Τότε συμβαίνει κάτι ανθρώπινο, αλλά αρκετά επικίνδυνο για τις σχέσεις μας. Έχουμε την αίσθηση ότι βλέπουμε καθαρά τον άνθρωπο απέναντί μας, ενώ στην πραγματικότητα τον κοιτάμε μέσα από φίλτρα του χθες.
Δεν είναι ότι το παρελθόν δεν περνά. Περνά. Αλλά δεν χάνεται πάντα. Κάποιες φορές γίνεται τρόπος να περιμένουμε. Τρόπος να φοβόμαστε. Τρόπος να ερμηνεύουμε. Τρόπος να αγαπάμε και να αμυνόμαστε.
Θεωρία της προσκόλλησης και το «Εσωτερικό Αρχείο»
Η θεωρία της προσκόλλησης έχει δείξει ότι οι πρώιμες και επαναλαμβανόμενες εμπειρίες σχέσης οργανώνουν εσωτερικά μοντέλα για το πώς περιμένουμε να μας φερθούν οι άλλοι, πώς ζητάμε εγγύτητα και πώς αντιδρούμε όταν νιώθουμε απόσταση, απειλή ή πιθανή απώλεια. Δεν μπαίνουμε δηλαδή σε μια σχέση μόνο με το σώμα μας και την πρόθεσή μας. Μπαίνουμε και με το αρχείο μας.
Με όσα μάθαμε για την αγάπη. Με όσα αντέξαμε. Με όσα δεν αντέξαμε. Με το αν η οικειότητα για εμάς σημαίνει ασφάλεια ή κίνδυνο. Με το αν η σιωπή του άλλου μάς ηρεμεί ή μας πανικοβάλλει.
Με το αν η απόσταση μάς κάνει να ρωτάμε ή να αποσυρόμαστε πρώτοι για να μη νιώσουμε έκθεση. Το παρελθόν δεν επιστρέφει μόνο ως ανάμνηση. Επιστρέφει ως αντίδραση.
Όταν η ανάμνηση γίνεται αυτόματη αντίδραση
Μια καθυστέρηση σε ένα μήνυμα μπορεί να μην είναι απλώς καθυστέρηση. Μπορεί να γίνει εγκατάλειψη. Ένα βλέμμα μπορεί να γίνει απόρριψη. Μια διαφωνία μπορεί να γίνει απόδειξη ότι «πάλι το ίδιο θα πάθω». Μια μικρή απόσταση μπορεί να ξυπνήσει έναν παλιό πανικό που δεν ανήκει ολόκληρος στο σήμερα. Δεν είναι τρέλα. Δεν είναι υπερβολή. Είναι ο τρόπος που λειτουργεί ο ψυχισμός όταν μια παλιά εμπειρία δεν έχει αφομοιωθεί αρκετά.
Η μνήμη δεν είναι απλή αποθήκη γεγονότων. Δεν ανοίγουμε ένα συρτάρι και βρίσκουμε μέσα το παρελθόν όπως ακριβώς ήταν.
Η μνήμη συνδέεται με το συναίσθημα, την ταυτότητα και τον τρόπο που έχουμε οργανώσει την ιστορία του εαυτού μας. Όταν ο άνθρωπος βρίσκεται σε ανακύκλωση σκέψης, όταν γυρίζει ξανά και ξανά στα ίδια, τότε οι αναμνήσεις φορτίζονται ακόμη περισσότερο και χάνεται η ευελιξία.
Γι’ αυτό και τόσοι άνθρωποι λένε: «Ξέρω ότι δεν είναι ο πρώην μου, αλλά κάτι μου συμβαίνει». «Ξέρω ότι ο άνθρωπος που έχω τώρα δεν μου έκανε αυτό που μου έκαναν άλλοι, αλλά εγώ κλείνω». «Δεν μπορώ να χαρώ το τώρα, γιατί νιώθω ότι κάτι κακό θα ακολουθήσει». Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι ότι θυμόμαστε. Το πρόβλημα είναι όταν το παρελθόν παίρνει τη θέση του φακού και γίνεται η μόνη οπτική.
