Είναι ατυχές ότι ο Ηράκλειτος συχνά χρησιμοποιείται από τους χριστιανούς για να παρουσιαστεί ως πρόδρομος του χριστιανισμού ή έστω μακρινός «συγγενής» του. Αυτό είναι άτοπο και αβάσιμο και μια πρακτική που οικειοποιείται πρόσωπα που δεν έχουν καμία σχέση με ένα θρησκευτικό δόγμα που έχει εξωελληνική βάση και ουσία.
Τα αποσπάσματα της διδασκαλίας του Ηράκλειτου δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να θεωρηθούν συναφή με μια θρησκεία όπως ο χριστιανισμός. Ιδίως η σύγκριση του Ηράκλειτου με τη Βιβλική και τη χριστιανική διδασκαλία περί δημιουργίας φέρνει αντιμέτωπες δύο τελείως διαφορετικές κοσμοθεωρίες: την ελληνική φιλοσοφική κοσμολογία του γίγνεσθαι με τη βιβλική θεολογία της δημιουργίας από έναν προσωπικό Θεό.
Σύμφωνα με τον Ηράκλειτο «Κόσμον τόνδε, τὸν αὐτὸν ἁπάντων, οὔτε τις θεῶν οὔτε ἀνθρώπων ἐποίησεν, ἀλλ' ἦν ἀεὶ καὶ ἔστιν καὶ ἔσται πῦρ ἀείζωον, ἁπτόμενον μέτρα καὶ ἀποσβεννύμενον μέτρα». Ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε ποτέ, δεν έχει αρχική στιγμή, υπήρχε πάντοτε, είναι αιώνιος. Άρα ο κόσμος δεν έχει δημιουργό. Αντίθετα, οι χριστιανοί δέχονται ότι «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν.» (Γένεσις 1:1). Λένε ότι ο κόσμος έχει αρχή, είναι αποτέλεσμα θελήσεως, δημιουργείται από τον Θεό της Βίβλου, τον θεό των Ισραηλιτών!
Κεντρική διαφορά: Ηράκλειτος = αιώνιος κόσμος / Βίβλος = κτιστός κόσμος
Η φύση του θείου
Στον Ηράκλειτο, το θείο δεν εμφανίζεται ως πρόσωπο-δημιουργός. Περισσότερο μοιάζει με κοσμικό Νόμο, Λόγο, αρμονία αντιθέτων, με βασικό στοιχείο το πυρ. Ο θεός δεν είναι κάτι εκτός του κόσμου. Στον Χριστιανισμό, ο θεός της Βίβλου είναι προσωπικός, υπερβατικός, δημιουργεί τον κόσμο αλλά δεν ταυτίζεται με αυτόν.
Διαφορά: Ηράκλειτος = το θείο είναι μέσα στον κόσμο / Χριστιανισμός = ο Θεός πέρα από τον κόσμο
Η ύλη και η αρχή των πάντων
Στον Ηράκλειτο το βασικό σύμβολο/στοιχείο είναι το «πῦρ ἀείζωον». Το πυρ σημαίνει: ενέργεια, μεταβολή, ζωή, αέναη κίνηση. Στην Βίβλο / Χριστιανισμό, η ύλη δεν είναι αιώνια. Δημιουργείται από τον Θεό. Η δημιουργία είναι υποκειμενική και αποκαλείται «καλή»: «καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς ὅτι καλόν».
Διαφορά: Ηράκλειτος = κόσμος ως φυσική διαδικασία / Χριστιανισμός = κόσμος δημιούργημα κατά βούληση
Η αλλαγή και η σταθερότητα
Κατά τον Ηράκλειτο τα πάντα ρέουν. Ο Ηράκλειτος βλέπει την πραγματικότητα ως συνεχή μεταβολή. Στον Χριστιανισμό ο κόσμος αλλάζει αλλά με την θεία βούληση, ενώ ο ίδιος ο Θεός είναι «αμετάβλητος». Η σταθερότητα βρίσκεται στον Δημιουργό, όχι στη φύση.
Διαφορά: Ηράκλειτος = η αλλαγή είναι θεμελιώδης / Χριστιανισμός = η αλλαγή αφορά το κτιστό, η σταθερότητα τον άκτιστο (θεό)
Ο Λόγος
Στον Ηράκλειτο ο Λόγος είναι παγκόσμιος νόμος και τάξη. Στον Χριστιανισμό, στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος». Ο Λόγος εδώ είναι προσωπικός: ο θεός (πατέρας) και ο υιός «Ιησούς Χριστός».
Εδώ, οι πρώτοι χριστιανοί χρησιμοποίησαν ελληνική φιλοσοφική γλώσσα (όπως «Λόγος») αλλά την αλλοίωσαν και της έδωσαν νέο περιεχόμενο.
Χρόνος
Στον Ηράκλειτο υπάρχει ανανέωση, κυκλικότητα, αέναη ροή, αιώνια επιστροφή της μεταβολής. Στην Βίβλο/Χριστιανισμό, η ιστορία είναι Γραμμική: αρχή - πτώση - σωτηρία - τέλος - νέα κτίση (ανάσταση-παράδεισος)
Διαφορά: το Ελληνικό κοσμολογικό σχήμα είναι κυκλικό/χωρίς τέλος. Αντίθετα, το Βιβλικό σχήμα είναι γραμμικό, με αρχή μέση και τέλος, σαν ένα παραμύθι.
Ο άνθρωπος
Κατά τον Ηράκλειτο ο άνθρωπος είναι απλά ένα κομμάτι του κόσμου που τον μοιράζεται μαζί με άλλα όντα. Ο Ηράκλειτος δεν τοποθετεί τον άνθρωπο σε καμία προνομιακή σχέση και ειδική μεταχείριση στο σύμπαν. Ο κόσμος αυτός είναι ο ίδιος για όλα τα όντα (Κόσμον τόνδε, τὸν αὐτὸν ἁπάντων). Ο άνθρωπος έχοντας κατακτήσει τον Λόγο καλείται να κατανοήσει τον κόσμο. Στον Χριστιανισμό αντίθετα ο άνθρωπος δημιουργείται «κατ’ εικόνα Θεοῦ» και προορίζεται για μόνιμη ειδική σχέση με τον Θεό για να έχει «σωτηρία».
Διαφορά: Ο Ηράκλειτος συναρτά τη γνώση και τη σοφία με την κατανόηση του κόσμου χωρίς ειδική σχέση με κάποιον προσωπικό θεό / Ο Χριστιανισμός μιλάει για προσωπική και προνομιακή σχέση με το «θείο», που οδηγεί σε σωτηρία, «αιώνια ζωή»
Ουσιαστικά η σύγκριση αφορά ανόμοια πράγματα. Στον Ηράκλειτο έχουμε φυσική κοσμολογία. Στον χριστιανισμό έχουμε θεωρητική θεολογία χωρίς αποδείξεις.
Η μεγάλη ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι ο Ηράκλειτος είπε ότι όλα κυβερνώνται από τον Λόγο χωρίς να τον ταυτίζει με το θείο. Ο χριστιανισμός είπε ότι ο Λόγος είναι «θείος», ενσαρκώθηκε και έγινε άνθρωπος (ενανθρώπηση). Αυτό είναι μία από τις μεγαλύτερες παραμορφώσεις ιδεών στην ιστορία.
Για να το πούμε απλά, ο Ηράκλειτος αναφέρει ότι ο κόσμος είναι φωτιά που αλλάζει με μέτρο. Η Βίβλος/Χριστιανισμός λέει: ο κόσμος είναι «έργο αγάπης» του Θεού!
Ο Χριστιανισμός και ιδίως η Ορθοδοξία διαμορφώθηκε μέσα στον ελληνόφωνο κόσμο και χρησιμοποίησε ελληνικές φιλοσοφικές έννοιες, αλλά τις μετέπλασε ριζικά. Δεν έχουμε συνέχεια ούτε απλή αντίθεση. Έχουμε αλλοίωση και παραμόρφωση εννοιών.
Ο Λόγος από κοσμική αρχή μετατρέπεται σε προσωπικό θεό.
Για τον Ηράκλειτο ο Λόγος είναι ο κοινός νόμος του κόσμου, η κρυφή τάξη των αντιθέτων, η λογική της μεταβολής, κάτι που οι πολλοί δεν κατανοούν. Δεν είναι πρόσωπο· είναι κοσμική νοημοσύνη.
Στην ορθόδοξη χριστιανική θεολογία «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος». Ο Λόγος είναι ο Ιησούς Χριστός, το δεύτερο πρόσωπο της «Αγίας Τριάδας».
Βαθύτερη διαφορά: στον Ηράκλειτο ο άνθρωπος πρέπει να κατανοήσει τον Λόγο. Στην Ορθοδοξία ο Λόγος έρχεται να «σώσει» τον άνθρωπο. Η «αλήθεια» δεν είναι απρόσωπος νόμος αλλά προσωπική σχέση με το θείο!
Πῦρ: φυσική αρχή ή άκτιστο φως;
Για τον Ηράκλειτο υπάρχει πῦρ ἀείζωον. Το πυρ είναι κοσμική ενέργεια, διαρκής κίνηση, μεταβολή των πάντων. Στην Ορθοδοξία η φωτιά αποκτά άλλο νόημα όπως: βάτος καιομένη και μη κατακαιομένη, πύρινες γλώσσες της Πεντηκοστής, το άκτιστο φως της Μεταμόρφωσης του Χριστού, η θεία ενέργεια που φωτίζει χωρίς να καταστρέφει, αλλά ακόμη και το πυρ της «κολάσεως».
Βαθύτερη διαφορά: το Ηρακλείτειο πυρ είναι οντολογική ύλη/ενέργεια του κόσμου. Το
Ορθόδοξο φως είναι η άκτιστη χάρη του Θεού αλλά και η «τιμωρία» για τους «αμαρτωλούς». Πρόκειται για αντιπαράθεση επιστήμης (Ηράκλειτος) με μυθικά-θεολογικά θεωρήματα (χριστιανισμός).
Ενότητα αντιθέτων και Σταυρός
Για τον Ηράκλειτο ο κόσμος στηρίζεται στην ένταση αντιθέτων: ημέρα / νύχτα, ζωή / θάνατος, πόλεμος / ειρήνη. Η σύγκρουση γεννά αρμονία. Στην Ορθοδοξία η υπέρβαση αντιθέτων γίνεται στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού: Θεός και άνθρωπος, ζωή μέσω θανάτου, δόξα μέσω σταύρωσης, μεγαλείο μέσω ταπείνωσης.
Ο Ηράκλειτος βλέπει διαλεκτική φύσης. Η Ορθοδοξία βλέπει σωτηριολογική ένωση αντιθέτων.
Ο Πόλεμος πατήρ πάντων & η Αγάπη ως αρχή
Κατά τον Ηράκλειτο, ο «πόλεμος πάντων μὲν πατήρ». Η δημιουργική σύγκρουση κινεί τον κόσμο. Στην Ορθοδοξία, η πρώτη αρχή δεν είναι σύγκρουση αλλά: «Ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστίν». Η διαφορά δεν είναι μικρή· είναι κοσμοϊστορική. Για τον Ηράκλειτο: το είναι γεννάται μέσα από αντίθεση. Στην Ορθοδοξία: το είναι «δωρίζεται» από αγάπη.
Γίγνεσθαι και Θέωση
Κατά τον Ηράκλειτο τα πάντα είναι ρευστά. Δεν υπάρχει στατική ύπαρξη. Στην Ορθοδοξία ο άνθρωπος επίσης είναι δυναμικό ον, εξαρτώμενο από την θεία βούληση, με σκοπό την «σωτηρία της ψυχής». Η πνευματική ζωή είναι αδιάκοπη κίνηση προς τον Θεό. Ο Γρηγόριος Νύσσης μιλά για αέναη πρόοδο (ἐπέκτασις).
Ενώ εδώ φαινομενικά οι 2 αντιλήψεις απορρίπτουν τη στατικότητα, η βαθύτερη διαφορά είναι πως στον Ηράκλειτο η μεταβολή αποτελεί νόμο της φύσης, στην Ορθοδοξία η μεταμόρφωση είναι ένας προσωπικός αγώνας υπακοής σε «θείες εντολές».
Κόσμος αιώνιος ή κτιστός;
Είπαμε ότι για τον Ηράκλειτο ο κόσμος είναι αιώνιος και αυθύπαρκτος. Στην Ορθοδοξία ο κόσμος είναι κτιστός και εξαρτάται από τη βούληση του Θεού. Αν ο κόσμος είναι αιώνιος, δεν χρειάζεται σωτηρία. Αν είναι κτιστός, μπορεί να τελειώσει και η «ψυχή» να μεταφερθεί σε έναν ακαθόριστο άυλο τόπο (παράδεισο). Γι’ αυτό η Ορθοδοξία μιλά για ανάσταση, νέα κτίση, μεταμόρφωση του σύμπαντος
Η γνώση: νόηση ή κάθαρση;
Για τον Ηράκλειτο η σοφία έρχεται όταν ο άνθρωπος αφυπνιστεί με τον Λόγο. Στην Ορθοδοξία η «αληθινή γνώση» δεν είναι επιστημονική. Είναι υπακοή στις εντολές του θεού, είναι «κάθαρση καρδίας», «φωτισμός νου», «θέωση».
Βαθιά διαφορά: Ηράκλειτος = γνωσιολογία της νόησης
Ορθοδοξία = κάθαρση μέσω της συμμετοχής στο «θείο δράμα»
Άνθρωπος: μέρος κόσμου ή εικόνα Θεού;
Για τον Ηράκλειτο ο άνθρωπος είναι μέρος του κοσμικού ρυθμού. Στην Ορθοδοξία ο άνθρωπος είναι εικόνα Θεού, μικρόκοσμος, ιερέας της δημιουργίας, πρόσωπο μοναδικό όπου η προσωπικότητα εδώ έχει ασύγκριτα μεγαλύτερη αξία.
Τραγικότητα και Ελπίδα
Στον Ηράκλειτο η σοφία έχει συχνά τραγικό τόνο. Ο κόσμος αλλάζει αδιάκοπα· ο άνθρωπος σπάνια κατανοεί. Στην Ορθοδοξία η εμπειρία του πόνου περνά από τον Σταυρό στην Ανάσταση, με εσχατολογική ελπίδα.
Ο Ηράκλειτος διαισθάνθηκε ότι ο κόσμος δεν είναι χάος αλλά κρυμμένος Λόγος μέσα στην συμπαντική τάξη χωρίς προσωπική θεϊκή μορφή. Η Ορθοδοξία λέει ότι αυτός ο Λόγος έχει πρόσωπο και αγάπη που πηγάζει από τον βιβλικό θεό.
Το πιο βαθύ σημείο ρήξης: Για τον Ηράκλειτο, η αρμονία προκύπτει από αντίθεση. Για την Ορθοδοξία, η τελική αρμονία προκύπτει από την «θεία κοινωνία» και την υπακοή στον «Λόγο του Θεού». Αυτό αλλάζει όλη την εικόνα της ύπαρξης.
Οι Ορθόδοξοι θεολόγοι λένε συνήθως για τον Ηράκλειτο και άλλους αρχαίους διανοητές ότι: «Είδε ίχνη του Λόγου μέσα στη φύση, αλλά όχι ακόμη τον σαρκωμένο Λόγο.» Παραγνωρίζουν ότι αυτοί οι στοχαστές θα ασκούσαν δριμεία κριτική στις χριστιανικές φαντασιοκοπίες όπως το έκαναν άλλωστε πολλοί άλλοι Έλληνες.
Προσωπική φιλοσοφική εκτίμηση
Ο Ηράκλειτος είναι ίσως ο βαθύτερος Έλληνας στοχαστής. Η Ορθοδοξία πήρε την ελληνική αναζήτηση του Λόγου και την μετέβαλε σε εμπειρία προσώπου, αγάπης και θέωσης.
Η ρήση αυτή καθαυτή του Ηράκλειτου ότι κανείς θεός δεν δημιούργησε τον κόσμο έρχεται σε απόλυτη ρήξη με το χριστιανικό δόγμα γιατί ο Ηράκλειτος είτε απορρίπτει την ύπαρξη θεού είτε αν δεν την απορρίπτει, τουλάχιστον παρουσιάζει τους θεούς ανίκανους να δημιουργήσουν τον κόσμο. Αυτό είναι αδιανόητο για την χριστιανική πίστη.
Η συγκεκριμένη ρήση του Ηράκλειτου, κυριολεκτικά και αυτούσια, βρίσκεται σε ουσιώδη αντίθεση με το χριστιανικό δόγμα της δημιουργίας. Δεν είναι απλώς «διαφορετική προσέγγιση» είναι θεμελιώδης σύγκρουση.
Το σημείο της άμεσης ρήξης: Ο Ηράκλειτος λέει: «οὔτε τις θεῶν οὔτε ἀνθρώπων ἐποίησεν», δηλαδή κανείς θεός δεν δημιούργησε τον κόσμο, κανείς άνθρωπος δεν δημιούργησε τον κόσμο, ο κόσμος είναι αεί υπάρχων. Η χριστιανική πίστη λέει: ο κόσμος δεν είναι αυθύπαρκτος, έχει αρχή, δημιουργήθηκε εκ του μη όντος από τον Θεό της Βίβλου (θεός των Ισραηλιτών), ο άνθρωπος επίσης είναι δημιούργημα του Θεού. Άρα εδώ υπάρχει ευθεία δογματική αντίθεση.
Ο Ηράκλειτος δεν αρνείται κατ’ ανάγκην κάθε θείο. Χρειάζεται όμως μια διάκριση. Ο Ηράκλειτος πιθανότατα δεν είναι αθεϊστής με νεωτερική έννοια. Δεν λέει απαραίτητα «δεν υπάρχει τίποτε θείο». Αντίθετα, μιλά για Λόγο, κοινό νόμο, κοσμική τάξη. Άρα μάλλον απορρίπτει τον μυθολογικό ανθρωπόμορφο θεό-δημιουργό, τον θεό με ανθρώπινες ιδιότητες που «νοιάζεται» για τον άνθρωπο, τις λαϊκές παραστάσεις των θεών. Όχι κατ’ ανάγκην κάθε έννοια θείου.
Γιατί για τον χριστιανισμό αυτό παραμένει αδιανόητο;
Για την Ορθόδοξη Εκκλησία και γενικά τον χριστιανισμό, τα ακόλουθα είναι θεμελιώδη: α) Ο Θεός είναι Δημιουργός. Αν αφαιρέσεις τη δημιουργία, αλλάζει όλη η θεολογία: ποιος είναι ο Θεός; τι είναι ο κόσμος; γιατί υπάρχει ο άνθρωπος; τι σημαίνει σωτηρία; β) Ο κόσμος δεν είναι αιώνιος. Αν ο κόσμος είναι συναιώνιος με τον Θεό ή αυθύπαρκτος, τότε υπονομεύεται η διάκριση κτιστού / ακτίστου που είναι κεντρική στην πατερική θεολογία. γ) Ο άνθρωπος δεν είναι τυχαίο μέρος κοσμικού κύκλου. Είναι δημιουργημένος κατ’ εικόνα Θεού.
Άρα δεν μπορεί κανείς να παρουσιάζει τη φράση του Ηράκλειτου ως συμβατή με το χριστιανικό δόγμα περί δημιουργίας. Δεν είναι. Αν κάποιος το έκανε, θα ήταν ιστορικά και θεολογικά ανακριβές.
Τότε γιατί οι Πατέρες χρησιμοποίησαν Έλληνες φιλοσόφους;
Πολλοί Πατέρες θεωρούσαν ότι οι Έλληνες φιλόσοφοι είχαν «σπέρματα αληθείας», παρότι «πλανώνταν» σε βασικά θέματα. Οι Πατέρες της Εκκλησίας δεν αποδέχθηκαν άκριτα τον Ηράκλειτο ή άλλους. Έκαναν διάκριση, επιλογή, μετασχηματισμό εννοιών. Πήραν π.χ.: τον όρο «Λόγος», την φιλοσοφική γλώσσα, τις μεθόδους σκέψης, αλλά όχι την ουσία αυτών των εννοιών όπως η αιωνιότητα του κόσμου ή η άρνηση δημιουργού-θεού.
Ο Ηράκλειτος διατύπωσε έννοιες (Λόγος, τάξη, νόμος) που μπορούσαν να επανανοηματοδοτηθούν από χριστιανούς θεολόγους, παρότι η κοσμολογία του συγκρούεται με τη χριστιανική δημιουργία.
Αν ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε από Θεό, τότε δεν είναι δώρο, δεν έχει αρχή θελήσεως, δεν έχει προσωπικό δημιουργό. Αυτό πράγματι είναι αδιανόητο μέσα στο χριστιανικό πλαίσιο.
Πώς θα έκρινε ο ίδιος ο Ηράκλειτος τον χριστιανισμό, αν ερχόταν αντιμέτωπος με αυτόν; Αυτό φυσικά είναι υποθετικό, αλλά μπορούμε να το προσεγγίσουμε με βάση τα σωζόμενα αποσπάσματά του. Η σύντομη απάντηση είναι ότι με βεβαιότητα θα απέρριπτε κεντρικά δόγματα. Θα απέρριπτε πρώτα την δημιουργία εκ του μηδενός. Ο Ηράκλειτος θεωρεί τον κόσμο αιώνιο, αυτοκινούμενο, πῦρ ἀείζωον, ρυθμιζόμενο από μέτρο. Η ιδέα ότι κάποτε δεν υπήρχε κόσμος και μετά δημιουργήθηκε από «θεία βούληση» πιθανόν θα του φαινόταν παράλογη. Ίσως θα έλεγε: «Τίς γένεσις τοῦ παντός ἐκ μηδενός; Πῶς τὸ μὴ ὂν γεννᾷ;» Δηλαδή: πώς το μη-ον γίνεται κόσμος;
Επίσης θα αντιδρούσε στην προσωποποίηση του Θείου. Για τον Ηράκλειτο το θείο μοιάζει περισσότερο με νόμο, κοινό λόγο, σοφία, κοσμική τάξη. Η χριστιανική ιδέα προσωπικού Θεού που «αγαπά», θέτει κανόνες συμπεριφοράς, μιλά σε ανθρώπους, οργίζεται, σώζει, «ενανθρωπίζεται», θα του φαινόταν άλλη μια θρησκεία, αυτήν την φορά ιουδαϊκής προέλευσης, με στοιχεία ανθρωπομορφισμού.
Η Ενανθρώπηση πιθανόν θα τον σόκαρε. Η διδασκαλία ότι ο Ιησούς Χριστός είναι ο σαρκωμένος Λόγος θα ήταν ίσως το πιο δύσκολο σημείο. Γιατί ο Λόγος στον Ηράκλειτο είναι καθολική αρχή του παντός, όχι ιστορικό πρόσωπο σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο. Ίσως θα ρωτούσε: «Πῶς ὁ κοινὸς λόγος γίνεται εἷς ἀνήρ;»
Θα απέρριπτε την απόλυτη διάκριση καλού/κακού. Ο Ηράκλειτος βλέπει ενότητα αντιθέτων: ημέρα / νύχτα, ζωή / θάνατος, χειμώνας / θέρος. Ο χριστιανισμός εισάγει ισχυρή ηθική διάκριση: αμαρτία / αγιότητα, σωτηρία / τιμωρία. Ο Ηράκλειτος θα θεωρούσε ότι τέτοιες δυαδικότητες δεν κατανοούν τη βαθύτερη ενότητα του κόσμου.
