JOHN RAWLS: Σχεδιάστε μια καλύτερη κοινωνία

Ο Τζον Ρολς (1921-2002), ένας μετριοπαθής, ήσυχος καθηγητής στο Χάρβαρντ, έγραφε ένα βιβλίο που άλλαξε τον τρόπο που κάποιοι σκέφτονταν αυτά τα ζητήματα. Έχει τίτλο Θεωρία -της δικαιοσύνης (1971) και είναι αποτέλεσμα είκοσι ετών στοχασμού. Είναι βέβαια το βιβλίο ενός καθηγητή, γραμμένο για άλλους καθηγητές σε ένα μάλλον στεγνό ακαδημαϊκό ύφος. Ωστόσο, σε αντίθεση με τα περισσότερα παρόμοια βιβλία δεν έμεινε σκονισμένο σε κάποια βιβλιοθήκη – καμία σχέση. Έγινε μπεστ σέλερ. Από μια άποψη, είναι εκπληκτικό το πόσοι άνθρωποι το διάβασαν. Αλλά οι βασικές ιδέες του έχουν τόσο ενδιαφέρον, ώστε αμέσως θεωρήθηκε ως ένα από τα πιο επιδραστικά βιβλία του 20ού αιώνα, που το διάβασαν φιλόσοφοι, νομικοί, πολιτικοί και πολλοί άλλοι — κάτι που ο ίδιος ο Ρολς δεν είχε ονειρευτεί ποτέ.

Φανταστείτε πως πρέπει να σχεδιάσετε μια νέα και καλύτερη κοινωνία. Ένα ζήτημα θα ήταν «Ποιος παίρνει τι». Αν ζείτε σε μια όμορφη έπαυλη με εσωτερική πισίνα και υπηρέτες και έχετε ένα ιδιωτικό τζετ που μπορεί να σας μεταφέρει αστραπιαία σε ένα τροπικό νησί, μπορεί κάλλιστα να επινοήσετε έναν κόσμο όπου κάποιοι είναι πολύ πλούσιοι -ίσως αυτοί που εργάζονται σκληρότερα- και κάποιοι πολύ φτωχότεροι. Αν τώρα ζείτε σε κατάσταση φτώχειας, πιθανόν θα σχεδιάσετε μια κοινωνία όπου κανείς δεν επιτρέπεται να είναι ζάπλουτος, μια κοινωνία όπου ο καθένας παίρνει ένα ίσο μερίδιο απ’ όσα είναι διαθέσιμα: δεν επιτρέπονται τα ιδιωτικά τζετ και υπάρχουν καλύτερες ευκαιρίες για τους άτυχους ανθρώπους. Η ανθρώπινη φύση είναι κάπως έτσι: οι άνθρωποι τείνουν να σκέφτονται τη δική τους θέση όταν περιγράφουν έναν καλύτερο κόσμο, ανεξάρτητα από το αν το συνειδητοποιούν. Αυτές οι προκαταλήψεις και η μεροληψία διαστρεβλώνουν τον πολιτικό στοχασμό.

Η ιδιοφυής κίνηση του Ρολς ήταν η επινόηση ενός νοητικού πειράματος -το ονόμασε «Πρωταρχική Θέση»- που υποβαθμίζει τη σημασία κάποιων εγωιστικών προκαταλήψεών μας. Η κεντρική του ιδέα είναι πολύ απλή: σχεδιάστε μια καλύτερη κοινωνία αλλά κάντε το δίχως να γνωρίζετε ποια θέση θα έχετε σε αυτή την κοινωνία. Δε θα ξέρετε αν θα είστε πλούσιος, φτωχός, με κάποια ανικανότητα, όμορφος, άνδρας, γυναίκα, άσχημος, έξυπνος ή βραδύνους, ταλαντούχος ή ατάλαντος, ομοφυλόφιλος, αμφιφυλόφιλος ή ετεροφυλόφιλος. Ο Ρολς πιστεύει πως θα επιλέξετε δικαιότερες αρχές πίσω από αυτό το φανταστικό «πέπλο της άγνοιας», επειδή δε θα ξέρετε που θα καταλήξετε, τι είδους άτομο θα είστε. Από αυτό το απλό τέχνασμα της επιλογής δίχως γνώση της θέσης σας, ο Ρολς ανέπτυξε τη θεωρία του για τη δικαιοσύνη. Αυτή βασιζόταν σε δυο αρχές που πίστευε πως όλοι οι λογικοί άνθρωποι θα αποδέχονται, τις αρχές της ελευθερίας και της ισότητας.

Η πρώτη αρχή είναι η Αρχή της Ελευθερίας. Σύμφωνα με αυτή, όλοι έχουν το δικαίωμα σε ένα εύρος βασικών ελευθεριών που δεν πρέπει να τους αφαιρούνται, όπως η ελευθερία της πίστης, η ελευθερία να ψηφίζουν τους ηγέτες τους και η εκτεταμένη ελευθερία της έκφρασης. Παρ’ ότι ο περιορισμός κάποιων από αυτές τις ελευθερίες θα βελτίωνε τη ζωή της πλειονότητας των ανθρώπων, όπως πίστευε ο Ρολς, ήταν τόσο σημαντικές, ώστε οι ελευθερίες θα πρέπει να προστατεύονται πάνω απ’ όλα. Όπως όλοι οι φιλελεύθεροι, ο Ρολς έδινε ιδιαίτερη αξία στις βασικές ελευθερίες, θεωρώντας ότι όλοι είχαν δικαίωμα σε αυτές και ότι κανείς δεν πρέπει να τους τις αφαιρεί.

Η δεύτερη αρχή του Ρολς, η Αρχή της Διαφοράς, αφορά την ισότητα. Η κοινωνία πρέπει να οργανώνεται έτσι, ώστε να δίνει περισσότερο πλούτο και ευκαιρίες στους πιο μειονεκτικούς. Αν οι άνθρωποι λαμβάνουν διαφορετικά ποσά χρημάτων, τότε αυτή η ανισότητα επιτρέπεται μόνο αν βοηθά άμεσα όσους βρίσκονται στη χειρότερη κατάσταση. Ένας τραπεζίτης μπορεί να παίρνει δέκα χιλιάδες φορές περισσότερα από τον χαμηλότερα αμειβόμενο εργάτη μόνο αν ο χαμηλότερα αμειβόμενος εργάτης ωφελείται άμεσα και λαμβάνει ένα αυξημένο ποσό χρημάτων που δε θα έπαιρνε αν ο τραπεζίτης πληρωνόταν λιγότερο. Ο Ρολς πιστεύει πως αυτός είναι ένας κόσμος που οι λογικοί άνθρωποι θα επέλεγαν, εφόσον δε γνώριζαν αν οι ίδιοι θα ήταν πλούσιοι ή φτωχοί.

Πριν από τον Ρολς, οι φιλόσοφοι και οι πολιτικοί που σκέφτονταν τι πρέπει να παίρνει ποιος υποστήριζαν συχνά μια κατάσταση που θα επέφερε τον υψηλότερο μέσο πλούτο. Αυτό σημαίνει πως κάποιοι θα ήταν ζάπλουτοι, κάποιοι ευκατάστατοι και κάποιοι πάμφτωχοι. Αλλά για τον Ρολς μια τέτοια κατάσταση είναι χειρότερη από την κατάσταση όπου δεν υπάρχουν ζάπλουτοι, αλλά όλοι έχουν ένα κάπως πιο ίσο μερίδιο ακόμα και αν ο μέσος πλούτος ήταν χαμηλότερος.

Αυτή είναι μια προκλητική ιδέα, ιδίως για όσους μπορούν να λαμβάνουν υψηλούς μισθούς στον κόσμο έτσι όπως αυτός είναι. Ο Ρόμπερτ Νόζικ (1938-2002), ένας άλλος σημαντικός Αμερικανός πολιτικός φιλόσοφος, πιο δεξιός πολιτικά από τον Ρολς, την αμφισβήτησε. Ασφαλώς οι φίλαθλοι που θα πήγαιναν να παρακολουθήσουν έναν εκπληκτικό μπασκετμπολίστα πρέπει να είναι ελεύθεροι να δίνουν ένα μικρό μέρος του εισιτηρίου σε αυτό τον παίκτη. Είναι δικαίωμά τους να ξοδεύουν έτσι τα χρήματά τους. Και αν εκατομμύρια πήγαιναν να τον παρακολουθήσουν, τότε ο αθλητής- δίκαια, κατά τον Νόζικ- θα κέρδιζε εκατομμύρια δολάρια. Ο Ρολς διαφωνούσε τελείως με αυτή την άποψη. Τα εισοδήματα του μπασκετμπολίστα δε θα έπρεπε να αυξάνονται σε τόσο υψηλά επίπεδα, υποστήριζε ο Ρολς, εκτός αν οι φτωχότεροι γίνονται πλουσιότεροι ως αποτέλεσμα αυτής της συμφωνίας. Ο Ρολς πίστευε, κατά τρόπο αμφιλεγόμενο, ότι ένας προικισμένος αθλητής ή ένας ιδιοφυής άνθρωπος δεν αποκτά αυτομάτως το δικαίωμα σε υψηλότερα εισοδήματα. Κι αυτό εν μέρει επειδή η αθλητική ικανότητα, όπως και η υψηλή ευφυΐα, είναι αποτέλεσμα τύχης. Δε δικαιούστε περισσότερα απλώς επειδή είχατε την τύχη να είστε ένας γρήγορος δρομέας ή ένας σπουδαίος ποδοσφαιριστής, ή αν είστε ιδιοφυής. Το αθλητικό ταλέντο ή η ευφυΐα είναι το αποτέλεσμα της νίκης στη «φυσική λοταρία». Πολλοί διαφωνούν σφοδρά με τον Ρολς και νιώθουν πως η υπεροχή πρέπει να επιβραβεύεται. Όμως ο Ρολς πίστευε πως δεν υπάρχει αυτόματη συσχέτιση ανάμεσα στο να είμαστε καλοί σε κάτι και στο να αξίζουμε περισσότερα.

Τι θα συνέβαινε όμως αν πίσω από το πέπλο της άγνοιας κάποιοι προτιμούσαν να το ρισκάρουν; Αν δηλαδή πίστευαν πως η ζωή είναι μια λοταρία και ήθελαν να εξασφαλίσουν ότι υπάρχουν μερικές πολύ γοητευτικές θέσεις στην κοινωνία για να τις καταλάβουν; Πιθανόν οι τζογαδόροι θα έπαιρναν το ρίσκο να καταλήξουν φτωχοί αν είχαν την ευκαιρία να γίνουν τρομερά πλούσιοι. Έτσι, θα προτιμούσαν έναν κόσμο με μεγαλύτερο εύρος οικονομικών δυνατοτήτων από εκείνον που περιέγραψε ο Ρολς. Ο Ρολς πίστευε πως οι λογικοί άνθρωποι δε θα ήθελαν να ρισκάρουν τη ζωή τους με αυτό τον τρόπο. Εδώ, μπορεί να έκανε λάθος.

ΜΕ ΑΔΕΙΑ ΧΕΡΙΑ

Ερχόμαστε με άδεια χέρια και θα φύγουμε με άδεια χέρια, οπότε τί νόημα έχει να απαιτούμε τόσο πολλά στο αναμεταξύ διάστημα; Αυτό όμως γνωρίζουμε κι αυτό μας λέει ο κόσμος: Να κατέχεις, να κυριαρχήσεις, να έχεις περισσότερα από όσα έχουν οι άλλοι. Αυτό μπορεί να είναι χρήματα ή μπορεί να είναι αρετή.

Δεν έχει σημασία το νόμισμα με το οποίο συναλλάσσεσαι. Μπορεί να είναι εγκόσμιο, μπορεί να είναι μη εγκόσμιο. Πάντως οφείλεις να είσαι έξυπνος, διαφορετικά οι άλλοι θα σε εκμεταλλευτούν. Να εκμεταλλεύεσαι και να μη σε εκμεταλλεύονται. Αυτό είναι το μήνυμα που σου δίνεται με το γάλα τής μάνας σου. Και κάθε σχολείο, κολέγιο, πανεπιστήμιο είναι ριζωμένο στην ιδέα του ανταγωνισμού.

Μια πραγματική παιδεία δεν θα σε διδάσκει να ανταγωνίζεσαι. Θα σε διδάσκει να συνεργάζεσαι. Δεν θα σε διδάσκει να αγωνίζεσαι και να έρχεσαι πρώτος. Θα σε διδάσκει να είσαι δημιουργικός, να είσαι γεμάτος αγάπη και ευδαιμονία, χωρίς να συγκρίνεις τον εαυτό σου με τους άλλους. Δεν θα σε διδάσκει ότι μπορείς να είσαι ευτυχισμένος μόνο όταν είσαι ο πρώτος.

Αυτό είναι σκέτη ανοησία. Δεν μπορείς να είσαι ευτυχισμένος μόνο και μόνο επειδή είσαι πρώτος. Και προσπαθώντας να είσαι πρώτος, περνάς μέσα από τόση στενοχώρια και δυστυχία, που στο τέλος τη συνηθίζεις. Μέχρι να γίνεις πρόεδρος ή πρωθυπουργός της χώρας, έχεις περάσει μέσα από τόση στενοχώρια, που έχει γίνει δεύτερη φύση σου. Τώρα δεν γνωρίζεις κανέναν άλλο τρόπο ύπαρξης και παραμένεις μίζερος και δυστυχισμένος. Η ένταση έχει ριζώσει βαθιά μέσα σου. Η αγωνία έχει γίνει τρόπος ζωής σου. Δεν γνωρίζεις κανέναν άλλο τρόπο ζωής. Ακόμη λοιπόν κι αν έχεις γίνει ο πρώτος, παραμένεις μέσα στο φόβο, το άγχος, την αγωνία. Αυτό δεν αλλάζει καθόλου την εσωτερική σου ποιότητα.

Μια πραγματική παιδεία δεν θα σε διδάσκει πώς να είσαι ο πρώτος. Θα σου πει πώς να ευχαριστιέσαι αυτό που κάνεις – όχι για το αποτέλεσμα, αλλά για την ίδια τη δραστηριότητα… Όπως το να είσαι ζωγράφος ή χορευτής ή μουσικός.

Μπορείς να ζωγραφίζεις με δύο τρόπους. Μπορείς να ζωγραφίζεις για να ανταγωνιστείς άλλους ζωγράφους. Θέλεις να γίνεις ο σπουδαιότερος ζωγράφος στον κόσμο, θέλεις να γίνεις ένας Πικάσο ή ένας Βαν Γκωγκ. Τότε ο πίνακάς σου θα είναι δεύτερης διαλογής, επειδή ο νους σου δεν ενδιαφέρεται για τη ζωγραφική, αλλά για την πρωτιά.

Δεν πρόκειται να πας βαθιά μέσα στην Τέχνη της ζωγραφικής. Δεν την ευχαριστιέσαι, τη χρησιμοποιείς απλώς σαν εφαλτήριο για τον εγωισμό σου. Και το πρόβλημα είναι ότι για να είσαι πραγματικός ζωγράφος, πρέπει να εγκαταλείψεις τελείως το εγώ.

Μόνο τότε μπορεί η ύπαρξη να ρέει μέσα από σένα. Μόνο τότε μπορούν τα χέρια σου και τα δάχτυλά σου και τα πινέλα σου να χρησιμοποιηθούν ως οχήματα. Μόνο τότε μπορεί να γεννηθεί κάτι από μεγαλειώδη ομορφιά.

Η πραγματική ομορφιά δεν δημιουργείται ποτέ από σένα, αλλά μόνο μέσα από σένα. Η ύπαρξη ρέει. Εσύ γίνεσαι απλώς το πέρασμα. Εσύ της επιτρέπεις να συμβεί κι αυτό είναι όλο. Εσύ δεν την εμποδίζεις – αυτό είναι όλο. Αν όμως ενδιαφέρεσαι υπερβολικά για το αποτέλεσμα, για το τελικό αποτέλεσμα- ότι πρέπει να γίνεις διάσημος, ότι πρέπει να είσαι ο καλύτερος ζωγράφος στον κόσμο, ότι πρέπει να νικήσεις όλους τους άλλους ζωγράφους, τότε το ενδιαφέρον σου δεν είναι για τη ζωγραφική. Η ζωγραφική είναι δευτερεύουσα. Και ασφαλώς, με δευτερεύον ενδιαφέρον για τη ζωγραφική, δεν μπορείς να ζωγραφίσεις κάτι πρωτότυπο, αλλά μόνο κάτι συνηθισμένο.

Το εγώ δεν μπορεί να φέρει τίποτα εξαιρετικό στον κόσμο. Το εξαιρετικό έρχεται μόνο μέσα από την έλλειψη τού εγώ. Και το ίδιο συμβαίνει και με τον μουσικό και με τον ποιητή και με τον χορευτή. Το ίδιο συμβαίνει με τους πάντες.

Στη Μπαγκαβάτ Γκιτά, ο Κρίσνα λέει: «Μη σκέφτεσαι καθόλου το αποτέλεσμα.» Αυτό είναι ένα μήνυμα τρομερής ομορφιάς και σημασίας και αλήθειας. Μη σκέφτεσαι καθόλου το αποτέλεσμα. Κάνε απλώς αυτό που κάνεις, δίνοντας όλο σου τον εαυτό. Χάσου μέσα σ’ αυτό που κάνεις. Άφησε τις δημιουργικές σου ενέργειες να ρέουν ανεμπόδιστα.