Συγκρούσεις με φαντάσματα και η καθήλωση σε παλιούς ρόλους
Κάπου εκεί αρχίζουμε να μην ακούμε τον άλλον όπως είναι, αλλά όπως τον φοβόμαστε. Δεν απαντάμε στο παρόν ερέθισμα, αλλά στο παλιό μας τραύμα. Δεν συναντιόμαστε στ’ αλήθεια. Συγκρουόμαστε με φαντάσματα. Αυτό δεν αφορά μόνο τις ερωτικές σχέσεις. Αφορά και τη σχέση με τον εαυτό. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν έχουν χωρίσει μόνο από έναν πρώην σύντροφο. Δεν έχουν χωρίσει ακόμη από την εκδοχή του εαυτού τους που υπήρξαν τότε.
Από εκείνον που παρακαλούσε. Από εκείνον που ανεχόταν. Από εκείνον που σωζόταν μέσω του άλλου. Από εκείνον που ήθελε τόσο πολύ να αγαπηθεί, ώστε έχανε τη δική του φωνή. Τότε το παρελθόν γίνεται πιο σύνθετο. Δεν είναι μόνο αυτό που έγινε. Είναι και αυτό που συνεχίζουμε να κουβαλάμε ως ορισμό του εαυτού μας. Η έννοια της αφηγηματικής ταυτότητας μας θυμίζει τα εξής: Οι άνθρωποι δεν θυμούνται απλώς γεγονότα. Οργανώνουν τη ζωή τους σαν ιστορία, ώστε να διατηρούν μια αίσθηση συνέχειας και νοήματος. Αυτή η ιστορία μπορεί να είναι ζωντανή και ανοιχτή. Μπορεί όμως να γίνει και άκαμπτη. Να μας καθηλώσει σε έναν παλιό ρόλο.
Η συστημική ματιά και η παγίδα των φαύλων κύκλων
Με άλλα λόγια, δεν αρκεί να περάσει ο χρόνος. Χρειάζεται και δουλειά στο νόημα.Διαφορετικά μπορεί να έχει τελειώσει η σχέση, αλλά να μην έχει τελειώσει η ψυχική μας συμμετοχή σε αυτήν. Μπορεί να έχει φύγει ο άνθρωπος, αλλά να παραμένει ο εσωτερικός του ρόλος. Μπορεί να έχουμε προχωρήσει βιογραφικά, αλλά όχι ψυχικά.
Η συστημική ματιά εδώ βοηθά πολύ. Γιατί δεν ρωτά μόνο: «Τι σου συνέβη;» Ρωτά και: «Πώς αυτό που σου συνέβη συνεχίζει να οργανώνει τον τρόπο που μπαίνεις σε σχέση;»
Δεν στέκεται μόνο στο τραύμα ως γεγονός. Κοιτά και τον κύκλο. Πώς φοβάμαι. Πώς ερμηνεύω. Πώς αντιδρώ. Πώς απαντά ο άλλος στην αντίδρασή μου. Και πώς, τελικά, επιβεβαιώνεται ξανά το ίδιο παλιό σενάριο.
Έτσι φτιάχνονται οι φαύλοι κύκλοι. Όχι λόγο της αδυναμίας του ανθρώπου. Αλλά επειδή ο ψυχισμός αγαπά την προβλεψιμότητα, ακόμη κι όταν αυτή πονά. Κάποτε ο άνθρωπος που πληγώθηκε είπε:
«Δεν θα την ξανα πατήσω». Και χωρίς να το καταλάβει, γίνεται τόσο προσεκτικός, τόσο καχύποπτος, τόσο ελεγκτικός ή τόσο αποσυρμένος, που τελικά δυσκολεύει ο ίδιος την εγγύτητα που ζητά. Δεν φταίει.
Αλλά συμμετέχει. Αυτή είναι μια δύσκολη αλλά απελευθερωτική αλήθεια. Γιατί όπου υπάρχει συμμετοχή, υπάρχει και δυνατότητα αλλαγής. Η αλλαγή δεν σημαίνει απαραίτητα να σβήσουμε το παρελθόν. Αυτό δεν γίνεται. Ούτε χρειάζεται.
Αλλάζοντας θέση στο παρελθόν: Από το τιμόνι στο πίσω κάθισμα
Σημαίνει να του αλλάξουμε θέση. Να πάψει να κάθεται στο τιμόνι. Να μείνει στο πίσω κάθισμα. Να υπάρχει, αλλά να μην οδηγεί. Σημαίνει να μπορούμε να πούμε: «Ναι, αυτό που έζησα με επηρέασε». Αλλά και: «Δεν θα αφήσω να αποφασίζει μόνο αυτό για ό,τι βλέπω σήμερα». Σημαίνει ακόμη να μάθουμε να ξεχωρίζουμε. Άλλο μνήμη. Άλλο προειδοποίηση. Άλλο επανάληψη. Δεν είναι κάθε δυσφορία ένδειξη κινδύνου. Δεν είναι κάθε αμηχανία κόκκινη σημαία. Δεν είναι κάθε κοντινός άνθρωπος μεταμφιεσμένο χθες.
Και μερικές φορές το πιο ώριμο βήμα δεν είναι να πούμε «το ξεπέρασα». Είναι να πούμε: «Το καταλαβαίνω πια». «Το αναγνωρίζω όταν ενεργοποιείται». «Δεν το αφήνω να μιλά μόνο του μέσα μου».
Η ψυχική ωρίμανση ως καθαρό βλέμμα στο παρόν
Μετά από έναν χωρισμό, η ψυχική επιβάρυνση μπορεί να είναι μεγάλη. Δεν χάνεται απλός ένας άνθρωπος. Χάνεται ένας τρόπος ζωής, ένας ρόλος, μια εκδοχή του εαυτού μας μέσα στη σχέση. Η αποκατάσταση δεν εξαρτάται μόνο από το πέρασμα του χρόνου, αλλά και από το πώς νοηματοδοτούμε αυτό που έγινε, τι θέση δίνουμε στον εαυτό μας και αν μπορούμε να σταθούμε απέναντι στην εμπειρία με περισσότερη επίγνωση και λιγότερη αυτοτιμωρία.
Άρα ίσως το ζητούμενο δεν είναι να κάνουμε πόλεμο με το παρελθόν. Ούτε να το εξιδανικεύσουμε. Ούτε να το δαιμονοποιήσουμε.
Το ζητούμενο είναι να του πούμε, με καθαρότητα: Σε είδα. Σε κατάλαβα. Σε κουβάλησα αρκετά.
Τώρα κάνε στην άκρη. Θέλω να δω.
Να δω ποιος είναι πράγματι ο άλλος.
Να δω ποιος είμαι εγώ σήμερα. Να δω τι αξίζει να μείνει και τι απλώς επαναλαμβάνεται.
Να δω αν αυτό που φοβάμαι είναι παρόν ή ανάμνηση.
Να δω, επιτέλους, χωρίς να κοιτάω μόνο πίσω.
Γιατί η ψυχική ωρίμανση δεν έρχεται όταν ξεχνάς. Έρχεται όταν θυμάσαι χωρίς να υποτάσσεσαι. Όταν αναγνωρίζεις χωρίς να ανακυκλώνεις. Όταν τιμάς την ιστορία σου, χωρίς να την αφήνεις να καταπίνει το παρόν σου. Και τότε μπορείς να σταθείς αλλιώς μέσα στη ζωή και μέσα στη σχέση. Όχι ως θύμα του χθες. Όχι ως αρνητής του. Αλλά ως άνθρωπος που ξέρει πια ότι η μνήμη έχει θέση. Απλώς όχι την πρώτη.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου