εἰμι παθεῖν ἢ ἀποτεῖσαι, ὅτι μαθὼν ἐν τῷ βίῳ οὐχ ἡσυχίαν ἦγον, ἀλλ᾽ ἀμελήσας ὧνπερ οἱ πολλοί, χρηματισμοῦ τε καὶ οἰκονομίας καὶ στρατηγιῶν καὶ δημηγοριῶν καὶ τῶν ἄλλων ἀρχῶν καὶ συνωμοσιῶν καὶ στάσεων τῶν ἐν τῇ πόλει γιγνομένων, ἡγησάμενος ἐμαυτὸν [36c] τῷ ὄντι ἐπιεικέστερον εἶναι ἢ ὥστε εἰς ταῦτ᾽ ἰόντα σῴζεσθαι, ἐνταῦθα μὲν οὐκ ᾖα οἷ ἐλθὼν μήτε ὑμῖν μήτε ἐμαυτῷ ἔμελλον μηδὲν ὄφελος εἶναι, ἐπὶ δὲ τὸ ἰδίᾳ ἕκαστον ἰὼν εὐεργετεῖν τὴν μεγίστην εὐεργεσίαν, ὡς ἐγώ φημι, ἐνταῦθα ᾖα, ἐπιχειρῶν ἕκαστον ὑμῶν πείθειν μὴ πρότερον μήτε τῶν ἑαυτοῦ μηδενὸς ἐπιμελεῖσθαι πρὶν ἑαυτοῦ ἐπιμεληθείη ὅπως ὡς βέλτιστος καὶ φρονιμώτατος ἔσοιτο, μήτε τῶν τῆς πόλεως, πρὶν αὐτῆς τῆς πόλεως, τῶν τε ἄλλων οὕτω κατὰ τὸν
[36d] αὐτὸν τρόπον ἐπιμελεῖσθαι — τί οὖν εἰμι ἄξιος παθεῖν τοιοῦτος ὤν; ἀγαθόν τι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, εἰ δεῖ γε κατὰ τὴν ἀξίαν τῇ ἀληθείᾳ τιμᾶσθαι· καὶ ταῦτά γε ἀγαθὸν τοιοῦτον ὅτι ἂν πρέποι ἐμοί. τί οὖν πρέπει ἀνδρὶ πένητι εὐεργέτῃ δεομένῳ ἄγειν σχολὴν ἐπὶ τῇ ὑμετέρᾳ παρακελεύσει; οὐκ ἔσθ᾽ ὅτι μᾶλλον, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, πρέπει οὕτως ὡς τὸν τοιοῦτον ἄνδρα ἐν πρυτανείῳ σιτεῖσθαι, πολύ γε μᾶλλον ἢ εἴ τις ὑμῶν ἵππῳ ἢ συνωρίδι ἢ ζεύγει νενίκηκεν Ὀλυμπίασιν· ὁ μὲν γὰρ ὑμᾶς ποιεῖ εὐδαίμονας δοκεῖν εἶναι, ἐγὼ δὲ
[36e] εἶναι, καὶ ὁ μὲν τροφῆς οὐδὲν δεῖται, ἐγὼ δὲ δέομαι. εἰ οὖν δεῖ με κατὰ τὸ δίκαιον τῆς ἀξίας τιμᾶσθαι, τούτου
[37a] τιμῶμαι, ἐν πρυτανείῳ σιτήσεως.

***
[35e] Να μην αγανακτώ, ω άνδρες Αθηναίοι, γι᾽ αυτό
[36a] που έγινε και με καταψηφίσατε, και πολλά άλλα συντελούν και τούτο, πως το γεγονός αυτό δεν μου ήτανε ανέλπιστο· πολύ περισσότερο όμως θαυμάζω τον αριθμό των ψήφων από τα δύο μέρη. Γιατί εγώ τουλάχιστον δεν πίστευα να είναι τόσο λίγη η διαφορά των ψήφων αλλά πιο μεγάλη· και τώρα, όπως φαίνεται, αν τρεις μονάχα ψήφοι έπεφταν απ᾽ το άλλο μέρος, θα την εγλίτωνα. Τον Μέλητο λοιπόν, καθώς μου φαίνεται, τώρα τον ξέφυγα και όχι μόνο τον ξέφυγα, αλλά και φανερό σε όλους είναι πως, αν ο Άνυτος και ο Λύκων δεν εσηκώνοντο να με κατηγορήσουν μαζί του, θα πλήρωνε
[36b] και χίλιες δραχμές πρόστιμο, για τον λόγο πως δεν πήρε με το μέρος του το ένα πέμπτο των ψήφων.
Προτείνει λοιπόν ο άνθρωπος για μένα την ποινή του θανάτου. Ας είναι. Κι εγώ ποιά ποινή θα σας ζητήσω, ω άνδρες Αθηναίοι; Ποιάν άλλη παρ᾽ αυτήν που μου αξίζει; Τί λοιπόν; Τί είμαι άξιος να πάθω ή να πληρώσω, αφού, κι εγώ δεν ξέρω γιατί, δεν κοίταξα την ησυχία μου στη ζωή μου, μόνο αμέλησα εκείνα που οι περισσότεροι γυρεύουν, και χρήματα και σπίτι και στρατηγίες και δημηγορίες και άλλες εξουσίες και συνωμοσίες και επαναστάσεις, που εγίνοντο στην πόλη, γιατί νόμισα
[36c] πως έπρεπε να είμαι πιο μετριοπαθής και να μην ανακατεύομαι σε τέτοια πράγματα ζητώντας τη σωτηρία μου, και δεν ανακατεύθηκα, που αν ανακατευόμουν ούτε σας ούτε τον εαυτό μου θα ωφελούσα, αλλά κοίταζα να κάνω καλό σε καθέναν χωριστά, το μεγαλύτερο απ᾽ τα καλά, να προσπαθώ δηλαδή να πείθω τον καθένα σας να μην επιμελείται πρώτα τα συμφέροντά του σε τίποτε, πριν επιμεληθεί τον εαυτό του, πώς δηλαδή να γίνει ο καλύτερος και ο φρονιμότερος, μήτε πρώτα πάλι τα άλλα συμφέροντα της πόλης, πριν απ᾽ αυτή την ίδια την πόλη, και να επιμελείται και όλα τ᾽ άλλα
[36d] με τον ίδιον τον τρόπο. Τί αξίζω να πάθω λοιπόν, τέτοιος που είμαι; Κάτι καλό, ω άνδρες Αθηναίοι, αν πρέπει να μου δοθεί ό,τι μου αξίζει· και τέτοιο καλό που να μου πρέπει. Τί πρέπει λοιπόν σε φτωχό ευεργέτη, που έχει ανάγκη να ησυχάσει για να σας συμβουλεύει; Και είναι τίποτε, ω άνδρες Αθηναίοι, που να πρέπει τόσο σε τέτοιον άνθρωπο, από το να τρέφεται στο πρυτανείο πολύ περισσότερο από κάθε άλλον από σας που νίκησε στους Ολυμπιακούς αγώνες, στην ιππασία ή σε άρμα με δύο άλογα ή και με περισσότερα; Γιατί εκείνος σας κάνει να φαίνεσθε πως είσαστε ευτυχισμένοι κι εγώ
[36e] σας κάνω αληθινά ευτυχισμένους, εκείνος δεν έχει ανάγκη από τροφή κι εγώ έχω. Αν πρέπει λοιπόν κατά την αξία μου να κριθώ άξιος για κατιτί,
[37a] εγώ κρίνω άξιο τον εαυτό μου να τρέφομαι στο πρυτανείο.

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Ἡλέκτρα (1165-1205)

ΚΛ. (ἔσωθεν)
1165 ὦ τέκνα, πρὸς θεῶν, μὴ κτάνητε μητέρα.
ΧΟ. κλύεις ὑπώροφον βοάν;
ΚΛ. ἰώ μοί μοι.
ΧΟ. ὤιμωξα κἀγὼ πρὸς τέκνων χειρουμένης.
νέμει τοι δίκαν θεός, ὅταν τύχηι.
1170 σχέτλια μὲν ἔπαθες, ἀνόσια δ᾽ εἰργάσω,
τάλαιν᾽, εὐνέταν.

ἀλλ᾽ οἵδε μητρὸς νεοφόνοις ἐν αἵμασιν
πεφυρμένοι βαίνουσιν ἐξ οἴκων πόδα
τροπαῖα, δείγματ᾽ ἀθλίων προσφαγμάτων.
1175 οὐκ ἔστιν οὐδεὶς οἶκος ἀθλιώτερος
τῶν Τανταλείων οὐδ᾽ ἔφυ ποτ᾽ ἐκγόνων.

ΟΡ. ἰὼ Γᾶ καὶ Ζεῦ πανδερκέτα [στρ. α]
βροτῶν, ἴδετε τάδ᾽ ἔργα φόνι-
α μυσαρά, δίγονα σώματ᾽ ἐν
1180 †χθονὶ κείμενα πλαγᾶι†
χερὸς ὕπ᾽ ἐμᾶς, ἄποιν᾽ ἐμῶν
πημάτων ‹ . . . ›
ΗΛ. δακρύτ᾽ ἄγαν, ὦ σύγγον᾽, αἰτία δ᾽ ἐγώ.
διὰ πυρὸς ἔμολον ἁ τάλαινα ματρὶ τᾶιδ᾽,
ἅ μ᾽ ἔτικτε κούραν.
1185 ‹ΧΟ.› ἰὼ τύχας †σᾶς τύχας
μᾶτερ τεκοῦσ᾽†
ἄλαστα μέλεα καὶ πέρα
παθοῦσα σῶν τέκνων ὑπαί.
πατρὸς δ᾽ ἔτεισας φόνον δικαίως.

1190 ΟΡ. ἰὼ Φοῖβ᾽, ἀνύμνησας δίκαι᾽ [ἀντ. α]
ἄφαντα, φανερὰ δ᾽ ἐξέπρα-
ξας ἄχεα, φόνια δ᾽ ὤπασας
λάχε᾽ ἀπὸ γᾶς Ἑλλανίδος.
τίνα δ᾽ ἑτέραν μόλω πόλιν;
1195 τίς ξένος, τίς εὐσεβὴς
ἐμὸν κάρα προσόψεται
ματέρα κτανόντος;
ΗΛ. ἰὼ ἰώ μοι. ποῖ δ᾽ ἐγώ, τίν᾽ ἐς χορόν,
τίνα γάμον εἶμι; τίς πόσις με δέξεται
1200 νυμφικὰς ἐς εὐνάς;
ΧΟ. πάλιν πάλιν φρόνημα σὸν
μετεστάθη πρὸς αὔραν·
φρονεῖς γὰρ ὅσια νῦν, τότ᾽ οὐ
φρονοῦσα, δεινὰ δ᾽ εἰργάσω,
1205 φίλα, κασίγνητον οὐ θέλοντα.

***
ΚΛΥ. (από μέσα)
Για τους θεούς, τη μάνα σας, παιδιά μου,
μη θανατώσετε.
ΧΟΡ. Ακούς κραυγή μέσ᾽ απ᾽ το σπίτι;
ΚΛΥ. Ώωχ, ώωχ!
ΧΟΡ. Κι εγώ σε θρηνώ που σε σφάζουν τα τέκνα σου.
— Μοιράζει το δίκιο ο θεός, όταν έρθει
—η μοιρόγραφτη ώρα. Φριχτά σε χτυπήσανε πάθη,
1170 με φριχτές όμως πράξεις κι εσύ
τον άντρα σου χτύπησες, δύστυχη.

— Μα νά τοι, βγαίνουν βουτηγμένοι στο αίμα
της μάνας των, που λίγο πριν σκοτώσαν,
απόδειξη φριχτή των άγριων κραυγών της.
Απ᾽ τη γενιά του Τάνταλου κανένα σπίτι
πιο δύστυχο δεν είναι μήτε υπήρξε.
(Βγαίνουν ο Ορέστης, ο Πυλάδης και η Ηλέκτρα και με το εκκύκλημα τα πτώματα του Αιγίσθου και της Κλυταιμήστρας.)

ΟΡΕ. Ω! Γη και Δία παντεπόπτη των θνητών,
κοιτάχτε αυτά τα φονικά κι ανόσια έργα.
1180 Τα δυο κορμιά που κείτονται στο χώμα
απ᾽ το δικό μου το μαχαίρι χτυπημένα,
που ξεπληρώσαν έτσι τα δεινά μου.
‹ . . . ›
ΗΛΕ. Είναι, αδερφέ μου, πολυδάκρυτες
οι συμφορές σου κι είμαι γω η αιτία,
που σαν φωτιά η δυστυχισμένη
πάνω στη μάνα μου έπεσα,
σ᾽ εκείνη που με γέννησε.
ΧΟΡ. Ω! για τη μοίρα, τη δική σου μοίρα, ω! μάνα,
που τόλμησες πράξεις φριχτές
και σε βρήκανε πάθη βαριά και φριχτότερα ακόμη
απ᾽ τα παιδιά σου. Μα δίκαια πλήρωσες
του γονιού τους τον φόνο.

1190 ΟΡΕ. Φοίβε, με σκοτεινούς χρησμούς
προφήτεψες το δίκαιο, μα οι πόνοι
είναι ολοφάνεροι που μου ᾽δωσες.
Όρισες να ᾽χω μοίρα ματωμένη
μακριά από την Ελλάδα. Σε ποιάν άλλη
χώρα θα πάω; Ποιός άντρας θεοφοβούμενος,
ποιός φίλος θα γυρίσει ν᾽ αντικρίσει
εμένα που έσφαξα τη μάνα μου;
ΗΛΕ. Ω! συμφορά μου, συμφορά! Κι εγώ σε ποιές
γιορτές θα πάω; Σε ποιούς γάμους; Και ποιός άντρας
1200 θα με δεχτεί σε νυφικό κρεβάτι;
ΧΟΡ. Πάλι καθώς φυσά ο αγέρας
άλλαξες πάλι γνώμη.
Δίκαιοι τώρα οι στοχασμοί σου,
μα πριν δεν ήταν, κι έκανες, καλή μου,
κακό στον αδερφό σου, αθέλητά του.

Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, 1. Η τέχνη στην Ελλάδα κατά τους «Σκοτεινούς Αιώνες» και τη γεωμετρική περίοδο

1.7.2. Τα τοπικά εργαστήρια και η συμβολή των κεραμέων της Αθήνας στην ανάπτυξη του γεωμετρικού ρυθμού.

Ο γεωμετρικός ρυθμός στον 8ο αιώνα π.Χ. είναι πανελλήνιο φαινόμενο και κυριαρχεί σε όλα τα κέντρα παραγωγής αγγείων από την Κρήτη ως τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία. Αξιόλογα εργαστήρια γεωμετρικής κεραμικής υπήρχαν στη Βοιωτία, την Εύβοια, την Κόρινθο, το Άργος, σε νησιά του κεντρικού Αιγαίου, όπως η Νάξος και η Πάρος, καθώς και στην ανατολική Ελλάδα, δηλαδή στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου και στα μικρασιατικά παράλια. Σε ορισμένες περιοχές μάλιστα (όπως στη Βοιωτία, τη Θεσσαλία, σε κάποια μέρη της Μακεδονίας κ.α.) συνέχισαν να παράγονται αγγεία με γεωμετρική διακόσμηση κατά τον 7ο και 6ο αιώνα, όταν τα μεγάλα κέντρα της κεραμικής είχαν πλέον αναπτύξει άλλους τύπους διακόσμησης. Στις περιπτώσεις αυτές μιλούμε για αγγεία υπογεωμετρικού ρυθμού.

 

Οι αρχές του γεωμετρικού ρυθμού βρίσκονται όμως, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, στην Αττική και συγκεκριμένα στην Αθήνα. Είδαμε ότι μερικά από τα καλύτερα δείγματα του ρυθμού αυτού έχουν βρεθεί σε τάφους της περιοχής της Αθήνας και ότι τα αττικά αγγεία εξάγονταν ήδη από τον 10ο αιώνα π.Χ. Μπορούμε να πούμε ότι τα προϊόντα των αθηναϊκών κεραμικών εργαστηρίων υπήρξαν το πρότυπο για τον γεωμετρικό ρυθμό σε ολόκληρη την Ελλάδα. Ήδη από την πρωτογεωμετρική εποχή τα αττικά αγγεία χαρακτηρίζονται από ένα ξεκάθαρο σύστημα αναλογιών και μια δομή που ακολουθεί αυστηρά πρότυπα· η αισθητική τους δεν αφήνει μεγάλα περιθώρια για παρεκκλίσεις και προχειρότητες ούτε στην κατασκευή ούτε στη διακόσμηση. Ειδικά τα μεγάλα αγγεία είναι κατασκευασμένα σαν πραγματικά μνημεία με οργανική δομή. Για τον λόγο αυτό φαίνεται πολύ ταιριαστή στην περίπτωσή τους η συνήθεια που επικράτησε ευρύτερα να περιγράφουμε τα αγγεία ονομάζοντας τα μέρη τους όπως τα μέλη του ανθρώπινου σώματος, να μιλούμε δηλαδή για το πόδι, το σώμα, την κοιλιά, τον ώμο, τον λαιμό και το χείλος ενός αγγείου. Τα δομικά στοιχεία των γεωμετρικών αγγείων αναδεικνύονται ακόμη περισσότερο από τον σχηματοποιημένο ζωγραφιστό διάκοσμο που αναπτύσσεται σε ζώνες. Λαμπρό παράδειγμα αποτελεί ο μεγάλος ταφικός αμφορέας του Δίπυλου, στον οποίο εικονίζεται η πρόθεση του νεκρού.

 

ΔΕΣ: Η ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΑΔΙΚΟ ΧΩΡΟ

Τί συμβαίνει μέσα μας όταν “χανόμαστε” μέσα σε ένα βιβλίο

Έχετε ποτέ σκεφτεί καθώς διαβάζετε ένα βιβλίο ότι γνωρίζετε τον ήρωα ή τον κόσμο στον οποίο αυτός δρα κι εξελίσσεται; Έχετε ποτέ αναρωτηθεί γιατί όταν διαβάζετε ένα καλό βιβλίο ζωντανεύουν οι σελίδες του μπροστά στα μάτια σας;

Εκφράσεις όπως: “Δεν μπορούσα να σταματήσω να διαβάζω”. Ή “Το διάβασα μέσα σε μια μέρα” είναι συνήθεις όταν περιγράφουμε ένα καλό βιβλίο σε κάποιον.

Μιλάμε απλώς για σελίδες χαρτιού με λέξεις πάνω τους. Πώς μπορεί αυτό από μόνο του να κάνει μια ιστορία να ζωντανέψει μπροστά μας;

Τί συμβαίνει στο μυαλό μας και μας παρασύρει ένα βιβλίο τόσο πολύ στις σελίδες του;

Είναι αρκετά γοητευτικό να δούμε κάποιες από τις έρευνες που διεξάγονται σε κάθε γωνιά του κόσμου για να ξεδιπλωθεί όσο το δυνατό περισσότερο αυτό το άλυτο μυστήριο.

Μελέτες ψυχολογίας και νευροεπιστημών ονομάζουν αυτήν τη διαδικασία “νοητική προσομοίωση” και τη χωρίζουν σε τρία στάδια, ώστε να καταφέρουν να προσεγγίσουν, έστω και ελάχιστα, το γιατί ο αναγνώστης διαβάζοντας ένα βιβλίο μπορεί να αισθάνεται ότι συμμετέχει ενεργά στην ιστορία, φορώντας τα παπούτσια του ήρωα του βιβλίου. Ας δούμε τα τρία πολύ ενδιαφέροντα στάδια.

Αντιληπτική προσομοίωση: Γνωρίζοντας τον ήρωα

Στο πρώτο στάδιο, μέσω της αλληλουχίας των λέξεων και της διαδικασίας της ανάγνωσης, οπτικοποιούνται οι χαρακτήρες και τα στοιχεία της ιστορίας ενός βιβλίου. Μια διαδικασία αρκετά δύσκολη να αναλυθεί γιατί δεν υπάρχει τρόπος να φωτογραφηθεί η στιγμή που αυτό συμβαίνει στον εγκέφαλο του αναγνώστη.

Έτσι, οι μελετητές με διάφορους έξυπνους τρόπους και μικρά πειράματα (όπως η απόδοση μιας πρότασης μέσω της ταχείας επιλογής μιας σχετικής φωτογραφίας), οδήγησαν σε συμπέρασμα ότι ένας αναγνώστης διαβάζοντας για έναν ήρωα μπορεί να τον αντιληφθεί σύμφωνα με τη δική του μοναδική αντίληψη και να φανταστεί γύρω από αυτόν πράγματα τα οποία δεν αναφέρονται αυτολεξεί πουθενά στην ιστορία.

Κάποιος άλλος αναγνώστης όμως να φανταστεί άλλο φόντο και σκηνικό. Μέσω άλλων ερευνών εκτιμάται ότι ίσως ενεργοποιούνται στον εγκέφαλο του αναγνώστη περιοχές ανάλογες των γεγονότων που διαβάζει χωρίς όμως να συμβαίνει η ανάλογη πράξη στην πραγματικότητα.

Χρονική προσομοίωση: Πώς περνάει ο χρόνος παρέα με τον ήρωα

Περνάμε στο δεύτερο στάδιο κατά το οποίο ο αναγνώστης περνάει χρόνο με τον ήρωα της ιστορίας. Η χρονική προσομοίωση είναι η ικανότητα του εγκεφάλου μας να προσαρμόζει τη χρονική διάρκεια της εξέλιξης της ιστορίας στον πραγματικό χρόνο. Πόσο πιθανό είναι για τον αναγνώστη να διαβάζει πιο γρήγορα όταν ο ήρωας δρα γρήγορα και πιο αργά όταν ο ήρωας δρα σε πιο ήρεμη κατάσταση.

Είναι αρκετά πιθανό αφού σε ανάλογο πείραμα, όπου εξοπλισμός τοποθετημένος στο κεφάλι του αναγνώστη κατέγραφε τις κινήσεις των ματιών του καθώς διάβαζε, σε λέξεις που περιγράφουν την ταχύτητα ή την χαλάρωση τα μάτια κινούνταν αναλόγως. Άρα οι πράξεις του ήρωα ενός βιβλίου μας παρασύρουν στον δικό του ρυθμό και μας φέρνουν πιο κοντά του.

Συναισθηματική προσομοίωση: Νιώθοντας, παρέα με τον ήρωα

Η συναισθηματική προσομοίωση είναι η ικανότητα του αναγνώστη να αντιλαμβάνεται ή να προσμένει τη συναισθηματική αντίδραση του ήρωα. Συμπάσχουμε με αυτόν, νιώθουμε την αδρεναλίνη να ανεβαίνει σε ένα αγωνιώδες κεφάλαιο και τη συγκίνηση να μας κατακτά όταν διαβάζουμε ένα ανάλογο κεφάλαιο.

Με πειράματα έχει βρεθεί ότι ο αναγνώστης περιμένει με αγωνία να αποκαλυφθεί το συναίσθημα του ήρωα κι αισθάνεται και ο ίδιος έτσι. Έτσι η ιστορία του Άρθουρ που δόθηκε να διαβαστεί από αναγνώστες είχε τα αναμενόμενα αποτελέσματα.

Το πώς ένιωσε ο Άρθουρ όταν μια συμμαθήτρια με την οποία ήταν ερωτευμένος, του ζήτησε να της δείξει πώς να παίζει τένις. Η απάντηση που δόθηκε από τους αναγνώστες είναι ότι ο Άρθουρ ένιωσε ανασφαλής περισσότερο παρά γοητευμένος. Έτσι, ο αναγνώστης αφού περιμένει τον ήρωα να “νιώσει”, νιώθει και αυτός μαζί του, φόβο όταν ο ήρωας φοβάται, χαρά όταν αυτός χαίρεται κ.ο.κ

Το να χάνεσαι λοιπόν, σε ένα βιβλίο είναι μια φυσική διαδικασία μα ταυτόχρονα κι ένα άλυτο αλλά γοητευτικό μυστήριο! Μπορεί ένα βιβλίο να μην έχει τέτοια δύναμη σε έναν αναγνώστη, αλλά να μπορεί με ευκολία να την ασκήσει σε κάποιον άλλον. Είναι κάτι που εξαρτάται πάντα από την μοναδική προσωπική αντίληψη και τον ξεχωριστό συναισθηματικό κόσμο του καθένα μας!

Αναζητώντας το Αληθινό Νεκρονομικόν

Το Περίφημο Νεκρονομικόν, το καταραμένο Γροιμόριο που γράφτηκε από τον Τρελό Άραβα Abdul Alhazred έχει ενθουσιάσει κατά καιρούς τους αναγνώστες του H.P Lovecraft για πάνω από 80 χρόνια. Αναφέρεται σε ταινίες, βιβλία αλλά και Video Games και έχει μετατραπεί σε αντικείμενο λατρείας ακόμα και από ανθρώπους που δεν γνωρίζουν την ύπαρξη του διάσημου Συγγραφέα.

Ως φυσική συνέπεια, αρκετοί είναι εκείνοι που ρωτούν το ίδιο πράγμα αφού μάθουν για το παράξενο σύγγραμμα: Είναι πραγματικό το Νεκρονομικόν; Έτσι, ας αποπειραθούμε να ερευνήσουμε τους μύθους που περιβάλλουν το βιβλίο και να τους εξετάσουμε, σε μία αναζήτηση της πιθανής ύπαρξης του πραγματικού Νεκρονομικόν.

Αναζητώντας το Αληθινό  Νεκρονομικόν

Ας ξεκινήσουμε με την αυθεντικότητα του Συγγραφέα του Νεκρονομικόν, του Τρελού Άραβα. Οποιοσδήποτε άνθρωπος που μιλά την Αραβική Γλώσσα μπορεί να επιβεβαιώσει πως αν και το όνομα Abdul Alhazred ακούγεται Αραβικό, δεν υπάρχει ως Αραβικό όνομα. Φαίνεται πως ο Lovecraft επινόησε το όνομα όταν ήταν πέντε ετών και αφού διάβασε τις χίλιες και μία νύχτες. Το παραδέχεται εξάλλου σε ένα γράμμα του στον Harry O. Fischer που έγραψε στα τέλη του Φεβρουαρίου του 1937. Λέγεται μάλιστα πως το όνομα διαβρώθηκε και μεταλλάχθηκε με πολλούς τρόπους για να μετατραπεί εν τέλει σε ένα σωστό αραβικό όνομα. Φυσικά κάτι τέτοιο δεν αποδεικνύει τίποτα. Όπως δεν υπάρχει Ιστορική καταγραφή ανθρώπου που να ταιριάζει στην περιγραφή του Συγγραφέα του Νεκρονομικόν.

Το όνομα του Βιβλίου μεταφράζεται συνήθως λανθασμένα από τα αγγλικά στα ελληνικά ως « Η Βίβλος των Νεκρών Ονομάτων», όμως ο ίδιος ο Lovecraft έχει γράψει πως θα πρέπει να μεταφράζεται ως «Η Εικόνα του Νόμου των Νεκρών: Νεκρός – Νόμος – Εικών (Εικόνα) «Lovecraft: Επιλεγμένα Γράμματα V, 418». Ο Υποτιθέμενος αυθεντικός τίτλος του βιβλίου είναι “Kitab Al-Azif”. Αναζητώντας στα Λεξικά, μπορούμε να διαπιστώσουμε πως δεν υπάρχει μετάφραση για το Azif ή για το Al-Azif, και το πιθανότερο είναι, όπως έχει παραδεχτεί και ο Lovecraft, πως πρόκειται για ένα φανταστικό τίτλο. Ίσως όμως μπορούμε να βρούμε την έμπνευση για τον αραβικό τίτλο του Νεκρονομικόν παρακάτω.

Φυσικά οποιοσδήποτε αναζητήσει το βιβλίο, θα μπορέσει να βρει το Νεκρονομικόν προς πώληση στο Amazon ή και σε άλλα online Βιβλιοπωλεία. Το βιβλίο αυτό είναι γνωστό ως το Νεκρονομικόν του Σίμωνα, και δεν είναι τίποτε άλλο παρά μία σύγχρονη επινόηση που γράφτηκε την δεκαετία του 1970 και χρησιμοποίησε τον τίτλο για να κερδίσει την αναγνώριση και να ξεγελάσει τον αναγνώστη κάνοντάς τον να νομίζει πως πρόκειται για το ίδιο βιβλίο που βρίσκεται στην Μυθολογία Κθούλου του Lovecraft.

Το βιβλίο που ίσως αποδεικνύει την ύπαρξη του Καταραμένου Νεκρονομικόν είναι La Magie Chez les Chaldeens του François Lenormant (1877). Υπάρχουν πολλές καταγραφές στο ίντερνετ για αυτό που υποστηρίζουν πως το Καταραμένο βιβλίο αναφέρεται στα περιεχόμενά του, και αυτό ισχυροποιεί την αυθεντικότητα του Νεκρονομικόν καθώς ο Lovecraft δεν είχε γεννηθεί όταν δημοσιεύτηκε. Βέβαια μέσα στο βιβλίο δεν υπάρχει πραγματικά αναφορά στο Νεκρονομικόν, και άρα δεν υπάρχει κάποια χρήσιμη πληροφορία για αυτό.

Ενώ όμως δεν υπάρχει αναφορά σε κάποιο δαιμονικό Γροιμόριο, υπάρχει αναφορά σε Σκοτεινούς Μάγους και τις Μαγικές τελετουργίες που τελούνται από εκείνους. Και φυσικά η Μυθολογία του Lovecraft σχετίζεται με την Βαβυλωνιακή και Σουμεριακή Μυθολογία που περιγράφεται στο La Magie. Τα Αστρολογικά Σύμβολα και οι Θεοί που προέρχονται από τα βάθη της θάλασσας περιγράφονται και στα δύο. Στην σελίδα 29 διαβάζουμε: «Αυτοί οι Δαίμονες είχα μία γενική Κοσμική δύναμη, επιτίθενται στην Ανθρωπότητα, και επιφέρουν την δαιμονική μοίρα που έρχεται από τα βάθη της Αβύσσου.»

Στην σελίδα 157 βρίσκουμε την ιστορία του Hea που εμφανίζεται με την μορφή του Oannes – Ενός ημίθεου πλάσματος που ήταν μισός άνδρας – μισός ψάρι, που δίδαξε στην ανθρωπότητα αρκετές θρησκείες και κοινωνικούς Νόμους. O Hea ήταν ένας από τους Αρχηγικούς θεούς και ήταν γνωστός ως «Ο Άρχοντας της Αβύσσου των Νερών και Κύριος του Eridu» και λέγεται πως ήταν η πηγή ολόκληρης της γνώσης και της επιστήμης.

Βέβαια το La Magie δεν ήταν το μοναδικό βιβλίο του είδους του. Μεταξύ του 1880 και του 1900 εμφανίστηκαν αρκετά βιβλία που αφορούσαν τις αρχαίες θρησκείες και σίγουρα ο Lovecraft διαβάζοντας μερικά απο αυτά χρησιμοποίησε τις πληροφορίες για να εμπλουτίσει τις ιδέες του για την ύπαρξη των δαιμονικών κοσμικών θεών του. Ένα από αυτά θα μπορούσε να είναι το Babylonian Magic and Sorcery του L. W. King (1896). Εξάλλου ο Lovecraft ήταν μόλις 6 ετών όταν εκδόθηκε στην Βρετανία.

Το Kitab al-jilwah (Η Βίβλος της Αποκάλυψης) και το Mishefa Reş (Η Μαύρη Βίβλος) είναι τα ιερά βιβλία των Yezidi – που είναι οι υποτιθέμενοι λάτρεις των δαιμόνων του Βόρειου Ιράκ. Αυτά τα δύο βιβλία θα μπορούσαν να είναι τα Πραγματικά Νεκρονομικόν, καθώς το αυθεντικό υποτίθεται πως είναι ένα Αραβικό Χειρόγραφο. Το μοναδικό πρόβλημα εδώ είναι πως τα βιβλία είναι κουρδικής και όχι Αραβικής καταβολής. Δευτερευόντως τα βιβλία δεν περιέχουν καμία αναφορά σε τελετουργία ή σκοτεινή μαγεία και οι Yezidi δεν υιοθετούν τέτοιες πρακτικές. Όμως κατέχουν μία μικρή σύνδεση με το Νεκρονομικόν. Ένα εναλλακτικό όνομα για το Melek Ta’us είναι το «Aziz» το οποίο μεταφράζεται ως «κάτι πολύτιμο», και το Aziz παραπέμπει στο Azif. Οι Ευρωπαίοι ερευνητές του 19ου Αιώνα διέρρευσαν ψευδείς ιστορίες για την λατρεία του Σατανά από τους Yezidi στα μακρινά βουνά της Μέσης Ανατολής. Και αν και δεν υπάρχει απόδειξη, ίσως ο Lovecraft εμπνεύστηκε από αυτούς τον Αραβικό τίτλο “Kitab al-Azif.”

Η Αιγυπτιακή Βίβλος των Νεκρών, που μεταφράστηκε από τον E. A. Wallis Budge, εκδόθηκε το 1895 και σίγουρα ήταν διαθέσιμη στον Lovecraft. Τα τελετουργικά, οι θεοί και οι Δαίμονες που περιγράφονται μέσα στο βιβλίο μοιάζουν σίγουρα με εκείνους της Μυθολογίας Κθούλου. Οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι δίχως αμφιβολία ενέπνευσαν τον Lovecraft και ένας από τους θεούς του, ο Νυαρλαθοτέπ περιγράφεται ως ένας Ψηλός άνδρας που μοιάζει με Αιγυπτιακό Φαραώ στην πρώτη εμφάνισή του στην Μυθολογία Κθούλου.

Υπάρχουν αρκετά πραγματικά βιβλία που θα μπορούσαν να εμπνεύσουν την συγγραφή του Νεκρονομικόν, όπως είναι και το Βιβλίο του Soyga. Πρόκειται για μία Λατινική διατριβή πάνω στην μαγεία που φέρεται να κατείχε ο John Dee. Μετά τον θάνατό του το 1608 η διατριβή χάθηκε, ώσπου μία ημέρα το 1994 δύο χειρόγραφα ανακαλύφθηκαν στην Βρετανική Βιβλιοθήκη και στην Βιβλιοθήκη Μπότλιαν. Στα περιεχόμενα βρίσκει κανείς τις στάνταρ Αγγελικές λίστες, μαγικές φόρμουλες, Δαιμονολογία, επικλήσεις κ.ο.κ. Αναφέρει επίσης άγνωστα γροιμόρια και 36 γράμματα που ο Dee δεν μπόρεσε να αποκρυπτογραφήσει. Ο Dee κατά την διάρκεια μίας συνεδρίας με την βοήθεια του Edward Kelley, ρώτησε τον Αρχάγγελο Ουριήλ σχετικά με το βιβλίο και του είπε πως αποκαλύφθηκε πρώτα στον Αδάμ όσο ήταν στον Κήπο της Εδέμ και θα μπορούσε να ερμηνευτεί από τον Αρχάγγελο Μιχαήλ. Ας σημειώσουμε εδώ πως στην Μυθολογία Κθούλου, ο Dee ήταν ο υποτιθέμενος μεταφραστής του Νεκρονομικόν στα αγγλικά όμως δεν δημοσιεύτηκε ποτέ και επιβιώνουν μονάχα μερικά χειρόγραφα.

Όλα αυτά τα βιβλία θα μπορούσαν να εξυπηρετήσουν ως η βάση για το αληθινό Νεκρονομικόν, όμως παραμένει άγνωστο αν ο Lovecraft γνώριζε την ύπαρξή τους. Δίχως αμφιβολία υπάρχουν πολλά ακόμη χαμένα βιβλία που θα μπορούσαν να αναφερθούν. Το Νεκρονομικόν πιθανόν να είναι ένας συνδυασμός από όλα αυτά. Κανείς δεν θα μάθει ποτέ τι περιείχε και πάντα το πέπλο του μυστηρίου θα το περιβάλλει…. Τι έχει πει ο ίδιος ο Lovecraft για το Θρυλικό Γροιμόριο όμως; Έχει πει αρκετά για την ακρίβεια και όσο ζούσε αυτή η αντιπαράθεση για την αυθεντικότητα του Νεκρονομικόν φαίνεται πως τον διασκέδαζε σε ένα μεγάλο βαθμό, κάνοντάς τον να αστειεύεται για το γεγονός. Σε ένα γράμμα του στον Willis Conover στις 29 Ιουλίου του 1936 αναφέρει χαρακτηριστικά: «Τώρα σχετικά με τα τρομερά και απαγορευμένα βιβλία – Αναγκάζομαι να πω πως τα περισσότερα από αυτά είναι φανταστικά. Δεν υπήρξε ποτέ Abdul Alhazred ή Νεκρονομικόν, γιατί εφήυρα τα ονόματα εγώ. Ο Robert Block βρήκε την ιδέα του Ludvig Prinn και του De Vermis Mysteriis, ενώ το Book of Eibon είναι μία επινόηση του Κλαρκ Αστον Σμιθ…»

Τα μυστήρια βιβλία που ξεπήδησαν από το μυαλό των Συγγραφέων ίσως όμως να πηγάζουν και από την μεγάλη «δεξαμενή Ιδεών» τα Ακασικά πεδία, και άρα ίσως τελικά να μην είναι και τόσο φανταστικά. Γιατί, η Φαντασία είναι το μεγαλύτερο εργαλείο της Μαγείας, και μέσα από αυτή αποκαλύπτονται μερικές φορές οι μεγαλύτερες αλήθειες. Ίσως έτσι, μέσα από την φαντασία του Locecraft να αποκαλύφθηκε η τρομερή αλήθεια των Σκοτεινών θεών που περιγράφεται στο πραγματικό, Αιθέριο Νεκρονομικόν.

Όλοι είμαστε τόσο διαφορετικοί, άλλωστε εκεί βρίσκεται η αληθινή μαγεία.

Ζούμε στη εποχή που το ρητό του Ηράκλειτου, τα πάντα ρει, βρίσκει ουσιαστικό νόημα. Όλα γύρω μας αλλάζουν με αλματώδεις ρυθμούς, μεταβάλλονται. Τίποτα δε μένει σταθερό. Φιλίες, ερωτικές σχέσεις δοκιμάζονται καθημερινά και τα πάντα ανατρέπονται από λεπτό σε λεπτό. Τίποτα δεν είναι δεδομένο, όλα τα δεδομένα γίνονται ανά πάσα ώρα και στιγμή ζητούμενα.

Γίνεται όμως ενώ συμβαίνουν όλες αυτές οι αλλαγές γύρω μας, εμείς να παραμένουμε αλώβητοι; Γίνεται να αντιστεκόμαστε σθεναρά; Γίνεται όλες οι απογοητεύσεις που βιώνουμε καθημερινά να μην αλλοιώνουν το χαρακτήρα μας; Φυσικά και γίνεται. Αν σας συμβαίνει κάτι τέτοιο, μην απορείτε με τον εαυτό σας. Σίγουρα δεν έχετε χάσει τα λογικά σας. Το αντίθετο συμβαίνει μάλιστα, έχετε μάθει να προσαρμόζεστε σε νέες καταστάσεις και συνθήκες. Υπάρχει μία κατηγορία ανθρώπων που ακόμα και αν έχουν περάσει από σαράντα κύματα, από δυσκολίες και απογοητεύσεις, μένουν εκεί και παλεύουν για ένα καλύτερο αύριο. Το αύριο μας ανήκει, επομένως γιατί να μην παλέψουμε με όλες μας τις δυνάμεις μας για αυτό;

Προτού λοιπόν βιαστούμε να κολλήσουμε ταμπέλες χαρακτηρίζοντάς αυτούς τους ανθρώπους αναίσθητους, μήπως θα ήταν καλό να σκεφτούμε ότι αξιοποιούν τις εμπειρίες τους στο μέγιστο βαθμό; Μήπως να κατανοήσουμε τα συναισθήματά τους, δείχνοντάς τους ενσυναίσθηση; Μήπως αυτοί είναι οι μαχητές της ζωής που στύβουν το λίγο που τους δίνουν οι άλλοι, κάνοντάς το πολύ;

Μήπως να πάψουμε να τους θεωρούμε θύματα; Μόνο αυτό δεν είναι. Όλα τα κάνουν με κάθε επίγνωση του κακού που θα έρθει. Βλέπεις δεν έχουν μάθει στο λίγο, δεν το μπορούν. Δεν ταιριάζει στην ιδιοσυγκρασία τους. Τους ακούς να λένε συχνά όλα ή τίποτα, τους βλέπεις να φτάνουν το παιχνίδι μέχρι το τέλος, το πάσο για αυτούς στις φιλίες και στον έρωτα είναι άγνωστη λέξη. Τους αρέσει να ζουν στα άκρα. Έχουν κάθε δικαίωμα να επιλέξουν πώς θα ζήσουν τη ζωή τους. Κανείς δεν μπορεί να τους κρίνει, όλοι είμαστε τόσο διαφορετικοί. Άλλωστε εκεί βρίσκεται η αληθινή μαγεία.

Μην τους λυπάσαι αυτούς τους ανθρώπους, είναι περήφανοι δεν έχουν ανάγκη από τη λύπησή σου. Την κατανόησή σου θέλουν. Επίτρεψέ τους να στα δώσουν όλα, αν όμως δε σου κάνουν, φύγε, προτού τους πληγώσεις, μην τους τσακίσεις τα φτερά. Μην τους κατακερματίσεις την αξιοπρέπειά τους. Αλλά και αυτό να συμβεί, να ξέρεις ότι θα σηκωθούν, θα σταθούν και πάλι στα πόδια τους με την πρώτη ευκαιρία. Αυτό έμαθαν να το κάνουν καλά τόσα χρόνια άλλωστε.

Μην ανησυχείς, δε θα σου ζητήσουν ποτέ βοήθεια για να συναρμολογήσουν τα κομμάτια τους. Κάθε φορά που πέφτουν, έμαθαν να σηκώνονται μόνοι τους , γιατί κατά βάθος ξέρουν ότι ήταν πάντα μόνοι τους, στα εύκολα και στα δύσκολα. Έχουν βοηθό και σύμμαχο τον εαυτό τους, έχουν μάθει να κλείνουν μόνοι τους τις πληγές τους.

Αν θέλεις να τους χαρακτηρίσεις κάπως σίγουρα μπορείς να τους πεις ονειροπόλους και αθεράπευτα ρομαντικούς. Πιστεύουν βαθιά μέσα τους σε έναν άλλο κόσμο, τον έχουν τόσο ονειρευτεί, τόσο τον έχουν πιστέψει που είναι αδύνατον να μην υπάρχει. Πιστεύουν στη συγχώρεση, στις δεύτερες ευκαιρίες. Προσπάθησε να κάνεις κι εσύ το ίδιο για εκείνους και δε θα χάσεις. Δε θα σε κατακρίνουν ποτέ για τα λάθη σου. Θα είναι πάντα εκεί για σένα. Φίλοι και συμπαραστάτες. Δε θα έχουν απαιτήσεις από σένα, μόνο τον εαυτό τους έχουν μάθει να πιέζουν για χρόνια. Δεν τους αρέσει να κάνουν στους ανθρώπους γύρω τους ό,τι δε θέλουν να τους κάνουν. Η ιδεολογία τους αυτή είναι ριζωμένη βαθιά, είναι σύμφυτη πλέον με το είναι τους.

Πολλές φορές θα προσπαθήσουν να σε βοηθήσουν να αλλάξεις κάποια πράγματα που σε ενοχλούν στον εαυτό σου. Δεν το κάνουν κακοπροαίρετα. Δεν έχουν να κερδίσουν κάτι από την όποια αλλαγή σου. Έχουν βλέπεις το σύνδρομο του Μεσσία, για αυτό και ίσως να απογοητεύονται κάποιες φορές. Σε αγαπούν με όλη τους τη δύναμη, αυτό έχουν μάθει να κάνουν. Εσύ όμως μπορεί να μην έχεις μάθει σε αυτό και να σου φαίνεται περίεργο. Μην το παρεξηγείς. Δεν περιμένουν να κάνεις κι εσύ το ίδιο. Δεν είναι αυτός ο σκοπός τους να πάρουν ανταπόδοση. Νιώθουν και μόνοι τους ολοκληρωμένοι. Μπορεί να είστε λίγο καιρό μαζί και να νιώθουν λες και σε γνωρίζουν χρόνια. Μην το παίρνεις πάνω σου, γιατί είναι έτσι εκ κατασκευής, δένονται εύκολα.

Δεν συμβιβάζονται με τις νέες τάσεις της μόδας, δεν τους καλύπτει η συχνή αλλαγή συντρόφων, τους φθείρει, τους διαλύει. Δεν τους αρέσουν οι επιφανειακές και οι επιδερμικές σχέσεις. Δεν καταδικάζουν όμως και εκείνους που συμβιβάζονται, που ενδίδουν. Έχουν κάθε δικαίωμα στον έρωτα. Ο άνθρωπος έχει γεννηθεί για να αγαπά και να αγαπιέται, θα σου πουν. Αυτό είναι το νόημα της ζωής. Δε φεύγουν εύκολα από μία σχέση, αλλά να ξέρεις ότι αν φύγουν έχουν ζυγίσει πριν καλά τις καταστάσεις και έχουν καταλήξει σε μία ώριμη απόφαση που δεν αλλάζει. Μην προσπαθήσεις να τους μεταπείσεις, είναι μάταιο.

Η αξιοπρέπειά τους είναι πάνω από όλα. Φεύγουν πάντα με το κεφάλι ψηλά, χωρίς να κοιτούν πίσω. Εσύ μπορεί να τους χαρακτηρίσεις σκληρούς, κάποιος άλλος θα τους πει πληγωμένους. Θα συνεχίσουν να σε αγαπούν ίσως για πάντα, εσύ όμως δε θα το ξέρεις. Θα συνεχίσουν να μαθαίνουν από κοινούς γνωστούς αν είσαι καλά, χωρίς όμως εσύ να το μάθεις ποτέ. Για αυτούς θα είσαι πάντα ένα κομμάτι από τη ζωή τους.

Σίγουρα τα λάθη και οι παραλείψεις του παρελθόντος μας δίνουν μαθήματα ζωής για το μέλλον. Κάθε εμπειρία είτε καλή είτε κακή, γράφει πάνω μας. Κι έτσι δεν είμαστε πια άγραφος χάρτης, tabula rasa, όπως όταν γεννηθήκαμε. Έχουμε πάθει κι έχουμε μάθει, όπως λέει και ο σοφός λαός. Όμως δε θα διστάσουμε να εμπιστευτούμε και να πληγωθούμε ξανά, να επενδύσουμε σε μία νέα σχέση ακόμα και αν βλέπουμε από την αρχή ότι δεν έχει μέλλον. Ίσως αν προσπαθήσουμε, να διαψευστούμε, ίσως πάλι και όχι, ποιος ξέρει… Να αγαπάτε δίχως αύριο και σίγουρα δε θα χάσετε, θα βρεθεί κάποιος να το εκτιμήσει που θα έχει τα ίδια αγνά αισθήματα με εσάς. Είμαι σίγουρος για αυτό, μας το οφείλει το σύμπαν.

Nietzsche: Η ικανότητα που περιορίζει και η εμπειρία που απελευθερώνει

Στο βιβλίο του “Τάδε Έφη Ζαρατούστρα”, ο Νίτσε βάζει στη σκηνή μια γκροτέσκα προσωπικότητα, τον Υπεράνθρωπο, για να μας βοηθήσει να διακρίνουμε τη διαφορά ανάμεσα στην ικανότητα που περιορίζει και στην εμπειρία που απελευθερώνει.

Σύμφωνα με τον Νίτσε, όταν προσπαθούμε να είμαστε ικανοί, όλα εξαρτώνται από αυτό που έχουμε «στα σωθικά μας». Αν μας οδηγεί μόνο το «ένστικτο του φόβου», αν οδηγούμαστε στην ειδίκευση μόνο από το φόβο για το άγνωστο, τότε δεν θα μπορέσουμε ποτέ ν’ αποκτήσουμε πραγματική αυτοπεποίθηση.

Θα είμαστε ικανοί αλλά χωρίς αυτοπεποίθηση, θα θυμίζουμε τον θλιβερό Υπεράνθρωπο. Είναι κάτι σαν ειδικός, έχει το εμμονικό όραμα του ερευνητή: τα ξέρει όλα, ξέρει τα πάντα για τον εγκέφαλο της βδέλλας αλλά η υπερικανότητά του παίρνει τη ζωή από τη στιγμή που δεν τον ενδιαφέρει οτιδήποτε άλλο.

Και αυτό ακριβώς θα τον σκοτώσει, σε μια τραγελαφική σκηνή, όπου διακρίνεται το κωμικό στοιχείο του Νίτσε. Πέφτοντας σ’ ένα έλος γεμάτο βδέλλες, ο Υπεράνθρωπος θα καταλήξει αδειασμένος από τα αίμα του, φαγωμένος από το ίδιο το αντικείμενο της ικανότητάς του…

Ευτυχώς, αντίθετα, μπορούμε να στραφούμε προς την ικανότητα βάσει αυτού που ο Νίτσε αποκαλεί «ένστικτο της τέχνης», αυτή τη μορφή δημιουργικότητας που αντιτίθεται στο «ένστικτο του φόβου». Κι αυτό για να αναπτύξουμε μέσα μας τη ζωή, όχι για να την αποφύγουμε. Για να είμαστε περισσότερο και όχι λιγότερο ζωντανοί. Από περιέργεια και όχι από ατολμία. Κάθε φορά που επικρατεί το ένστικτο της τέχνης, κάθε φορά που η δημιουργικότητα επικρατεί της ατολμίας, χαιρόμαστε με τη μεταμόρφωση της ικανότητας σε αυτοπεποίθηση.

Ας ακολουθήσουμε, λοιπόν, τη συμβουλή του Ζαρατούστρα: ας αναπτύξουμε τις ικανότητές μας, αλλά με ψυχή καλλιτέχνη, για να πάρουμε δύναμη και όχι για να περιοριστούμε.

Φυσικά οι ικανότητες μας καθησυχάζουν, όμως ας μην ξεχνάμε τον σκοπό αυτού του καθησυχασμού: είναι να βγούμε από τη ζώνη άνεσής μας και να καταφέρουμε να εμπιστευτούμε τον εαυτό μας. Το να στραφούμε προς την ικανότητα με μόνο σκοπό να είμαστε απόλυτα καθησυχασμένοι κάνει ανέφικτη την πραγματική αυτοπεποίθηση, κι αυτό για τον λόγο που εξέφρασε απόλυτα ο Νίτσε. Η ζωή είναι απρόβλεπτη, συχνά άδικη και, κατά βάθος, αρκετά ταραγμένη: αν δεν έχουμε διαύγεια, δεν θα νιώσουμε ποτέ απόλυτα καθησυχασμένοι.

Πρέπει, λοιπόν, η ικανότητά μας να είναι κάτι περισσότερο από μια ικανότητα να επαναλαμβάνουμε αυτό που ξέρουμε ήδη να κάνουμε. Πρέπει να γίνει το πεδίο ανάπτυξης της δημιουργικότητάς μας, η ευκαιρία για μια δυναμική παρουσία του εαυτού μας.

Η διαδικασία αυτής της αλλαγής είναι χρονοβόρα: η ικανότητα μας οδηγεί ν’ αποδεχτούμε μια μορφή «ανικανότητας» και να υποχωρήσουμε. Χάρη σε ό,τι μάθαμε, σε ό,τι πειραματιστήκαμε, σε ό,τι ενσωματώσαμε, τελικά καταφέρνουμε ν’ αποκτήσουμε αυτοπεποίθηση.

Η αγάπη προκαλεί τη μοναδική επανάσταση που φέρνει ευτυχία

Η ζωή είναι παράξενη. Συμβαίνουν τόσα πράγματα εκεί που δεν τα περιμένεις και δεν λύνεις κανένα πρόβλημα με το να αντιστέκεσαι σ’ αυτά. Χρειάζεται να έχεις τεράστια ευλυγισία και σταθερή καρδιά.

Η ζωή είναι σαν μια κόψη ξυραφιού και πρέπει να περπατήσει κανείς πάνω σ’ αυτό το μονοπάτι με εξαιρετική προσοχή και ευέλικτη σοφία.

Η ζωή είναι πολύ πλούσια, έχει τόσους πολλούς θησαυρούς κι εμείς την πλησιάζουμε με άδειες καρδιές. Δεν ξέρουμε πώς να γεμίσουμε τις καρδιές μας με την αφθονία της ζωής. Ενώ είμαστε φτωχοί μέσα μας, όταν μας προσφέρονται τα πλούτη της τ’ αρνιόμαστε. Πάμε στο πηγάδι για νερό κρατώντας δαχτυλήθρα κι έτσι η ζωή καταντάει μια κακόγουστη υπόθεση, ασήμαντη και μικρή.

Η αγάπη είναι επικίνδυνο πράγμα. Φέρνει τη μόνη επανάσταση που δίνει απόλυτη ευτυχία. Είναι τόσο λίγοι εκείνοι από μας που μπορούν ν’ αγαπούν. Τόσο λίγοι εκείνοι που θέλουν ν’ αγαπούν.

Αγαπάμε βάζοντας όρους, κάνοντας την αγάπη ένα εμπορεύσιμο πράγμα. Έχουμε νοοτροπία παζαριού, αλλά η αγάπη δεν είναι εμπορεύσιμη, δεν είναι ένα απλό «πάρε-δώσε». Είναι μια κατάσταση ύπαρξης όπου όλα τα ανθρώπινα προβλήματα είναι λυμένα. Τι υπέροχο μέρος που θα μπορούσε να είναι η γη με τόση πολλή ομορφιά που υπάρχει, τόσο μεγαλείο, τόση άφθαρτη ομορφιά! Είμαστε παγιδευμένοι στον πόνο και δεν νοιαζόμαστε να ξεφύγουμε απ’ αυτόν ακόμα κι όταν κάποιος μας δείχνει το δρόμο.

Δεν ξέρω, αλλά νιώθει κανείς να φλέγεται από αγάπη· υπάρχει μια άσβηστη φλόγα· νιώθει ότι έχει τόση πολλή απ’ αυτήν μέσα του, που θέλει να τη δώσει σε όλους· και το κάνει. Είναι σαν ένα ποτάμι που κυλάει με ορμή, που ποτίζει και δίνει ζωή σε κάθε πόλη και χωριό· μολύνεται από τις ανθρώπινες βρομιές που πέφτουν σ’ αυτό, αλλά σύντομα τα νερά καθαρίζονται από μόνα τους και συνεχίζουν να τρέχουν.

Τίποτα δεν μπορεί να καταστρέψει την αγάπη γιατί διαλύονται μέσα σ’ αυτήν τα πάντα: το καλό και το κακό· το άσχημο και το όμορφο. Είναι το μοναδικό πράγμα που είναι αυτό το ίδιο αιωνιότητα.

Φύλλο πορείας προς την ευτυχία

1. Πορεύσου ήρεμα μέσα στον θόρυβο και τη βιασύνη και θυμήσου ότι μπορείς να βρεις την ειρήνη στη σιωπή.
2. Όσο μπορείς, προσπάθησε να διατηρείς καλές σχέσεις με όλο τον κόσμο.
3. Λέγε την αλήθεια σου ήρεμα και καθαρά και άκου τους άλλους, ακόμα κι αν είναι επιτροχάδην ή πληκτικά· έχουν κι εκείνοι τη δική τους αλήθεια.
4. Απόφευγε τα θορυβώδη και επιθετικά άτομα, γιατί είναι κακά για το πνεύμα.
5. Άμα συγκρίνεις τον εαυτό σου με τους άλλους, θα καταλήξεις ματαιόδοξος ή πικραμένος, γιατί πάντα θα υπάρχουν καλύτεροι ή χειρότεροι από σένα.
6. Απόλαυσε τις επιτυχίες σου… το ίδιο και τα σχέδιά σου.
7. Διατήρησε το ενδιαφέρον σου στη δική σου καριέρα, όσο ταπεινή κι αν είναι, αφού είναι το μόνο αληθινό πράγμα που κατέχεις.
8. Να είσαι επιφυλακτικός στις συμφωνίες, γιατί ο κόσμος είναι γεμάτος εγωισμό.
9. Αλλά να μην επιτρέψεις αυτό να σε τυφλώσει σε σημείο που να μη βλέπεις ότι η αρετή υπάρχει· πολλοί άνθρωποι αγωνίζονται για ευγενή ιδανικά και παντού η ζωή είναι γεμάτη ηρωισμό.
10. Να είσαι ο εαυτός σου και ιδίως να μην υποκρίνεσαι αγάπη· να μην είσαι κυνικός στον έρωτα γατί, παρ’ όλη την ξεραΐλα και την απομάγευση, είναι τόσο αειθαλής όσο και η χλόη.
11. Συγκέντρωνε με ηρεμία τις συμβουλές των χρόνων, απαρνούμενος με χάρη της παρορμήσεις της νεότητας.
12. Τρέφε το πνευματικό σου σθένος για να σε προστατεύει από τις αντιξοότητες. Μην τρομοκρατείσαι με τη φαντασία σου· πολλοί φόβοι γεννιούνται από την κούραση και τη μοναξιά.
13. Πέρα από μια υγιή πειθαρχία, να είσαι ευγενικός με τον εαυτό σου· είσαι ένα πλάσμα του Σύμπαντος, όχι λιγότερο απ’ ό,τι τα δέντρα και τα αστέρια· έχεις δικαίωμα στην ύπαρξη.
14. Είτε σου είναι ξεκάθαρο είτε όχι, μην αμφιβάλλεις ότι το Σύμπαν βαδίζει όπως πρέπει.
15. Γι’ αυτό πρέπει να τελείς εν ειρήνη· δεν έχει σημασία ποια είναι η ιδέα σου και ποιες είναι οι δουλειές σου και οι φιλοδοξίες σου. Στη θορυβώδη σύγχυση της ζωής, διατήρησε την ειρήνη με το πνεύμα σου.
16. Γιατί, παρ’ όλη την υποκρισία, τη σκληρή δουλειά και τα χαμένα όνειρα, ο κόσμος παραμένει ακόμα ένα όμορφο μέρος. Να είσαι χαρούμενος, να προσπαθείς να είσαι ευτυχισμένος.

Όταν εξετάζουμε ένα έργο ιστορίας, πρωταρχικό μας μέλημα πρέπει να είναι ο ιστορικός που το έγραψε

Ο καθηγητής Όακσοτ γράφει: «Η ιστορία είναι εμπειρία του ιστορικού. Δεν “φτιάχνεται” από κανέναν άλλον παρά μόνον από τον ιστορικό. Ο μοναδικός τρόπος να φτιάχνει κανείς ιστορία είναι να τη γράφει».

Η κριτική αυτή αναζήτηση, αν και γεννά σοβαρές επιφυλάξεις, φέρνει στην επιφάνεια ορισμένες παραμελημένες αλήθειες.

Πρώτον, τα γεγονότα της ιστορίας ποτέ δεν φτάνουν έως εμάς «καθαρά»- δεν υπάρχουν και δεν μπορούν να υπάρχουν σε καθαρή μορφή, αφού πάντοτε διαθλώνται στο μυαλό εκείνου που τα καταγράφει. Συνεπώς, όταν εξετάζουμε ένα έργο ιστορίας, πρωταρχικό μας μέλημα δεν πρέπει να είναι τα γεγονότα που περιγράφονται, αλλά ο ιστορικός που το έγραψε, θα χρησιμοποιήσω το παράδειγμα του Τζ.Μ. Τριβέλιαν, του μεγάλου Βρετανού ιστορικού το όνομα του οποίου φέρουν αυτές οι παραδόσεις. Στην αυτοβιογραφία του ο ίδιος αναφέρει ότι στο σπίτι του μεγάλωσε «σύμφωνα με μια παράδοση που ακολουθούσε τις βασικές κατευθύνσεις των Ουίγων, και μάλιστα σε υπερβολικό θα μπορούσε να πει κανείς βαθμό». Δεν νομίζω, άλλωστε, ότι ο Τριβέλιαν θα διαφωνούσε αν τον αποκαλούσα τον πιο πρόσφατο κρίκο στη μακρά σειρά των μεγάλων Βρετανών φιλελεύθερων ιστορικών που θήτευσαν στις παραδόσεις του κόμματος των Ουίγων — δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ανάγει το οικογενειακό του δέντρο, μέσω του Τζωρτζ Ότο Τριβέλιαν, στον μέγιστο αναμφισβήτητα ιστορικό αυτής της παράδοσης, τον Μακώλεϊ.

Το πιο περίτεχνο και ώριμο έργο του Τζ.Μ. Τριβέλιαν, England under Queen Αnne (Η Αγγλία στα χρόνια της βασίλισσας Άννας), γράφτηκε με δεδομένο αυτό ακριβώς το υπόβαθρο έτσι, μόνον αν διαβαστεί στο συγκεκριμένο πλαίσιο μπορεί να αποκαλύψει στον αναγνώστη το πλήρες νόημά του και την πλήρη σημασία του. Αν κανείς (ακολουθώντας το παράδειγμα ορισμένων ανυπόμονων αναγνωστών αστυνομικών μυθιστορημάτων) διαβάσει πρώτα το τελευταίο κεφάλαιο, θα βρει στις τελευταίες σελίδες του Γ’ τόμου την καλύτερη, κατά τη γνώμη μου, σύνοψη αυτού που συνηθίζουμε να αποκαλούμε «ερμηνεία της ιστορίας από τους Ουίγους».

Αν και η ερμηνεία αυτή των γεγονότων κατά τη βασιλεία της Άννας δεν είναι ίσως η μοναδική δυνατή, πρόκειται για έγκυρη και, στα χέρια του Τριβέλιαν, γόνιμη ερμηνεία. Ωστόσο, για να την εκτιμήσουμε σε όλη της την έκταση, πρέπει να καταλάβουμε τι ακριβώς κάνει ο ιστορικός. Γιατί, όπως υποστηρίζει ο Κόλινγκγουντ, αν ο ιστορικός πρέπει να αναπλάσει νοητικά ό,τι συνέβη στο μυαλό των πρωταγωνιστών του, ο αναγνώστης πρέπει και αυτός με τη σειρά του να αναπλάσει τι συμβαίνει στο μυαλό του ιστορικού. Πριν αρχίσετε να μελετάτε τα γεγονότα, μελετήστε τον ιστορικό. Όταν διαβάζετε ένα ιστορικό έργο, έχετε πάντοτε τον νου σας να ακούσετε τον βόμβο από το μυαλό του ιστορικού· αν δεν ακούτε τίποτα, ή εσείς είστε κουφός στις λεπτές αποχρώσεις των τόνων ή ο συγγραφέας είναι μονότονος. Στην πραγματικότητα, τα γεγονότα δεν είναι σαν τα ψάρια στον πάγκο του ψαρά, αλλά σαν ψάρια που κολυμπούν σε απέραντη, και καμιά φορά δυσπρόσιτη, θάλασσα. Το τι θα «πιάσει» ο ιστορικός εξαρτάται κυρίως από το σημείο που επιλέγει για να ψαρέψει και από τα σύνεργα που χρησιμοποιεί – σε συνάρτηση πάντοτε και με το είδος ψαριού που θέλει να πιάσει. Σε γενικές γραμμές, ο ιστορικός θα περιλάβει στο έργο του το είδος εκείνο γεγονότων που επιθυμεί. Ιστορία σημαίνει ερμηνεία.

Το δεύτερο σημείο έχει σχέση με την ανάγκη του ιστορικού να κατανοήσει μέσω της φαντασίας του πώς σκέφτονταν οι άνθρωποι που τον απασχολούν. Ο 19ος αιώνας ήταν φτωχός σε έργα μεσαιωνικής ιστορίας τον απωθούσαν υπερβολικά οι προλήψεις του Μεσαίωνα και οι βαρβαρότητες στις οποίες αυτές ωθούσαν, με αποτέλεσμα να αδυνατεί να κατανοήσει μέσω της φαντασίας τον μεσαιωνικό άνθρωπο. Ο Μπούρκχαρτ έγραφε επικριτικά για τον Τριακονταετή Πόλεμο: «Είναι σκανδαλώδες μια πίστη, είτε πρόκειται για καθολικούς είτε για προτεστάντες, να θέτει την επιβίωσή της σε ανώτερη μοίρα από την ακεραιότητα ενός έθνους». Για τον φιλελεύθερο ιστορικό του 19ou αιώνα, που ανατράφηκε με την πεποίθηση ότι είναι σωστό και αξιέπαινο να σκοτώνει κανείς για να υπερασπιστεί την πατρίδα του αλλά κακό και στενοκέφαλο να σκοτώνει για να υπερασπιστεί τη θρησκεία του, ήταν εξαιρετικά δύσκολο να κατανοήσει τη νοοτροπία και τον ψυχισμό όσων πολέμησαν στον Τριακονταετή Πόλεμο. Με λίγα λόγια δεν μπορεί να γραφτεί ιστορία παρά μόνον αν ο ιστορικός πετύχει κάποιου είδους επικοινωνία και επαφή με τον τρόπο σκέψης εκείνων για τους οποίους γράφει.

Ένα τρίτο σημείο είναι ότι μπορούμε να δούμε και να κατανοήσουμε το παρελθόν μόνο με τα μάτια του παρόντος. Ο ιστορικός ανήκει στην εποχή του, είναι δεμένος μαζί της. Οι ίδιες οι λέξεις που χρησιμοποιεί (δημοκρατία, αυτοκρατορία, πόλεμος, επανάσταση) έχουν τρέχουσες συνεκδοχές, από τις οποίες κανείς δεν μπορεί να τις αποσπάσει. Αρκετοί μελετητές της αρχαίας ιστορίας συνηθίζουν να χρησιμοποιούν λέξεις όπως πόλις ή plebs στο —ελληνικό και λατινικό αντίστοιχα— πρωτότυπο, ώστε να αποφύγουν αυτήν ακριβώς την παγίδα. Όμως το πρόβλημα εξακολουθεί να υφίσταται. Πρόκειται για ιστορικούς που ζουν στο παρόν και που δεν μπορούν να «ταξιδέψουν» στο παρελθόν, έστω και αν χρησιμοποιούν ασυνήθιστες ή απαρχαιωμένες λέξεις και εκφράσεις. Όπως, αντίστοιχα, δεν Θα αρκούσε να φορέσει κανείς χλαμύδα ή τήβεννο για να γράψει καλύτερη ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας ή της Ρώμης. Οι όροι με τους οποίους οι Γάλλοι ιστορικοί διαφορετικών εποχών έχουν περιγράψει το παρισινό πλήθος, που τόσο σημαντικό ρόλο έπαιξε στη Γαλλική Επανάσταση (le peuple, les sans-culottes, la canaille, les bras-nus), αποτελούν, για όσους γνωρίζουν τους κανόνες του παιχνιδιού, μανιφέστα πολιτικής τοποθέτησης και ερμηνείας των γεγονότων από πολύ συγκεκριμένη σκοπιά.

Ο ιστορικός είναι τελικά υποχρεωμένος να διαλέξει. Η χρήση της γλώσσας δεν του αφήνει περιθώρια να είναι ουδέτερος- ούτε πρόκειται για ζήτημα ορολογίας και μόνον. Τα τελευταία εκατό χρόνια, οι αλλαγές της ισορροπίας δυνάμεων στην Ευρώπη έχουν μεταβάλει ριζικά τη στάση των Βρετανών ιστορικών απέναντι στον Φρειδερίκο τον Μεγάλο. Οι αλλαγές στην ισορροπία δυνάμεων μεταξύ καθολικισμού και προτεσταντισμού έχουν επίσης αλλάξει ριζικά τη στάση των ιστορικών απέναντι σε μορφές όπως ο Λούθηρος, ο Λογιόλα ή ο Κρόμγουελ. Αρκεί έστω και επιδερμική γνώση του έργου των Γάλλων ιστορικών των τελευταίων σαράντα χρόνων για να αντιληφθεί κανείς πόσο η στάση τους απέναντι στη Γαλλική Επανάσταση έχει επηρεαστεί από τη Ρωσική Επανάσταση του 1917. Ο ιστορικός δεν ανήκει στο παρελθόν· ανήκει στο παρόν. Ο καθηγητής Τρέβορ-Ρόπερ έχει γράψει ότι ο ιστορικός «οφείλει να αγαπά το παρελθόν». Έχω τις επιφυλάξεις μου για αυτό. Η αγάπη για το παρελθόν εύκολα μπορεί να αποτελεί έκφραση μιας ρομαντικής νοσταλγίας για τους ανθρώπους και τις κοινωνίες άλλων εποχών, σύμπτωμα ότι έχουμε χάσει την πίστη μας στο παρόν και το μέλλον, το ενδιαφέρον μας για ό,τι συμβαίνει ή θα συμβεί. Θα προτιμούσα μιαν άλλη επιγραμματική διατύπωση, η οποία κάνει λόγο για την ανάγκη να αποφύγουμε τον εναγκαλισμό των «παγωμένων χεριών του παρελθόντος». Αποστολή του ιστορικού δεν είναι ούτε να αγαπήσει το παρελθόν ούτε να χειραφετηθεί από αυτά, αλλά να το γνωρίσει εις βάθος και να το αξιοποιήσει σαν κλειδί για την κατανόηση του παρόντος.

Η καρδιά γνωρίζει καλύτερα

Ένα από τα πολλά πράγματα που έμαθα είναι ότι πρέπει να είμαστε αυθεντικοί.

Οι περισσότεροι περνάμε όλη μας τη ζωή φορώντας κοινωνικά προσωπεία που κρύβουν τον πραγματικό μας εαυτό. Αντί να δείχνουμε τις αληθινές αποχρώσεις της προσωπικότητάς μας, πασχίζουμε να κατασκευάσουμε μια εικόνα που να ανταποκρίνεται στο πώς πιστεύουμε ότι θα ήθελαν οι άλλοι να είμαστε. Λέμε τα λόγια που θέλουν οι άλλοι να πούμε, φοράμε τα ρούχα που θέλουν οι άλλοι να φορέσουμε και γενικά κάνουμε ό,τι θέλουν οι άλλοι. Αντί να ζήσουμε τη ζωή που ήμασταν προορισμένοι να ζήσουμε, ακούγοντάς τους καταλήγουμε να ζούμε τη δική τους ζωή. Και με αυτόν τον τρόπο, αργοπεθαίνουμε.

«Ο θάνατος είναι μόνο ένας από τους πολλούς τρόπους με τους οποίους μπορεί να πεθάνει κανείς», όπως είπε και ο εξερευνητής Άλβα Σάιμον. Έτσι τώρα ζω τη ζωή μου αποκλειστικά σύμφωνα με το ποιος μου λέει η καρδιά μου ότι είναι ο σωστός τρόπος να ζω. Όταν αισθάνομαι ότι θέλω να κλάψω, όπως πριν, επειδή είμαι τόσο ευτυχισμένος που βρίσκομαι και πάλι κοντά σου, κλαίω. Όταν νιώθω ότι πλημμυρίζω χαρά, τραγουδάω. Όταν νιώθω αγάπη για κάποιον, την εκφράζω. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι τώρα εξωτερικεύω ελεύθερα τα συναισθήματά μου. Ζω στο τώρα και απολαμβάνω κάθε στιγμή του σπουδαίου αυτού δώρου που ονομάζουμε ζωή.

Και αυτό σημαίνει ότι είσαι “αυθεντικός”;

Ναι, σημαίνει ότι ζω όπως φτιαχτήκαμε να ζούμε. Πάρα πολλοί άνθρωποι έχουν εξημερωθεί.

Εξημερωθεί;

Ναι. Γίνονται τόσο καλοί στο να υποκρίνονται και να κάνουν ό,τι περιμένουν οι άλλοι από εκείνους, που εξημερώνονται, όπως οι εκπαιδευμένες φώκιες.

Όταν μια σχέση είναι αληθινή, γεννιέται και ξαναγεννιέται, ώρα με την ώρα

Η λέξη μυστήριο κυριεύει τις σκέψεις μου… Υπάρχουν άνθρωποι που με κάνουν να ανοίγομαι και άλλοι που με κάνουν και κλείνομαι. Τι γίνεται;

Νομίζω πως εν μέρει συμβαίνει και εν μέρει είμαι εγώ που αποφασίζω να ανοιχτώ ή όχι σε συγκεκριμένους ανθρώπους ανάλογα τη στιγμή.

Πάντα μας τριγυρίζει ο φόβος να παραδοθούμε, να υποφέρουμε, να χάσουμε την ισορροπία μας κι όλα όσα καταφέραμε χτίζοντας την ταυτότητα μας;

Με ενδιαφέρει το θέμα της χημείας με τον άλλον ίσως γιατί εκεί βρίσκεται το μυστήριο. Για παράδειγμα με εντυπωσιάζει η διαπίστωση πως μπορούμε τώρα να κοιτάξουμε έναν άνθρωπο και να τον απορρίψουμε, ενώ μια άλλη στιγμή προς μεγάλη μας έκπληξη να αλλάξουμε τη ματιά μας και να τον αγαπήσουμε.

Αυτό συνδέεται με την υποτιθεμένη ταυτότητα. Και αυτό είναι το παράδοξο του ερωτικού δεσμού: Είμαι διαρκώς άλλος άνθρωπος και ο άλλος… είναι και αυτός άλλος. Η πρόταση είναι να αποδεχτούμε αυτό το πηγαινέλα της σχέσης σαν κάτι που είναι έτσι χωρίς να περιμένουμε κάτι άλλο και χωρίς να απαιτούμε να αισθανόμαστε πάντα το ίδιο. Να επιτρέψουμε ευχαρίστως τη ροή των συναισθημάτων και οπωσδήποτε να αποδεχτούμε πως και ο άλλος μπορεί να έχει την ίδια συμπεριφορά. Να δώσουμε στον εαυτό μας την άδεια να ζήσουμε το μυστήριο των σχέσεων.

Πάντα όταν μια σχέση είναι αληθινή, γεννιέται και ξαναγεννιέται, ώρα με την ώρα…

Νομίζω πως αυτή η δυναμική του πραγματικού αφορά επίσης την προσωπικότητα. Αναφέρομαι το «είμαι σε σχέση» και το «είμαι» του καθενός.

Η προσωπικότητα είναι ένα όχημα για να φτάσουμε στο είναι. Διαλύοντας την, φτάνουμε στη σύλληψη της ουσίας μας. Η προσωπικότητα ταυτίζεται με ένα μέρος του είναι μας στο οποίο ανατίθεται η αξία του συνόλου. Είναι σημαντικό να αποκτήσουμε συναίσθηση ότι είμαστε το είναι κι όχι μόνο η στάση με την οποία ταυτιζόμαστε. Το μυαλό έχει με κάποιο τρόπο την ικανότητα να μας ορίζει λες κι αν είμαστε έτσι ή αλλιώς δεν θα μπορούσαμε να υπάρχουμε με κανένα άλλο τρόπο. Αυτός είναι ο μηχανισμός που μας εμποδίζει να είμαστε ολοκληρωμένοι.

Παίρνουμε ως δεδομένο ότι είμαστε το εγώ που το μυαλό μας έχει κατασκευάσει και δεν παρατηρούμε πως αυτό το εγώ είναι κάτι που σχηματίστηκε στο παρελθόν, που έχει τις ρίζες του εκεί και η πιστή προς αυτό οφείλεται σε πράγματα που συνέβησαν τότε, γεγονότα και αναμνήσεις λίγο πολύ παραποιημένα, τα οποία συντηρούμε και προσπαθούμε να τα διατηρήσουμε ή να τα κρύψουμε. Συνεπώς δεν μπορούμε να είμαστε απολύτως παρόντες γιατί είμαστε δεμένοι με τα πράγματα του παρελθόντος που υπήρχαν καθοριστικά για τη δημιουργία της ταυτότητας μας.

Κομμάτι, κομμάτι το εγώ είναι μια αντίσταση στην άνευ όρων παρουσία.

Η αληθινή μας φύση βρίσκεται έξω από τα στενά όρια του κατασκευασμένου μας εγώ και δεν μπορεί να κλειστεί μέσα τους. Πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι να απομακρυνθούμε από την προσωπικότητα μας, για να την αφήσουμε να αποδυναμωθεί. Να την ευχαριστήσουμε που μας βοήθησε να επιβιώσουμε μέχρι σήμερα και να αποδεχτούμε ότι πια δεν μας χρησιμεύει.

Έχουμε συνηθίσει να ζούμε μέσα της. Δεν ξέρουμε πως είναι να αφεθείς να παρασυρθείς χωρίς το φρένο της ταυτότητας. Μας φοβίζει και είναι δύσκολο να εισχωρήσουμε στα σκοτεινά σημεία του είναι μας και να εγκαταλείψουμε την παλιά γνώριμη μας ταυτότητα. Το να δίνω και να παίρνω αγάπη μετατρέπεται σε μια πολύ επίπονη εργασία αν δεν είμαι αποφασισμένος να εγκαταλείψω την παλιά μου δομή. Δεν λέω πως αν πάρουμε απόφαση να αφήσουμε την παλιά μας ταυτότητα θα συνδεθούμε αμέσως με το είναι μας. Αν ήταν τόσο εύκολο θα το έκανε όλος ο κόσμος γιατί όλοι ψάχνουμε την αγάπη…

Ερευνητικές συνεργασίες του CERN παρουσιάζουν νέα αποτελέσματα ερευνών σε σωματίδια με γοητευτικά κουάρκ

Οι συνεργασίες ALICE, CMS και LHCb στο CERN παρουσίασαν νέες μετρήσεις που δείχνουν πώς τα γοητευτικά σωματίδια – σωματίδια που περιέχουν γοητευτικά (charm) κουάρκ – μπορούν να υπηρετήσουν ως «αγγελιαφόροι» των δυο τύπων μάζας που αποτελείται από κουάρκ και γλοιόνια: τα αδρόνια, τα οποία αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος της ορατής ύλης στο σημερινό σύμπαν, και το πλάσμα κουάρκ-γλοιονίων, το οποίο θεωρείται ότι πρέπει να υπήρξε στο πρώιμο σύμπαν και μπορεί να δημιουργηθεί στον LHC (Large Hadron Collider). Μελετώντας τα γοητευτικά σωματίδια, οι φυσικοί μπορούν να μάθουν περισσότερα σχετικά με τα αδρόνια, στα οποία τα κουάρκ είναι δεσμευμένα με τα γλοιόνια, όπως και το πλάσμα κουάρκ-γλοιονίων, στο οποίο τα κουάρκ και τα γλοιόνια δεν είναι περιορισμένα μέσα στα αδρόνια.

Τα κύρια αποτελέσματα είναι:

• Η ομάδα του πειράματος LHCb πήρε τις πιο ακριβείς από ποτέ μετρήσεις δυο ιδιοτήτων ενός σωματιδίου γνωστού ως χc1(3872), αδρόνιο που περιέχει δυο γοητευτικά κουάρκ. Το σωματίδιο ανακαλύφθηκε το 2003 και παρέμενε ασαφές εάν είναι ένα αδρόνιο δυο κουάρκ, ή ένα πιο εξωτικό αδρόνιο, όπως ένα τετρακουάρκ – ένα σύστημα τεσσάρων κουάρκ δεμένων σφιχτά μαζί – ή ένα ζεύγος σωματιδίων δυο κουάρκ ασθενώς συνδεδεμένων σε μια δομή όμοια με μόριο. Ο εντοπισμός της φύσης αυτού του αδρονίου θα μπορούσε να διευρύνει την κατανόηση των φυσικών για το πώς τα κουάρκ δένονται μέσα στα αδρόνια.

«Τα αποτελέσματα είναι συνεπή με την ύπαρξη του χc1(3872) ως ένα ζεύγος σωματιδίων δυο κουάρκ χαλαρά συνδεδεμένων, όμως δεν αποκλείονται τελείως η υπόθεση του τετρακουάρκ ή άλλες πιθανότητες», αναφέρει ο εκπρόσωπος της ομάδας του LHCb Giovanni Passaleva.

• Η ομάδα του CMS παρατήρησε για πρώτη φορά το μετασχηματισμό, ή τη «διάσπαση», ενός άλλου σωματίδιου, που αποκαλείται B(0)s, μέσα στο ίδιο σωματίδιο χc1(3872). Οι ερευνητές σύγκριναν τη διάσπαση αυτή με τη διάσπαση του Β(+) μεσόνιου που παρατηρήθηκε προηγουμένως, η οποία είχε οδηγήσει στην πρώτη ανίχνευση του χc1(3872) το 2003. Και οι δυο τύποι διάσπασης συνδέουν τη συμπεριφορά αυτού του αδρονίου με τα κουάρκ «άνω» και «παράξενο».

«Οι διαφορές που μετρήθηκαν στους ρυθμούς διάσπασης είναι ενδιαφέρουσες και θα μπορούσαν να παρέχουν περαιτέρω γνώση πάνω στη φύση του χc1(3872), η οποία δεν είναι ακόμη πλήρως αναγνωρισμένη», λέει ο εκπρόσωπος του CMS, Roberto Carlin.

• Η πειραματική ομάδα ALICE μέτρησε την αποκαλούμενη ελλειπτική ροή των αδρονίων που περιέχουν γοητευτικά κουάρκ, σε συγκρούσεις βαρέων ιόντων. Τα αδρόνια δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια συγκρούσεων που δημιούργησαν επίσης πλάσμα κουάρκ-γλοιονίων. Τα αδρόνια που περιέχουν βαρέα κουάρκ, όπως το γοητευτικό καυάρκ, είναι εξαιρετικοί «αγγελιαφόροι» του πλάσματος κουάρκ-γλοιονίων, που σημαίνει ότι φέρουν σημαντικές πληροφορίες σχετικά με αυτό.

«Το μοτίβο που παρατηρήθηκε από το ALICE δείχνει ότι τα βαρέα γοητευτικά κουάρκ σύρονται από την επέκταση του πλάσματος κυάρκ-γλοιονίων», λέει ο εκπρόσωπος του ALICE, Luciano Musa.

Για το μέλλον, οι πειραματικές ομάδες του LHC στοχεύουν να πραγματοποιήσουν πιο ακριβείς μετρήσεις αυτών των αγγελιαφόρων του κόσμου των κουάρκ χρησιμοποιώντας δεδομένα από την επόμενη περίοδο λειτουργίας του LHC, που θα επωφεληθούν πάρα πολύ από τις αναβαθμισμένους εξοπλισμούς του πειράματος.

Nietzsche: τι είναι το κράτος;

Friedrich Nietzsche: 1844–1900

Το νέο Είδωλο: Ο Λεβιάθαν-το Τέρας

§1

Προ-Κατανοήσεις

Ο σημερινός άνθρωπος είναι τόσο μπερδεμένος, που στην χοντροκομμένη αυταρέσκεια του συνωμοτικού δικαστηρίου της δειλίας, του περιβόητου κράτους, αναζητεί τη δική του ευτυχία. Έτσι θυσιάζει τον εαυτό του για χάρη ενός ειδώλου, που τον απατά και τον ευτελίζει. Συμβαίνει λοιπόν να βασιλεύει πάνω στη γέρικη γη, σύμφωνα με τον Νίτσε, μια τερατώδης πολιτικο-κρατική οντότητα, της οποίας τα κύρια συστατικά συνυφαίνονται με την σκοτεινή φύση των πάσης φύσεως εθνικισμών, δημοκρατιών, σοσιαλισμών και των αντίστοιχων τύπων κυβερνήσεων και διακυβερνήσεων. Αυτή η οντότητα, το σύγχρονο κράτος, είναι στ’ αλήθεια ο Λεβιάθαν, που παρουσιάζεται ως φύλακας των λαών και έτσι αξιώνει να κηδεμονεύει, με τη διαμεσολάβηση των νόμων, τους πάντες και τα πάντα. Αλλά αυτός ο Λεβιάθαν δεν είναι κάποιος θεός, κάποιος σωτήρας ή λυτρωτής των ανθρώπων, παρά ένα τέρας, ένα ψευδολόγο και αρπακτικό θηρίο. Είναι ακριβώς αυτό που διακηρύσσει. Τι διακηρύσσει; Μια ψυχρή λειτουργία και μια απρόσωπη διαχείριση: δρα ύπουλα και δυναστεύει τυφλά τους λαούς, στο όνομα μάλιστα αυτών λαών. Έτσι όπου είναι παρόν το κράτος, ωσεί παρών είναι και ο λαός. Αλλά ποιος λαός; Η αγέλη, που οι αισθήσεις της είναι τυλιγμένες με ψέματα/ψευδαισθήσεις και απάτες αίσθησης.

§2

Κατανοήσεις

Στον Ζαρατούστρα (πρώτο μέρος-ομιλία 11) ο Νίτσε απεικονίζει ως εξής αυτό τον Λεβιάθαν –το Τέρας:

«Υπάρχουν ακόμα κάπου λαοί και αγέλες, όχι όμως σε μας, αδελφοί μου: εδώ υπάρχουν κράτη. Κράτος; Τι είναι αυτό; Λοιπόν! Ανοίξτε τώρα τα αφτιά σας, γιατί θα σας μιλήσω για το θάνατο των λαών. Κράτος λέγεται το πιο ψυχρό απ’ όλα τα ψυχρά τέρατα. Ψυχρά επίσης ψεύδεται και τούτο το ψέμα σέρνεται από το στόμα του: «Εγώ, το κράτος, είμαι ο λαός». Αυτό κι αν είναι Ψέμα! Δημιουργοί ήταν εκείνοι που δημιούργησαν τους λαούς και που κρέμασαν μια πίστη και μια αγάπη από πάνω τους: έτσι υπηρέτησαν τη ζωή. Εξολοθρευτές είναι εκείνοι που στήνουν παγίδες για τους πολλούς και αποκαλούνται κράτος: κρεμούν ένα σπαθί κι εκατό επιθυμίες από πάνω τους. Όπου υπάρχει ακόμη λαός, δεν καταλαβαίνει το κράτος και το μισεί σαν κακό μάτι και σαν αμαρτία έναντι των ηθών και των δικαιωμάτων».

Τι μας λέει εδώ ο Νίτσε; Πως το κράτος, ως το πιο ψυχρό από όλα τα ψυχρά τέρατα, υπονομεύει την αληθινή ύπαρξη των λαών, ταυτίζοντας τον εαυτό του με την έννοια του λαού. Ετούτη η ταύτιση είναι μια παγίδα για τους λαούς, καθώς το κράτος-καταστροφέας εξολοθρεύει τη δημιουργική τους πνοή και τους μετατρέπει σε μια θλιβερή, αυτο-προδομένη μάζα καταπιεσμένων όντων που «εργάζονται» με όλη τους τη «λαϊκουριά» και με περισσό ζήλο για την ευτυχία των καταστροφέων τους. Ό,τι ακριβώς συμβαίνει και στη σημερινή ελλαδική πραγματικότητα: τα πιο αδηφάγα τέρατα της κρατικής μηχανής, όσο πιο αδηφάγα είναι –και μάλιστα με «σοσιαλ-αριστερό» μανδύα– τόσο πιο φιλολαϊκά εμφανίζονται. Έτσι αποκοιμίζουν τον λαό με ψευδαισθήσεις παραμυθίας, οι οποίες τελικά αποβαίνουν ολέθριες για την ίδια την ύπαρξή του, βιοτική και πολιτισμική. Και είναι τότε που από δημιουργικός λαός γίνεται ένας ξέπνοος στυλοβάτης των πιο αντιδραστικών-σκοταδιστικών δυνάμεων: γίνεται ένα άβουλο κυβερνώμενο res, που γελοιοποιεί με την ίδια του τη συμπεριφορά τα πιο ευγενικά του συναισθήματα.

ΠΛΑΤΩΝ: Ἀπολογία Σωκράτους (34b-35d)

Επίλογος

Εἶεν δή, ὦ ἄνδρες· ἃ μὲν ἐγὼ ἔχοιμ᾽ ἂν ἀπολογεῖσθαι, σχεδόν ἐστι ταῦτα καὶ ἄλλα ἴσως τοιαῦτα. τάχα δ᾽ ἄν τις
[34c] ὑμῶν ἀγανακτήσειεν ἀναμνησθεὶς ἑαυτοῦ, εἰ ὁ μὲν καὶ ἐλάττω τουτουῒ τοῦ ἀγῶνος ἀγῶνα ἀγωνιζόμενος ἐδεήθη τε καὶ ἱκέτευσε τοὺς δικαστὰς μετὰ πολλῶν δακρύων, παιδία τε αὑτοῦ ἀναβιβασάμενος ἵνα ὅτι μάλιστα ἐλεηθείη, καὶ ἄλλους τῶν οἰκείων καὶ φίλων πολλούς, ἐγὼ δὲ οὐδὲν ἄρα τούτων ποιήσω, καὶ ταῦτα κινδυνεύων, ὡς ἂν δόξαιμι, τὸν ἔσχατον κίνδυνον. τάχ᾽ ἂν οὖν τις ταῦτα ἐννοήσας αὐθαδέστερον ἂν πρός με σχοίη καὶ ὀργισθεὶς αὐτοῖς τούτοις θεῖτο ἂν μετ᾽
[34d] ὀργῆς τὴν ψῆφον. εἰ δή τις ὑμῶν οὕτως ἔχει —οὐκ ἀξιῶ μὲν γὰρ ἔγωγε, εἰ δ᾽ οὖν— ἐπιεικῆ ἄν μοι δοκῶ πρὸς τοῦτον λέγειν λέγων ὅτι «Ἐμοί, ὦ ἄριστε, εἰσὶν μέν πού τινες καὶ οἰκεῖοι· καὶ γὰρ τοῦτο αὐτὸ τὸ τοῦ Ὁμήρου, οὐδ᾽ ἐγὼ “ἀπὸ δρυὸς οὐδ᾽ ἀπὸ πέτρης” πέφυκα ἀλλ᾽ ἐξ ἀνθρώπων, ὥστε καὶ οἰκεῖοί μοί εἰσι καὶ ὑεῖς γε, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τρεῖς, εἷς μὲν μειράκιον ἤδη, δύο δὲ παιδία· ἀλλ᾽ ὅμως οὐδένα αὐτῶν δεῦρο ἀναβιβασάμενος δεήσομαι ὑμῶν ἀποψηφίσασθαι.» τί δὴ οὖν οὐδὲν τούτων ποιήσω; οὐκ αὐθαδιζόμενος, ὦ ἄνδρες
[34e] Ἀθηναῖοι, οὐδ᾽ ὑμᾶς ἀτιμάζων, ἀλλ᾽ εἰ μὲν θαρραλέως ἐγὼ ἔχω πρὸς θάνατον ἢ μή, ἄλλος λόγος, πρὸς δ᾽ οὖν δόξαν καὶ ἐμοὶ καὶ ὑμῖν καὶ ὅλῃ τῇ πόλει οὔ μοι δοκεῖ καλὸν εἶναι ἐμὲ τούτων οὐδὲν ποιεῖν καὶ τηλικόνδε ὄντα καὶ τοῦτο τοὔνομα ἔχοντα, εἴτ᾽ οὖν ἀληθὲς εἴτ᾽ οὖν ψεῦδος, ἀλλ᾽ οὖν δεδογμένον
[35a] γέ ἐστί τῳ Σωκράτη διαφέρειν τῶν πολλῶν ἀνθρώπων. εἰ οὖν ὑμῶν οἱ δοκοῦντες διαφέρειν εἴτε σοφίᾳ εἴτε ἀνδρείᾳ εἴτε ἄλλῃ ᾑτινιοῦν ἀρετῇ τοιοῦτοι ἔσονται, αἰσχρὸν ἂν εἴη· οἵουσπερ ἐγὼ πολλάκις ἑώρακά τινας ὅταν κρίνωνται, δοκοῦντας μέν τι εἶναι, θαυμάσια δὲ ἐργαζομένους, ὡς δεινόν τι οἰομένους πείσεσθαι εἰ ἀποθανοῦνται, ὥσπερ ἀθανάτων ἐσομένων ἂν ὑμεῖς αὐτοὺς μὴ ἀποκτείνητε· οἳ ἐμοὶ δοκοῦσιν αἰσχύνην τῇ πόλει περιάπτειν, ὥστ᾽ ἄν τινα καὶ τῶν ξένων
[35b] ὑπολαβεῖν ὅτι οἱ διαφέροντες Ἀθηναίων εἰς ἀρετήν, οὓς αὐτοὶ ἑαυτῶν ἔν τε ταῖς ἀρχαῖς καὶ ταῖς ἄλλαις τιμαῖς προκρίνουσιν, οὗτοι γυναικῶν οὐδὲν διαφέρουσιν. ταῦτα γάρ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, οὔτε ὑμᾶς χρὴ ποιεῖν τοὺς δοκοῦντας καὶ ὁπῃοῦν τι εἶναι, οὔτ᾽, ἂν ἡμεῖς ποιῶμεν, ὑμᾶς ἐπιτρέπειν, ἀλλὰ τοῦτο αὐτὸ ἐνδείκνυσθαι, ὅτι πολὺ μᾶλλον καταψηφιεῖσθε τοῦ τὰ ἐλεινὰ ταῦτα δράματα εἰσάγοντος καὶ καταγέλαστον τὴν πόλιν ποιοῦντος ἢ τοῦ ἡσυχίαν ἄγοντος.
Χωρὶς δὲ τῆς δόξης, ὦ ἄνδρες, οὐδὲ δίκαιόν μοι δοκεῖ
[35c] εἶναι δεῖσθαι τοῦ δικαστοῦ οὐδὲ δεόμενον ἀποφεύγειν, ἀλλὰ διδάσκειν καὶ πείθειν. οὐ γὰρ ἐπὶ τούτῳ κάθηται ὁ δικαστής, ἐπὶ τῷ καταχαρίζεσθαι τὰ δίκαια, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῷ κρίνειν ταῦτα· καὶ ὀμώμοκεν οὐ χαριεῖσθαι οἷς ἂν δοκῇ αὐτῷ, ἀλλὰ δικάσειν κατὰ τοὺς νόμους. οὔκουν χρὴ οὔτε ἡμᾶς ἐθίζειν ὑμᾶς ἐπιορκεῖν οὔθ᾽ ὑμᾶς ἐθίζεσθαι· οὐδέτεροι γὰρ ἂν ἡμῶν εὐσεβοῖεν. μὴ οὖν ἀξιοῦτέ με, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τοιαῦτα δεῖν πρὸς ὑμᾶς πράττειν ἃ μήτε ἡγοῦμαι καλὰ εἶναι μήτε
[35d] δίκαια μήτε ὅσια, ἄλλως τε μέντοι νὴ Δία πάντως καὶ ἀσεβείας φεύγοντα ὑπὸ Μελήτου τουτουΐ. σαφῶς γὰρ ἄν, εἰ πείθοιμι ὑμᾶς καὶ τῷ δεῖσθαι βιαζοίμην ὀμωμοκότας, θεοὺς ἂν διδάσκοιμι μὴ ἡγεῖσθαι ὑμᾶς εἶναι, καὶ ἀτεχνῶς ἀπολογούμενος κατηγοροίην ἂν ἐμαυτοῦ ὡς θεοὺς οὐ νομίζω. ἀλλὰ πολλοῦ δεῖ οὕτως ἔχειν· νομίζω τε γάρ, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, ὡς οὐδεὶς τῶν ἐμῶν κατηγόρων, καὶ ὑμῖν ἐπιτρέπω καὶ τῷ θεῷ κρῖναι περὶ ἐμοῦ ὅπῃ μέλλει ἐμοί τε ἄριστα εἶναι καὶ ὑμῖν.

***
Ας είναι λοιπόν, ω άνδρες Αθηναίοι· αυτά που είχα ν᾽ απολογηθώ εγώ είναι αυτά που σας είπα και άλλα ίσως παρόμοια. Ίσως όμως κανένας
[34c] από σας θ᾽ αγανακτήσει, όταν θυμηθεί πως ο ίδιος ίσως σε περίσταση που είχε ν᾽ αγωνισθεί αγώνα μικρότερον απ᾽ αυτόν εδώ, παρακάλεσε και ικέτευσε τους δικαστές, με δάκρυα πολλά, και παρουσίασε στο δικαστήριο και τα παιδιά του για να τον λυπηθούν όσο το δυνατό περισσότερο, και άλλους συγγενείς του και από τους φίλους του πολλούς, κι εγώ δεν κάνω τίποτε απ᾽ αυτά, και μάλιστα αφού κινδυνεύω, όπως μου φαίνεται, τον έσχατο κίνδυνο. Ίσως όταν το προσέξει κανένας, ερεθισθεί εναντίον μου και γι᾽ αυτό ίσα ίσα θυμώσει και με
[34d] θυμό δώσει την ψήφο του για μένα. Αν κανένας λοιπόν έχει τέτοια διάθεση (εγώ τουλάχιστον δεν το περιμένω), αν λοιπόν είναι κανένας, νομίζω πως θα μπορούσα να του πω πολύ σωστά: Κι εγώ, καλέ μου, έχω τους δικούς μου τους ανθρώπους. Γιατί, όπως λέει και ο Όμηρος, δεν φύτρωσα από δρυ ή από πέτρα αλλ᾽ από ανθρώπους, ώστε και συγγενείς έχω και παιδιά, ω άνδρες Αθηναίοι, το ένα παλληκάρι πια, τα άλλα δυο παιδιά. Και όμως κανένα απ᾽ αυτά δεν παρουσιάζω εδώ για να σας παρακαλέσω να δώσετε αρνητική ψήφο. Γιατί λοιπόν δεν κάνω τίποτε απ᾽ αυτά; Όχι από υπερηφάνεια,
[34e] ούτε για να σας περιφρονήσω. Αν εγώ βλέπω με θάρρος τον θάνατο ή όχι, αυτό είναι άλλο ζήτημα· για τη δόξα όμως και τη δική μου και τη δική σας και όλης της πόλης, δεν μου φαίνεται πως είναι όμορφο πράγμα να κάνω τίποτε απ᾽ αυτά και στα χρόνια που έφθασα και με το όνομα που έχω, είτε αληθινό είτε ψεύτικο· αν και το παραδέχονται
[35a] όλοι πως ο Σωκράτης κάτι ξεχωρίζει από τους άλλους ανθρώπους. Αν λοιπόν μερικοί από σας νομίζουν πως ξεχωρίζουν είτε στη σοφία, είτε στην ανδρεία, είτε σ᾽ άλλην αρετή, όποια κι αν είναι, θα ήταν αισχρό να μοιάσουν με μερικούς που έτυχε να ιδώ πολλές φορές, και που όταν δικάζονται, ενώ φαίνονται πως είναι κατιτί, κάνουν ύστερα πράγματα που δεν τα περιμένει κανείς, γιατί νομίζουν πως θα πάθουν τίποτε φοβερό, αν πεθάνουν, σαν να μπορούσαν να μείνουν αθάνατοι, αν δεν τους θανατώνατε εσείς· αυτοί μου φαίνεται πως κάνουν ντροπή στην πόλη, γιατί και οι ξένοι
[35b] μπορούν να νομίσουν ότι οι πρώτοι απ᾽ όλους στην αρετή από τους Αθηναίους, αυτοί που τους διαλέγουν μεταξύ τους και τους δίνουν τις αρχές και όλες τις άλλες τιμές, δεν διαφέρουν καθόλου από τις γυναίκες. Αυτά λοιπόν, ω άνδρες Αθηναίοι, ούτε σεις πρέπει να τα κάνετε, όσοι νομίζετε πως είσθε κατιτί, ούτ᾽ εμάς να μας επιτρέπετε να τα κάνουμε, αλλά να μας δίνετε να καταλαβαίνουμε πως πολύ περισσότερο θα καταψηφίσετε εκείνον που παριστάνει εδώ μέσα τις ελεεινές αυτές σκηνές και κάνει καταγέλαστο τον τόπο, παρά εκείνον που κάθεται ήσυχος.
Εκτός όμως από την κακήν ή καλή φήμη, ω άνδρες Αθηναίοι, μου φαίνεται πως δεν είναι δίκαιο [35c] να παρακαλεί κανένας τον δικαστή, ούτε να θέλει να ξεφύγει με τις παρακλήσεις, αλλά να τον διαφωτίζει και να τον πείθει. Γιατί ο δικαστής δεν κάθεται εκεί επάνω γι᾽ αυτό, για να χαρίζεται δηλαδή, παραβλέποντας τη δικαιοσύνη, μα να κρίνει τί είναι και τί δεν είναι δίκαιο· και είναι ορκισμένος όχι να χαρίζεται σε όποιον του δόξει, αλλά να δικάζει σύμφωνα με τους νόμους. Δεν πρέπει λοιπόν ούτ᾽ εμείς να σας συνηθίζουμε να επιορκείτε, ούτε σεις μόνοι σας να συνηθίζετε· γιατί κι εμείς και σεις δεν κάνουμε τότε θεάρεστο πράγμα. Μην έχετε λοιπόν την αξίωση, ω άνδρες Αθηναίοι, πως πρέπει εγώ να κάνω τέτοια πράγματα μπροστά σας, που ούτε μου αρέσουν, ούτε
[35d] δίκαια τα νομίζω, ούτε θεάρεστα, και σε κάθε περίσταση, μά τον Δία, και μάλιστα τώρα που θέλω ν᾽ αποκρούσω την κατηγορία του Μέλητου, τούτου εδώ, πως τάχα είμαι ασεβής. Γιατί αν σας έπειθα και με τις παρακλήσεις μου σας εβίαζα να πατήσετε τον όρκο που δώσατε, καθαρά θα σας δίδασκα να μην πιστεύετε στην ύπαρξη των θεών και ο ίδιος θα κατάγγελλα τον εαυτό μου πως δεν πιστεύω στους θεούς. Κάθε άλλο όμως· γιατί εγώ πιστεύω, ω άνδρες Αθηναίοι, όπως κανένας από τους κατηγόρους μου, και σας αφήνω εσάς και τον θεό να με κρίνετε, όπως θα νομίσετε καλύτερα και για μένα και για τον εαυτό σας.