Τι θα κατηγορούσε περισσότερο στους χριστιανούς;
α. τον δογματικό κυριολεκτισμό. Θα θεωρούσε ίσως ότι οι άνθρωποι παίρνουν σύμβολα ως ιστορικά γεγονότα.
β. την αδυναμία κατανόησης του γίγνεσθαι. Ανάσταση νεκρών, τελική κρίση, οριστικό τέλος ιστορίας, αυτά θα του φαίνονταν υπερβολικά στατικά σχήματα.
γ. την περιφρόνηση της φύσης. Αν έβλεπε ορισμένες μεταγενέστερες τάσεις φυγής από τον κόσμο, θα τις θεωρούσε άγνοια του κοσμικού Λόγου.
Ο Ηράκλειτος πιθανόν θα έλεγε: Δεν αναζητάτε τον Λόγο μέσα στο παν, αλλά τον περιορίζετε σε μυθική αφήγηση. Δηλαδή θα θεωρούσε ότι ο χριστιανισμός ιστορικοποιεί τους μύθους και διαστρεβλώνει αυτό που εκείνος βλέπει κοσμικά.
Αν μιλούσε ωμά, θα έλεγε: «Ζητεῖτε τὸν θεὸν ἔξωθεν, ὁ δὲ λόγος κοινός ἐστιν». (Ψάχνετε τον θεό έξωθεν, ενώ ο λόγος είναι κοινός και παρών.)
Ο Ηράκλειτος θα σεβόταν περισσότερο έναν απλό χριστιανό πιστό παρά έναν δογματικό θεολόγο. Ο Ηράκλειτος ωστόσο σε καμία περίπτωση δεν θα δεχόταν την ανάσταση εκ νεκρών. Αυτό είναι εντελώς αντίθετο με την φιλοσοφία του. Ο Ηράκλειτος θα ήταν για τους χριστιανούς σίγουρα ένας «άθεος», ένας Έλληνας «ειδωλολάτρης».
Αν ένας άνθρωπος υποστήριζε ότι ο κόσμος είναι αιώνιος, δεν δημιουργήθηκε από τον Θεό, η πραγματικότητα είναι αέναη μεταβολή, δεν υπάρχει ανάσταση νεκρών, ο θείος Λόγος δεν είναι ο Ιησούς Χριστός, τότε πράγματι αυτά συγκρούονται με βασικά δόγματα του ιστορικού χριστιανισμού.
Ο Ηράκλειτος έζησε πριν τον χριστιανισμό και έξω από αυτόν. Άρα ιστορικά θεωρείται Έλλην φιλόσοφος, προχριστιανικός Έλληνας, «ειδωλολάτρης» (εθνικός) σύμφωνα με την χριστιανική ορολογία.
Στο θέμα της «ανάστασης»
Η ιδέα μιας ιστορικής ανάστασης σώματος, της νίκης επί θανάτου μέσω θεϊκής ενέργειας, τελικής ανάστασης όλων, δύσκολα συμβιβάζεται με τη γνωστή ηρακλείτεια σκέψη περί συνεχούς μεταβολής και ενότητας ζωής/θανάτου. Πιθανότερο θα τη θεωρούσε συμβολικό μύθο, παρεξήγηση της φύσης, λαϊκή θρησκευτική δοξασία.
Συχνά σε σύγχρονες συζητήσεις εξωραΐζεται η σχέση ελληνικής φιλοσοφίας και χριστιανισμού σαν να ήταν αυτά σχεδόν σε συμφωνία. Δεν ήταν. Υπήρχαν βαθιές συγκρούσεις σε θέματα όπως η δημιουργία του κόσμου, η φύση του Θεού, ανάσταση, σοφία, σωτηρία, σώμα και ύλη.
Ένας στοχαστής όπως ο Ηράκλειτος θα ξεκινούσε από τις πρώτες αρχές: τι είναι κόσμος; τι είναι θεός; τι είναι ζωή; τι είναι θάνατος; Και εκεί θα συναντούσε μεγάλες αποκλίσεις με τον χριστιανισμό.
Οι χριστιανοί χρησιμοποίησαν έννοιες ελληνικής φιλοσοφίας αλλά τις παραμόρφωσαν και τις προσάρμοσαν σε έναν μύθο (ανάσταση) για να προωθήσουν την πίστη τους. Μπορεί εξωτερικά να φαίνεται ο λόγος τους «ελληνικός» αλλά στην ουσία είναι έξω από την ελληνική κοσμοθεωρία και αντίληψη έχοντας περισσότερα κοινά με την εβραϊκή κοσμοαντίληψη από την οποία γεννήθηκε (προφητείες, μεσσίας κλπ)
Αυτό είναι μια γνωστή και σοβαρή ιστορικοφιλοσοφική θέση. Ο χριστιανισμός απλώς δανείστηκε ελληνική ορολογία, αλλά ο πυρήνας του παρέμεινε σημιτικός/ιουδαϊκός και ξένος προς την κλασική ελληνική σκέψη. Είναι θέση που έχει διατυπωθεί από πολλούς νεότερους μελετητές και ιδεολογικά ρεύματα.
Ο χριστιανισμός δεν γεννήθηκε στην Αθήνα αλλά στην Ιουδαία. Ο Ιησούς Χριστός (ένας ιστορικά μη επαληθεύσιμος χαρακτήρας), οι πρώτοι μαθητές, η έννοια του Μεσσία, η εσχατολογία, οι προφητείες, η αντίληψη της ιστορίας ως σωτηριολογικής πορείας, όλα αυτά προέρχονται από τον κόσμο της Εβραϊκής Βίβλου / Παλαιάς Διαθήκης.
Κεντρικά χριστιανικά μοτίβα όπως: Μεσσίας, Διαθήκη, Προφήτες, Δημιουργός Θεός, Εκλεκτός Λαός, Τελική Κρίση, Ανάσταση, έχουν σαφή ιουδαϊκή μήτρα. Άρα ο χριστιανισμός είναι ιστορικά αδιανόητος χωρίς τον ιουδαϊσμό.
Η ελληνική γλώσσα, ως η λόγια και διεθνής γλώσσα στον μεσογειακό χώρο, χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο για να εκφράσει ένα νέο περιεχόμενο. Όροι όπως: λόγος, οὐσία, φύσις, ὑπόστασις, προέρχονται από ελληνική φιλοσοφική παράδοση, αλλά στους Πατέρες της Εκκλησίας απέκτησαν νέα χρήση. Αυτό δεν είναι ουδέτερη «συνέχεια». Είναι επανανοηματοδότηση. Παράδειγμα: Στον Ηράκλειτο, ο Λόγος = κοσμικός νόμος. Στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον, ο Λόγος = προσωπικός, ενσαρκωμένος Χριστός. Αυτό είναι τεράστια μετατόπιση. Οι χριστιανοί παρερμήνευσαν, μετέπλασαν και υπέταξαν τον φιλοσοφικό λόγο σε θεολογικό πλαίσιο ενώ συνδύασαν ετερόκλητες παραδόσεις.
Είναι ο χριστιανισμός έξω από την ελληνική κοσμοθεωρία;
Η κλασική ελληνική σκέψη συχνά κινείται γύρω από αιώνιο κόσμο, κυκλικό χρόνο, φιλοσοφική γνώση, κοσμική τάξη, φυσικότητα, τραγικότητα / μοίρα. Ο χριστιανισμός φέρνει δημιουργία εκ του μηδενός, γραμμική ιστορία, ενανθρώπηση, ανάσταση, τελική κρίση, σωτηρία όλων των εθνών που θα αποδεχτούν τον «σωτήρα» Χριστό! Αυτά όντως είναι ξένα προς την κλασική ελληνική παράδοση. Με τον χριστιανισμό ο θρησκευτικός λόγος έγινε δογματικός, αυταρχικός, αντιδιανοητικός.
Ο χριστιανισμός δεν είναι ούτε ελληνικός ούτε όμως καθαρά εβραϊκός. Είναι σύνθεση ιουδαϊκού θρησκευτικού πυρήνα με ελληνιστική γλώσσα, δανεισμό παραμορφωμένων φιλοσοφικών όρων και ρωμαϊκές ιστορικές δομές.
Αν το πούμε ωμά φιλοσοφικά, η αρχαία ελληνική διανόηση ρώτησε: «Τί είναι το ὄν; Τί είναι φύσις; Τί είναι λόγος;». Η ιουδαϊκή παράδοση ρώτησε: Ποιος είναι ο Θεός; Τι ζητά από τον άνθρωπο; Πώς σώζεται ο κόσμος; Ο χριστιανισμός προσπάθησε να απαντήσει και στα δύο μαζί με το δόγμα που διαμόρφωσε.
Ο χριστιανισμός δεν συνέχισε το ελληνικό πολιτισμό· τον χρησιμοποίησε, συγκρούστηκε μαζί του και τελικά μετασχηματίστηκε με επιρροές από αυτόν.
Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός δεν επιβίωσε. Η σημερινή κοινωνία που είναι έντονα σφυρηλατημένη από τον χριστιανισμό αδύνατη να κάνει ωμά αυτόν τον απολογισμό και συχνά εξωραΐζει ή στρογγυλοποιεί ή πιο συχνά παραχαράσσει τα ιστορικά γεγονότα.
Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός ως ζωντανή κοσμοθεωρία έπαψε να υπάρχει, γιατί αντικαταστάθηκε από ένα νεκρό χριστιανικά διαμορφωμένο σύστημα αξιών και αντιλήψεων.
Αν μιλάμε για την αρχαία ελληνική κοσμοαντίληψη, δηλαδή πολυθεϊκή θρησκευτικότητα, την πόλη ως κέντρο ζωής, την φιλοσοφία ως δημόσια αναζήτηση αλήθειας, την τραγική αντίληψη του βίου, την κοσμική αρμονία αντί αποκαλυπτικής θεολογίας, το αισθητικό ιδεώδες σώματος και μέτρου, τότε ναι: αυτός ο ελληνικός κόσμος έπαψε να υπάρχει εξαιτίας του χριστιανισμού. Σε αυτό το επίπεδο, η μετάβαση στον χριστιανικό μεσαιωνικό κόσμο ήταν ριζική.
Όταν μιλάμε για συνέχεια των Ελλήνων ως λαού τότε επιβίωσε μόνο η ελληνική γλώσσα. Σε περιορισμό για μοναστική χρήση επιβίωσαν: ένα μέρος της κλασικής παιδείας, η φιλοσοφική λογική, η ρητορική, η γραμματεία, το ρωμαίικο/βυζαντινό ελληνόφωνο στοιχείο, τα οποία οδήγησαν την Ευρώπη στην μεταγενέστερη Αναγέννηση/Διαφωτισμό μέσω των ελληνικών κειμένων
Επομένως αυτό που κυρίως χάθηκε είναι ο τρόπος σκέψης και ζωής ως Έλληνας της αρχαιότητας. Δηλαδή χάθηκε η σχέση με τη φύση, η μη ενοχική σωματικότητα, η ελεύθερη μεταφυσική έρευνα, η προτεραιότητα του κάλλους και του μέτρου, η τραγική σοφία αντί σωτηριολογικής βεβαιότητας.
Οι κοινωνίες που διαμορφώθηκαν μέσα σε χριστιανικά σχήματα σκέψης θεωρούν αυτονόητα πράγματα όπως μία απόλυτη χριστιανική αλήθεια, ηθικό δυϊσμό, ενοχή/αμαρτία, γραμμική ιστορία, σωτηριολογία, υπεροχή της πίστης έναντι της κοσμικής σοφίας, και έτσι δυσκολεύονται να καταλάβουν πόσο διαφορετικός ήταν ο αρχαίος ελληνικός τρόπος ύπαρξης. Αυτό είναι σοβαρή πολιτισμική κριτική, όχι απλή γραφικότητα ή υπερβολή.
Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός ως πρωτογενής κοσμοθεωρία έπαψε να είναι ζωντανός και αντικαταστάθηκε βίαια από ένα χριστιανικό πολιτισμικό πλαίσιο, διατηρώντας μόνο επιμέρους μορφές και μνήμες. Αυτό είναι μια πραγματικότητα ιστορική.
Ένας πολιτισμός που έθεσε ερωτήματα όπως: τί είναι φύσις; τί είναι λόγος; τί είναι μέτρο; τί είναι αρετή; τί είναι κάλλος; αντικαταστάθηκε από πλαίσιο όπου προτεραιότητα έγινε: τί πρέπει να πιστεύεις; πώς σώζεσαι; ποιο δόγμα είναι ορθό; Αυτή είναι μια πραγματική ιστορική ένταση.
Επίσης πολλοί συγχέουν τα κοινωνικά δεδομένα μιας αρχαίας κοινωνίας με την πολεμική εναντίον ενός ολόκληρου πολιτισμού που ο χριστιανισμός είδε ως αντίπαλο για να επικρατήσει. Δεν είναι ζητούμενο να εξωραΐσουμε την αρχαιότητα, αλλά να κρίνουμε αντικειμενικά και την ζημία που υπέστη από έναν ιδεολογικό - θρησκευτικό αντίπαλο
Είναι διαφορετικό πράγμα να κρίνουμε τις κοινωνικές αδυναμίες της αρχαιότητας και να εξετάζουμε αν ο χριστιανισμός λειτούργησε ιστορικά ως αντίπαλη ιδεολογία απέναντι στον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Αυτά δεν πρέπει να συγχέονται.
Δεν συζητάμε αν η αρχαιότητα ήταν τέλεια. Συζητάμε αν υπέστη πολιτισμική ζημία από έναν ανταγωνιστικό θρησκευτικό φορέα που επιδίωξε ηγεμονία. Αυτό είναι νόμιμο ιστορικό ερώτημα. Και η απάντηση είναι: ναι, υπήρξε πραγματική ζημία.
Ποια ζημία μπορεί να τεκμηριωθεί ιστορικά;
α. Θρησκευτικός πλουραλισμός. Οι παλαιές λατρείες απαγορεύτηκαν και καταργήθηκαν.
β. Φιλοσοφικές σχολές και δημόσια παράδοση. Τα κέντρα ανεξάρτητης φιλοσοφικής παιδείας παρήκμασαν ή έκλεισαν. Παράδειγμα συχνά αναφερόμενο: Ακαδημία Αθηνών (ύστερη φάση, κλείσιμο το 529 μ.κ.χ.).
γ. Δαιμονοποίηση του παλαιού κόσμου. Όροι όπως: «ειδωλολατρία», «εθνικοί», «πλάνη», χρησιμοποιήθηκαν για την πλήρη απαξίωση προηγούμενων παραδόσεων.
δ. Μετατόπιση κέντρου βάρους. Από ελεύθερη φιλοσοφική έρευνα προς δογματικά πλαίσια αλήθειας σε πολλές περιόδους.
Αυτό έγινε επειδή η ανερχόμενη χριστιανική θρησκεία ήταν μη ανεκτική απέναντι σε άλλες θρησκείες, με αξίωση αποκλειστικής αλήθειας, και έτσι συγκρούστηκε μετωπικά με τα προηγούμενα «ειδωλολατρικά» συστήματα.
Ο χριστιανισμός δεν κήρυττε ότι είναι μία ακόμη σχολή ή θρησκεία. Κήρυττε ότι αποτελεί τη μοναδική αλήθεια που αποκαλύφθηκε από τον μοναδικό αληθινό θεό! Αυτό από μόνο του παράγει σύγκρουση.
Συχνά υποβαθμίζεται ότι σε πολλές αναφορές παρουσιάζεται ο χριστιανισμός ως «διάσωση» των ελληνικών γραμμάτων, φιλανθρωπία, πνευματική συνέχεια, και όχι ως λογοκρισία, θεσμικός αποκλεισμός, αντι-«παγανιστική» πολεμική, πολιτισμική αντικατάσταση.
Ο χριστιανισμός, ως φορέας αποκλειστικής αλήθειας και νέας πολιτισμικής τάξης, συνέβαλε ουσιαστικά στην αποδυνάμωση, περιθωριοποίηση και μερική καταστροφή θεσμών, συμβόλων και τρόπων σκέψης της αρχαίας ελληνικής παράδοσης.
Τι είδους ζημία ήταν η μεγαλύτερη; Ίσως όχι τόσο η υλική αλλά η διανοητική, ο τρόπος ζωής και σκέψης. Η αλλαγή του τι θεωρείται αλήθεια, αλλαγή του τι είναι νόμιμη γνώση, αλλαγή του πώς διαβάζεται η φύση, αλλαγή του πώς νοείται το σώμα, ο χρόνος, η σωτηρία. Εκεί κρίνεται ένας πολιτισμός.
Εν κατακλείδι, ο Ηράκλειτος αποτελεί μια κορυφαία και ύψιστη μορφή της ελληνικής διανόησης. Ένας θεμελιωτής της ανθρώπινης επιστημονικής σκέψης. Στα αποσπάσματα του βρίσκουμε μερικές από τις πλέον τολμηρές και αποκαλυπτικές διατυπώσεις της αρχαίας ελληνικής νόησης. Στην φράση του ότι «Κόσμον τόνδε, τὸν αὐτὸν ἁπάντων, οὔτε τις θεῶν οὔτε ἀνθρώπων ἐποίησεν» μέσα σε λίγες λέξεις συμπυκνώνεται μια ολόκληρη κοσμοθεωρία: ο κόσμος δεν είναι δημιούργημα κάποιας θεότητας, ούτε προϊόν ανθρώπινης βούλησης. Είναι αιώνιος, αυτοτελής, διέπεται από μέτρο, νόμο και εσωτερική τάξη.