Ο Ιησούς λέει: «Να θυμάστε, εκείνοι που είναι οι πρώτοι σε αυτόν τον κόσμο, θα είναι τελευταίοι στο βασίλειο του Θεού και οι τελευταίοι θα είναι οι πρώτοι.» Σου έχει δώσει τον Θεμελιώδη νόμο. Σου έχει δώσει τον ανεξάντλητο, τον Θεμελιώδη νόμο: Σταμάτα να προσπαθείς να είσαι ο πρώτος. Να θυμάσαι όμως ένα πράγμα – που είναι πολύ πιθανό να συμβεί, επειδή ο νους είναι τόσο πονηρός, που μπορεί να διαστρέψει κάθε αλήθεια.

Μπορεί να αρχίσεις να προσπαθείς να είσαι ο τελευταίος. Τότε όμως θα χάσεις το όλο θέμα. Τότε αρχίζει ένας άλλος ανταγωνισμός: «Πρέπει να είμαι τελευταίος.» Κι αν ένας άλλος πει, «εγώ είμαι ο τελευταίος» τότε αρχίζει και πάλι ο αγώνας, η διαμάχη.

Τώρα βλέπεις; Ο ανταγωνισμός εξακολουθεί να βρίσκεται εκεί – ο ίδιος ανταγωνισμός, η ίδια ανοησία. Τίποτα δεν έχει αλλάξει – ο ίδιος υπολογισμός: «Εγώ πρέπει να είμαι ο τελευταίος. Κανένας άλλος δεν επιτρέπεται να είναι ο τελευταίος.» Ο νους μπορεί να παίζει συνεχώς τέτοιου είδους παιχνίδια, αν δεν έχεις μεγάλη κατανόηση, αν δεν έχεις μεγάλη ευφυΐα.

Ποτέ μην προσπαθείς να είσαι ευτυχισμένος σε βάρος της ευτυχίας κάποιου άλλου.

Η πληροφορία είναι το θεμέλιο της λειτουργίας του κόσμου μας

Η πληροφορία είναι το θεμέλιο της λειτουργίας του κόσμου μας: το αίμα και το καύσιμο, η ζωτική αρχή. Διαπερνά τις επιστήμες από πάνω μέχρι κάτω, μεταμορφώνοντας κάθε κλάδο της γνώσης. Αρχικά η θεωρία της πληροφορίας εμφανίστηκε σαν μια γέφυρα από τα μαθηματικά στην ηλεκτρολογία, και από εκεί στους υπολογιστές. Αυτό που οι αγγλόφωνοι ονομάζουν «επιστήμη των υπολογιστών», οι Ευρωπαίοι το γνωρίζουν ως πληροφορική, informatique, informatica και Informatik. Τώρα, ακόμη και η βιολογία έχει γίνει μια επιστήμη της πληροφορίας, ένα γνωστικό αντικείμενο από μηνύματα, εντολές και κώδικα. Τα γονίδια περιέχουν πληροφορία και επιτρέπουν διαδικασίες για την ανάγνωση και την αντιγραφή της. Η ζωή εξαπλώνεται με τη δικτύωση. Το ίδιο το σώμα είναι ένας επεξεργαστής πληροφορίας. Η μνήμη δεν βρίσκεται μόνο στους εγκεφάλους, αλλά σε κάθε κύτταρο. Διόλου περίεργο που η γενετική γνώρισε άνθηση παράλληλα με τη θεωρία της πληροφορίας. Το DNA είναι το κατεξοχήν μόριο πληροφορίας, ο πιο προηγμένος επεξεργαστής μηνυμάτων στο κυτταρικό επίπεδο — ένα αλφάβητο και ένας κώδικας, έξι δισεκατομμύρια bit για τον σχηματισμό ενός ανθρώπινου όντος. «Εκείνο που βρίσκεται στον πυρήνα κάθε έμβιου αντικειμένου δεν είναι κάποια εσωτερική «φωτιά”, ούτε η ζεστή ανάσα, ούτε η “σπίθα της ζωής”», διακηρύσσει ο θεωρητικός της εξέλιξης Ρίτσαρντ Ντόκινς (Richard Dawkins). «Είναι πληροφορίες, λέξεις, εντολές… Αν θέλετε να κατανοήσετε τη ζωή, μη σκέφτεστε μια παλλόμενη και δονούμενη γέλη ή ιλύ- σκεφτείτε την τεχνολογία πληροφοριών». Τα κύτταρα ενός οργανισμού είναι κόμβοι σε ένα εξαιρετικά περίπλοκο δίκτυο επικοινωνιών, όπου μεταδίδουν και λαμβάνουν, κωδικοποιούν και αποκωδικοποιούν. Η ίδια η εξέλιξη εμπεριέχει μια συνεχή ανταλλαγή πληροφορίας μεταξύ του οργανισμού και τον περιβάλλοντος.

«Ο κύκλος της πληροφορίας γίνεται η μονάδα της ζωής», λέει ο Βέρνερ Λεβενσταϊν (Werner Loewenstein) έπειτα από τριάντα χρόνια μελέτης της διακυτταρικής επικοινωνίας. Μας θυμίζει ότι τώρα η πληροφορία έχει μια βαθύτερη έννοια: «Σημαίνει μια κοσμική αρχή οργάνωσης και τάξης, και προσφέρει ένα ακριβές μέτρο της». Επίσης, το γονίδιο έχει το ανάλογό του στον πολιτισμό: το μιμίδιο. Στην πολιτισμική εξέλιξη, το μιμίδιο είναι αντιγραφέας και διασπορέας — μια ιδέα, μια μόδα, μια αλυσιδωτή επιστολή . Σε ατυχείς περιπτώσεις, ένα μιμίδιο είναι ένας ιός.

Η οικονομική επιστήμη αναγνωρίζει τον εαυτό της ως μια επιστήμη της πληροφορίας, τώρα που το ίδιο το χρήμα διαγράφει ένα πλήρες τόξο εξέλιξης, από την ύλη στα bit και αποθηκεύεται στη μνήμη υπολογιστών και σε μαγνητικές ταινίες, ενώ το παγκόσμιο εμπόριο διαπερνά το νευρικό σύστημα της παγκοσμιοποιημένης αγοράς. Ακόμη και την εποχή που το χρήμα φαινόταν να είναι ένας υλικός θησαυρός, και βάραινε στις τσέπες και στα αμπάρια των πλοίων και στα θησαυροφυλάκια των τραπεζών, ήταν πάντα πληροφορία. Τα κέρματα και τα χαρτονομίσματα, οι σίκλοι και τα κοχύλια που χρησιμοποιούνταν σαν νομίσματα, όλα αυτά αποτελούσαν απλώς βραχύβιες τεχνολογίες που αναπαριστούσαν πληροφορίες σχετικά με το ποιος κατέχει τι.

Και τα άτομα; Η ύλη έχει τους δικούς της νεολογισμούς, και η δυσκολότερη από όλες τις επιστήμες, η φυσική, φαινόταν να έχει φτάσει στην ωριμότητα. Αλλά η φυσική, επίσης, επηρεάστηκε βαθύτατα από το νέο διανοητικό μοντέλο. Τα χρόνια που ακολούθησαν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την περίοδο της μεγάλης άνθησης της φυσικής, τα σπουδαία νέα φαινόταν πως ήταν η διάσπαση του ατόμου και ο έλεγχος της πυρηνικής ενέργειας. Οι θεωρητικοί επένδυσαν το κύρος και τους πόρους τους στην έρευνα των στοιχειωδών σωματιδίων και στους νόμους που διέπουν την αλληλεπίδρασή τους, στην κατασκευή γιγαντιαίων επιταχυντών και στην ανακάλυψή των κουάρκ και των γλοιονίων. Η υπόθεση της έρευνας των επικοινωνιών δεν θα μπορούσε να φαίνεται περισσότερο απομακρυσμένη από το υψηλό εγχείρημα. Οι ειδικοί της σωματιδιακής φυσικής δεν χρειάζονταν bit.

Αλλά τότε, ξαφνικά, αποδείχτηκε ότι χρειάζονταν. Σε ολοένα μεγαλύτερο βαθμό, οι φυσικοί και οι θεωρητικοί της πληροφορίας γίνονται ένα και το αυτό. Το bit είναι ένα θεμελιώδες σωματίδιο διαφορετικού είδους: όχι ακριβώς μικροσκοπικό, αλλά αφηρημένο — ένα δυαδικό ψηφίο, ένα flip-flop (δισταθής πολυδονητής), ένα ναι-ή-όχι. Είναι άυλο, αλλά, καθώς οι επιστήμονες κατανοούν τελικά την πληροφορία, αναρωτιούνται μήπως είναι πρωταρχικό: πιο θεμελιώδες από την ίδια την ύλη. Εικάζουν ότι το bit είναι ο μη αναγώγιμος πυρήνας και πως η πληροφορία διαμορφώνει το ίδιο το κέντρο της ύπαρξης. Γεφυρώνοντας τη φυσική του 20ού και του 21ου αιώνα, ο Τζον Άρτσιμπαλντ Γουίλερ (Hohn Archibald Wheeler), συνεργάτης τόσο του Αϊνστάιν άσο και του Μπαρ, διατύπωσε αυτό το μανιφέστο σε αινιγματικά μονοσύλλαβα: «It from Bit». Η πληροφορία δημιουργεί «κάθε “αυτό” — κάθε σωματίδιο, κάθε πεδίο δύναμης, ακόμη και το ίδιο το χωροχρονικό συvεχές.» Αυτός είναι ένας άλλος τρόπος για να κατανοήσουμε το παράδοξο του παρατηρητή: ότι δηλαδή το αποτέλεσμα ενός πειράματος επηρεάζεται, ή ακόμη και καθορίζεται, όταν παρατηρείται. Ο παρατηρητής όχι μόνο παρατηρεί, αλλά θέτει ερωτήματα και διατυπώνει προτάσεις που πρέπει εντέλει να εκφραστούν σε διακριτά bit. «Αυτό που ονομάζουμε πραγματικότητα», έγραψε με περίσκεψη ο Γουίλερ, «προκύπτει σε τελική ανάλυση από τη διατύπωση ερωτήσεων που απαντιούνται με ναι ή όχι». Και πρόσθεσε: «Η προέλευση όλων των φυσικών πραγμάτων βρίσκεται στη θεωρία της πληροφορίας, και το Σύμπαν είναι συμμετοχικό». Έτσι, ολόκληρο το Σύμπαν θεωρείται ως ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής —μια κοσμική μηχανή επεξεργασίας της πληροφορίας.

Το κλειδί για τη λύση του αινίγματος μας δίνει ένας τύπος σχέσης που δεν είχε θέση στην κλασική φυσική: το φαινόμενο που είναι γνωστά ως εμπλοκή (ή σύμπλεξη) [entanglement]. ‘Όταν τα σωματίδια ή τα κβαντικά συστήματα συμπλέκονται, οι ιδιότητές τους παραμένουν συσχετισμένες σε τεράστιες αποστάσεις και σε τεράστιους χρόνους. Σε αποστάσεις ετών φωτός, μοιράζονται κάτι που είναι φυσικό, αλλά όχι μόνο φυσικό. Προκύπτουν απόκοσμα παράδοξα, που δεν επιλύονται ώσπου να κατανοήσει κανείς πώς η σύμπλεξη κωδικοποιεί την πληροφορία, μετρημένη σε bit ή στο κβαντικό τους αντίστοιχο, με το αλλόκοτο όνομα qubit (κβαντικά bit).

Όταν τα φωτόνια και τα ηλεκτρόνια αλληλεπιδρούν, τι κάνουν πραγματικά; Ανταλλάσσουν (ή μεταδίδουν κβαντικές καταστάσεις, επεξεργάζονται πληροφορία. Οι νόμοι της φυσικής είναι οι αλγόριθμοι. Κάθε φλεγόμενο άστρο, κάθε σιωπηλό νεφέλωμα, κάθε σωματίδιο που αφήνει το φευγαλέο ίχνος του σε έναν θάλαμο νέφωσης, είναι ένας επεξεργαστής πληροφορίας. Το Σύμπαν «υπολογίζει» το πεπρωμένο του σαν ηλεκτρονικός υπολογιστής. Πόσο υπολογίζει; Πόσο γρήγορα; Πόση είναι η συνολική χωρητικότητα της πληροφορίας, πόσος είναι ο χώρος της μνήμης του; Ποιος είναι ο δεσμός ανάμεσα στην ενέργεια και στην πληροφορία; Τι κόστος ενέργειας έχει η μετάδοση ενός bit; Αυτά είναι δύσκολα ερωτήματα, αλλά όχι τόσο απόκρυφα ή μεταφορικά όσο ακούγονται. Οι φυσικοί, μαζί με τους ειδικούς της κβαντικής θεωρίας της πληροφορίας -μια νέα ειδικότητα- καταπιάνονται με αυτά. Κάνουν τους μαθηματικούς συλλογισμούς και παράγουν πιθανές απαντήσεις. («Η μέτρηση των bit του Σύμπαντος, όπως κι αν υπολογίζεται, εκφράζεται με το δέκα υψωμένο σε μια πολύ μεγάλη δύναμη», σύμφωνα με τον Γουίλερ. Σύμφωνα με τον Σεθ Λόιντ (Seth Lloyd): «Δεν είναι περισσότερο από 10^120 λογικές πράξεις σε 10^90 bit»). Μελετούν εξαρχής τα μυστήρια της εντροπίας της θερμοδυναμικής, και εκείνους τους διαβόητους αφανιστές πληροφορίας, τις μαύρες τρύπες. «Αύριο», διακηρύσσει ο Γουίλερ, «θα έχουμε μάθει να κατανοούμε και να εκφράζουμε όλη τη φυσική στη γλώσσα της πληροφορίας».

Καθώς ο ρόλος της πληροφορίας διευρύνεται πέρα από κάθε φαντασία, καταλήγει στην υπερβολή. «Καταιγισμός πληροφοριών», λένε τώρα οι άνθρωποι. Η πληθώρα των πληροφοριών προκαλεί κόπωση, άγχος και κορεσμό. “Έχουμε συναντήσει τον Διάβολο του Υπερβολικού Φόρτου Πληροφοριών, και τους ενοχλητικούς ακολούθους του, τον ιό των υπολογιστών, το σήμα φραγής, τον ανενεργό σύνδεσμο και την παρουσίαση με Power Point. Τα πάντα άλλαξαν τόσο γρήγορα. Ο Τζον Ρόμπινσον Πιρς (Jοhn Robinson Pierce) -ο τεχνικός των Εργαστηρίων Μπελ που επινόησε τη λέξη τρανζίστορ-αναλογιζόταν αργότερα: «Είναι δύσκολο να φανταστούμε τον κόσμο πριν από τον Σάνον όπως φαινόταν σε όσους ζούσαν σ’ αυτόν. Είναι δύσκολο να ανακτήσουμε την αθωότητα, την άγνοια και την έλλειψη κατανόησης».

Ωστόσο, το παρελθόν επανέρχεται στο επίκεντρο τον ενδιαφέροντος. «Εν αρχή ην ο Λόγος», σύμφωνα με το Κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο. Είμαστε το είδος που ονόμασε τον εαυτό του Homo sapiens, ο άνθρωπος που γνωρίζει – και κατόπιν, έπειτα από σκέψη, τροποποίησε τον όρο σε Homo sapiens sapiens. Σε τελική ανάλυση, το σπουδαιότερο δώρο του Προμηθέα στην ανθρωπότητα δεν ήταν η φωτιά: «Τους αριθμούς επίσης, τη σπουδαιότερη σοφία, επινόησα γι’ αυτούς, και τη σύνθεση των γραμμάτων, μητέρα των τεχνών των Μουσών, για να κρατούν τα πάντα στη μνήμη τους». Το αλφάβητο ήταν μια θεμελιώδης τεχνολογία πληροφορίας. Το τηλέφωνο, η συσκευή του φαξ, η αριθμομηχανή, και, τελικά, ο ηλεκτρονικός υπολογιστής, είναι απλώς οι πιο πρόσφατες καινοτομίες που επινοήθηκαν για την αποθήκευση, την επεξεργασία και τη μετάδοση της γνώσης.

Σκέψεις για την Τέχνη

Τι είναι τέχνη; Αν το ήξερα, θα φρόντιζα να το αποκαλύψω.

 

Να βλέπουμε, αυτό είναι το δύσκολο. Κάποιες φορές βλέπουμε, αλλά αυτό συμβαίνει σπάνια. Συνήθως κοιτάζουμε χωρίς να βλέπουμε.

 

Αν ο Ραφαήλ εμφανιζόταν ξανά σήμερα με τους ίδιους ακριβώς πίνακες, κανείς δεν θα αγόραζε ούτε ένα έργο του. Και μάλιστα, κανείς δεν θα τους έριχνε ούτε μία ματιά.

 

Μου αρέσουν μόνο τα αντικείμενα που δεν έχουν αξία, τα παλιοπράματα. Αν αυτά που δεν αξίζουν τίποτα κόστιζαν ακριβά, θα είχα καταστραφεί εδώ και πολύ καιρό. Μου αρέσουν πολύ τα κλειδιά, μου φαίνεται πολύ σημαντικό να έχει κανείς κλειδιά. Πράγματι, τα κλειδιά μ’ έχουν στοιχειώσει. Στην σειρά των λουόμενων υπάρχει πάντοτε μια πόρτα την οποία προσπαθούν ν’ ανοίξουν μ’ ένα μεγάλο κλειδί.

 

Ενθουσιασμός: Το σημαντικό, σ’ αυτή την εποχή ηθικού ξεπεσμού, είναι να εγείρουμε τον ενθουσιασμό. Πόσοι άνθρωποι έχουν διαβάσει Όμηρο; Κι όμως όλος ο κόσμος μιλάει γι’ αυτόν. Κι έτσι, δημιουργήσαμε ένα δέος γύρω από τον Όμηρο. Ενθουσιασμό, αυτό χρειαζόμαστε περισσότερο, τόσο εμείς όσο και η νεολαία. Έτσι αναδείξαμε στις συνθέσεις μας (οι κυβιστές συνάδελφοί μου κι εγώ) την «καθαρή αλήθεια», χωρίς έπαρση, χωρίς υπερβολές, χωρίς υστεροβουλία. Αυτό που καταφέραμε δεν το ‘χε καταφέρει κανείς μέχρι τότε. Το κάναμε εντελώς ανιδιοτελώς και αν αξίζει κάτι, είναι γιατί κάνοντάς το δεν σκεφτήκαμε το υλικό όφελος.

 

Θέλαμε να εκφράσουμε μία πραγματικότητα με υλικά τα οποία δεν ξέραμε να χρησιμοποιήσουμε και τα οποία εκτιμούσαμε, επειδή ακριβώς γνωρίζαμε ότι η βοήθειά τους δεν μας ήταν απαραίτητη και ότι δεν ήταν ούτε τα καλύτερα ούτε τα πιο κατάλληλα. Δουλεύαμε με ενθουσιασμό, και μόνο αυτός θα μείνει, ακόμη κι αν δεν άξιζε τίποτε άλλο σ’ αυτή την υπόθεση. Οι τορέρος σήμερα φτιάχνουν τα πάντα με μεγάλη ακρίβεια. Όλα είναι σχεδιασμένα με διαβήτη και υπολογισμένα στην εντέλεια. Το πάθος δεν είναι πια μοντέρνο. Πετυχαίνουμε άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο. Μερικές φορές είναι σαν να έδινα εγώ ο ίδιος στον εαυτό μου ένα χαστούκι. Είμαστε ταυτόχρονα και ο δάσκαλος και ο μαθητής, από την στιγμή όμως που κάνω κάτι, τέρμα τα ψέματα, το κάνω με ζήλο… Τι είναι η αδιαφορία; Είναι γι’ αυτούς που βρίσκονται απ’ έξω, και τόσο το χειρότερο γι’ αυτούς αν δεν βλέπουν τον ήλιο.

 

Να επαναστατήσουμε ενάντια στην κοινή λογική. Θα πρέπει να υπάρχει μία απόλυτη δικτατορία, μία δικτατορία ζωγράφων, μία δικτατορία ενός και μόνο ζωγράφου, για να εξολοθρεύσει όλους όσους μας πρόδωσαν, όλους τους απατεώνες, όλα τα τρικ και όλες τις μανιέρες, να εξολοθρεύσει τους ψευτομάγους, τον ιστορικισμό κι ένα σωρό άλλα ακόμη.

 

Αλλά η κοινή λογική έχει τελικά πάντα το πάνω χέρι. Πρέπει λοιπόν πριν απ’ όλα να κάνουμε μια επανάσταση εναντίον της! Ο γνήσιος δικτάτωρ ηττάται πάντα από την δικτατορία της κοινής λογικής, μπορεί όμως και όχι! Όλα τα ντοκουμέντα κάθε εποχής είναι πλαστά! Όλα αναπαριστούν την ζωή με τα μάτια του καλλιτέχνη. Όλες οι εικόνες που έχουμε για την φύση τις χρωστάμε στους ζωγράφους. Την βλέπουμε μέσα από τα δικά τους μάτια. Αυτό και μόνο θα έπρεπε να μας κάνει δύσπιστους.

 

Την αντικειμενική πραγματικότητα θα ‘πρεπε να την διπλώναμε προσεκτικά σαν σεντόνι και να την κλείναμε σε μία ντουλάπα, μια για πάντα.

 

Μισώ αυτό το παιχνίδι της αισθητικής με τα μάτια και τις σκέψεις, το παιχνίδι αυτών των ειδημόνων, αυτών των μανδαρίνων, οι οποίοι «εγκρίνουν» την ομορφιά. Τι εστί γενικώς ομορφιά;
 

Στην πραγματικότητα η ομορφιά δεν υπάρχει καθόλου. Δεν «εγκρίνω» ποτέ τίποτα κατά τον ίδιο τρόπο που δεν συμπαθώ ποτέ τίποτα. Αγαπώ ή μισώ. Όταν αγαπώ μια γυναίκα, η κατάστασή μου αυτή τινάζει στον αέρα τα πάντα, ακόμη και την ίδια μου τη ζωγραφική. Όλος ο κόσμος, μου ασκεί κριτική, επειδή έχω το θάρρος να ζω την ζωή μου δημόσια, ίσως με περισσότερη ανατρεπτική διάθεση από ό, τι οι άλλοι, σίγουρα, όμως και με περισσότερη ειλικρίνεια και αλήθεια.

 

Αν είχαμε κουλτούρα, δεν θα είχαμε τόσο έντονη την αίσθηση ότι μας λείπει ή απλώς θα την θεωρούσαμε δεδομένη. Αντί γι’ αυτό, βαυκαλιζόμαστε με την ιδέα της κουλτούρας, αλλά αν γνωρίζαμε την αληθινή αξία αυτής της λέξης, θα διαθέταμε και αρκετή κουλτούρα ώστε να μην της δίνουμε και τόσο πολλή σημασία. Εξίσου γελοίο θεωρώ και όταν θέλουμε να επιβάλουμε την κουλτούρα μας σε άλλους, όπως όταν παινεύουμε στον μουσαφίρη τις τηγανιτές πατάτες μας ή όταν τις προσφέρουμε πιεστικά στους γείτονές μας, χωρίς να μας νοιάζει αν τους αρέσουν ή αν θα τους βαρυστομαχιάσουν.

 

Χωρίς μοναξιά δεν μπορεί να υπάρξει δημιουργία. Εξασφάλισα στον εαυτό μου μια μοναξιά που δεν την υποψιάζεται κανένας. Είναι πολύ δύσκολο σήμερα να είναι κανείς μόνος, επειδή υπάρχουν ρολόγια. Έχετε δει ποτέ Άγιο με ρολόι; Εγώ δεν κατάφερα να βρω κανέναν, ούτε καν μεταξύ εκείνων των αγίων που θεωρούνται προστάτες των ωρολογοποιών.

 

Όλα τα πλάσματα διαθέτουν το ίδιο δυναμικό ενέργειας. Ο μέσος άνθρωπος σπαταλά την ενέργειά του σε χίλια δυο πράγματα. Εγώ προσανατολίζω όλες μου τις δυνάμεις προς μία και μόνη κατεύθυνση, την ζωγραφική και θυσιάζω σ’ αυτή τα υπόλοιπα – εσάς και όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου και του εαυτού μου.

 

Η επιτυχία είναι κάτι πολύ σημαντικό! Λένε συχνά ότι ο καλλιτέχνης οφείλει να δουλεύει προπάντων για τον εαυτό του, «από αγάπη για την τέχνη», όπως λένε, και ότι πρέπει να περιφρονεί την επιτυχία. Αυτό είναι λάθος! Ένας καλλιτέχνης χρειάζεται την επιτυχία. Και όχι μόνο για να εξοικονομήσει τα προς το ζην, όσο, κυρίως, για να μπορεί να δημιουργεί. Ακόμη κι ένας πλούσιος καλλιτέχνης χρειάζεται την επιτυχία. Μόνο λίγοι άνθρωποι όμως καταλαβαίνουν από τέχνη και, επιπλέον, η αίσθηση της ζωγραφικής δεν έχει δοθεί σε όλους. Οι περισσότεροι άνθρωποι κρίνουν την τέχνη με βάση την επιτυχία. Γιατί λοιπόν να εκχωρήσουμε την επιτυχία στους «πετυχημένους ζωγράφους»; Κάθε γενιά έχει βέβαια τους δικούς της. Πού το είδατε όμως γραμμένο ότι η επιτυχία ανήκει πάντα μόνο σ’ εκείνους που κολακεύουν το κοινό; Θέλησα ν’ αποδείξω ότι, σε πείσμα όλων, μπορεί κανείς να έχει επιτυχία χωρίς απαραιτήτως να κάνει συμβιβασμούς. Ξέρετε κάτι; Η επιτυχία που είχα ως νεαρός ζωγράφος υπήρξε το προστατευτικό μου τείχος. Η γαλάζια και η ροζ περίοδος ήταν τα παραβάν πίσω από τα οποία ένιωθα σίγουρος. Προστατευμένος από την επιτυχία μου, κατάφερα να κάνω αυτό που ήθελα.

 

Η επιτυχία είναι επικίνδυνη. Αρχίζουμε ν’ αντιγράφουμε τον ίδιο μας τον εαυτό, και αυτό είναι πιο επικίνδυνο απ’ το ν’ αντιγράφουμε τους άλλους. Αυτό οδηγεί στη στειρότητα. Είναι πιο δύσκολο να κάνεις τους άλλους να σε μισήσουν απ’ το να τους κάνεις να σ’ αγαπήσουν.  Ο θαυμασμός που νιώθουν κάποιοι άνθρωποι για μας, μοιάζει μερικές φορές με ένα τεράστιο σακίδιο που πρέπει να κουβαλάμε συνεχώς μαζί μας, γεμάτο με μεγάλα λόγια.  Υπάρχουν ταριχευτές της δόξας. Σου κολλάνε ετικέτες, σαν να ήσουν κονσέρβα.

 

Μου ζητούν συνεχώς να εξηγήσω την εξελικτική πορεία της ζωγραφικής μου. Δεν εξελίσσομαι, είμαι. Στην τέχνη δεν υπάρχει μήτε παρελθόν μήτε μέλλον. Η τέχνη των Ελλήνων και των Αιγυπτίων δεν αποτελεί παρελθόν. Είναι σήμερα περισσότερο ζωντανή από ποτέ. Αλλαγή δεν σημαίνει εξέλιξη. Όταν ένας καλλιτέχνης αλλάζει τα εκφραστικά του μέσα, αυτό σημαίνει μονάχα ότι μεταβλήθηκε ο τρόπος σκέψης του, και ότι η αλλαγή αυτή είναι προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο.  Ζωγράφιζα πάντοτε για την εποχή μου. Δεν ταλαιπώρησα ποτέ τον εαυτό μου με αναζητήσεις. Αυτό που βλέπω το παρουσιάζω πότε με την μία, πότε με την άλλη μορφή. Δεν αναλώνομαι σε σκέψεις ούτε πειραματίζομαι. Όταν έχω να πω κάτι, το λέω με τον τρόπο που νομίζω ότι πρέπει να το κάνω. Δεν υπάρχει μεταβατική τέχνη. Υπάρχουν μόνο καλοί και λιγότερο καλοί καλλιτέχνες.

 

Μου έχουν προσάψει διάφορα ατοπήματα, καμία όμως από αυτές τις μομφές δεν ανταποκρίνεται λιγότερο στην αλήθεια, από εκείνη που θέλει το έργο μου να έχει ως βασικό του στόχο την έρευνα. Όταν ζωγραφίζω, δεν έχω τίποτε άλλο μες στο μυαλό μου πέρα από το να δείξω αυτό που βρήκα και όχι αυτό που ψάχνω. Στην τέχνη, οι προθέσεις μόνο δεν αρκούν και, όπως λέμε και στην Ισπανία, ο έρωτας πρέπει να αποδεικνύεται με έργα, όχι με λόγια. Αυτό που μετράει είναι αυτό που κάνουμε και όχι αυτό που σκοπεύουμε να κάνουμε.

 

Όταν έχω μπροστά μου μια λευκή σελίδα, στριφογυρνούν διάφορες ιδέες μες στο μυαλό μου. Αυτό που θα κρατήσω τελικά, παρά την θέλησή μου, μ’ ενδιαφέρει περισσότερο απ’ ό,τι οι ιδέες μου.

Οι ιδέες είναι απλώς αφετηρίες. Για να μάθουμε τι θέλουμε να σχεδιάσουμε, πρέπει να ξεκινήσουμε να σχεδιάζουμε.

 

Χέρια: Τελικά, ένα έργο τέχνης δεν πραγματοποιείται με τις ιδέες, αλλά με τα χέρια. Δεν χαϊδεύω ποτέ ένα σκύλο με το δεξί χέρι, αλλά με το αριστερό. Αν τύχει και με δαγκώσει, θα έχω το δεξί χέρι για να ζωγραφίζω. Το χέρι είναι που τα κάνει όλα, συχνά, μάλιστα, χωρίς την επέμβαση της σκέψης. Κι επιπλέον, πολλές φορές κάνω ένα πορτρέτο που δεν θυμίζει σε τίποτα το πρωτότυπο, κι όμως, όλος ο κόσμος το αναγνωρίζει. Είναι όπως και μ’ αυτές τις ρώγες σταφυλιού, που δεν θυμίζουν σταφύλι ούτε στο σχήμα ούτε στο χρώμα, κι όμως, τα πουλιά έρχονται και τις τσιμπολογούν γιατί μέσα τους έχω βάλει σπόρους σταριού. Με ρώτησαν γιατί δεν γράφω. Είναι πολύ εύκολο να γράφει κανείς όταν είναι συγγραφέας: οι λέξεις του είναι οικείες, έρχονται στα χέρια του σαν να ήταν πουλιά. Η αλήθεια όμως είναι πως αν έγραφα ένα βιβλίο τόσο χοντρό, θα χάριζα δώδεκα μπουκάλια σαμπάνια σε όποιον κατάφερνε να διαβάσει πάνω από τρεις γραμμές.

 

Πόσες φορές, εκεί που θέλησα να βάλω μπλε σ’ ένα έργο μου, διαπίστωσα ότι μου είχε τελειώσει. Έπαιρνα λοιπόν κόκκινο και το έβαζα στην θέση του μπλε. Ματαιοδοξία των πραγμάτων και του πνεύματος. Μπλε! Είσαι ό,τι καλύτερο υπάρχει στον κόσμο… το χρώμα των χρωμάτων… το πιο μπλε απ’ όλα τα μπλε…

 

Τελικά, όλες οι τέχνες καταλήγουν στο ίδιο αποτέλεσμα: μπορούμε να γράψουμε έναν πίνακα με λέξεις ακριβώς όπως μπορούμε να ζωγραφίσουμε συναισθήματα μέσα σε ένα ποίημα. Μπλε – τι σημαίνει το μπλε; Υπάρχουν χιλιάδες καταστάσεις που τις ονομάζουμε «μπλε». Μπορούμε να μιλήσουμε για το μπλε του πακέτου των τσιγάρων «Gauloises»… σ’ αυτή την περίπτωση μπορούμε να πούμε ότι κάποια μάτια έχουν χρώμα μπλε «Gauloises», ή, αντίθετα, όπως κάνουμε στο Παρίσι, μπορούμε να πούμε ότι μια μπριζόλα είναι μπλε, όταν θέλουμε να πούμε ότι είναι κόκκινη. Αυτό έκανα συνήθως όταν προσπαθούσα να γράψω ποιήματα. Ενας φίλος του πατέρα μου, ζωγράφος κι αυτός, μου έλεγε διαρκώς: «Κι όποτε δεν βλέπεις τίποτα, θα βάζεις μαύρο».

 

Ελευθερία: Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί με την ελευθερία. Τόσο στην ζωγραφική, όσο κι αλλού. Μ’ ό,τι κι αν καταπιαστείς, καταλήγεις κάποτε αλυσοδεμένος. Η ελευθερία να μην κάνεις κάτι, απαιτεί να κάνεις κάτι άλλο (το απαιτεί επιτακτικά). Κι έτσι βρίσκεσαι πάλι δεμένος μ’ αλυσίδες! Αυτό μου θυμίζει την ιστορία του Jarry: κατά την διάρκεια της εκπαίδευσης αναρχικών, τους δίνεται η διαταγή: κλίνατε επί δεξιά! Επειδή όμως αυτοί είναι αναρχικοί, κλίνουν κατ’ ανάγκην επ’ αριστερά! Το ίδιο συμβαίνει και όταν ζωγραφίζουμε. Παίρνεις την ελευθερία και την φυλακίζεις μέσα στην ιδέα σου: μόνο σ’ αυτήν, πουθενά αλλού. Και να που βρίσκεσαι ξανά δεμένος μ’ αλυσίδες!

 

Μερικές φορές είμαστε πιο ελεύθεροι από ποτέ, την στιγμή ακριβώς που νιώθουμε πιο ανελεύθεροι από ποτέ. Πάντως σίγουρα δεν είμαστε καθόλου ελεύθεροι, όταν νομίζουμε ότι έχουμε γιγάντιες φτερούγες (οι οποίες απλώς μας εμποδίζουν στο περπάτημα). Αν υπάρχει κάποια ελευθερία σε ό,τι κάνουμε, τότε αυτή δεν είναι άλλη από το να απελευθερώνεις κάτι από μέσα σου. Αλλά ούτε κι αυτή έχει μεγάλη διάρκεια.

 

Ισορροπία: Αναζητώ μια ισορροπία την οποία να μπορώ ν’ αδράξω και να κρατήσω γερά στα χέρια μου, κι όχι μια ισορροπία που στέκει εκεί, έτοιμη προς χρήση. Θέλω να την αγγίζω, όπως ένας ζογκλέρ που εκτελεί το νούμερο με την μπάλα, λυγίζοντας το σώμα του ανάλογα με την κίνησή της. Αγαπώ την φύση, θέλω όμως οι αναλογίες της να είναι ευέλικτες κι ελεύθερες, όχι προκαθορισμένες. Όταν ήμουν παιδί, έβλεπα συχνά ένα όνειρο που με τρόμαζε πολύ. Ονειρευόμουν ότι τα χέρια μου και τα πόδια μου μεγάλωναν και αποκτούσαν γιγαντιαίο μέγεθος κι αμέσως μετά συρρικνώνονταν σε βαθμό που έμοιαζαν με χέρια και με πόδια νάνου. Και γύρω μου έβλεπα στο όνειρο άλλους ανθρώπους, οι οποίοι υφίσταντο τις ίδιες μεταμορφώσεις, την μια γιγαντιαίοι, την άλλη μικροσκοπικοί. Αυτό το όνειρο μ’ έκανε κάθε φορά να υποφέρω πολύ.

 

Έως ένα βαθμό είμαστε όλοι αυτοδίδακτοι. Στην εποχή μας βρισκόμαστε στην δυσάρεστη κατάσταση να μην ισχύει πια καμία τάξη πραγμάτων ούτε να διαθέτουμε καλλιτεχνικό κανόνα που να επιβάλλει ορισμένες αρχές στην καλλιτεχνική παραγωγή. Οι Έλληνες, οι Ρωμαίοι, οι Αιγύπτιοι είχαν τις δικές τους αρχές. Από τον καλλιτεχνικό κανόνα που καθόριζαν οι αρχές αυτές δεν μπορούσε να ξεφύγει κανείς, γιατί το λεγόμενο Ωραίο περιεχόταν σ’ αυτές εξ ορισμού. Από την στιγμή όμως που η τέχνη έχασε την επαφή της με την παράδοση κι εκείνη η χειραφέτηση που έφερε ο Ιμπρεσιονισμός επέτρεψε στον κάθε ζωγράφο να κάνει ό,τι θέλει, απ’ την στιγμή εκείνη είχε έλθει το τέλος της ζωγραφικής. Από την στιγμή που έγινε αποδεκτό ότι το συναίσθημα και η συγκίνηση του ζωγράφου είναι το παν και ότι ο καθένας μπορεί να δημιουργεί εκ νέου την ζωγραφική, έτσι όπως αυτός την κατανοεί, όποια κι αν είναι η αφετηρία του, απ’ την στιγμή εκείνη έπαψε πια να υπάρχει ζωγραφική. Συνέχισαν να υπάρχουν μόνον άτομα. Η γλυπτική πέθανε κι αυτή με τον ίδιο τρόπο.

 

Ξεκινώντας από τον Βαν Γκογκ, όλοι μας, όσο μεγάλοι ζωγράφοι κι αν θεωρούμαστε, είμαστε έως ένα βαθμό αυτοδίδακτοι, θα μπορούσε σχεδόν να πει κανείς ότι είμαστε ναΐφ ζωγράφοι. Οι ζωγράφοι δεν ζουν πια μέσα στο πλαίσιο μίας παράδοσης κι έτσι ο καθένας μας οφείλει ν’ ανακαλύψει εξαρχής όλα τα εκφραστικά του μέσα. Κάθε μοντέρνος ζωγράφος έχει το αναφαίρετο δικαίωμα να εφεύρει αυτή την γλώσσα από το Α ως το Ω. Κανένα κριτήριο δεν μπορεί να ισχύσει a priori στην περίπτωσή του, γιατί δεν πιστεύουμε πια σε αυστηρά καθορισμένα μέτρα. Υπό μίαν έννοια αυτό συνιστά απελευθέρωση, ταυτοχρόνως όμως είναι κι ένας απίστευτος περιορισμός, γιατί όταν αρχίζει να εκφράζεται η ατομικότητα του καλλιτέχνη, τότε αυτός χάνει στο επίπεδο της οργάνωσης ό,τι κερδίζει στο επίπεδο της ελευθερίας. Κι όταν δεν είσαι πια σε θέση να υποτάξεις τον εαυτό σου σε κάποια οργάνωση, τότε έχεις κατά βάση ένα σοβαρό μειονέκτημα.

 

Λέγεται για μένα ότι ζωγραφίζω καλύτερα από τον Ραφαήλ, και πιθανώς να ισχύει αυτό. Μπορεί να ζωγραφίζω καλύτερα, αλλά ακόμη κι αν ζωγραφίζω το ίδιο καλά με τον Ραφαήλ, έχω τουλάχιστον το δικαίωμα να επιλέξω το δρόμο μου μόνος μου και θα ‘πρεπε να μου αναγνωρίζουν αυτό το δικαίωμα. Κι όμως, μου το αρνούνται…

 

Η πρωτοπορία: Όταν δημιουργήσαμε τον Κυβισμό, δεν το κάναμε με πρόθεση, απλώς θέλαμε να εκφράσουμε αυτό που υπήρχε μέσα μας. Κανείς δεν μας προκαθόρισε ένα πρόγραμμα και οι φίλοι μας, οι ποιητές, παρακολουθούσαν με προσοχή τις προσπάθειές μας, χωρίς όμως να μας επιβάλλουν ποτέ το παραμικρό. Οι σημερινοί νεαροί ζωγράφοι συχνά αφήνουν άλλους να τους σχεδιάσουν το πρόγραμμα και πασχίζουν, σαν καλοί μαθητές, να εκπληρώσουν σωστά τα καθήκοντά τους. Ο Σεζάν και ο Βαν Γκογκ ούτε μία στιγμή δεν είχαν σκοπό να φτιάξουν αυτό που εμείς σήμερα βλέπουμε στο έργο τους. Ήθελαν μόνο να είναι πιστοί σ’ αυτό που έβλεπαν. Κατέβαλαν γι’ αυτό πολύ μεγάλες προσπάθειες και όλα αυτά που ζωγράφισαν τόσο όμορφα, όσο τίποτε άλλο στον κόσμο, τα έκαναν έτσι, μόνο και μόνο γιατί δεν μπορούσαν να τα κάνουν αλλιώς, κι έτσι έγιναν Σεζάν και Βαν Γκογκ.

 

Κι αυτοί οι άνθρωποι, τότε, δούλευαν μέσα σε μία ασύλληπτη μοναξιά, η οποία ίσως να ήταν ευλογία, έστω κι αν υπήρξε τότε η δυστυχία τους. Υπάρχει μεγαλύτερος κίνδυνος από το να σε καταλαβαίνουν; Και πόσο μάλλον, όταν αυτή η κατανόηση δεν υφίσταται καν. Πάντα μας καταλαβαίνουν στραβά. Νομίζουμε ότι τάχα δεν είμαστε μόνοι. Στην πραγματικότητα όμως είμαστε όλο και περισσότερο μόνοι.

 

Πρέπει πάντα να θυμόμαστε ότι την εποχή του Σεζάν ή των Ιμπρεσιονιστών δεν μπορούσαν να διακρίνουν το μοντέρνο στην τέχνη. Μόλις όμως το αντιλαμβάνονταν, ξεσπούσαν σκάνδαλα… Στην εποχή μας θεωρείται μοντέρνο καθετί, αρκεί να μην έχει καμιά σχέση με ό,τι συνιστά την πραγματική ζωγραφική· χτυπά στο μάτι, θεωρείται μεγαλοφυές, πριν καν ακόμη γεννηθεί, και πέρα από αυτό δεν υπάρχει τίποτε σημαντικό. Σαν να έγιναν οι άνθρωποι ξαφνικά τόσο διορατικοί, ώστε ν’ αναγνωρίζουν την αξία κάποιου πράγματος πριν καλά-καλά γεννηθεί. Στην πραγματικότητα, όμως, βλέπουν όπως έβλεπαν πάντα, και μάλιστα ακόμη χειρότερα. Γιατί βλέπουν ακόμη με τον ίδιο τρόπο, νομίζουν όμως ότι εν τω μεταξύ έχουν μάθει να βλέπουν.

 

Οι ειδήμονες: Πρέπει να είμαστε ζωγράφοι, όχι ειδήμονες περί τη ζωγραφική. Ο ειδήμων μόνο κακές συμβουλές μπορεί να δώσει στον ζωγράφο. Γι’ αυτό το λόγο έχω πάψει πια να εκφράζω κρίσεις για τον εαυτό μου. Στις μέρες μας μιλούν για την ζωγραφική, όπως θα μιλούσαν για τις μίνι φούστες. Αύριο θα μακρύνουν ή θα έχουν κρόσια. Αυτό που δεν έχουμε δει είναι απαραίτητο, είναι κάτι σαν σπαζοκεφαλιά. Όταν όμως το αναζητούμε, αυτό που δεν έχουμε δει, σημαίνει ότι το έχουμε ήδη αντικρίσει παντού, έστω και σ’ ένα μικρό μόνο άνοιγμα της φούστας.

 

Τι να τον κάνουμε τον τίτλο; Άμα ζωγραφίοω ένα μήλο, δεν θα πρέπει να μοιάζει με γάτα, έτσι δεν είναι; Τι άλλο θέλουμε; Ένα μήλο είναι ένα μήλο… Ξέρουμε καλά ότι μια νεκρή φύση είναι νεκρή φύση κι όχι πορτρέτο… Όταν μου ζητούν να τους πω έναν τίτλο, τους λέω το πρώτο πράγμα που μου περνάει απ’ το μυαλό. Οι άνθρωποι δεν καταλάβαιναν τότε για ποιο λόγο αφήναμε συχνά τα έργα μας ανυπόγραφα. Και στους περισσότερους ενυπόγραφους πίνακες εκείνης της εποχής, η υπογραφή έχει προστεθεί εκ των υστέρων, μετά από πολλά χρόνια. Αυτό συνέβαινε γιατί νιώθαμε την έλξη μιας τέχνης ανώνυμης. Επιχειρούσαμε να οικοδομήσουμε μία νέα τάξη.

 

Δεν ήταν απαραίτητο να γνωρίζει κανείς αν ήταν ο τάδε ή ο δείνα αυτός που έκανε ετούτο ή εκείνο τον πίνακα. Αλλά ο ατομικισμός ήταν ήδη πολύ ισχυρός. Από την στιγμή που είδαμε ότι η συλλογική περιπέτεια ήταν χαμένη υπόθεση, έπρεπε ο καθένας ξεχωριστά ν’ αναζητήσει την ατομική του περιπέτεια.  Η υπογραφή είναι συνήθως μια μουτζούρα που αποσπά το μάτι από την σύνθεση. Είναι επίσης και ένα «αντίο». Γι’ αυτό και δεν υπογράφω συνήθως ένα έργο παρά μόνον όταν το αποχωρίζομαι. Κάποιοι απ’ αυτούς είναι πίνακες που πούλησα και ξαναγόρασα. Αντίθετα, στο ατελιέ, έχω την αίσθηση ότι μπορώ πάντοτε να τροποποιήσω έναν πίνακα όποτε δεν είμαι απολύτως ικανοποιημένος απ’ αυτόν. Μόλις όμως συνειδητοποιώ ότι έχω πει όλα όσα είχα να πω και ότι ο πίνακας είναι έτοιμος να ξεκινήσει την δική του ζωή, βάζω την υπογραφή μου και τον στέλνω.

 

Πάμπλο Πικάσο, Σκέψεις για την Τέχνη

ΑΓΑΠΗ Ή ΦΟΒΟΣ

Ολες οι ανθρώπινες πράξεις έχουν ως κίνητρο στο βαθύτερό τους επίπεδο ένα από δύο, συναισθήματα, το φόβο ή την αγάπη.

Στην πραγματικότητα υπάρχουν μόνο δύο συναισθήματα,
μόνο δύο λέξεις στη γλώσσα της ψυχής, ΑΓΑΠΗ, ΦΟΒΟΣ.

Είναι τα αντίθετα άκρα της μεγάλης πολικότητας που δημιουργήθηκε
όταν φτιάχτηκε το σύμπαν, όπως το γνωρίζετε σήμερα.

Είναι τα δύο σημεία,το Αλφα και το Ωμέγα,που επιτρέπουν
στο σύστημα που ονομάζεται «σχετικότητα», να υπάρξει.

Χωρίς αυτά τα δύο σημεία,χωρίς αυτές τις δύο ιδέες
γιά τα πράγματα, καμμία άλλη ιδέα, δεν θα μπορούσε να υπάρξει.

Κάθε ανθρώπινη σκέψη και κάθε ανθρώπινη πράξη,
βασίζεται στην αγάπη ή στον φόβο.

Δεν υπάρχει άλλο ανθρώπινο κίνητρο,και όλες οι άλλες ιδέες
δεν είναι παρά, παράγωγα αυτών των δύο.

Είναι απλώς διαφορετικές εκδοχές,διαφορετικές παραλλαγές
πάνω στο ίδιο θέμα.

Ο φόβος είναι η ενέργεια που συστέλλει,κλείνει,μαζεύει,
το βάζει στα πόδια, κρύβεται, συσσωρεύει, βλάπτει.

Η αγάπη είναι η ενέργεια που διαστέλλει,στέλνει προς τα έξω,
μένει, αποκαλύπτεται, μοιράζεται, γιατρεύει.

Κάθε ανθρώπινη σκέψη, λόγος ή πράξη βασίζεται
στο ένα ή στο άλλο συναίσθημα.

Δεν έχεις επιλογή σ’αυτό, επειδή δεν υπάρχει τίποτα άλλο
από το οποίο να επιλέξεις.

Αλλά έχεις ελεύθερη επιλογή στο ποιό από τα δύο
θα επιλέξεις...

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ἠθικὰ Νικομάχεια (1178a-1178b)

[VIII] Δευτέρως δ᾽ ὁ κατὰ τὴν ἄλλην ἀρετήν· αἱ γὰρ κατὰ ταύτην ἐνέργειαι ἀνθρωπικαί. δίκαια γὰρ καὶ ἀνδρεῖα καὶ τὰ ἄλλα τὰ κατὰ τὰς ἀρετὰς πρὸς ἀλλήλους πράττομεν ἐν συναλλάγμασι καὶ χρείαις καὶ πράξεσι παντοίαις ἔν τε τοῖς πάθεσι διατηροῦντες τὸ πρέπον ἑκάστῳ· ταῦτα δ᾽ εἶναι φαίνεται πάντα ἀνθρωπικά. ἔνια δὲ καὶ συμβαίνειν ἀπὸ τοῦ σώματος δοκεῖ, καὶ πολλὰ συνῳκειῶσθαι τοῖς πάθεσιν ἡ τοῦ ἤθους ἀρετή. συνέζευκται δὲ καὶ ἡ φρόνησις τῇ τοῦ ἤθους ἀρετῇ, καὶ αὕτη τῇ φρονήσει, εἴπερ αἱ μὲν τῆς φρονήσεως ἀρχαὶ κατὰ τὰς ἠθικάς εἰσιν ἀρετάς, τὸ δ᾽ ὀρθὸν τῶν ἠθικῶν κατὰ τὴν φρόνησιν. συνηρτημέναι δ᾽ αὗται καὶ τοῖς πάθεσι περὶ τὸ σύνθετον ἂν εἶεν· αἱ δὲ τοῦ συνθέτου ἀρεταὶ ἀνθρωπικαί· καὶ ὁ βίος δὴ ὁ κατὰ ταύτας καὶ ἡ εὐδαιμονία. ἡ δὲ τοῦ νοῦ κεχωρισμένη· τοσοῦτον γὰρ περὶ αὐτῆς εἰρήσθω· διακριβῶσαι γὰρ μεῖζον τοῦ προκειμένου ἐστίν. δόξειε δ᾽ ἂν καὶ τῆς ἐκτὸς χορηγίας ἐπὶ μικρὸν ἢ ἐπ᾽ ἔλαττον δεῖσθαι τῆς ἠθικῆς. τῶν μὲν γὰρ ἀναγκαίων ἀμφοῖν χρεία καὶ ἐξ ἴσου ἔστω, εἰ καὶ μᾶλλον διαπονεῖ περὶ τὸ σῶμα ὁ πολιτικός, καὶ ὅσα τοιαῦτα· μικρὸν γὰρ ἄν τι διαφέροι· πρὸς δὲ τὰς ἐνεργείας πολὺ διοίσει. τῷ μὲν γὰρ ἐλευθερίῳ δεήσει χρημάτων πρὸς τὸ πράττειν τὰ ἐλευθέρια, καὶ τῷ δικαίῳ δὴ εἰς τὰς ἀνταποδόσεις (αἱ γὰρ βουλήσεις ἄδηλοι, προσποιοῦνται δὲ καὶ οἱ μὴ δίκαιοι βούλεσθαι δικαιοπραγεῖν), τῷ ἀνδρείῳ δὲ δυνάμεως, εἴπερ ἐπιτελεῖ τι τῶν κατὰ τὴν ἀρετήν, καὶ τῷ σώφρονι ἐξουσίας· πῶς γὰρ δῆλος ἔσται ἢ οὗτος ἢ τῶν ἄλλων τις; ἀμφισβητεῖταί τε πότερον κυριώτερον τῆς ἀρετῆς ἡ προαίρεσις ἢ αἱ πράξεις, ὡς ἐν ἀμφοῖν

[1178b] οὔσης· τὸ δὴ τέλειον δῆλον ὡς ἐν ἀμφοῖν ἂν εἴη· πρὸς δὲ τὰς πράξεις πολλῶν δεῖται, καὶ ὅσῳ ἂν μείζους ὦσι καὶ καλλίους, πλειόνων. τῷ δὲ θεωροῦντι οὐδενὸς τῶν τοιούτων πρός γε τὴν ἐνέργειαν χρεία, ἀλλ᾽ ὡς εἰπεῖν καὶ ἐμπόδιά ἐστι πρός γε τὴν θεωρίαν· ᾗ δ᾽ ἄνθρωπός ἐστι καὶ πλείοσι συζῇ, αἱρεῖται τὰ κατὰ τὴν ἀρετὴν πράττειν· δεήσεται οὖν τῶν τοιούτων πρὸς τὸ ἀνθρωπεύεσθαι. ἡ δὲ τελεία εὐδαιμονία ὅτι θεωρητική τις ἐστὶν ἐνέργεια, καὶ ἐντεῦθεν ἂν φανείη. τοὺς θεοὺς γὰρ μάλιστα ὑπειλήφαμεν μακαρίους καὶ εὐδαίμονας εἶναι· πράξεις δὲ ποίας ἀπονεῖμαι χρεὼν αὐτοῖς; πότερα τὰς δικαίας; ἢ γελοῖοι φανοῦνται συναλλάττοντες καὶ παρακαταθήκας ἀποδιδόντες καὶ ὅσα τοιαῦτα; ἀλλὰ τὰς ἀνδρείους ὑπομένοντας τὰ φοβερὰ καὶ κινδυνεύοντας ὅτι καλόν; ἢ τὰς ἐλευθερίους; τίνι δὲ δώσουσιν; ἄτοπον δ᾽ εἰ καὶ ἔσται αὐτοῖς νόμισμα ἤ τι τοιοῦτον. αἱ δὲ σώφρονες τί ἂν εἶεν; ἢ φορτικὸς ὁ ἔπαινος, ὅτι οὐκ ἔχουσι φαύλας ἐπιθυμίας; διεξιοῦσι δὲ πάντα φαίνοιτ᾽ ἂν τὰ περὶ τὰς πράξεις μικρὰ καὶ ἀνάξια θεῶν. ἀλλὰ μὴν ζῆν γε πάντες ὑπειλήφασιν αὐτοὺς καὶ ἐνεργεῖν ἄρα· οὐ γὰρ δὴ καθεύδειν ὥσπερ τὸν Ἐνδυμίωνα. τῷ δὴ ζῶντι τοῦ πράττειν ἀφαιρουμένου, ἔτι δὲ μᾶλλον τοῦ ποιεῖν, τί λείπεται πλὴν θεωρία; ὥστε ἡ τοῦ θεοῦ ἐνέργεια, μακαριότητι διαφέρουσα, θεωρητικὴ ἂν εἴη· καὶ τῶν ἀνθρωπίνων δὴ ἡ ταύτῃ συγγενεστάτη εὐδαιμονικωτάτη.

***
[8] Δεύτερη στη σειρά ευδαιμονίας είναι η σύμφωνη με τις άλλες αρετές ζωή. Γιατί οι σύμφωνες με τις άλλες αρετές ενέργειες προσιδιάζουν απολύτως στον άνθρωπο. Πράξεις, πράγματι, δικαιοσύνης, πράξεις ανδρείας, πράξεις, γενικά, που σχετίζονται με τις διάφορες μορφές αρετής κάνουμε οι άνθρωποι σε όλες τις μεταξύ μας σχέσεις, τηρώντας στις συναλλαγές και στα συμβόλαια, στις στιγμές ανάγκης, στις κάθε λογής πράξεις μας, αλλά και στα πάθη μας, το μέτρο που ταιριάζει στον καθένα — είναι φανερό ότι όλα αυτά είναι ενέργειες που προσιδιάζουν απολύτως στον άνθρωπο. Κάποια από αυτά απορρέουν, κατά την κοινή παραδοχή, από το σώμα, και η ηθική αρετή φαίνεται πως από πολλές απόψεις βρίσκεται σε στενή σχέση με τα πάθη. Και η φρόνηση είναι αξεχώριστα δεμένη με την ηθική αρετή, και αυτή πάλι με τη φρόνηση, αφού οι βασικές αρχές της φρόνησης βρίσκονται σε συμφωνία προς τις ηθικές αρετές και η ορθότητα των ηθικών αρετών είναι εξαρτημένη από τη φρόνηση. Επειδή, εξάλλου, οι ηθικές αυτές αρετές είναι συνδεδεμένες με τα πάθη, πρέπει να ανήκουν στη σύνθετη φύση μας· και οι αρετές της σύνθετης φύσης προσιδιάζουν απολύτως στον άνθρωπο, άρα και η σύμφωνη με αυτές ζωή και ευδαιμονία. Αντίθετα, η αρετή του νου είναι κάτι που υπάρχει ξεχωριστά από το σώμα — ας αρκεσθούμε σ᾽ αυτήν μόνο την παρατήρηση ενσχέσει με το θέμα αυτό· γιατί μια εξονυχιστικότερη ανάλυση είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο από αυτό που ταιριάζει στο προκείμενο έργο μας. Μπορεί, επίσης, να γίνει δεκτό ότι η αρετή του νου χρειάζεται λίγα εξωτερικά αγαθά ή, έστω, λιγότερα από όσα η ηθική αρετή. Τα απαραίτητα, πράγματι, για τη ζωή μπορούμε να δεχτούμε ότι τα χρειάζονται και οι δύο, και μάλιστα εξίσου, μολονότι ο άνθρωπος της πολιτικής πράξης κοπιάζει περισσότερο από τον άλλον για τον εαυτό του και για όλα αυτού του είδους τα πράγματα: από την άποψη αυτή η διαφορά θα είναι σχετικά μικρή· από την άποψη όμως του τί χρειάζονται για να ασκήσουν τις ενέργειές τους η διαφορά θα είναι πολύ μεγάλη. Ο ελευθέριος π.χ. άνθρωπος χρειάζεται χρήματα για να εκτελεί τις ελευθέριες πράξεις του· το ίδιο και ο δίκαιος για τις ανταποδόσεις των οφειλών του (γιατί η πρόθεση είναι κάτι που δεν φαίνεται· εξάλλου ακόμη και οι άδικοι άνθρωποι προσποιούνται ότι θέλουν να κάνουν δίκαιες πράξεις)· επίσης: ο ανδρείος χρειάζεται δύναμη, αν είναι να εκτελέσει κάποια από τις πράξεις που αντιστοιχούν στην αρετή του, και ο σώφρων άνθρωπος τη δυνατότητα να κάνει ό,τι θέλει — αλήθεια, πώς θα μπορούσε αλλιώς, αυτός ή ο κάτοχος οποιασδήποτε άλλης αρετής, να κάνει φανερή την αρετή του; Συζητείται επίσης αν το σημαντικότερο στην αρετή είναι η πρόθεση ή οι πράξεις, δεδομένου ότι και τα δύο αυτά

[1178b] θεωρούνται ότι αποτελούν συστατικά της στοιχεία. Είναι λοιπόν κατά τη γνώμη μου φανερό ότι η τελειότητά της προϋποθέτει και τα δύο· για τις πράξεις, πάντως, χρειάζονται πολλά (εξωτερικά) πράγματα· όσο μάλιστα πιο σημαντικές και πιο ωραίες είναι οι πράξεις, τόσο πιο πολλά είναι τα (εξωτερικά) πράγματα που είναι απαραίτητα. Ο άνθρωπος όμως του θεωρητικού στοχασμού δεν χρειάζεται τίποτε από όλα αυτά, τουλάχιστο για την άσκηση της ενέργειάς του· θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι του είναι και εμπόδια στις θεωρητικές/φιλοσοφικές ενασχολήσεις του. Στον βαθμό όμως που είναι άνθρωπος και ζει μαζί με πολλούς άλλους ανθρώπους θέλει, επίσης, να πράττει και τις πράξεις που είναι σύμφωνες με την (ηθική) αρετή· θα τα χρειαστεί, επομένως, τα εξωτερικά αυτά πράγματα προκειμένου να ζήσει ως άνθρωπος.

Ότι όμως η τέλεια ευδαιμονία είναι μια θεωρητική/φιλοσοφική ενέργεια, μπορεί να γίνει φανερό και από τις ακόλουθες σκέψεις:

Όλοι μας δεχόμαστε ότι οι θεοί είναι μακάριοι και ευδαίμονες σε ύψιστο βαθμό. Τί λογής λοιπόν πράξεις πρέπει να τους αποδώσουμε; Πράξεις δικαιοσύνης; Δεν θα φαίνονταν όμως γελοίοι οι θεοί, αν έκαναν συναλλαγές και συνήπταν συμβόλαια, αν έδιναν πίσω τις παρακαταθήκες και αν έκαναν άλλα τέτοια πράγματα; Μήπως τις πράξεις της ανδρείας, να αντιμετωπίζουν δηλαδή με θάρρος τα φοβερά πράγματα και να μπαίνουν σε κινδύνους επειδή αυτό είναι κάτι το ωραίο; Ή μήπως τις ελευθέριες πράξεις; σε ποιόν όμως θα δώσουν χρήματα; Δεν θα ήταν ήδη παράλογο να πούμε ότι έχουν νόμισμα ή κάτι τέτοιο; Οι πράξεις, πάλι, της σωφροσύνης τί θα ήταν γι᾽ αυτούς; Ή μήπως θα ήταν ένας κακόγουστος έπαινος, αν λέγαμε γι᾽ αυτούς ότι δεν έχουν ταπεινές επιθυμίες; Αν μιλήσουμε διεξοδικά για όλα αυτά, θα γίνει, θαρρώ, φανερό ότι όλα τα σχετικά με τις ηθικές πράξεις είναι μικρά και τιποτένια και ανάξια των θεών. Και όμως όλοι μας πιστεύουμε ότι οι θεοί ζουν και, άρα, ενεργούν — κανένας, πράγματι, δεν θα έλεγε για τους θεούς ότι κοιμούνται σαν τον Ενδυμίωνα. Αν λοιπόν από ένα ζωντανό ον αφαιρέσουμε το να πράττει, πολύ περισσότερο το να δημιουργεί, τί μένει εκτός από τον θεωρητικό/φιλοσοφικό στοχασμό; Λογικό συμπέρασμα: Η ενέργεια του θεού, μια ενέργεια που ξεπερνάει όλες τις άλλες σε μακαριότητα, θα πρέπει να έχει καθαρά θεωρητικό/πνευματικό χαρακτήρα. Και από τις ανθρώπινες λοιπόν ενέργειες αυτή που συγγενεύει με αυτήν στον μέγιστο βαθμό θα πρέπει να είναι η πιο σχετική με την ευδαιμονία.

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Ἄλκηστις (1006-1071)

ΧΟ. καὶ μὴν ὅδ᾽, ὡς ἔοικεν, Ἀλκμήνης γόνος,
Ἄδμητε, πρὸς σὴν ἑστίαν πορεύεται.
ΗΡ. φίλον πρὸς ἄνδρα χρὴ λέγειν ἐλευθέρως,
Ἄδμητε, μομφὰς δ᾽ οὐχ ὑπὸ σπλάγχνοις ἔχειν
1010 σιγῶντ᾽. ἐγὼ δὲ σοῖς κακοῖσιν ἠξίουν
ἐγγὺς παρεστὼς ἐξετάζεσθαι φίλος·
σὺ δ᾽ οὐκ ἔφραζες σῆς προκείμενον νέκυν
γυναικός, ἀλλά μ᾽ ἐξένιζες ἐν δόμοις.
ὡς δὴ θυραίου πήματος σπουδὴν ἔχων.
1015 κἄστεψα κρᾶτα καὶ θεοῖς ἐλειψάμην
σπονδὰς ἐν οἴκοις δυστυχοῦσι τοῖσι σοῖς.
καὶ μέμφομαι μέν, μέμφομαι, παθὼν τάδε,
οὐ μήν σε λυπεῖν ἐν κακοῖσι βούλομαι.
ὧν δ᾽ οὕνεχ᾽ ἥκω δεῦρ᾽ ὑποστρέψας πάλιν
1020 λέξω. γυναῖκα τήνδε μοι σῷσον λαβών,
ἕως ἂν ἵππους δεῦρο Θρῃκίας ἄγων
ἔλθω, τύραννον Βιστόνων κατακτανών.
πράξας δ᾽ ὃ μὴ τύχοιμι —νοστήσαιμι γάρ—
δίδωμι τήνδε σοῖσι προσπολεῖν δόμοις.
1025 πολλῷ δὲ μόχθῳ χεῖρας ἦλθεν εἰς ἐμάς·
ἀγῶνα γὰρ πάνδημον εὑρίσκω τινὰς
τιθέντας, ἀθληταῖσιν ἄξιον πόνον,
ὅθεν κομίζω τήνδε νικητήρια
λαβών· τὰ μὲν γὰρ κοῦφα τοῖς νικῶσιν ἦν
1030 ἵππους ἄγεσθαι, τοῖσι δ᾽ αὖ τὰ μείζονα
νικῶσι, πυγμὴν καὶ πάλην, βουφόρβια·
γυνὴ δ᾽ ἐπ᾽ αὐτοῖς εἵπετ᾽· ἐντυχόντι δὲ
αἰσχρὸν παρεῖναι κέρδος ἦν τόδ᾽ εὐκλεές.
ἀλλ᾽, ὥσπερ εἶπον, σοὶ μέλειν γυναῖκα χρή·
1035 οὐ γὰρ κλοπαίαν, ἀλλὰ σὺν πόνῳ λαβὼν
ἥκω· χρόνῳ δὲ καὶ σύ μ᾽ αἰνέσεις ἴσως.
ΑΔ. οὔτοι σ᾽ ἀτίζων οὐδ᾽ ἐν ἐχθροῖσιν τιθεὶς
ἔκρυψ᾽ ἐμῆς γυναικὸς ἀθλίους τύχας·
ἀλλ᾽ ἄλγος ἄλγει τοῦτ᾽ ἂν ἦν προσκείμενον,
1040 εἴ του πρὸς ἄλλου δώμαθ᾽ ὡρμήθης ξένου·
ἅλις δὲ κλαίειν τοὐμὸν ἦν ἐμοὶ κακόν.
γυναῖκα δ᾽, εἴ πως ἔστιν, αἰτοῦμαί σ᾽, ἄναξ,
ἄλλον τιν᾽ ὅστις μὴ πέπονθεν οἷ᾽ ἐγὼ
σώζειν ἄνωχθι Θεσσαλῶν· πολλοὶ δέ σοι
1045 ξένοι Φεραίων· μή μ᾽ ἀναμνήσῃς κακῶν.
οὐκ ἂν δυναίμην τήνδ᾽ ὁρῶν ἐν δώμασιν
ἄδακρυς εἶναι· μὴ νοσοῦντί μοι νόσον
προσθῇς· ἅλις γὰρ συμφορᾷ βαρύνομαι.
ποῦ καὶ τρέφοιτ᾽ ἂν δωμάτων νέα γυνή;
1050 νέα γάρ, ὡς ἐσθῆτι καὶ κόσμῳ πρέπει.
πότερα κατ᾽ ἀνδρῶν δῆτ᾽ ἐνοικήσει στέγην;
καὶ πῶς ἀκραιφνὴς ἐν νέοις στρωφωμένη
ἔσται; τὸν ἡβῶνθ᾽, Ἡράκλεις, οὐ ῥᾴδιον
εἴργειν· ἐγὼ δὲ σοῦ προμηθίαν ἔχω.
1055 ἢ τῆς θανούσης θάλαμον ἐσβήσας τρέφω;
καὶ πῶς ἐπεσφρῶ τήνδε τῷ κείνης λέχει;
διπλῆν φοβοῦμαι μέμψιν, ἔκ τε δημοτῶν,
μή τίς μ᾽ ἐλέγξῃ τὴν ἐμὴν εὐεργέτιν
προδόντ᾽ ἐν ἄλλοις δεμνίοις πίτνειν νέας,
1060 καὶ τῆς θανούσης· ἀξία δέ μοι σέβειν·
πολλὴν πρόνοιαν δεῖ μ᾽ ἔχειν. σὺ δ᾽ ὦ γύναι,
ἥτις ποτ᾽ εἶ σύ, ταὔτ᾽ ἔχουσ᾽ Ἀλκήστιδι
μορφῆς μέτρ᾽ ἴσθι· καὶ προσήιξαι δέμας.
οἴμοι. κόμιζε πρὸς θεῶν ἐξ ὀμμάτων
1065 γυναῖκα τήνδε, μή μ᾽ ἕλῃς ᾑρημένον.
δοκῶ γὰρ αὐτὴν εἰσορῶν γυναῖχ᾽ ὁρᾶν
ἐμήν· θολοῖ δὲ καρδίαν, ἐκ δ᾽ ὀμμάτων
πηγαὶ κατερρώγασιν· ὦ τλήμων ἐγώ,
ὡς ἄρτι πένθους τοῦδε γεύομαι πικροῦ.
1070 ΧΟ. ἐγὼ μὲν οὐκ ἔχοιμ᾽ ἂν εὖ λέγειν τύχην·
χρὴ δ᾽, ὅστις εἶ σύ, καρτερεῖν θεοῦ δόσιν.

***
ΚΟΡ. Άδμητε, έρχεται κάποιος στο παλάτι·
ο γιος είναι, νομίζω, της Αλκμήνης.
Έρχεται ο Ηρακλής συνοδεύοντας μια γυναίκα πεπλοσκέπαστη από πάνω ως κάτω.
ΗΡΑ. Πρέπει ανοιχτά στους φίλους να μιλούμε,
Άδμητε, κι όχι το παράπονό μας
κρυφά να το κρατούμε στην καρδιά μας.
1010 Εγώ είχα την αξίωση, μια και δίπλα
στη συμφορά σου βρέθηκα, ν᾽ αφήσεις
να δείξω ότ᾽ είμαι φίλος σου, μα εσύ
για την κηδεία δε μου ᾽πες της κυράς σου
και με φιλοξενούσες εδώ μέσα,
για ξένη συμφορά σα να γνοιαζόσουν.
Και σπονδές στους θεούς, στεφανωμένος,
έκανα εγώ, σε σπίτι που είχε πένθος.
Το ᾽χω παράπονο, όμως κι άλλη λύπη
στη λύπη σου δε θέλω να προσθέσω.
Τώρα άκουσε γιατί ήρθα πίσω. Τούτη
1020 τη γυναίκα για μένα φύλαξε, ώσπου,
το ρήγα αφού σκοτώσω των Βιστόνων,
πίσω να ᾽ρθω με τ᾽ άλογα της Θράκης.
Αν σκοτωθώ —που κούφια να ᾽ναι η ώρα—
ας μείνει για δουλεύτρα του σπιτιού σου.
Κουράστηκα πολύ να την κερδίσω·
δημόσιο αγώνα κάποιοι αθλοθετούσαν,
έργο άξιο για αθλητές, κι αυτή την πήρα
για νίκης έπαθλο· ήταν τα βραβεία,
1030 για τα ελαφρά αγωνίσματα άλογα· όσοι
θα νικούσαν σε πάλη ή πυγμαχία
βοδιών κοπάδια θα ᾽παιρναν· κατόπι
ερχόταν η γυναίκα· μια κι η τύχη
μ᾽ έφερ᾽ εκεί, θα ᾽ταν ντροπή να χάσω
τέτοιο ένα κέρδος και μια τέτοια δόξα.
Ανάλαβέ τη εσύ, το ξαναλέω·
την κέρδισα με ιδρώτα, δεν την έκλεψα·
με τον καιρό, κι εσύ θα συμφωνήσεις.
ΑΔΜ. Αν σου ᾽κρυψα, Ηρακλή, τη συμφορά μου,
αψηφισιά δεν ήταν ούτε κι έχθρα·
μα πόνο εγώ θα πρόσθετα στον πόνο,
1040 αν σε άλλου φίλου πήγαινες το σπίτι·
μου ᾽φτανε που θρηνούσα τον καημό μου.
Όσο για τη γυναίκ᾽ αυτή, άρχοντά μου,
θερμοπαρακαλώ, κι αν είναι τρόπος,
ανάθεσε τη φύλαξή της σε άλλον
κανένα Θεσσαλό, που να μην είναι
στη θλιβερή μου θέση· κι έχεις φίλους
πολλούς Φεραίους· μη μου θυμίζεις πίκρες.
Πώς να τη βλέπω εδώ και να μην κλαίω;
Κι άλλον καημό μη βάλεις στον καημό μου·
η συμφορά μου είναι βαριά· μου φτάνει.
Και πού να μείνει εδώ μια νέα γυναίκα;
1050 Τη δείχνουν νέα τα ρούχα, τα στολίδια…
Να μένει εκεί που μένουν άντρες; Ξέρεις
αγνή αν θα κρατηθεί, ως θα τριγυρίζει
μες στους νεαρούς; Δε συγκρατιέται η νιότη.
Κι εγώ, Ηρακλή μου, γνοιάζομαι για σένα.
Να μπει στης πεθαμένης τον κοιτώνα;
Πώς να τη βάλω στο κρεβάτι εκείνης;
Θα ᾽χω διπλή κατακραυγή: απ᾽ τον κόσμο,
που ίσως θα πει πως σε άλλης πέφτω στρώμα
προδίνοντας αυτή που μ᾽ έχει σώσει,
1060 κι από την ίδια εκείνη· της οφείλω
σεβασμό, και το νου μου πρέπει να έχω.
Εσύ, κοπέλα, όποια κι αν είσαι, μοιάζεις
πάρα πολύ στο ανάστημα, στο σώμα,
να ξέρεις, με την Άλκηστη. Οχ, αλί μου!
Πάρ᾽ τη, παρακαλώ, να μην τη βλέπω·
είμαι συντρίμμι, μη μ᾽ αποτελειώσεις.
Τη βλέπω και θαρρώ πως βλέπω εκείνη·
ξεσκίζεται η καρδιά μου, και τα δάκρυα,
βροχή, με πνίγουν. Συφορά μου! Αρχίζω
να γεύομαι της θλίψης μου την πίκρα.
1070 ΚΟΡ. Η τύχη σου βαριά, χρωστούμε ωστόσο
υπομονή, σ᾽ ό,τι οι θεοί μάς δίνουν.

Μορφές και Θέματα της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας: ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ - ΠΕΛΙΑ

ΠΕΛΙΑ

(περιστέρι)

 

Η Πελία ήταν συγγένισσα του βασιλιά της Κύπρου Κινύρα και του γιου του Άδωνη. Την πάντρεψε ο βασιλιάς με τον ωραίο Μήλο, που καταγόταν από τη Δήλο και ήταν φίλος καρδιακός και σύντροφος του γιου του Άδωνη.

 

Όταν ο αγαπημένος της Αφροδίτης Άδωνης πέθανε κυνηγώντας έναν κάπρο, ο άνδρας της, από λύπη για τον άδικο χαμό του φίλου του, κρεμάστηκε σε ένα δέντρο που πήρε το όνομά του -μηλιά-, η Πελία, συγκλονισμένη από τον διπλό χαμό, του συζύγου της Μήλου και του συγγενή της Άδωνη, κρεμάστηκε και αυτή. Και η θεά Αφροδίτη, εκτιμώντας τα δυνατά συναισθήματα του παντρεμένου ζευγαριού μεταξύ τους και για τον Άδωνη, μεταμόρφωσε την Πελία σε περιστέρι και τον Μήλο στον καρπό της μηλιάς. Η ιστορία αυτή είναι γνωστή μόνο από τον υπομνηματιστή του Βιργιλίου Σέρβιου (Σχόλ. στον Βιργ. Εκλ. 8.37).

 

Σε περιστέρι μεταμορφώθηκαν και οι τρεις Οἰνοτρόποι ή Οἰνοτρόφοι κόρες του βασιλιά Άνιου από τη Δήλο Ελαΐδα, Σπερμώ, Οινώ· η Κόμβη/Χαλκίδα, η Κτήσυλλα από την Κέα, οι Πελιάδες ή Πλειάδες.

Αυτό που δίνει νόημα στη ζωή μας

Έχετε αναρωτηθεί ποιος είναι ο σκοπός της ζωής σας; Πέρα από τη φυσική επιδίωξη για ασφάλεια, ευχαρίστηση, αγάπη και αναγνώριση, τι είναι αυτό που δίνει νόημα στη ζωή σας;

Τις στιγμές που πέφτουν οι έντονοι ρυθμοί της καθημερινότητας, για παράδειγμα, καθώς ξεκουράζεστε στη βεράντα του σπιτιού σας ή περπατάτε στη φύση, εκείνες τις ώρες όπου σκέφτεστε βαθύτερα ερωτήματα, τι είναι αυτό που σας συγκινεί; Όταν αισθάνεστε την ανάγκη να αποτελέσετε μέρος σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό σας, τι είναι αυτό που σας ελκύει; Ποιο είναι το δικό σας δώρο στον κόσμο;

Αυτά είναι καίρια ζητήματα για όλους μας. Ακόμα κι αν δεν το έχετε ποτέ σκεφτεί, εάν πλησιάζετε την μέση ηλικία ή είστε σε μια περίοδο κρίσης και μετάβασης, αυτό το θέμα μπορεί μόλις τώρα να αναδύεται στη συνείδησή σας. Αν έχετε φτάσει στο σημείο της ψυχολογικής σας εξέλιξης όπου οι βασικές σας ανάγκες καλύπτονται, ενδεχομένως αυτά τα ευρύτερα ερωτήματα να αποτελούν πλέον σημαντική προτεραιότητα για σας.

Ως σκοπό ζωής εννοούμε τη συνεισφορά μας στον κόσμο, η οποία χρησιμοποιεί ολόκληρο τον εαυτό μας πλήρως και δίνει στη ζωή μας πάθος, πληρότητα και νόημα μέσα από την αφοσίωση σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό μας. Θα μπορούσε να είναι έργο κοινωνικής μεταρρύθμισης, υπηρεσία σε ανθρώπους που έχουν ανάγκη, απελευθέρωση της δημιουργικότητάς μας ή ανάπτυξη του υψηλότερου πνευματικού/ψυχικού μας δυναμικού.

Ο καθένας μας έχει ένα σκόπο ζωής να δημιουργήσει ή να ανακαλύψει.

Είναι σαφές ότι σε ένα ορισμένο επίπεδο ψυχολογικής ανάπτυξης, χρειάζεται να εντοπίσουμε και να εκδηλώσουμε αυτό το σκοπό. Μπλοκάρισμα στον τομέα αυτό μπορεί να οδηγήσει σε απάθεια, κατάθλιψη, απελπισία και μια ποικιλία άλλων ψυχολογικών συμπτωμάτων. Μπορεί ακόμη και να οδηγήσει σε σωματικά συμπτώματα. Αντίθετα, η εύρεση και εκπλήρωση του σκοπού της ζωής μας μπορεί να οδηγήσει σε χαρά και ικανοποίηση τέτοιου βάθους που δεν συγκρίνεται με επιδιώξεις που είναι περισσότερο προσανατολισμένες στον εαυτό. Πώς μπορούμε να το καταφέρουμε αυτό; Αρχικά δημιουργούμε ένα χόμπι ή ψυχαγωγικό ενδιαφέρον σε κάτι που μας προσφέρει διασκέδαση, μάθηση και εξέλιξη και γίνεται αβίαστα στη ζωή μας, χωρίς στρες, με «ροή». Κατόπιν μαθαίνουμε να αξιοποιούμε αυτό το ευγενές πάθος, αυτή τη «ροή», με έναν τρόπο που μας φέρνει χαρά ή να τη μετατρέπουμε σε επάγγελμα ή τρόπο για να βγάζουμε τα προς το ζην.

Ο καλύτερος τρόπος για να βρούμε το πάθος ή τη «ροή» είναι απλά να ζούμε τη ζωή και να δοκιμάζουμε διαφορετικές εμπειρίες μέσα σε ένα ευρύ φάσμα δυνατοτήτων. Μια μέρα θα παρατηρήσουμε ότι σε κάποια τέτοια ενασχόληση είμαστε σε μια κατάσταση αβίαστης επίγνωσης, όπου το σώμα, το μυαλό και η ψυχή μας είναι σε φάση εγρήγορσης, περιέργειας, ενεργοποίησης, επαφής με το «εδώ και τώρα» και με κίνητρο να διακριθούμε. Αυτή η στιγμή διαύγειας είναι αρκετά ουσιαστική και διαχρονική για όσους τη βιώνουν. Μπορούμε όλοι να το βιώσουμε αυτό.

Σύμφωνα με τον Csikszentmihalyi (1990), ροή είναι η ευχαρίστηση που βιώνουμε όταν αντιλαμβανόμαστε ότι οι δεξιότητές μας ταιριάζουν με τις διαφαινόμενες προκλήσεις μιας συγκεκριμένης δραστηριότητας.

Η ευτυχία προκύπτει με φυσικό τρόπο όταν είμαστε σε «ροή», καθώς ο νους είναι ελεύθερος από σκέψεις που αποσπούν την προσοχή και είμαστε παρόντες σε αυτό που συμβαίνει στην τρέχουσα χρονική στιγμή, οπότε δεν μπορούν να προκύψουν οι νευρωτικές φαντασιώσεις τραυμάτων του παρελθόντος και μελλοντικοί φόβοι σε αυτή την κατάσταση. Αυτό μπορεί να συμβαίνει χωρίς να το παρατηρούμε. Για παράδειγμα, καθώς μαγειρεύουμε, περιποιούμαστε τον κήπο, βάφουμε, αθλούμαστε ή συλλέγουμε γραμματόσημα. Όταν αυτό σας συμβαίνει, παρατηρήστε πώς χαίρεστε και η πραγματικότητά σας χαρακτηρίζεται από ενθουσιασμό, διασκέδαση, χαρά, ενεργητικότητα και εγρήγορση.

Όταν ανακαλύψετε αυτή την αίσθηση πάθους, ροής ή σκοπού, θα βρείτε την ευτυχία μέσα από την επιδίωξη αυτού που ονειρεύεστε. Σύμφωνα με έρευνες, η έλλειψη ευχαρίστησης στην εργασία είναι μια από τις τρεις πιο κοινές αιτίες της αίσθησης αδυναμίας και δυστυχίας στους ανθρώπους. Αν αλλάξετε αυτή την πτυχή της ζωής σας και την μετατρέψετε προς την κατεύθυνση του πάθους και του σκοπού της ζωής σας, θα απαλλαγείτε από ένα σημαντικό παράγοντα στρες και δυσφορίας και θα την αντικαταστήσετε με μια ισχυρή πηγή έμπνευσης και ευτυχίας.

Εάν δεν μπορείτε ακόμα να βρείτε τι σας κάνει να νιώθετε «ροή», τότε ξεκινήστε με μικρά βήματα. Για παράδειγμα, οι μελέτες δείχνουν πως υιοθετώντας τυχαίες πράξεις καλοσύνης και συμπόνιας προς τους άλλους, υπονομεύουμε τις ρίζες της κατάθλιψης και δυστυχίας και δημιουργούμε τα θεμέλια της αληθινής ευτυχίας. Δεν είναι όλοι σε θέση, ούτε υποχρεούνται να κάνουν μια τεράστια αλλαγή στη ζωή τους για να βρουν την ευτυχία. Μπορούμε όμως όλοι να ξεκινήσουμε με μικρά καθημερινά βήματα ανθρωπιάς, ευγένειας πράξεις προσφοράς και καλής θέλησης προς τους άλλους.

Αν κάτι σας συγκινεί, τότε αυτό το κάτι έχει νόημα. Δώστε προσοχή σε ό, τι σας συγκινεί, στα πράγματα που σας επηρεάζουν περισσότερο. Όλα αυτά τα πράγματα έχουν σημασία. Όλα αυτά τα πράγματα έχουν νόημα για σας. Όσο περισσότερο γνωρίζετε τι σας δίνει ζωντάνια, τόσο περισσότερο μπορείτε να στηρίζεστε σε αυτό.

Ποιες είναι οι αλληλεπιδράσεις, τα μηνύματα, οι ιστορίες, τα αποσπάσματα, που σας συγκινούν; Όσο περισσότερο μπορείτε να καταλάβετε τα πράγματα που σας συγκινούν στο παρόν, τόσο περισσότερο μπορείτε να δημιουργήσετε πράγματα που θα συγκινούν εσάς και τους άλλους στο μέλλον.

Συναισθηματικός εκβιασμός: πιο συχνός και πιο αληθινός απ΄ό,τι νομίζουμε

Συναισθηματικός εκβιασμός: μία αόρατη μορφή κακοποίησης. Τί είναι ο συναισθηματικός εκβιασμός; Ο όρος συναισθηματικός εκβιασμός αναφέρεται σε μία μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης που συμβαίνει μέσα στα πλαίσια στενών προσωπικών σχέσεων: μπορεί να είναι η σχέση ανάμεσα σε μία μητέρα και το παιδί της, η σχέση μεταξύ συζύγων, αδελφών, ακόμη και μεταξύ πολύ στενών φίλων.

 

Σε αυτές τις σχέσεις, το ένα μέλος χρησιμοποιεί ψυχολογική πίεση προκειμένου να επιτύχει τους σκοπούς του, ενώ το άλλο μέλος υποχωρεί μπροστά στο φόβο των συνεπειών. Ο συναισθηματικός εκβιασμός είναι μία μορφή ψυχολογικής κακοποίησης με πολύ δυσάρεστες συνέπειες.

Πώς λειτουργεί;

Ο «συναισθηματικός εκβιαστής» προβάλλει τις απαιτήσεις του και τις ανάγκες του πάνω από οτιδήποτε άλλο: προκειμένου να βεβαιωθεί ότι θα πάρει αυτό που επιθυμεί χρησιμοποιεί ψυχολογική πίεση απειλώντας, άμεσα ή έμμεσα, ότι αν δε γίνει το δικό του θα υπάρξουν συνέπειες. Υπάρχουν διαφορετικές μορφές συναισθηματικού εκβιασμού. Ο εκβιαστής μπορεί να απειλεί ότι θα κάνει κακό στον εαυτό του (όχι απαραίτητα σωματικό), ότι θα τιμωρήσει το «θύμα» του αν δεν ανταποκριθεί ή μπορεί να παριστάνει το μάρτυρα προκαλώντας συναισθήματα ενοχής και οίκτου. Υπάρχουν επίσης εκείνοι που χρησιμοποιούν μία μορφή δωροδοκίας, υποσχόμενοι διάφορα ανταλλάγματα προκειμένου να επιτύχουν το σκοπό τους.

 

Παραδείγματα συναισθηματικού εκβιασμού.

Οι μάρτυρες. Σκεφτείτε μία μητέρα η οποία στερεοτυπικά όταν επιθυμεί κάτι, επαναλαμβάνει στα παιδιά της ότι «έκανε τα πάντα και ξόδεψε όλη της τη ζωή» για να τα μεγαλώσει σωστά ή ένα σύζυγο ο οποίος πάντα προβάλλει το γεγονός ότι εργάζεται σκληρά για να μη λείψει τίποτα στην οικογένειά του. Αυτοί οι άνθρωποι χρησιμοποιούν την ενοχή και την υποχρέωση σαν μοχλό για να επιτύχουν το σκοπό τους.

Οι τιμωροί. Οι τιμωροί χρησιμοποιούν απειλές και κυρώσεις για να πιέσουν τις καταστάσεις. Μπορεί να απειλούν ότι θα τους συμβούν επώδυνα πράγματα αν δεν τους βοηθήσουμε, ότι θα είναι δυστυχείς, ότι θα κινδυνέψουν ή ακόμα ότι θα μας κάνουν να υποφέρουμε αν δεν ενδώσουμε στις πιέσεις τους.

Οι δωροδοκούντες. Προκειμένου να αποσπάσουν αυτό που θέλουν από το «θύμα» του εκβιασμού τους, δίνουν υποσχέσεις και ανταλλάγματα: «Αν κάνεις αυτό που θέλω, θα συνεχίσω να σε φροντίζω».

 

Πώς αισθάνονται τα «θύματα» του συναισθηματικού εκβιασμού;

Οι συνέπειες του συνεχιζόμενου συναισθηματικού εκβιασμού είναι οδυνηρές για τον ψυχισμό των θυμάτων. Αισθάνονται ανασφαλείς, ασήμαντοι και έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση ενώ κάθε φορά που κάνουν κάτι για τον εαυτό τους νιώθουν εγωιστές. Τα κύρια συναισθήματα που εμπνέει ο συναισθηματικός εκβιασμός είναι φόβος, υποχρέωση και ενοχή. Το αποτέλεσμα είναι ότι το «θύμα» εμπλέκεται σε έναν ιστό από τον οποίο αισθάνεται αδύναμο ή ανίκανο να ξεφύγει.

Οι άνθρωποι που πέφτουν «θύματα» συναισθηματικού εκβιασμού είναι συνήθως άνθρωποι με έντονα αλτρουιστικά αισθήματα αλλά ταυτόχρονα φοβούνται και αποφεύγουν τη ρήξη, το θυμό και τη διαφωνία. Έχουν μεγάλη ανάγκη να τους αγαπούν, να τους αποδέχονται και να έχουν ανθρώπους γύρω τους. Γίνονται έτσι ευάλωτοι στις συναισθηματικές πιέσεις και εύκολα υπαναχωρούν με αποτέλεσμα να βάζουν πάντοτε τις ανάγκες τους σε δεύτερο πλάνο.

 

Είμαι «θύμα» συναισθηματικού εκβιασμού;

Παρόλο που πρόκειται για μία μορφή ψυχολογικής βίας και κακοποίησης, πολλές φορές οι άνθρωποι δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ή να παραδεχτούν τι τους συμβαίνει. Οι συναισθηματικοί εκβιαστές:

 

- Σας απειλούν ότι θα σας εγκαταλείψουν αν δεν κάνετε αυτό που σας ζητούν.
- Όταν τους αρνηθείτε κάτι, σας κάνουν τη ζωή δύσκολη.

- Σας κατηγορούν ότι είστε εγωιστές, άπληστοι, ότι σκέφτεστε μόνο τον εαυτό σας.

- Σας δίνουν υποσχέσεις τις οποίες σπάνια τηρούν όταν τελικά πετύχουν αυτό που θέλουν.

- Αφήνουν να εννοηθεί ότι αν δεν τους βοηθήσετε θα τους συμβεί κάτι κακό.

- Επαναλαμβάνουν διαρκώς πόσο τους απογοητεύετε, πόσο δεν το περίμεναν αυτό από σας και πόσο τους πληγώνει η συμπεριφορά σας.

- Σας υπενθυμίζουν συχνά πόσα έχουν κάνει για σας και άρα, πόσο υποχρεωμένοι είστε.

- Σας λένε καλά λόγια και σας φέρονται καλά όσο τους δίνετε ό,τι σας ζητήσουν αλλά τα αναιρούν όλα και γίνονται σκληροί και επιθετικοί στο πρώτο όχι που θα πείτε.

- Χρησιμοποιούν τα χρήματα σαν απειλή ή σαν εργαλείο για να σας χειριστούν.

Πώς να το αντιμετωπίσετε.

Οι σχέσεις που βασίζονται σε μηχανισμούς συναισθηματικού εκβιασμού είναι συνήθως βαθιά ριζωμένες και αντιστέκονται σθεναρά στην αλλαγή.

Αναγνωρίστε τη μορφή του εκβιασμού. Παρόλο που ο συναισθηματικός εκβιασμός, ειδικά όταν συμβαίνει χρόνια, μας δημιουργεί σύγχυση και θολώνει τη σκέψη μας, είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε τα κίνητρα της συμπεριφοράς μας. Νιώθετε ενοχή, φόβο και υποχρέωση;

Βάλτε όρια. Σπάστε το φαύλο κύκλο του εκβιασμού βάζοντας όρια και κρατήστε τα. Αυτό θα δώσει το μήνυμα ότι έχετε τη δύναμη να πείτε όχι σε κάτι που θεωρείτε παράλογο.
 

Φροντίστε τον εαυτό σας. Εξετάστε τις προσωπικές σας ανάγκες και επιθυμίες χωρίς να επηρεάζεστε από το φόβο της απειλής. Τι θα κάνατε για τον εαυτό σας αν είχατε απόλυτη ελευθερία;

Δείτε τον εαυτό σας από απόσταση. Πώς θα κρίνατε εσείς τον εαυτό σας; Τι ρόλο έχετε παίξει σε αυτή τη σχέση; Τι συμβουλή θα δίνατε σε έναν άνθρωπο που βρίσκεται στη θέση σας;

Ξεκινήστε με μικρές αλλαγές. Κάνοντας μικρές προσωπικές επιλογές σε καθημερινή βάση και υποστηρίζοντας τον εαυτό σας, θα σας βοηθήσει όχι μόνο να βάλετε όρια αλλά και να θυμηθείτε σταδιακά πώς είστε δυνατοί, αξιόλογοι και πως η αγάπη και η συντροφιά σας αξίζει, χωρίς να χρειάζεται να την «εξαγοράζετε» υποχωρώντας πάντα σε αυτό που σας ζητούν.

Σύνδρομο της Άννας Καρένινα: θύματα του έρωτα

Για μια υγιή σχέση είναι πολύ σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε μέσα στο μυαλό μας ότι είμαστε ολοκληρωμένα όντα και ότι ο σύντροφός μας μπορεί να μας συμπληρώνει αλλά στην περίπτωση που μας αφήσει δεν παύουμε να είμαστε ολοκληρωμένοι. Ο Λέων Τολστόι έγραψε μια κλασική νουβέλα για την παγκόσμια λογοτεχνία. Η Άννα Καρένινα αντικατοπτρίζει τον πιο παθιασμένο, έντονο και επικίνδυνο έρωτα που πάντα οδηγεί σε τραγικό τέλος. Ωστόσο, όταν μιλάμε για το Σύνδρομο της Άννας Καρένινα δεν αναφερόμαστε σε καμία περίπτωση στο εξαιρετικά δραματικό τέλος της πρωταγωνίστριας της νουβέλας.

Αναφερόμαστε κυρίως στην εμμονή, στο πάθος και στη συναισθηματική προσκόλληση που μπορεί να βιώσουμε αν ερωτευτούμε και όλα αυτά μπορούν να μας κάνουν να ξεπεράσουμε τα όριά μας. 

Σήμερα θα μιλήσουμε για τους κινδύνους που κρύβει αυτό το επίπεδο πάθους, το οποίο μπορεί να μας αφήσει περισσότερο πληγωμένους παρά ωφελημένους.  Θα εξηγήσουμε γιατί οι σχέσεις που περικλείονται από εμμονές μπορούν να γίνουν εξαιρετικά επιβλαβείς για την υγεία μας.

1. Σύνδρομο της Άννας Καρένινα: παθιασμένος έρωτας και οι κίνδυνοι που κρύβει

Θεωρείται ότι όταν κάποιος έχει βιώσει έναν πολύ παθιασμένο έρωτα στο παρελθόν, συνεχίζει να λαχταρά αυτό το αίσθημα ανεξάρτητα από τον πόνο που του προκάλεσε όταν τον έχασε.

Τα έντονα αισθήματα μάς κάνουν να νιώθουμε ζωντανοί, γεμάτοι έντονα συναισθήματα, όπου η σωματική έλξη, το συναισθηματικό δέσιμο, η αμοιβαία δέσμευση και η εμμονή μπορούν να σχηματίσουν μια προσκόλληση όπου το “εγώ κι εσύ” αποκτά το πλήρες νόημά του και όλα αλληλοσυνδέονται. Στις σχέσεις των δύο φύλων αναφέρεται ένα ενδιαφέρον άρθρο των Pazos Gómez, M., Delgado, A. O., & Gómez, Á. H.

 

Ωστόσο, υπάρχει μια σειρά κινδύνων που πρέπει να έχουμε υπόψη μας:

• Όσοι πάσχουν από το σύνδρομο της Άννας Καρένινα έχουν βιώσει κάτι πολύ πιο έντονο από ένα απλό φλερτ. Στην πραγματικότητα πάσχουν από συναισθηματική-ψυχαναγκαστική διαταραχή. Αυτή χαρακτηρίζεται από ορισμένη έλλειψη προσωπικού ελέγχου, από μια απόλυτη εξάρτηση κατά την οποία δεν μπορούν να τεθούν τα όρια που χρειάζονται. Είμαστε διατεθειμένοι να χάσουμε τον εαυτό μας για το αγαπημένο μας πρόσωπο, να εγκαταλείψουμε αυτό που χαρακτηρίζει την προσωπικότητά μας και να αφήσουμε τον άλλο να μας ελέγχει απλά και μόνο για να τον έχουμε κοντά μας.
• Ο έρωτας τον οποίο αισθανόμαστε δεν μας προσφέρει πραγματική ευτυχία καθώς το πιο συχνό αίσθημα είναι αυτό της αγωνίας και αυτό επειδή δεν έχουμε κάθε στιγμή στο πλευρό μας το αγαπημένο μας πρόσωπο, λόγω έλλειψης εμπιστοσύνης, του φόβου της εγκατάλειψης ή της απιστίας και λόγω της σκέψης ότι ο σύντροφός μας δεν μας δίνει όσα του δίνουμε εμείς.
• Σιγά-σιγά χάνουμε την αυτοεκτίμησή μας, την ακεραιότητά μας, την εσωτερική μας ισορροπία. Επικεντρώνοντας τη ζωή μας γύρω από ένα άλλο πρόσωπο με τόση εμμονή, στο τέλος χάνουμε τη δική μας ζωή. Και δεν υπάρχει τίποτε πιο καταστροφικό από αυτό.

2. Παθιασμένος έρωτας: πώς να τον ελέγξουμε;

Όλοι γνωρίζουμε ότι στα αρχικά στάδια μιας σχέσης είναι φυσιολογικό να αισθανόμαστε ένα έντονο και απερίγραπτο πάθος. Ωστόσο, υπάρχουν αρκετά πράγματα τα οποία θα πρέπει να έχετε υπόψη σας προκειμένου να αποφύγετε το σύνδρομο της Άννας Καρένινα. Επικεντρωθείτε σε αυτά τα τρία σημεία: 

• Ποτέ μην ψάχνετε να βρείτε ένα σύντροφο για να συμπληρώσει τα κενά σας ή για να γίνει το άλλο σας μισό. Στόχος της ζωής μας δεν πρέπει να είναι να βρούμε το καλύτερο άλλο μας μισό. Αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι να αναπτυχθούμε εσωτερικά, να είμαστε ολοκληρωμένοι, ισορροπημένοι και ώριμοι, ικανοί να είμαστε ευτυχισμένοι ακόμη και μόνοι μας και παράλληλα ικανοί να κάνουμε τους άλλους ευτυχισμένους. Μην ψάχνετε να βρείτε άλλους για να γεμίσουν τα κενά σας, να εξαφανίσουν τους φόβους σας. Προσπαθήστε να βρείτε ένα σύντροφο με τον οποίο θα μπορέσετε να αναπτύξετε μια σχέση αμοιβαίου εμπλουτισμού.
• Προσπαθήστε να αποφύγετε τη δημιουργία μιας προσκόλλησης με το σύντροφό σας που δεν θα σας αφήνει περιθώρια ελευθερίας. Δεν θα σας επιτρέπει να αναπτύξετε την προσωπικότητά σας, θα σας κάνει να χάσετε την ακεραιότητά σας ή οτιδήποτε σας χαρακτηρίζει. Αγάπη σημαίνει νίκη, ανάπτυξη και όχι υπέρβαση των ορίων. Όσον αφορά στις εμμονές, ποτέ δεν είναι καλές καθώς θέτουν φραγμούς και όρια στη ζωή. Από τη στιγμή που θα βάλετε κάποιο άλλο άτομο σαν βασική προτεραιότητα στη ζωή σας, θα αρχίσετε να χάνετε πράγματα. Θα παραμερίσετε τα χόμπι σας, τους φίλους σας ή μπορεί να αντικαταστήσετε ακόμη και τις δικές σας αξίες. Σίγουρα όλα αυτά δεν θα σας κάνουν καλό. Αρκεί να θυμάστε την Άννα Καρένινα και το απόλυτο πάθος της για τον Κόμη Βρόνσκι. Ήρθε η στιγμή που παραμέρισε μέχρι και τον ίδιο της το γιο.

• Ποτέ μην κάνετε το λάθος να ερωτευτείτε με κλειστά τα μάτια. Ερωτευτείτε με μάτια ανοιχτά, με καρδιά ανοιχτή, να αγαπάτε με ένα συνειδητό τρόπο, γνωρίζοντας όλα όσα κάνετε.  Παράλληλα όμως να βλέπετε τι κάνει και ο άλλος για σας. Σέβεται τις ανάγκες σας; Σας ακούει και λαμβάνει υπόψη του τη γνώμη σας; Σας αφήνει να αναπτυχθείτε σαν προσωπικότητα ενώ παράλληλα δίνει τα απαραίτητα περιθώρια και στη σχέση σας να αναπτυχθεί; Η πραγματική αγάπη δεν είναι εμμονή. Είναι καθημερινή ευτυχία όπου το ζευγάρι γνωρίζει πώς μπορεί να επιλύσει προβλήματα, ο ένας ακούει τον άλλο και οι δυο σέβονται τη σχέση τους, δεν υπάρχει ζήλια ή έλλειψη εμπιστοσύνης ή εκφοβισμός.

Να θυμάστε ότι το σύνδρομο της Άννας Καρένινα είναι πολύ κοινό στις μέρες μας. Επομένως, ερωτευτείτε με πάθος, με ένταση αλλά ποτέ με κλειστά μάτια.

Όποιος σκέφτεται διαφορετικά από τη μάζα θεωρείται τρελός

Δοκίμασε να σκεφτείς ελαφρώς διαφορετικά από τον κόσμο και όλοι θα αρχίσουν να σε υποπτεύονται: κάτι δεν πάει καλά, είσαι τρελός. Εάν ανήκεις στην μάζα, θεωρείσαι λογικός.

Μπορεί η μάζα να είναι στα πρόθυρα της…τρέλας, αλλά δεν είναι αυτό το θέμα. Εσύ πρέπει απλά να ανήκεις στην μάζα και να συμπεριφέρεσαι όπως όλοι οι άλλοι. Δεν υπάρχουν εξαιρέσεις. Δεν υπάρχουν περιθώρια για την ατομικότητα. Τα άτομα κλείνονται σε ψυχιατρείο.

Τρελούς θεώρησαν όλους τους πρωτοπόρους, τρελό θεώρησαν τον Σωκράτη. Οι μάζες θεωρούν τρελό οποιονδήποτε δεν ανήκει στην συλλογική τρέλα, οποιονδήποτε ξεφεύγει από αυτήν την τρέλα. Αλλά αυτή η τρέλας είναι ο μοναδικός τρόπος για να…εξαγνιστείς!

Ο άνθρωπος δεν είναι ένα ον αλλά μια διαδικασία, δεν είναι ένα ον αλλά ένα γίγνεσθαι. Ο σκύλος γεννιέται και πεθαίνει σκύλος. Η κατάσταση δεν είναι η ίδια όσον αφορά τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος μπορεί να γεννηθεί άνθρωπος και να πεθάνει σαν Βούδας! Καμμιά άλλη ύπαρξη, εκτός του ανθρώπου, δεν εξελίσσεται ανάμεσα στην γέννηση και στον θάνατο. Αλλά για να φτάσεις σε αυτό θα πρέπει να είσαι ο κεραυνός που θα κάψει ό,τι σάπιο υπάρχει μέσα σου. Πρέπει να είσαι αρκετά τρελός για να πας πέρα από όλες τις υποκρισίες, όλες τις ιδιομορφίες, όλες τις μάσκες που ο άνθρωπος έχει δημιουργήσει για να μείνει εκεί που είναι, για να μην εξελιχθεί.

Η μάζα, ο κόσμος, θα καταδικάσει όλους τους “επαναστάτες”, όλα τα επαναστατικά πνεύματα…θα πει πως είναι οι καταστροφείς. Αλλά για να δημιουργήσεις πρέπει πρώτα να καταστρέψεις. Εάν δεν καταστρέψεις ό,τι είναι άσχημο και κατακριτέο, δεν μπορείς να δημιουργήσεις την ομορφιά και το ωραίο. Εάν δεν καταστρέψεις την ψευτιά, δεν μπορείς να ανοίξεις δρόμο στην αλήθεια. Αλλά είναι πολύ δύσκολο να μην μισήσεις αυτόν τον τύπο ανθρώπων, που διαταράσσουν τον ύπνο σας, τα ψέματα σας που σας κάνουν να αισθάνεστε ασφαλείς και σας παρηγορούν. Είναι φυσικό ο κόσμος να μισεί τον άνθρωπο της αλήθειας: είναι ένας ταραξίας…με τα ψέματα σου αισθάνεσαι σίγουρος και ξαφνικά έρχεται εκείνος να υποκινήσει την αμφιβολία μέσα σου και να ταράξει την πίστη σου.

Η αλήθεια βρίσκεται πάντα σε αντίθεση με τα δόγματα των μαζών. Η αλήθεια είναι ατομική και οι μάζες δεν ενδιαφέρονται για την αλήθεια. Στις μάζες ενδιαφέρουν οι παρηγοριές και οι ανέσεις.

Οι μάζες δεν αποτελούνται από εξερευνητές, από ανθρώπους που αγαπούν τις περιπέτειες, από άτομα που προχωρούν στο άγνωστο, χωρίς φόβο, και ριψοκινδυνεύουν την ζωή τους για να ανακαλύψουν ποια είναι η σημασία της ζωής τους και ολόκληρης της ύπαρξης.

Οι μάζες θέλουν απλά να τους διηγηθείς γλυκές ψεύτικες ιστορίες, άνετες και επωφελείς. Άνευ κόπων και βασάνων επαναπαύονται και χαλαρώνουν μέσα στην ψευδαίσθηση τους που τους χρησιμεύει για παρηγοριά.

Η μάζα μισεί όποιον θέλει να είναι Άτομο, όποιον θέλει να ακολουθήσει ένα δικό του ιδιαίτερο μονοπάτι, ένα στυλ ζωής.

Οι μάζες θέλουν να είσαι απλά “ένας σαν και αυτούς”.
Ο διαχωρισμός σου τους κάνει να…φοβούνται!
Θέλουν να είσαι πράος, υπάκουος και υπόδουλος.

Εάν, με κάποιο τρόπο καταφέρεις και τους ξεπεράσεις δεν θα σε συγχωρέσουν ποτέ.

Αυτός που διαπράττει μια αδικία είναι πάντα πιο δυστυχισμένος από εκείνον που την υφίσταται

Η συνείδηση είναι το κομμάτι του εαυτού μας που, όπως το πνεύμα και η ψυχή, δεν έχει κάποιο συγκεκριμένο φυσικό σχήμα αλλά επηρεάζει τρομερά τον τρόπο που κινούμαστε στη ζωή.

Αυτό το συναίσθημα που πραγματεύεται ο Πλάτωνας αντιστοιχεί σε εκείνη τη φωνή που, όπως ο γρύλος στον Πινόκιο, μας λέει τι κάναμε καλά και τι κάναμε άσχημα και που μας τιμωρεί με την ενοχή και την ανησυχία, ώσπου να δώσουμε λύση σ’ αυτή την ανισορροπία που οι ίδιοι συμβάλαμε στο να δημιουργηθεί.

Το να έχουμε τη συνείδησή μας ήσυχη παρουσιάζει, επιπλέον, και τα εξής οφέλη για την υγεία του σώματος και του νου:

Μας βοηθάει να κοιμόμαστε καλύτερα.
Ενισχύει την αυτοεκτίμησή μας.
Συμβάλλει στο να έχουμε καλύτερη σχέση με τους άλλους.
Μας ωθεί στο να επιβραβεύουμε τον εαυτό μας, αντί να τον τιμωρούμε με το να αισθανόμαστε άσχημα.
Δημιουργεί καλές μνήμες και αναμνήσεις.
Επιτρέπει να είμαστε διαυγείς.
Μας προστατεύει από ενοχές ή ξένες υποθέσεις.
Βελτιώνει τη φυσική μας υγεία, περιορίζοντας το άγχος που ενέχει η ενοχή.
Έτσι, λοιπόν, ολοφάνερα το καλύτερο είναι να έχουμε τη συνείδησή μας ήσυχη και ικανοποιημένη.
Και πώς θα το καταφέρουμε;
Βασικά, ενεργώντας σύμφωνα με τις αξίες μας και με εντιμότητα.
Δηλαδή, τη στιγμή που παίρνουμε μια απόφαση, πρέπει να αναρωτηθούμε τι είναι αυτό που οι αρχές μας μάς ωθούν να κάνουμε και να πράξουμε ανάλογα.
Όπως έλεγε ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ στη Διαθήκη της ελπίδας:

“Πάντα έρχεται η στιγμή που κάποιος πρέπει να υιοθετήσει μια θέση που δεν είναι ούτε ασφαλής ούτε πολιτική ούτε λαϊκή, αλλά που πρέπει να την υιοθετήσει γιατί η συνείδησή του του λέει πως είναι η σωστή”.

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΗΣ ΤΡΟΙΑΣ

Να πάμε στην Ελλάδα, στο Πήλιο, στην Τρωάδα, στην Ίδη και στη Σπάρτη στον Ταΰγετο. Είναι βουνά πολύ ψηλά, είναι δηλαδή τόποι όπου η απόσταση ανάμεσα σε θεούς και ανθρώπους σχετικά μειώνεται, όπου τα όρια ανάμεσα σε θνητούς και αθανάτους δεν καταλύονται βέβαια, γίνονται όμως λιγότερο αδιαπέραστα. Εκεί πάνω παρατηρείται μια αλληλοδιείσδυση του θεϊκού και του ανθρώπινου κόσμου. Κάποιες φορές, όπως θα συμβεί και με τον πόλεμο της Τροίας, οι θεοί επωφελούνται από αυτή την εγγύτητα για να μεταφέρουν στους ανθρώπους τα κακά, τις καταστροφές που θέλουν να ξεφορτωθούν, εξαποστέλλοντάς τες από την ολόφωτη επικράτεια όπου κατοικοεδρεύουν και συγκεντρώνοντάς τες στην επιφάνεια της γης.

Όλα αρχίζουν λοιπόν στο Πήλιο, με τους γάμους του Πηλέα, του βασιλιά της Φθίας, και της Νηρηίδας Θέτιδας. Όπως πενήντα αδελφές της, παρουσίες ευμενείς και χαριτωμένες που ενδημούν στην επιφάνεια των νερών και στα βάθη της θάλασσας, η Θέτις είναι κόρη του Νηρέα. του επονομαζόμενου «γέροντα της θάλασσας». Ο Νηρέας με τη σειρά του είναι γιος του Πόντου, του Πέλαγους, τον οποίο η Γαία γέννησε ταυτόχρονα με τον Ουρανό, στις απαρχές του σύμπαντος. Από τη Δωρίδα τη μητέρα τους, οι Νηρηίδες ανήκουν στη γενιά του Ωκεανού, του αρχέγονου κοσμικού ποταμού που περιβάλλει το σύμπαν και το περισφίγγει μέσα στο κυκλικό υδάτινο δίχτυ του. Η Θέτις μαζί με την Αμφιτρίτη είναι από τις πιο αντιπροσωπευτικές Νηρηίδες. Όπως και άλλες θαλάσσιες θεές, διαθέτει το φοβερό χάρισμα των μεταμορφώσεων. Μπορεί να μεταμορφωθεί σε οτιδήποτε, μπορεί να γίνει λιοντάρι, φλόγα, φοίνικας, πουλί, ψάρι. Διαθέτει ένα ευρύ φάσμα μεταμορφώσεων. Θαλάσσια θεά. είναι ρευστή σαν το νερό, καμιά μορφή δεν μπορεί να τη φυλακίσει. Μπορεί και αλλάζει όψεις συνεχώς, ξεφεύγει από την ίδια της την παρουσία, όπως το νερό που κυλάει μέσα από τα δάχτυλά μας και δεν μπορούμε να το συγκρατήσουμε. Η θεά αυτή, εξαιτίας ίσως της τεράστιας ευελιξίας της, της ασύλληπτης ρευστότητάς της, συμβολίζει για τους Έλληνες μια συγκεκριμένη δύναμη που διαθέτουν ορισμένες θεότητες μόνο. Και κυρίως η πρώτη γυναίκα που παντρεύτηκε ο Δίας, η θεά Μήτις. Είδαμε προηγουμένως ότι ο Δίας δεν παντρεύτηκε απλώς μεταξύ άλλων και τη Μήτιδα, αλλά αυτή υπήρξε η πρώτη του γυναίκα, επειδή ακριβώς ήξερε ότι εξαιτίας των φοβερών ικανοτήτων της, της ευελιξίας, της ευστροφίας, της ρευστότητάς της, το παιδί που θα έκανε με τη Μήτιδα και αυτή θα έφερνε στον κόσμο θα τον ξεπερνούσε μια μέρα σε πονηριά και δύναμη. Για το λόγο αυτό, μόλις άφησε έγκυο τη θεά, έσπευσε με διάφορα τερτίπια να την καταπιεί, ώστε η Μήτις να γίνει εγγενής του ιδιότητα. Το παιδί που θα γεννηθεί θα είναι η Αθηνά και άλλο δε θα υπάρξει.

Έκτοτε, ο Δίας έχει αφομοιώσει πλήρως την ευμετάβλητη και επιτήδεια δύναμη που αντιπροσωπεύει η Μήτις. Δεν υπάρχει λοιπόν αγόρι που θα νικήσει τον πατέρα του, όταν έρθει εκείνη η ώρα. Έτσι, ο κλήρος που βαραίνει τους ανθρώπους αντιστρέφεται: όσο δυνατής και αν είναι ένας άνθρωπος, όσο ισχυρός, έξυπνος, βασιλιάς και κυρίαρχος, έρχεται μια μέρα που ο χρόνος τον νικάει, που η ηλικία τον βαραίνει και τότε λοιπόν το βρέφος που έφερε στον κόσμο, το νήπιο που χόρευε στα γόνατά του, που το προστάτευε και το τάιζε, γίνεται άντρας πιο δυνατός από τον πατέρα του και μοιραία παίρνει τη θέση του. Ενώ στον κόσμο των θεών, από τη στιγμή που ο Δίας εγκαθίδρυσε και στερέωσε την εξουσία του, τίποτα και κανένας δε θα μπορέσει πια να τον παραμερίσει και να του πάρει το θρόνο.

Η Θέτις λοιπόν, με το χάρισμά της, τη μαγική δύναμη της μεταμόρφωσης που κατέχει, είναι ένα πλάσμα συναρπαστικό, όλο γοητεία. Δυο μεγάλοι θεοί είναι ερωτευμένοι μαζί της: ο Δίας και ο Ποσειδώνας. Ερίζουν για χάρη της και σχεδιάζει ο καθένας χωριστά να την παντρευτεί. Στο θεϊκό κόσμο, στη διαμάχη που φέρνει αντιμέτωπους το Δία και τον Προμηθέα, ο Τιτάνας κρατάει για ώρα ανάγκης ένα όπλο, έναν κρυφό άσο στο μανίκι του, ένα μυστικό που μόνο αυτός γνωρίζει: αν ευοδωθούν οι επιθυμίες του Δία, αν τα καταφέρει να σμίξει με τη Θέτιδα, θα πάθει μια μέρα από το παιδί τους όσα έπαθε ο πατέρας του ο Κρόνος από αυτόν, και προηγουμένου ο Ουρανός από τον Κρόνο. Η πάλη των γενεών, η αντιπαλότητα που φέρνει αντιμέτωπους τους νέους με τους γέρους, το γιο με τον πατέρα, θα διεισδύσει εσαεί πλέον στο θεϊκό κόσμο και θα θέτει μονίμους σε αμφισβήτηση την αμετακίνητη τάξη που θέλησε να θεμελιώσει ο Δίας ως κυρίαρχος του σύμπαντος.

Πώς τα καταφέρνει ο Δίας και μαθαίνει το μυστικό αυτό; Κατά μία εκδοχή, ο Προμηθέας συμφιλιώνεται με το Δία και ο Ηρακλής πηγαίνει να ελευθερώσει τον Τιτάνα με τον όρο να φανερώσει το μυστικό του. Ο Δίας ενημερώνεται λοιπόν για τον κίνδυνο, το ίδιο και ο Ποσειδώνας. Οι θεοί αρνούνται συνεπώς να σμίξουν με τη Θέτιδα. Θα μείνει λοιπόν παρθένος για πάντα και δε θα γνωρίσει τον έρωτα; Όχι, οι θεοί είναι μεγαλόψυχοι, θα ξεφορτωθούν το ριζικό αυτό στέλνοντας το στους ανθρώπους, οι οποίοι σε μια δεδομένη στιγμή θα παραχωρούν τη θέση τους στους νέους. Η Θέτις θα γεννήσει ένα παιδί θνητό, εντελώς ξεχωριστό, το οποίο θα ξεπεράσει σε όλα τα επίπεδα το γεννήτορα του: ένα πρότυπο ήρωα, που αντιπροσωπεύει στον κόσμο των ανθρώπων το αποκορύφωμα των πολεμικών αρετών, θα είναι ο άριστος, ο ανυπέρβλητος. Ποιο θα είναι το παιδί αυτό; Ο γιος της Θέτιδας και του Πηλέα, ο Αχιλλέας. Ένα από τα σημαντικότερα πρόσωπα στον πόλεμο της Τροίας, που ξεσπάει για κάποιους λόγους σχετικούς με την ιστορία αυτή.

Αμυοτροφική Πλευρική Σκλήρυνση: Φλεγμονώδεις διεργασίες μπορεί να παίξουν ρόλο στην ALS

Το αίτιο της αμυοτροφικής πλευρικής σκλήρυνσης [ή πλαγίας αμυοτροφικής σκλήρυνσης] (ALS) – μιας παραλυτικής νευροεκφυλιστικής νόσου η οποία επηρεάζει νευρικά κύτταρα στον εγκέφαλο και στον νωτιαίο μυελό, και οδηγεί σε αδυνάτισμα των μυών και στον πρώιμο θάνατο – δεν είναι πλήρως κατανοητό, όμως η συσσώρευση στοιχείων δείχνει ότι φλεγμονώδεις διεργασίες μπορεί να παίζουν ρόλο στην έναρξη και εξέλιξη της πάθησης.

Σε έρευνα με επικεφαλείς ερευνητές στο συνδεδεμένο με το Harvard Γενικό Νοσοκομείο της Μασαχουσέτης (MGH) που δημοσιεύθηκε στο Scientific Reports, θεραπευτική αγωγή με αντι-φλεγμονώδες φάρμακο καθυστέρησε την εμφάνιση της ασθένειας σε ποντικό-μοντέλο της ALS. Μόνο δυο θεραπείες είναι αποδεκτές από τον Οργανισμό Ελέγχου Φαρμάκων και Τροφίμων (FDA) των ΗΠΑ για την αντιμετώπιση της ALS και είναι μέτρια αποτελεσματικές. Πρόσφατες μελέτες από το MGH έδειξαν ότι μια αποδεκτή από τον FDA σύνθεση (cromolyn sodium με χημικό τύπο ‎C23H14Na2O11) που χρησιμοποιείται για τη θεραπεία του άσθματος και άλλων παθήσεων, ασκεί νευροπροστατευτικές επιδράσεις σε κυτταρικά και ζωικά μοντέλα της νόσου του Alzheimer.

Για να ελέγξει τη θεραπευτική δυνατότητα του φαρμάκου εναντίον της ALS, μια ομάδα πραγματοποίησε έγχυση την ουσία (cromolyn sodium) σε αρσενικά και θηλυκά ποντίκια με και χωρίς γενετική μετάλλαξη που προκαλεί την ALS. Η ομάδα ήταν υπό την ηγεσία της Ghazaleh Sadri-Vakili, διευθύντριας του Εργαστηρίου Νευροεπιγενετικής στο Κέντρο Sean M. Healey and AMG (Affiliated Managers Group) για την ALS και το Ινστιτούτο MG για την Νευροεκφυλιστική Νόσο, σε συνεργασία με το Κέντρο Healey και συνεργάτες από το MGH.

Επιπρόσθετα, με την παρατήρηση ότι η θεραπεία καθυστέρησε την ανάπτυξη των συμπτωμάτων της νόσου στα ποντίκια-φορείς της μετάλλαξης ALS, οι ερευνητές έδειξαν ότι προστάτευσε τους νευρώνες από εκφυλισμό και βοήθησε να παραμείνουν οι συνδέσεις μεταξύ νεύρων και μυών. Επίσης η ουσία cromolyn sodium μείωσε την φλεγμονή γύρω από τους μυς στοχεύοντας σε ειδικά ανοσοποιητικά κύτταρα, τα αποκαλούμενα μαστοκύτταρα, και μείωσε προ-φλεγμονώδεις δείκτες τόσο στον μυελό των οστών όσο και στο αίμα.

«Η μελέτη μας υποστηρίζει την άποψη ότι η φλεγμονή έχει ένα σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της ALS και έτσι η διερεύνηση αντι-φλεγμονωδών θεραπειών μπορεί να είναι μεγάλης αξίας για την ανάπτυξη μιας αποτελεσματικής θεραπείας», ανέφερε η Sadri-Vakili. «Τα ευρήματά μας δείχνουν ότι η θεραπεία cromolyn παρέχει νευροπροστασία σε ένα ποντίκι-μοντέλο της ALS. Μένει να δούμε αν αυτά τα αποτελέσματα θα μεταφραστούν στους ανθρώπους που ζουν με τη νόσο. Συνεπώς, θα συνεχίσουμε να διερευνούμε το ρόλο της φλεγμονής στην ανάπτυξη και εξέλιξη της νόσου με την ελπίδα να μεταφράσουμε την έρευνα αυτή σε δυνάμει θεραπείες της ALS».