Η θέση αυτή δεν είναι απλώς φιλοσοφική εικασία. Είναι έκφραση ενός βαθύτερου ελληνικού τρόπου να αντικρίζει κανείς την πραγματικότητα. Για τον ελληνικό νου, ο κόσμος δεν χρειάζεται εξωτερικό δημιουργό για να εξηγηθεί. Η φύση έχει δικούς της νόμους, η αρμονία αναδύεται από τις αντιθέσεις, και ο άνθρωπος καλείται όχι να υποταχθεί σε αποκεκαλυμμένα δόγματα, αλλά να γνωρίσει τον λόγο των πραγμάτων.
Στον Ηράκλειτο ο κόσμος ως «πῦρ ἀείζωον», μια αέναη διαδικασία μεταβολής που ανάβει και σβήνει με «μέτρο». Στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη η αναζήτηση στρέφεται στο ον, στην ουσία, στην αρετή, στην πολιτική κοινότητα, στη γνώση. Στους Στωικούς εμφανίζεται η ιδέα ενός καθολικού Λόγου που διαπερνά το σύμπαν. Παρά τις μεγάλες μεταξύ τους διαφορές, οι Έλληνες στοχαστές συμμερίζονται ένα κοινό χαρακτηριστικό: η αλήθεια αναζητείται μέσω του λόγου, της παρατήρησης και της φιλοσοφικής διερεύνησης.
Απέναντι σε αυτόν τον κόσμο εμφανίζεται ο χριστιανισμός, ο οποίος γεννιέται όχι στον ελληνικό χώρο αλλά στην Ιουδαία, μέσα σε διαφορετική θρησκευτική και ιστορική παράδοση. Ο πυρήνας του δεν είναι η φιλοσοφική έρευνα αλλά η «εξ αποκαλύψεως αλήθεια». Δεν ξεκινά από το ερώτημα «τί είναι ο κόσμος;» αλλά έχει ως δεδομένα το ποιος είναι ο Θεός και πώς σώζεται ο άνθρωπος.
Εκεί όπου ο ελληνικός κόσμος συχνά αντιλαμβάνεται τον χρόνο κυκλικά ή κοσμικά, ο χριστιανισμός εισάγει γραμμική ιστορία: δημιουργία, πτώση, λύτρωση, τελική κρίση. Εκεί όπου η ελληνική σκέψη αναζητεί μέτρο και γνώση, ο χριστιανισμός απαιτεί πίστη σε μοναδικά ιστορικά γεγονότα: ενανθρώπηση, θαύματα, ανάσταση νεκρών. Εκεί όπου ο Ηράκλειτος μιλά για αιώνιο κόσμο, ο χριστιανισμός μιλά για δημιουργία εκ του μηδενός. Εκεί όπου ο ελληνικός στοχασμός θεωρεί τον άνθρωπο συμμέτοχο του λόγου του κόσμου, ο χριστιανισμός τον θεωρεί πλάσμα που χρειάζεται σωτηρία από την αμαρτία.
Η σύγκρουση αυτή δεν είναι επιφανειακή· είναι σύγκρουση πρωταρχικών βασικών αρχών.
Για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, ο λόγος είναι μέσο γνώσης. Για τον χριστιανισμό, ο Λόγος γίνεται πρόσωπο και αντικείμενο λατρείας. Για τους Έλληνες, η φιλοσοφία είναι διαρκής αναζήτηση. Για τον χριστιανισμό, η αλήθεια έχει ήδη δοθεί. Για τον ελληνικό πολιτισμό, η πόλις, η παιδεία και η δημόσια συζήτηση αποτελούν κέντρο του βίου. Για τον χριστιανικό κόσμο, το επίκεντρο μετατίθεται στην Εκκλησία, στη σωτηρία της ψυχής και στην υπακοή στην αποκεκαλυμμένη πίστη.
Γι’ αυτό και η ιστορική συνάντηση των δύο παραδόσεων δεν μπορούσε παρά να είναι συγκρουσιακή. Ο χριστιανισμός χρησιμοποίησε την ελληνική γλώσσα και αρκετούς φιλοσοφικούς όρους, αλλά τους ενέταξε σε εντελώς διαφορετικό νοηματικό πλαίσιο. Ο «λόγος», η «ουσία», η «φύσις», απέκτησαν θεολογική λειτουργία. Η ελληνική μορφή διατηρήθηκε συχνά ως περίβλημα· το περιεχόμενο όμως είχε αλλάξει πλήρως.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αρχαιότητα ήταν ιδανικός κόσμος γιατί ο ιδανικός κόσμος είναι κάτι το υποκειμενικό και δεν μπορεί να κρίνεται ένας ολόκληρος πολιτισμός με τα σημερινά δεδομένα. Σίγουρα όμως ο χριστιανισμός δεν αποτελούσε μια φυσική συνέχεια του ελληνικού κόσμου. Κάθε άλλο. Πρόκειται για δύο διαφορετικούς πολιτισμικούς ορίζοντες, με διαφορετικές αφετηρίες, διαφορετικά υπόβαθρα, διαφορετικά ερωτήματα και διαφορετικές απαντήσεις.
Ο Ηράκλειτος στέκεται συμβολικά στην αρχή αυτής της διάστασης. Με μία μόνο φράση αρνείται ό,τι αργότερα θα γίνει κεντρικό δόγμα του χριστιανισμού: ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε από τον Θεό. Από εκεί ξεκινά μια διαχωριστική γραμμή που διαπερνά αιώνες ιστορίας. Η ελληνική σκέψη αναζήτησε την αλήθεια μέσα στον κόσμο. Ο χριστιανισμός την αναζήτησε πέρα από αυτόν. Και ίσως σε αυτή την αντίθεση συνοψίζεται η βαθύτερη ασυμβατότητα δύο κόσμων.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου