Διαίσθηση εναντίον επιστήμης – Πώς επιλύονται αυτές οι συγκρούσεις;

Η ζωή θέτει διάφορα ερωτήματα τα οποία η επιστήμη μπορεί να διαφωτίσει –πώς να προστατευτούμε από ασθένειες, πώς να μετακινηθούμε με ασφάλεια, πώς να καλλιεργήσουμε τη γη, πώς να χαράξουμε την οικονομική πολιτική, πώς να διδάξουμε τα παιδιά μας, πώς να αντιμετωπίσουμε το στρες.

Ενώ οι περισσότεροι από εμάς δεν αμφισβητούμε την επιστημονική γνώση σε ένα γενικό επίπεδο, υπάρχουν συγκεκριμένες περιπτώσεις στις οποίες οι απόψεις που συχνά εκφέρονται συγκρούονται με την επιστήμη (βλέπε π.χ. αντιεμβολιαστικό κίνημα ή χρήση ομοιοπαθητικών φαρμάκων). Πώς επιλύονται άραγε αυτές οι συγκρούσεις;

 

Ας ξεκινήσω από την επιχειρηματολογία των απόψεων αυτών. Θα κατατάξω τα επιχειρήματα σε τρεις ευρείες κατηγορίες: την περιπτωσιολογική («Ξέρω για μια περίπτωση που…»), την διαισθητική («Δεν μου φαίνεται σωστό») και την απαξιωτική («Καλά, τους είδαμε τους επιστήμονες…»). Ας τις πάρουμε μία-μία.

 

Η περιπτωσιολογική προσέγγιση ξεκινά από τη διαπίστωση ενός γεγονότος και προσπαθεί να γενικεύσει στο σύνολο των αντίστοιχων γεγονότων. Το ότι κάποιος, για παράδειγμα, έζησε μέχρι τα 93 του, όντας καπνιστής, χρησιμοποιείται ως επιχείρημα ότι το κάπνισμα δεν βλάπτει γενικά. Η επαγωγή, δηλαδή η γενίκευση από το μερικό στο όλον, γίνεται τελείως αυθαίρετα στη βάση μίας ή περισσότερων προσωπικών εμπειριών που αφορούν άλλους ή τον ίδιο μας τον εαυτό.

 

Εδώ να είμαστε ειλικρινείς και να παραδεχτούμε ότι ούτε η επιστήμη έχει συνήθως τη δυνατότητα να προσεγγίσει όλον τον πληθυσμό. Από την άλλη, σχεδόν καμία έρευνα δεν βγάζει συμπεράσματα μελετώντας αποκλειστικά ένα άτομο. Χρησιμοποιεί εκατοντάδες ή χιλιάδες άτομα και έχει τον τρόπο να ελέγχει για πλήθος άλλων μεταβλητών που μπορούν να προκαλέσουν βλάβες στην υγεία.

 

Στο παράδειγμα του καπνίσματος, εξετάζει μεταβλητές όπως η ατμοσφαιρική ρύπανση, η έλλειψη άθλησης ή η κακή διατροφή και απομονώνει τις συνέπειες της συγκεκριμένης συνήθειας. Τα τελικά συμπεράσματα σχεδόν πάντα συμπεριλαμβάνουν το μέγεθος της πιθανότητας να έχει γίνει λάθος (που είναι αντικείμενο της λεγόμενης «επαγωγικής» στατιστικής). Ειδικά για το κάπνισμα, εξαιτίας της μεγάλης ποσότητας των μελετών που συνηγορούν στις βλάβες που προκαλεί, η πιθανότητα λάθους είναι ουσιαστικά μηδαμινή. Σε σύγκριση με την επιστήμη λοιπόν, η εγκυρότητα της περιπτωσιολογικής μεθόδου είναι χαμηλή.

 

Από την άλλη, η διαισθητική προσέγγιση δεν αποτελεί σοβαρή εναλλακτική λύση. Η τάση να στηριζόμαστε στη διαίσθησή μας και να απορρίπτουμε κάτι επειδή δεν μας φαίνεται λογικό ή δεν μας συμφέρει είναι σχεδόν εγγενής. Το πρόβλημα είναι ότι δεν αποτυπώνει απαραίτητα σωστά την πραγματικότητα. Για παράδειγμα, οι οπαδοί του Ρεπουμπλικανικού κόμματος στην Αμερική απορρίπτουν την κλιματική αλλαγή εξαιτίας του γεγονότος ότι δεν ταιριάζει με την αντίληψή τους για τον κόσμο αλλά και γιατί δεν συνάδει με την ιδεολογική τους τοποθέτηση.

 

Η αλήθεια δεν είναι πάντα διαισθητικά προσβάσιμη ούτε απαραίτητα βολική. Υπάρχουν μάλιστα ολόκληροι κλάδοι της ψυχολογίας που μελετούν τα συστηματικά λάθη που κάνουμε στην κατανόηση της πραγματικότητας και πιστοποιούν ότι σε πολλές περιπτώσεις είναι πιθανότερο να κάνουμε λάθος παρά να είμαστε σωστοί.

 

Αν δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε τις εμπειρίες μας και τη διαίσθησή μας ποιον πρέπει να εμπιστευτούμε; Τους επιστήμονες; Εδώ στέκεται εμπόδιο η απαξιωτική προσέγγιση που υιοθετείται συνήθως από τον κόσμο που έχει απογοητευτεί στο παρελθόν από τους επιστήμονες. Ας μην ταυτίζουμε όμως τους επιστήμονες με την επιστήμη. Οι επιστήμονες, ως άνθρωποι, κάνουν πολλά λάθη όταν δεν βασίζονται σε επιστημονικά ευρήματα. Είναι ευάλωτοι στις ίδιες μεροληψίες που είναι και οι υπόλοιποι άνθρωποι.

 

Ο επιστημονικός λόγος, όμως, δεν είναι απλά ο λόγος που αρθρώνεται από επιστήμονες αλλά κυρίως ο λόγος που εδράζεται σε ερευνητικά ευρήματα. Χρειάζεται εκπαίδευση δεκαετιών για να εκφέρεται σωστά. Παράλληλα, χρειάζεται εκπαίδευση για να γίνεται κατανοητός. Το πρώτο βήμα είναι να πάψουμε να εμπιστευόμαστε την άποψή μας πάνω σε ένα επιστημονικό ζήτημα και να αναζητούμε τις σχετικές έρευνες (που δημοσιεύονται σε διεθνή έγκριτα επιστημονικά περιοδικά). Όπου δεν μπορούμε να το κάνουμε πρωτογενώς, αναζητούμε τον επιστήμονα με τα καλύτερα διαπιστευτήρια ώστε να μας τις εξηγήσει. Σίγουρα πάντως δεν αναζητούμε τη λύση σε blogs, θέσεις διασήμων ή συνωμοσιολογικά έντυπα.

 

Είναι τελικά πάντα σωστή η επιστήμη; Η απάντηση είναι όχι. Αυτό όμως δεν πρέπει να προβάλλεται ως δικαιολογία για να επιστρέψουμε στη διαίσθηση και την προσωπική μας εμπειρία. Άλλωστε, όσο πιο μελετημένο είναι ένα θέμα, τόσο πιο κοντά είναι η επιστήμη στην αλήθεια. Ταυτόχρονα, όσο εξελίσσεται η επιστήμη, τόσο σπανιότερα διαψεύδεται. Ακόμη κι αν σπάνια σφάλλει, η αλήθεια της επιστήμης είναι πολύ πιο αξιόπιστη από την αλήθεια της διαίσθησης και της άποψής μας.

Συναισθηματική νοημοσύνη: βασικά στοιχεία και παράγοντες που την καθορίζουν

Έχουμε δύο μυαλά, ένα που σκέφτεται και ένα που αισθάνεται και αυτοί οι δύο διαφορετικοί τρόποι γνώσης αλληλεπιδρούν στη δόμηση της διανοητικής μας ζωής. Ο ένας, ο λογικός νους, είναι ο τρόπος κατανόησης του οποίου έχουμε επίγνωση: ενσυνείδητος, στοχαστικός, ικανός να συλλογίζεται. Δίπλα σ’αυτόν υπάρχει κι ένα δεύτερο σύστημα γνώσης, παρορμητικό και μερικές φορές παράλογο: o συγκινησιακός νους.

Υπάρχει μια σταθερή αναλογία όσον αφορά τον έλεγχο του συναισθήματος και της λογικής στο μυαλό. Όσο πιο έντονο είναι το συναίσθημα, τόσο πιο πολύ κυριαρχεί ο συγκινησιακός νους και τόσο πιο αδρανής καθίσταται ο λογικός. Αυτά τα δύο μυαλά, το συγκινησιακό και το λογικό, λειτουργούν ως επί το πλείστον σε συνεργασία, ταιριάζοντας τους τόσο διαφορετικούς τρόπους γνώσης που κατέχουν, για να καθοδηγούν τα βήματά μας στον κόσμο.
Ο Ρόλος της αμυγδαλής στη συναισθηματική νοημοσύνη

Η αμυγδαλή λειτουργεί ως «αποθήκη» συναισθηματικής – συγκινησιακής μνήμης και κατά συνέπεια είναι εξαιρετικά σημαντική. Η ζωή χωρίς αμυγδαλή είναι μια ζωή απογυμνωμένη από προσωπικά νοήματα. Με την αμυγδαλή συνδέονται πολλά περισσότερα εκτός από το συναίσθημα. Κάθε πάθος εξαρτάται από αυτήν. Χωρίς αμυγδαλή δεν έχουμε δάκρυα, ούτε θλίψη να κατευνάσουμε. Συνεπώς, οι λειτουργίες της αμυγδαλής και η αλληλεπίδρασή της με το νεοφλοιό βρίσκονται στην καρδιά της συναισθηματικής νοημοσύνης.

Ενσυναίσθηση και συναισθηματική νοημοσύνη

Η ενσυναίσθηση, η ικανότητα να συντονιζόμαστε συναισθηματικά με τον συνομιλητή μας και να βλέπουμε με τη δική του ματιά, είναι βασικό στοιχείο της συναισθηματικής νοημοσύνης. Τα βασικότερα στοιχεία της συναισθηματικής νοημοσύνης είναι η επίγνωση των συναισθημάτων των άλλων, η αναγνώριση της έκφρασης των συναισθημάτων ως μια ευκαιρία για οικειότητα και επικοινωνία, η ακρόαση με ενσυναίσθηση και επικύρωση των συναισθημάτων των συνομιλητών, η λεκτικοποίηση των συναισθημάτων μας και η παροχή βοήθειας ώστε να εφευρίσκεται ένας κατάλληλος τρόπος για την επίλυση ενός προβλήματος ή της αντιμετώπισης μιας δυσάρεστης κατάστασης.

Ο ρόλος των φύλων στην κατανοήση των συναισθημάτων

Οι περισσότερες έρευνες (ηλικιακή ομάδα: 10-20) δείχνουν ότι υπάρχουν συστηματικές διάφορες μεταξύ των δύο φύλων στην κατανόηση των συναισθημάτων με τα κορίτσια να είναι καλύτερα από τα αγόρια. Οι επιδόσεις των κοριτσιών ήταν σημαντικά υψηλότερες από αυτές των αγοριών και στις αυτοαναπαραστάσεις για τις κοινωνικές διαστάσεις των συναισθημάτων και στις αυτοαναπαραστάσεις για τη θετική αντιμετώπιση των συναισθημάτων. Αντίθετα στον παράγοντα αυτοαναπαραστάσεις για τη συναισθηματική απάθεια, οι επιδόσεις των αγοριών ήταν σημαντικά υψηλότερες από αυτές των κοριτσιών. Παρόλα αυτά οι διαφορές των δύο φύλων τείνουν να εξαφανίζονται με την ηλικία.

IQ vs EQ

Οι έρευνες δείχνουν ότι μόνο το 4% της επιτυχίας οφείλεται στο IQ. Η προσωπική και επαγγελματική επιτυχία προϋποθέτουν και την αναπτυγμένη συναισθηματική νοημοσύνη (EQ). Ο έλεγχος των συναισθημάτων μας, η αναγνώρισή τους, η ικανότητα στοχοθεσίας, η αναγνώριση των συναισθημάτων των άλλων και η ικανότητα διαχείρισής τους βοηθούν σε σημαντικό βαθμό την ολοκλήρωση των προσωπικών και επαγγελματικών στόχων.

Η συσχέτιση της συναισθηματικής νοημοσύνης με την ηλικία

Οι έρευνες που εξετάζουν τη συσχέτιση της ηλικίας με τη συναισθηματική νοημοσύνη καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι υπάρχει μία μικρή αλλά σημαντική σχέση της συναισθηματικής νοημοσύνης με την ηλικία. Η τάση αυτή παρατηρήθηκε κυρίως στα άτομα ηλικίας 31-60 ετών. Η ελαφρώς υψηλότερη ΣΝ των ηλικιωμένων ατόμων δείχνει ότι πρόκειται για μία διαδικασία αναπτυσσόμενη με την πάροδο του χρόνου και ότι τα άτομα μπορούν να τη βελτιώσουν δια μέσου εμπειριών ζωής, δηλαδή είναι ικανή προς μάθηση.
 

Αναγωγισμός, άγνοια ελέγχου και αναζήτηση της αλήθειας

Σήμερα η ιδέα είναι ότι κάτι είναι αλήθεια δεν έχει και τόση σημασία. Πολλοί υποστηρίζουν τις προσωπικές τους πεποιθήσεις, με θρησκευτικό τρόπο, δηλώνοντας απλά: «είναι αλήθεια για μένα και αυτό είναι που έχει σημασία». Άλλοι συνεχίζουν να υποστηρίζουν έναν συστηματικά ψεύτη πολιτικό υποψήφιο, βρίσκοντας τρόπο να αντλούν έναν πυρήνα/ψήγμα αλήθειας μέσα από τα ψέματά του.

Τα ΜΜΕ μας (μετα)πωλούν συνεχώς τη δική τους «εκδοχή» της αλήθειας, βάσει της ιδεολογικής τοποθέτησης του μέσου/εντύπου ή του τηλεοπτικού καναλιού. Πρόκειται για τον λεγόμενο κόσμο της «μετα-αλήθειας» (post-truth world).

Πέρα από την κατάχρηση του προθέματος «μετα» που γίνεται στις μέρες μας, στην περίπτωση της λεγόμενης «μετα-αλήθειας» έχουμε και ένα σοβαρό εννοιολογικό σφάλμα. Αυτό γιατί στο παρελθόν δεν υπήρξε κάποια συγκεκριμένη εποχή αναφοράς (απόλυτης αλήθειας) την οποία σήμερα υποτίθεται ότι η ανθρωπότητα ξεπέρασε, οδηγούμενη σε μια άλλη εποχή, δηλαδή στην εποχή μετά την αλήθεια.

Εάν εστιάσουμε με προσοχή στο ζήτημα θα αντιληφθούμε ότι, αυτή καθαυτή, η έννοια της αλήθειας (όπως την προσέγγισαν οι αρχαίοι φιλόσοφοι) δεν έχει αλλάξει, αυτό που έχει αλλάξει είναι η προθυμία μας και η δεκτικότητά μας να θυσιάσουμε τη διανοητική μας ακεραιότητα και εντιμότητα, προκειμένου να δεχτούμε πληροφορίες που στηρίζουν τις πεποιθήσεις, τις προσωπικές αξίες και τις ιδεολογίες μας. Στην πραγματικότητα η φιλαλήθεια ήταν ένας από τους υψηλότερους στόχους της κλασικής σκέψης, όπως βλέπουμε μέσα από το έργο του Αριστοτέλη και της Υπατίας, σε αντίθεση με το δόγμα της «μετα-αλήθειας» που αναπαράγει η οπτική του «όλα είναι σχετικά».

Στον 21ο αιώνα η σχέση μας με την αλήθεια είναι άκρως ανησυχητική και προβληματική καθώς οι περισσότεροι από εμάς διαβάζουν «ειδήσεις» από τα κοινωνικά μέσα και από πηγές ενημέρωσης (συστημικές και μη) που επιλέγουμε με βασικό κριτήριο αυτό που μας κάνει να νιώθουμε καλά και μας (αυτό)επιβεβαιώνει. Όμως αυτή μας η επιλογή, στην πραγματικότητα, δημιουργεί έναν θάλαμο αντήχησης (echo chamber). Δηλαδή έναν χώρο όπου αυτές οι πεποιθήσεις (σαν ηχώ) υποστηρίζονται από τη συντριπτική πλειοψηφία όσων γράφουν, σχολιάζουν και τελικά μοιράζονται τις ίδιες απόψεις. Έτσι ο καθένας που συμμετέχει σε αυτό το χώρο γίνεται όλο και πιο σίγουρος ότι αυτό που αναπαράγεται εσωτερικά είναι και η «αλήθεια».

Θεωρούμε ότι σε ένα τέτοιο περιβάλλον γενικευμένης σχετικοποίησης, με στόχο να ενισχύσουμε την κριτική μας σκέψη και να αναζητήσουμε («επαναφέρουμε») περισσότερη αλήθεια στη ζωή μας, είναι χρήσιμη η εξοικείωσή μας με τις λεγόμενες λογικές πλάνες (ή σφάλματα λογικής).

Θεωρία και γενικοί ορισμοί

Προκειμένου να αποφύγουμε εννοιολογικές συγχύσεις μπορούμε εξαρχής να κάνουμε μια γενική (μη εξαντλητική/περιοριστική) διάκριση ανάμεσα στη Λογική και τη Ρητορική καθώς και μια σύντομη αναφορά σε ορισμένους γενικούς όρους. Σε γενικές γραμμές η Λογική είναι το αντικείμενο των έγκυρων επιχειρημάτων.Μια έγκυρη επιχειρηματολογία παράγει πραγματικές συνέπειες εφόσον οι προϋποθέσεις είναι αληθινές (για παράδειγμα ένας φυσιολογικός βάτραχος έχει τέσσερα πόδια, με την προϋπόθεση ότι δεν έχει χάσει κάποιο/α).

Η Ρητορική είναι το αντικείμενο των πειστικών επιχειρημάτων, το πεδίο του λόγου που αφορά: α) τι είναι σωστό, β) τι είναι χρήσιμο, γ) τι είναι ωραίο. Η ρητορική μπορεί να περιλαμβάνει έγκυρα επιχειρήματα, αλλά το κύριο μέλημά της είναι να πείσει, επομένως κάποιες φορές χρησιμοποιεί μη έγκυρα επιχειρήματα και λογικές πλάνες προκειμένου να πετύχει τους στόχους της.

Για τον Πλάτωνα η Ρητορική δεν είναι επιστήμη, αλλά μια απάτη που βασίζεται σε ψέματα και στη γνώμη του καθενός. Ο Αριστοτέλης τη θεωρούσε ικανότητα να εξεταστεί ένα ενδεχόμενο ως πιθανό και στην «Ρητορική» γράφει: «ορίζουμε ως αρετή της γλώσσας τη σαφήνεια». Με τους σπουδαίους σοφιστές (Πρωταγόρας, Πρόδικος, Γοργίας) στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. η Ρητορική αναπτύσσεται στη δημοκρατική Αθήνα, ενώ από τους Στωικούς θεωρείται ότι έχει παιδευτική και ηθική αξία, διότι σκοπός της δεν είναι απλά να πείσει, αλλά να κάνει τους Αθηναίους ενάρετους πολίτες.

Πειστικό λόγο (persuasive discourse) έχουμε όταν καθένα από τα δύο μέρη είναι διατεθειμένο να πειστεί από το άλλο. Στόχος του πειστικού λόγου είναι να αναζητηθεί και να βρεθεί ένας κοινά αποδεκτός ισχυρισμός. Αντιθέτως προπαγανδιστικό λόγο έχουμε όταν τουλάχιστον ένα από τα δύο μέρη δεν επιθυμεί (σε καμία περίπτωση) να πειστεί από το άλλο, αλλά ο στόχος του είναι να επιβάλει τη δική του άποψη/επιχείρημα στο άλλο μέρος -ακόμη και στη περίπτωση που τα επιχειρήματά του άλλου μέρους είναι καταφανώς έγκυρα.

Ο ρητορικός λόγος που χρησιμοποιεί την πειθώ είναι ο μόνος δημοκρατικός τρόπος σύγκρουσης γιατί προάγει τη λεγόμενη ευρετική λειτουργία του λόγου, δηλαδή επιδιώκει να φτάσει σε ένα συμπέρασμα που είναι (ή θεωρείται) αληθινό ή γίνεται δεκτό και από τα δύο μέρη. Αντιθέτως ο προπαγανδιστικός λόγος είναι μη διαλεκτικός και αντιδημοκρατικός.

Ο συλλογισμός (deduction) είναι ένα λογικό επιχείρημα που θεμελιώνει την αιτιώδη σχέση μεταξύ δύο ή περισσοτέρων προτάσεων και μιας συνέπειας. Κατά την αρχαιότητα αναπτύχθηκαν δυο βασικά είδη συλλογιστικής, του Αριστοτέλη και των Στωικών. Σε αντίθεση με τον πρώτο η συλλογιστική των Στωικών στηρίζεται στην αλληλεξάρτηση των προτάσεων και όχι των όρων προκειμένου να καταλήξουμε σε ένα συμπέρασμα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Αριστοτέλης όταν κάνει τη διάκριση των επιστημών δεν ξεχωρίζει τη Λογική (που ονόμαζε Αναλυτική) ως ανεξάρτητο αντικείμενο. Στην Αριστοτελική θεωρία οι λέξεις δεν είναι παρά συμβατικά σύμβολα για την έκφραση ιδεών: κάθε λέξη χωριστά δεν είναι ούτε αληθινή ούτε ψεύτικη. Μόνο όταν οι λέξεις (όροι) συναρτώνται σε κρίσεις τίθεται το ζήτημα της αλήθειας ή μη αλήθειας. Δεν είναι επομένως οι συνδυασμοί των λέξεων, Αληθές ή Ψευδές, αλλά οι έννοιες στις οποίες αναφέρονται οι λέξεις. Στο έργο του «Όργανον» ο Αριστοτέλης περιλαμβάνει τους Σοφιστικούς ελέγχους όπου αναλύει τους τρόπους με τους οποίους κατασκευάζονται λογικές πλάνες, επιχειρήματα που στόχο έχουν να αναιρέσουν ένα άλλο επιχείρημα (έλεγχος). Αυτή είναι μια πρακτική που συναντάμε καθημερινά, σε επιχειρήματα πολιτικών, δημοσίων προσώπων, σε σχολιασμούς κάτω από άρθρα και σε συζητήσεις με φίλους. Είναι σημαντικό να μπορούμε να διακρίνουμε πότε ένα επιχείρημα είναι λανθασμένο και για ποιους λόγους. Από την εποχή του Αριστοτέλη και έπειτα μεγάλοι στοχαστές[1] έχουν συμβάλει σε αυτό το πεδίο μελέτης της σκέψης.

Εκ πρώτης όψεως, οι λογικές πλάνες είναι ένα «εύκολο» θέμα. Τα περισσότερα από τα εισαγωγικά εγχειρίδια Λογικής στα οποία ανατρέξαμε [2],[3],[4] αφιερώνουν ένα συγκεκριμένο χώρο σε αυτές. Σήμερα υπάρχουν πολλές ιστοσελίδες στο διαδίκτυο που τις παρουσιάζουν με τρόπο διασκεδαστικό και απλό. Οι λογικές πλάνες έχουν κωδικοποιηθεί σε μεγάλο βαθμό και σχεδόν πάντα συχνά συνοδεύονται από την αντίστοιχη λατινική ονομασία.

Το εγχείρημα να δοθεί ένας σαφής ορισμός από λογική-επιστημολογική άποψη, ώστε να προκύψει μια ενιαία ταξινόμηση (ως προϊόν ευρείας συναίνεσης) και ενδεχομένως να δημιουργηθεί ένας κατάλογος απλών οδηγιών αποφυγής και/ή αντίκρουσής τους, ενώ αρχικά δεν φαίνεται να παρουσιάζει ιδιαίτερα προβλήματα, στην πραγματικότητα είναι μια ιδιαίτερα δύσκολη υπόθεση.

Μάλιστα οι δυσκολίες που σχετίζονται με την προσπάθεια ορισμού, ταξινόμησης και εξήγησης των λογικών σφαλμάτων -με μοναδικό μέσο την κλασσική λογική- αυξήθηκαν ιδιαίτερα μετά την δημοσίευση, το 1975, του άρθρου του Gerald Massey, με τίτλο «Is There Any Good Arguments that Bad Arguments are Bad?». Σε αυτό ο Massey αναπτύσσει τη λεγόμενη «Διατριβή περί Ασυμμετρίας», όπου με λίγα λόγια υποστηρίζει το εξής: αντίθετα με ό,τι πιστεύεται συχνά, το να αποδείξουμε ότι ένα επιχείρημα είναι μη έγκυρο δεν περιλαμβάνει τις ίδιες διαδικασίες που απαιτούνται για να αποδειχτεί ότι ένα επιχείρημα είναι έγκυρο.

Πράγματι, μπορούμε να πούμε ότι ένα επιχείρημα είναι έγκυρο όταν μπορούμε να δείξουμε ότι αποτελεί παράδειγμα ενός έγκυρου συστήματος επεξήγησης/συμπερασμάτων. Αν αντίθετα δείξουμε ότι αποτελεί παράδειγμα ενός μη έγκυρου συστήματος επεξήγησης/συμπερασμάτων δεν έχουμε δείξει ακόμα ότι δεν είναι έγκυρο, δεδομένου ότι δεν έχουμε καμία εγγύηση ότι δεν υπάρχει, κάπου αλλού, ένα άλλο έγκυρο σύστημα συμπερασμάτων που να μπορέσει να επεξηγήσει το επιχείρημα. Ασφαλώς η σχετικιστική αυτή προσέγγιση, όπως ήταν αναμενόμενο, δημιούργησε προβλήματα επιστημολογικής φύσης τα όποια όμως δεν θα μας απασχολήσουν για δυο λόγους.

Πρώτον γιατί η έκταση της ανάλυσής μας είναι περιορισμένη και δεύτερον γιατί, κατά τη γνώμη μας, αφορούν περισσότερο μια επουσιώδη διαμάχη μεταξύ ακαδημαϊκών. Στο κείμενο αυτό, που προτείνουμε να διαβαστεί συμπληρωματικά μαζί με παλαιότερη ανάρτησή μας με τίτλο: «Τα άκυρα επιχειρήματα και η οικονομία της σκέψης», θα αναλύσουμε τον αναγωγισμό και την άγνοια ελέγχου.

Αναγωγισμός (reductionism)

Αναγωγισμός είναι η προσέγγιση ενός θέματος μέσω της κατανόησης των μερών που το απαρτίζουν. Βοήθησε ιδιαίτερα την ανάπτυξη των επιστημών, αλλά όπως και άλλες μέθοδοι έχει συγκεκριμένα όρια απόδοσης, τα οποία όταν τα ξεπερνάμε, διαπράττουμε αναγωγικό σφάλμα. Όταν λ.χ. προσπαθούμε να εξαγάγουμε κάποιο συμπέρασμα ερμηνεύοντάς το βάσει ενός παράγοντα (που τον θεωρούμε ως πιο σημαντικό), χωρίς να υπολογίζουμε ότι η πολυπλοκότητα του φαινομένου απαιτεί άλλη προσέγγιση, τότε πέφτουμε σε αναγωγισμό.

Πρόκειται για την περίπτωση όπου ένα άτομο προσπαθεί να ανάγει κάθε πρόβλημα και φαινόμενο σε μια ιδεολογία, θρησκεία, κοσμοθεωρία. Σε κάθε περίπτωση, βέβαια, ένα συμπέρασμα που είναι παράγωγο αναγωγισμού δεν θα πρέπει να το εκλαμβάνουμε ως a priori λανθασμένο. Ωστόσο οφείλουμε να αποφεύγουμε τον αναγωγισμό διότι οι πιθανότητες να παραφράσουμε μια πραγματικότητα είναι αυξημένες, ενώ τις περισσότερες φορές συλλογισμοί που ανάγουν οτιδήποτε σε μια έτοιμη δοσμένη κοσμοθεωρία δεν προάγουν την κρίση (judgment, όπως θα έλεγε η Χάνα Άρεντ), δηλαδή την όσο πιο διαυγή κατανόηση του γίγνεσθαι (αναμφισβήτητα μια διαδικασία επίπονη), αλλά καταστέλλουν αυτήν την ικανότητά μας. Αυτό γιατί η κοσμοθεωρία μετατρέπεται σε οδηγός που εύκολα και ανώδυνα μας δίνει λύσεις και απαντήσεις σε ερωτήματα.

Όταν ο αναγωγισμός γίνεται μόνιμη μεθοδολογία, οδηγεί σε πολλά λογικά σφάλματα. Είναι μια πλάνη που χαρακτηρίζει το group thinking φαινόμενο, βάσει του οποίου μια ομάδα ανθρώπων, με στόχο να συνδεθεί, προσπαθεί να βρει μια κοινή ιδεολογική ή θρησκευτική γραμμή, με την οποία επιδιώκει να ερμηνεύσει όλο τον κόσμο. Τα πολιτικά κόμματα βασίζουν την ύπαρξή τους σε αυτή τη στρεβλή λογική. Οι θεωρίες συνωμοσίας που πολλές φορές αναπαράγονται στο διαδίκτυο δεν είναι παρά προϊόν αναγωγισμού και ανώδυνου συλλογισμού, που προσπαθούν να εξυπηρετήσουν είτε συγκεκριμένη πολιτική προπαγάνδα είτε υποδηλώνουν διανοητική οκνηρία. Έτσι γεγονότα και καταστάσεις φτάνουν να μπουν στο κρεβάτι του Προκρούστη με στόχο να ταιριάξουν στην ιδεολογία, η οποία πρέπει να επιβεβαιωθεί, ώστε η ομάδα να συνεχίσει να υπάρχει.

Παράδειγμα:

Ας υποθέσουμε ότι ο Α επιχειρηματολογεί εναντίον του Β σε μια δικαστική διαμάχη αναφορικά με την κακοποίηση ενός ζώου. Ο Α, όντας αντίδικος, προσπαθεί να ισχυριστεί ότι ο Β θανάτωσε το κατοικίδιό του. Ο Α στηρίζει αυτό το συμπέρασμα στο γεγονός ότι ο Β κατάγεται από μια περιοχή που, με βάση τα πιστεύω του, οι κάτοικοί της έχουν κακούς δεσμούς με τα ζώα. Έτσι ο A θεωρεί ένοχο τον B δίχως περαιτέρω αποδείξεις. Μπορεί, ωστόσο, αυτός ο αναγωγισμός να εμφανίζει ψήγματα αλήθειας, ενδέχεται λοιπόν:

να υφίσταται η πιθανότητα ο Β να έχει δεχθεί αυτή την ανατροφή που τον οδήγησε στη δολοφονία του σκύλου. Μια τέτοια ανατροφή μπορεί να αντανακλά μια συγκεκριμένη κουλτούρα που οι άνθρωποι της περιοχής εντός της οποίας μεγάλωσε ο Β αναπαράγουν. Είναι πιθανό αυτός ο ισχυρισμός να ευσταθεί, όχι γιατί τα πιστεύω του Α οδηγούν σε αυτό το συμπέρασμα κατ’ ανάγκη. Μπορεί, με άλλα λόγια, το αξίωμα του Α είναι ορθό, παρότι ενδέχεται το ίδιο το άτομο να έχει κακές διαθέσεις ή να οδηγήθηκε σε ένα σωστό συμπέρασμα από λάθος θέσεις. Μπορεί ωστόσο να ισχύουν και τα εξής:

ο σκύλος του Β δεν έπεσε θύμα δολοφονίας, αλλά πέθανε είτε από γήρας, είτε σκοτώθηκε σε ατύχημα.
ο σκύλος έπεσε θύμα δολοφονίας, αλλά όχι από τον ίδιο τον Β,
ο Β δεν έχει σκύλο, μήτε είχε ποτέ και κατ’ αυτόν τον τρόπο οι κατηγορίες είναι τελείως αβάσιμες.

Αξίζει να σημειώσουμε εδώ την πιθανή στάση του Α σε όλα τα ενδεχόμενα: σε ότι αφορά την περίπτωση 2, ο Α ενδεχομένως να κατηγορήσει τον Β ότι δεν λέει την αλήθεια για την ηλικία του σκύλου. Μπορεί, δηλαδή, να κατηγορήσει τον Β ότι ο σκύλος του δεν πέθανε γέρος αλλά νέος και, πολύ περισσότερο, ότι το ατύχημα ήταν σχεδιασμένο ώστε να αποφευχθεί οποιαδήποτε κατηγορία. Παρομοίως, στην περίπτωση 3 ο Α μπορεί να ισχυριστεί ότι ο Β έδωσε εντολή σε κάποιο άλλο πρόσωπο να δολοφονήσει το σκύλο του ώστε να αποφύγει τις κατηγορίες. Τέλος, για την 4η περίπτωση ο Α ενδέχεται να προσπαθήσει να αναιρέσει το γεγονός ότι ο Β δεν ήταν κάτοχος σκύλου, φέρνοντας στο δικαστήριο έναν σκοτωμένο σκύλο που όμως δεν έπεσε θύμα δολοφονίας του Α, ή κάποιου συνεργού του τελευταίου. Όλα αυτά μπορεί ο Α να τα λέει επειδή θεωρεί de facto πως ο Β είναι υπαίτιος για το έγκλημα αυτό, λόγω της καταγωγής του και, πάνω απ’ όλα, επειδή τα πιστεύω και η κοσμοθεωρία του Α οδηγούν σε ένα τέτοιο αβάσιμο συμπέρασμα, πως οι άνθρωποι από όπου κατάγεται ο Β δολοφονούν ζώα. Στην προκειμένη περίπτωση μπορεί να έχει δίκιο ο Α, μπορεί κάποια από τα σοφίσματα που έχει εφεύρει να είναι αποδείξιμα. Όμως ενδέχεται να είναι και προϊόντα λανθασμένου συλλογισμού, πράγμα που θα μπορούσε να οδηγήσει τους δικαστές στο να επιβάλουν μια απολύτως άδικη ποινή.

Άγνοια Ελέγχου – Ignoratio Elenchi (Red Herring [5])

Άγνοια ελέγχου (ή «μη σχετικό συμπέρασμα») αποκαλείται η λογική πλάνη κατά την οποία παρουσιάζεται ένα επιχείρημα που, αυτό καθαυτό, ίσως να είναι αληθές, αλλά αποδεικνύει ή υποστηρίζει διαφορετική πρόταση από αυτήν που υποτίθεται (ή διατείνεται) ότι υποστηρίζει. Εδώ ο αρχαιοελληνικός όρος «έλεγχος» χρησιμοποιείται με την έννοια της αντίκρουσης (ως ανασκευή επιχειρήματος).

Ο Αριστοτέλης πίστευε ότι η άγνοια ελέγχου αποτελεί σφάλμα από εκείνον που θέτει την ερώτηση στην προσπάθειά του να ανταπαντήσει στο επιχείρημα του ερωτώμενου. Έτσι μπορεί να έχουμε ένα επιχείρημα το οποίο ενδεχομένως να είναι έγκυρο ή ισχυρό, αλλά ούτως ή άλλως δεν έχει σχέση (ή είναι ιδιαίτερα αμελητέο και επουσιώδες) με το προτεινόμενο πλαίσιο της συζήτησης.

Η άγνοια ελέγχου χρησιμοποιείται για παράδειγμα όταν, προκειμένου να επηρεαστεί το σώμα ενόρκων, εις βάρος ενός κατηγορούμενου, ένα δημόσιος κατήγορος εμμένει και χρονοτριβεί υποστηρίζοντας ότι έγκλημα είναι ένα φρικτό πράγμα, και ότι το είδος του εγκλήματος, για το οποίο κατηγορείται ο κατηγορούμενος, είναι ακόμη πιο φρικτό. Μπορεί επίσης αυτό που υποστηρίζεται να είναι περισσότερο πειστικό ή πιο εύκολο να στηριχθεί σε σχέση αυτό που θα έπρεπε να υποστηριχθεί.

Συχνά το σφάλμα που στα αγγλικά ονομάζεται red herring αναγνωρίζεται μέσα από την άγνοια ελέγχου καθώς και εδώ έχουμε μια εκτροπή του θέματος προς ένα άλλο συμπέρασμα. Όμως η άγνοια ελέγχου (ignoratio elenchi) έχει να κάνει περισσότερο με μια εσφαλμένη ή αφελή ένσταση/αντίκρουση και συνήθως αποδεικνύει κάτι, ακόμα κι αν είναι λάθος το συμπέρασμα, ενώ η περίπτωση red herring (ως υποσύνολο της άγνοιας ελέγχου) είναι, κατά κύριο λόγο, μια εκ προθέσεως εξαπάτηση η οποία χρησιμοποιείται ευρέως για να οδηγήσει στην εκτροπή της συζήτησης σε μια άλλη, διαφορετική.

Παράδειγμα Α:

Ένας τζογαδόρος ερωτάται εάν ο τζόγος είναι μια αξιέπαινη απασχόληση:

Πιστέψτε με, όταν σας λέω ότι οι παίκτες όχι μόνο δουλεύουν σκληρά, όπως οποιοσδήποτε άλλος, αλλά και ακόμα περισσότερο. Χρειάζονται ώρες καθημερινής μελέτης, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ο χρόνος που δαπανάται στο ίδιο το παιχνίδι.

Αντίκρουση και σχόλιο: το ότι μια απασχόληση μπορεί να προϋποθέτει σκληρή δουλειά δεν σημαίνει ότι είναι και αξιέπαινη. Το ερώτημα ήταν εάν ο τζόγος είναι μια αξιέπαινη απασχόληση και όχι εάν είναι μια κοπιαστική απασχόληση. Ασφαλώς o τζόγος δεν είναι καθόλου άξιος επαίνου διότι πάρα πολύ συχνά χάνεται το μέτρο και έτσι ο ισχυρός εθισμός μπορεί να καταστρέψει οικονομικά, ψυχικά και διανοητικά τον άνθρωπο συμπαρασύροντας συχνά -με την προσωπική παρακμή- και τρίτους (γονείς, φίλους, σύζυγο, παιδιά). Σήμερα μάλιστα θα λέγαμε ότι εκτός από τον αιώνα της φούσκας διανύουμε -σε παγκόσμιο επίπεδο- και την άνθηση του τζόγου σε όλα τα επίπεδα, από τον απλό άνθρωπο της γειτονίας που ρισκάρει τα λιγοστά του χρήματα, μέχρι τον αδηφάγο μεγαλοεπενδυτή που παίζει τεράστια ποσά. Ο πολλαπλασιασμός των διαφημίσεων τζόγου σε όλα σχεδόν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και των πρακτορείων στοιχημάτων σε κάθε γειτονιά, είναι ενδεικτικά της αύξησης αυτού του αξιοκατάκριτου φαινομένου στα οικονομικά ασθενέστερα στρώματα της κοινωνίας.

Παράδειγμα Β:

Σε ομιλία φεμινιστικής ομάδας:

Πρέπει να υποστηριχθούν δράσεις κατά των διακρίσεων των γυναικών. Οι άνδρες κατέχουν εξέχουσα θέση στην ηγεσία της χώρας, ειδικά όσον αφορά την πολιτική και την οικονομία. Αυτή είναι μια απαράδεκτη διάκριση.

Αντίκρουση και σχόλιο: η παραπάνω δήλωση ήθελε να δείξει ότι χρειάζονται πολιτικές που θα βελτίωναν την κατάσταση των γυναικών, όμως στην πραγματικότητα απλά δηλώθηκε ότι για τις γυναίκες ο στόχος των ίσων ευκαιριών (δίχως διακρίσεις) δεν έχει ακόμη επιτευχθεί. Μπροστά σε αυτό του είδους την πλάνη, πρέπει να δειχθεί ότι το συμπέρασμα του συλλογισμού (η απαράδεκτη διάκριση) δεν έχει σχέση με το θέμα των διακρίσεων που αφορά όλες τις γυναίκες. Πέρα όμως από αυτό καθαυτό το λογικό σφάλμα η παραπάνω δήλωση μας λέει πως οι άνδρες κατέχουν εξέχουσα θέση, όμως αυτό δεν σημαίνει, κατ’ ανάγκη, ότι οι γυναίκες «καταπιέζονται» επειδή δεν έχουν κατακτήσει όλα τα ανδρικά κάστρα. Γιατί, για παράδειγμα, μια γυναίκα που δεν επιλέγει να γίνει ηγέτης, διευθύντρια ή πολιτικός, αλλά προτιμά το σπίτι και την ανατροφή των παιδιών, πρέπει αυτομάτως να μπαίνει στο σύνολο με τις διακρίσεις; Αντιθέτως διάκριση προκύπτει όταν αυτή η γυναίκα συχνά χαρακτηρίζεται, από άλλες γυναίκες, ως καταπιεσμένη ή ακόμη και λιγότερο σημαντική/κατώτερη σε σύγκριση με μια γυναίκα μάνατζερ ή πολιτικό. Η δήλωση επομένως, εκτός από πλάνη, υποδηλώνει και ιδεολογικό αναγωγισμό, διότι ταυτίζει την ισότητα με ένα καθεστώς στο οποίο κάθε άνθρωπος δύναται να έχει θέση στα ανώτερα και ηγετικά κλιμάκια ενός συστήματος που συχνά είναι δυσλειτουργικό, άδικο και ανήθικο. Ορισμένοι φεμινιστικοί κύκλοι ενδέχεται να μην υπολογίζουν καν αυτό το ενδεχόμενο, δηλαδή μια μέση γυναίκα να έχει συνειδητά επιλέξει μια οδό η οποία δεν συμβαδίζει με την οικονομική ανέλιξη, και ως εκ τούτου, το ενδιαφέρον τους και η δραστηριοποίησή τους επικεντρώνεται σε εκείνες τις μειοψηφίες των γυναικών που έχουν βλέψεις για κάποια υψηλή θέση, σε μια εταιρεία ή στο κοινοβούλιο!

Παράδειγμα Γ:

Σε ομιλία στο Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών:

Αγαπητοί συνάδελφοι, θα συμφωνήσετε μαζί μου ότι η ειρήνη είναι μια αδιαπραγμάτευτη αξία για την πολιτισμένη συνύπαρξη των λαών. Πρέπει να μεριμνήσουμε ώστε παντού στον κόσμο να σταματήσει κάθε πράξη βίας. Πρέπει οι αντιθέσεις και οι διαφωνίες να επιλύονται με ειρηνικά μέσα και όχι με εχθρικότητα. Για αυτούς τους λόγους, σας ζητώ να ψηφίσετε κατά των στρατιωτικών επιχειρήσεων στην Συρία.

Αντίκρουση και σχόλιο: σε αυτή την περίπτωση ένα έγκυρο συμπέρασμα -που ενδεχομένως θα οδηγούσε σε σειρά επιχειρημάτων και διάλογο- θα έπρεπε να έχει διατυπωθεί ως εξής: «πρέπει να μεριμνήσουμε ώστε να δημιουργηθούν οι συνθήκες που θα επιτρέψουν την ειρήνη στην Συρία». Η απόφαση να καταψηφιστεί μια ενδεχόμενη στρατιωτική επιχείρηση στην Συρία μπορεί να ακούγεται καλή, θετική και φιλειρηνική, όμως μπορεί να αποδειχτεί ιδιαίτερα επικίνδυνη. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να προβλέψει κανείς με ακρίβεια την έκβαση τέτοιων σοβαρών, σύνθετων και μεγάλων ζητημάτων, που έχουν τίμημα ανθρώπινες ζωές, εξαθλίωση και πόνο. Μάλιστα παραφράζοντας τον Γκάλμπρείθ θα μπορούσαμε να πούμε: «η μόνη λειτουργία της γεωστρατηγικής πρόβλεψης είναι ότι κάνει την αστρολογία να φαίνεται αξιόπιστη». Όμως η επιλογή της μη στρατιωτικής επέμβασης δεν σημαίνει ότι θα λυθεί και το πρόβλημα, ότι θα σταματήσει ο πόλεμος. Αντιθέτως μπορεί να οδηγήσει σε μια γενίκευση και κλιμάκωση του πολέμου με ακόμη περισσότερα θύματα. Ασφαλώς η «ανάγκη» στρατιωτικής εμπλοκής χρησιμοποιείται ως πρόσχημα προκειμένου να δικαιολογηθούν ηγεμονικοί, επεκτατικοί και άλλοι σκοποί, γεγονός που αποδείχτηκε στην περίπτωση του Ιράκ και διαφαίνεται στον πόλεμο στη Συρία. Ωστόσο θεωρούμε ότι εάν το ζητούμενο είναι όντως η ειρήνη, τότε η λογική, η διπλωματία και η φρόνηση θα μπορούσαν, έχοντας επίγνωση της τυχαιότητας (fortuna), να κάνουν τις προβλέψεις λιγότερο «αστρολογικές» και να οδηγήσουν στη σωστή απόφαση για την επίτευξη της ειρήνης. Ας μην ξεχνάμε επίσης ότι η ιστορία έχει δείξει την υποκρισία που μπορεί να κρύβουν τόσο το: «η ειρήνη είναι μια αδιαπραγμάτευτη αξία», όσο και το: «κατά τις επιχειρήσεις μας θα χρησιμοποιήσουμε κάθε δυνατό μέσο για να προστατέψουμε τους αμάχους», ειδικά όταν ακούγονται από μέλος του Συμβούλιου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών το οποίο είναι μια ακόμη υπερδομή που λειτουργεί με μυστικότητα. Μια δομή χωρίς δημόσιο φως, όπου ο πολίτης δεν έχει ούτε πρόσβαση, ούτε μπορεί να γνωρίζει τί ακριβώς γίνεται στο εσωτερικό της.

Παράδειγμα Δ:

Ένας πολιτικός προσπαθεί να υπερασπιστεί την αρνητική του ψήφο στο παρελθόν σχετικά με πολιτικές προστασίας του περιβάλλοντος:

Μπορεί να έχετε κάποιες ανησυχίες για τις αρνητικές ψήφους μου για το περιβάλλον, όμως μπορώ να σας διαβεβαιώσω ότι είμαι ένας ανοιχτόμυαλος άνθρωπος. Αυτό που θα πρέπει να συζητήσουμε είναι το ιστορικό των ψήφων μου υπέρ των ίσων ευκαιριών εκπαίδευσης για τα παιδιά μας.

Αντίκρουση και σχόλιο: σε αυτή την τυπική περίπτωση εξαπάτησης (red herring) ο πολιτικός προσπαθεί να αποσπάσει την προσοχή από το ερώτημα που είναι δύσκολο/άβολο να απαντηθεί οδηγώντας την κουβέντα σε κάτι άλλο, εντελώς άσχετο με το θέμα. Η τεχνική αυτή χρησιμοποιείται πολύ συχνά από τους επαγγελματίες πολιτικούς και η αντίκρουσή της, ενώ είναι σχετικά απλή, χρειάζεται επαγρύπνηση ώστε, στη ροή του λόγου, να μην αποσπαστεί η προσοχή μας από το αρχικό θέμα. Εάν παρακολουθήσουμε με προσοχή τηλεοπτικές συνεντεύξεις πολιτικών μπορούμε, σχετικά εύκολα, να εντοπίσουμε αυτή την πλάνη καθώς και την σχετική στάση του/της δημοσιογράφου. Συχνά η απόσπαση της προσοχής συνοδεύεται και από την χρήση μιας δεύτερης λογικής πλάνης που μπορεί να είναι μια επίκληση στο συναίσθημα. Έτσι στο προηγούμενο παράδειγμα αφού ο πολιτικός αποφύγει την «περιβαλλοντική» δυσχέρεια (δηλαδή το κεντρικό θέμα) μπορεί να κερδίσει και κάτι. Για παράδειγμα να δικαιολογήσει την επερχόμενη αύξηση της φορολογίας και παράλληλα να επικαλεστεί (ξανά) την αφοσίωσή του στα παιδιά, προσθέτοντας στην απάντησή του: «…άλλωστε χρειαζόμαστε περισσότερα έσοδα για να υποστηρίξουμε τα ήδη υπάρχοντα προγράμματα. Μην ξεχνάμε ότι τα παιδιά μας είναι το μέλλον μας, ας στηρίξουμε λοιπόν τα παιδιά».

Προφανώς το να αναζητηθεί και να ειπωθεί η αλήθεια είναι μια εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση, ενώ ο ισχυρισμός ότι κάποιος μπορεί να τη γνωρίζει απόλυτα συνιστά ύβρι. Όμως η αγάπη για την αλήθεια (φιλαλήθεια), για την οποία με θάρρος και ένταση μιλούσε η Υπατία, είναι μια από τις μεγαλύτερες αρετές και η καλλιέργειά της σημαντική, ειδικά σήμερα που διανύουμε μια εποχή άκρατου σχετικισμού και συστηματοποίησης του ψέματος.
-------------------
[1] Ενδεικτικά αναφέρουμε τους Francis Bacon (aphorisms), Antoine Arnauld and Pierre Nicole (Logic, or the Art of Thinking), John Locke (An Essay Concerning Human Understanding), Isaac Watts (The Right Use of Reason), Jeremy Bentham (Handbook), Richard Whately (Elements of Logic), John Stuart Mill (System of Logic, Ratiocinative and Inductive), Irving Copi (Introduction to Logic).

[2] Evandro Agazzi (επιμ.), Modern Logic: A Survey, Reidel, Dordrecht – Boston – London, 1980.

[3] Copi Irving M. Introduction to Logic, The Macmillan Company, New York, 1953.

[4] Harry J Gensler, Introduction to Logic, Routledge, 2016.

[5] Η φράση «Red Herring (κόκκινη ρέγγα)» αναφέρεται σε ένα είδος παστής ρέγγας που παρασκευάζεται με κόκκινη καυτερή πιπεριά. Σύμφωνα με την παράδοση, η μυρωδιά της ήταν τόσο δυνατή και απολαυστική για τα σκυλιά που χρησίμευε για την εκπαίδευσή τους, ώστε να ελεγχθεί πόσο καλά ένα κυνηγόσκυλο μπορεί να παρακολουθήσει μια μυρωδιά χωρίς να αποσπαστεί η προσοχή του. Τα σκυλιά δεν χρησιμοποιούνται συνήθως για κυνήγι ψαριών, έτσι μια κόκκινη ρέγγα οδηγεί στην απόσπαση της προσοχής τους από αυτό που υποτίθεται ότι θα κυνηγούσαν.

Φρίντριχ Νίτσε: Γιατί δεν μας αρκεί η ήρεμη αντανάκλαση της ζωής πάνω σε μια βαθιά λίμνη;

Διδασκαλία από εικόνες

Αν κοιτάξουμε μια σειρά εικόνες του εαυτού μας, από την εποχή της παιδικής ηλικίας ως εκείνην της ωριμότητας, θα ανακαλύψουμε με ευχάριστη έκπληξη ότι ο άνδρας μοιάζει με το παιδί περισσότερο απ’ ότι μοιάζει με τον έφηβο: πιθανόν λοιπόν να συνέβη τότε μια προσωρινή αποξένωση από τον βασικό χαρακτήρα μας, η οποία ξεπεράστηκε αργότερα από τη συγκεντρωμένη, συσπειρωμένη δύναμη τoυ άντρα.

 

Αυτή η παρατήρηση συμφωνεί μ’ εκείνην την άλλη, ότι όλες οι ισχυρές επιρροές από πάθη, δασκάλους, πολιτικά γεγονότα, που μας παρασύρουν όταν είμαστε έφηβοι, αργότερα φαίνονται να επαναφέρονται σ’ ένα σταθερό μέτρο. Ασφαλώς συνεχίζουν να ζουν και να δρουν μέσα μας, αλλά τα βασικά μας αισθήματα και απόψεις έχουν το πάνω χέρι και χρησιμοποιούν τις επιρροές αυτές σαν πηγές δύναμης, αλλά όχι πια σαν ρυθμιστές, όπως συνέβαινε στα είκοσι μας χρόνια. Έτσι το σκέπτεσθαι και το αισθάνεσθαι του ανθρώπου παρουσιάζεται πιο σύμφωνο με τα αντίστοιχα της παιδικής του ηλικίας – κι αυτό το εσωτερικό γεγονός εκφράζεται με το εξωτερικό που προαναφέραμε.

 

Φωνή της ηλικίας

Ο τόνος με τον οποίο οι νέοι μιλούν, επαινούν, κατηγορούν ή στιχουργούν, δεν αρέσει στους μεγαλύτερους, επειδή είναι πάρα πολύ δυνατός και ταυτόχρονα υπόκωφος και ασαφής, όπως ο ήχος μέσα σ’ ένα υπόγειο που, επειδή είναι άδειο, τού δίνει ένταση. Γιατί τα περισσότερα απ’ όσα σκέφτονται οι νέοι, δεν έχουν ξεπηδήσει μέσα από την πληρότητα της δικής τους φύσης, αλλά είναι απήχηση, αντήχηση αυτού το οποίο σκάφτηκαν, είπαν, επαίνεσαν, κατηγόρησαν άλλοι δίπλα τους.
 

Επειδή όμως τα αισθήματα (της συμπάθειας και της αντιπάθειας) αντηχούν στους νέους πιο δυνατά απ’ ό,τι οι λόγοι γι’ αυτά τα αισθήματα, εμφανίζεται, όταν αφήνουν να ακουστεί δυνατά πάλι το αίσθημά τους, εκείνος ο υπόκωφος, αντηχητικός τόνος, που δείχνει την απουσία ή την φτώχεια των λόγων. Ο τόνος της πιο ώριμης ηλικίας είναι αυστηρός, κοφτός, μέτρια δυνατός, αλλά σε πάει πολύ μακριά, σαν καθετί καλά αρθρωμένο. Τέλος, τα γηρατειά βάζουν συχνά μια ορισμένη πραότητα και συγκαταβατικότητα στη φωνή και μοιάζουν να τη γλυκαίνουν φυσικά, σε μερικές περιπτώσεις, την ξινίζουν.

Άνθρωποι που μένουν πίσω και άνθρωποι που προτρέχουν

Ο δυσάρεστος χαρακτήρας, που είναι γεμάτος δυσπιστία και νιώθει φθόνο με κάθε επιτυχία των ανταγωνιστών και των γειτόνων του, που ανάβει και εναντιώνεται βίαια σ’ όλες τις γνώμες που αποκλίνουν από τις δικές του, δείχνει ότι ανήκει σ’ ένα πρωϊμότερο στάδιο της κουλτούρας και ότι είναι απομεινάρι: γιατί ο τρόπος με τον οποίο έρχεται σε επαφή με τους ανθρώπους ήταν ο σωστός και ο κατάλληλος για τις συνθήκες μιας εποχής όπου ίσχυε ο νόμος του ροπάλου· είναι λοιπόν ένας άνθρωπος που έχει μείνει πίσω.

 

Ένας άλλος χαρακτήρας, που μοιράζεται πρόθυμα τη χαρά των άλλων, που κερδίζει παντού φίλους, που καλοδέχεται καθετί αναπτυσσόμενο και εξελισσόμενο, που χαίρεται με τις τιμές και τις επιτυχίες των άλλων και δεν έχει την αξίωση πως μόνο αυτός γνωρίζει την αλήθεια, αλλά αντίθετα είναι γεμάτος από σεμνή δυσπιστία -αυτός είναι ένας άνθρωπος που προτρέχει, που αγωνίζεται για μια ανώτερη ανθρώπινη κουλτούρα. Ο δυσάρεστος χαρακτήρας προέρχεται από τις εποχές, όπου τα χοντρά θεμέλια της ανθρώπινης συναναστροφής δεν είχαν χτιστεί ακόμα. Ο δεύτερος ζει στον υψηλότερο όροφό τους, όσο το δυνατόν πιο μακριά από το άγριο ζώο, που λυσσάει και ουρλιάζει μέσα στα υπόγεια, κάτω από τα θεμέλια της κουλτούρας. 

 

Παρηγοριά για υποχόνδριους

Όταν ένας μεγάλος στοχαστής υφίσταται προσωρινά υποχονδριακούς αυτοβασανισμούς, μπορεί να πει στον εαυτό του για παρηγοριά: «Αυτό το παράσιτο τρέφεται και μεγαλώνει από τη μεγάλη σου δύναμη· αν ήταν αυτή μικρότερη, θα είχες να υποφέρεις λιγότερο». Ο πολιτικός μπορεί να πει τα ίδια, όταν τα αισθήματά του της ζήλειας και της εκδίκησης, κοντολογίς η ψυχική διάθεση του bellum omnium contra omnes, για την οποία πρέπει να έχει αυτός αναγκαία μεγάλο χάρισμα ως εκπρόσωπος ενός έθνους, εισδύει περιστασιακά στις προσωπικές του σχέσεις και κάνει τη ζωή του δύσκολη. 

 

Αποξενωμένοι από το παρόν

Υπάρχουν σημαντικά πλεονεκτήματα στο να αποξενωθούμε μια φορά σε σημαντικό βαθμό από την εποχή μας και, φεύγοντας από την ακτή της, να ανοιχτούμε πάλι στον ωκεανό των παλιών κοσμοθεωρήσεων. Κοιτώντας την ακτή από κει, επιθεωρούμε για πρώτη φορά το συνολικό σχήμα της, και όταν την πλησιάζουμε πάλι, έχουμε το πλεονέκτημα να την καταλαβαίνουμε στο σύνολό της καλύτερα από κείνους που δεν την εγκατάλειψαν ποτέ.

 

Σπέρνοντας και θερίζοντας με βάση τις προσωπικές ατέλειες

‘ Άνθρωποι σαν τον Ρουσσό ξέρουν πώς να χρησιμοποιούν τις αδυναμίες τους, τις ατέλειές τους και τα ελαττώματά τους σα λιπάσματα του ταλέντου τους. Όταν ο Ρουσσό θρηνεί για τη διαφθορά και τον εκφυλισμό της κοινωνίας ως δυσάρεστη συνέπεια της κουλτούρας, αυτό βασίζεται στην προσωπική του εμπειρία, που η πίκρα της χαρίζει δριμύτητα στη γενική καταδίκη, στην οποία προβαίνει αυτός, και δηλητηριάζει τα βέλη που ρίχνει. Πρώτα ανακουφίζει τον εαυτό του ως άτομο και σκέφτεται ότι αναζητεί ένα γιατρικό, που ωφελεί άμεσα την κοινωνία, αλλά και έμμεσα, μέσω της κοινωνίας, ωφελεί κι αυτόν.

 

Φιλοσοφικό φρόνημα

Συνήθως προσπαθούμε να αποκτήσουμε μια στάση της διάθεσης, ένα είδος οπτικής για όλες τις καταστάσεις και τα γεγονότα της ζωής: αυτό ιδίως ονομάζεται φιλοσοφικό φρόνημα. Για τον εμπλουτισμό της γνώσης όμως μπορεί να αξίζει περισσότερο, όχι να καταλήγουμε στην ομοιομορφία μ’ αυτόν τον τρόπο, αλλά να ακούμε την ελαφριά φωνή των διαφόρων καταστάσεων ζωής- αυτές φέρνουν μαζί τους τις οπτικές τους. Έτσι αναγνωρίζουμε και μοιραζόμαστε τη ζωή και τη φύση πολλών ανθρώπων, επειδή δεν μεταχειριζόμαστε τον εαυτό μας σαν άκαμπτο, αμετάβλητο, μοναδικό άτομο. 

 

Στη φωτιά της περιφρόνησης

Είναι ένα καινούριο βήμα προς την ανεξαρτησία, όταν τολμάμε να εκφράσουμε απόψεις, που θεωρούνται επονείδιστες γι’ αυτόν ο οποίος τις υπερασπίζει· τότε ακόμη και οι φίλοι μας και οι γνωστοί μας αρχίζουν να ανησυχούν. Ο προικισμένος άνθρωπος πρέπει να περάσει κι αυτός από τούτη τη φωτιά· όταν το έχει κάνει, ανήκει περισσότερο στον εαυτό του.

 

Θυσία

Αν υπάρχει δυνατότητα επιλογής, προτιμάμε μια μεγάλη θυσία από μια μικρή, επειδή αποζημιωνόμαστε για τη μεγάλη με τον αυτοθαυμασμό, πράγμα που δεν μπορούμε να το κάνουμε με τη μικρή.

 

Η αγάπη ως τέχνασμα

Όποιος θέλει πραγματικά να μπορέσει να γνωρίσει κάτι καινούριο (είτε είναι αυτό άνθρωπος είτε γεγονός είτε βιβλίο), θα κάνει καλά να το δεχτεί μ- όλη τη δυνατή αγάπη, να αποστρέψει γρήγορα τη ματιά του, ακόμη και να ξεχάσει, καθετί που βρίσκει σ’ αυτό εχθρικό, άσεμνο, ή κάλπικο.’ Έτσι, για παράδειγμα, δίνουμε στον συγγραφέα ενός βιβλίου το μεγαλύτερο δυνατό πλεονέκτημα και μετά, όπως σ’ έναν αγώνα δρόμου, ποθούμε με καρδιά που χτυπάει να πετύχει τον στόχο του. Κάνοντάς το αυτό, εισχωρούμε ως την καρδιά του καινούριου πράγματος, ως το σημείο του που κινείται: να τί σημαίνει να μπορέσεις να το γνωρίσεις. Αφού φτάσουμε τόσο μακριά, η διάνοια βάζει μετά τους περιορισμούς της-εκείνη η υπερεκτίμηση, εκείνο το προσωρινό ξεκρέμασμα του κριτικού εκκρεμούς, ήταν μόνο ένα τέχνασμα για να βγάλουμε έξω με πανουργία την ψυχή ενός πράγματος. 

Να σκέφτεσαι πολύ καλά και πολύ άσχημα για τον κόσμο

Είτε σκεφτόμαστε πολύ καλά είτε πολύ άσχημα για τα πράγματα, έχουμε πάντα το πλεονέκτημα να θερίζουμε μια μεγαλύτερη ηδονή: αν η γνώμη που έχουμε σχηματίσει εκ των προτέρων είναι πολύ καλή, εναποθέτουμε στα πράγματα (στα βιώματα) περισσότερη γλυκύτητα απ’ όση έχουν πραγματικά. Μια αντίθετη γνώμη, πολύ άσχημη, προκαλεί μιαν ευχάριστη απογοήτευση: το ευχάριστο, που υπήρχε από μόνο του στο πράγμα, παίρνει μια προσαύξηση από το ευχάριστο που εμπεριέχεται στην έκπληξή μας. Παρεμπιπτόντως, μια κατηφής ιδιοσυγκρασία θα έχει, και στις δύο περιπτώσεις, την αντίθετη εμπειρία.

 

‘Άνθρωποι με βάθος

Εκείνοι οι άνθρωποι, που η δύναμή τους έγκειται στη βαθύτητα των εντυπώσεών τους (ονομάζονται συνήθως άνθρωποι με βάθος), είναι σχετικά προετοιμασμένοι και αποφασιστικοί, όταν συμβεί κάτι απρόοπτο: γιατί την πρώτη στιγμή η εντύπωση είναι ακόμη ρηχή’ ύστερα γίνεται βαθιά. Από την άλλη μεριά όμως, πράγματα και άνθρωποι, που έχουν προβλεφτεί προ πολλού και αναμένονται, ερεθίζουν στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό αυτές τις βαθιές φύσεις, και τις καθιστούν σχεδόν ανίκανες να διατηρήσουν παρόν το πνεύμα τους τη στιγμή που τελικά αυτά τα πράγματα και οι άνθρωποι καταφθάνουν.

 

Δοσοληψία με τον ανώτερο εαυτό

Ο καθένας έχει την καλή μέρα του όταν βρίσκει τον ανώτερο εαυτό του· και η αληθινή ανθρωπιά απαιτεί να αποτιμούμε κάποιον μόνο όταν βρίσκεται σ’ αυτήν την κατάσταση και όχι στις εργάσιμες μέρες της ανελευθερίας και της υποτέλειας. Για παράδειγμα, πρέπει να αξιολογούμε και να τιμούμε έναν ζωγράφο ανάλογα με το ανώτερο όραμα που μπόρεσε να δει και να παραστήσει. Αλλά οι ίδιοι οι άνθρωποι ασχολούνται πολύ διαφορετικά μ’ αυτό το πράγμα, τον ανώτερό τους εαυτό, και συχνά παίζουν τον ρόλο του ίδιου τους του εαυτού, στο βαθμό που εξακολουθούν να μιμούνται αργότερα ότι ήταν εκείνες τις στιγμές.

 

Μερικοί ζουν μέσα στο δέος και στην ταπεινότητα μπροστά στο ιδανικό του και θα ήθελαν να το αρνηθούν: φοβούνται τον ανώτερο εαυτό τους, επειδή, όταν μιλάει αυτός, μιλάει απαιτητικά. Επιπλέον, έχει μιαν ελευθερία φαντάσματος να έρχεται ή να μένει μακριά, όπως του αρέσει’ γι’ αυτόν το λόγο ονομάζεται συχνά δώρο των θεών, ενώ στην πραγματικότητα οτιδήποτε άλλο είναι δώρο των θεών (της τύχης): αυτό όμως είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. 

 

Μοναχικοί άνθρωποι

Μερικοί άνθρωποι είναι τόσο συνηθισμένοι να’ ναι μόνοι με τον εαυτό τους, που ποτέ δεν συγκρίνουν τον εαυτό τους με τους άλλους, αλλά κλώθουν ολοένα το μονόλογο της ζωής τους, με ήρεμη, χαρούμενη διάθεση, κάνοντας καλές συζητήσεις με τον εαυτό τους, ακόμη και γελώντας. Αν όμως αναγκαστούν να συγκρίνουν τον εαυτό τους με τους άλλους, τείνουν σε μια απαισιόδοξη υποτίμηση του εαυτού τους: έτσι πρέπει να αναγκαστούν να μάθουν πάλι από τους άλλους να έχουν μια καλή, δίκαιη γνώμη για τον εαυτό τους. Κι ακόμη κι απ’ αυτήν τη μαθημένη γνώμη θα θέλουν πάντα κάτι να αφαιρέσουν και να υποτιμήσουν. Έτσι, πρέπει να αφήνουμε ορισμένους ανθρώπους στη μοναξιά τους και να μην είμαστε τόσο ηλίθιοι, όπως τόσο συχνά συμβαίνει, και να τους λυπόμαστε γι’ αυτήν.

Δίχως μελωδία

Υπάρχουν άνθρωποι που χαρακτηρίζονται από μια τόσο σταθερή εσωτερική ηρεμία και αρμονική διευθέτηση όλων των ικανοτήτων τους, ώστε κάθε δραστηριότητα που αποβλέπει σ’ έναν σκοπό προκαλεί την αντίστασή τους. Μοιάζουν μ’ ένα μουσικό κομμάτι, που αποτελείται από μακρόσυρτες αρμονικές συγχορδίες, δίχως να φαίνεται ούτε καν η αρχή μιας διαρθρωμένης κινούμενης μελωδίας. Κάθε κίνηση από τα έξω χρησιμεύει απλώς για να δώσει στο σκάφος τους μια νέα ισορροπία πάνω στη θάλασσα της αρμονικής ευφωνίας. Οι σύγχρονοι άνθρωποι γίνονται στο έπακρο ανυπόμονοι, όταν συναντούν τέτοιες φύσεις, από τις οποίες δεν γίνεται τίποτε, δίχως κανένας απ’ αυτούς να μπορεί να πει γι’ αυτές ότι δεν είναι τίποτε. Σ’ ορισμένες διαθέσεις όμως, η θέα τους προκαλεί το ακόλουθο ασυνήθιστο ερώτημα: Προς τη μελωδία γενικά; Γιατί δεν μας αρκεί η ήρεμη αντανάκλαση της ζωής πάνω σε μια βαθιά λίμνη;

 

Ο Μεσαίωνας ήταν πλουσιότερος σε τέτοιες φύσεις απ’ ότι η δική μας εποχή. Πράγματι, πόσο σπάνια συναντάμε κάποιον, που μπορεί να ζει τόσο ειρηνικά και ευτυχισμένα με τον εαυτό του, ακόμη και μέσα στον σάλο, λέγοντας στον εαυτό του σαν τον Γκαίτε: «Το καλύτερο πράγμα είναι η βαθιά γαλήνη, μέσα στην οποία ζω και μεγαλώνω ενάντια στον κόσμο, και κερδίζω αυτό που δεν μπορούν να μου το πάρουν με τη φωτιά και το σπαθί». 

 

Ζωή και εμπειρία

Αν παρατηρήσει κανείς πώς ξέρουν ορισμένα άτομα να χειρίζονται τα βιώματά τους -τα ασήμαντα καθημερινά βιώματα τους- έτσι ώστε να γίνονται αυτά μια καλλιεργήσιμη γη, που δίνει καρπούς τρεις φορές το χρόνο, ενώ άλλοι (και πόσο πολλοί είναι αυτοί!) χτυπιούνται από τα κύματα της πιο αναστατωμένης μοίρας, από τα πιο πολύμορφα κύματα της εποχής ή του λαού τους κι όμως μένουν πάντα ελαφριοί στην επιφάνεια, σα φελλοί: τότε νιώθει κανείς τελικά τον πειρασμό να χωρίσει την ανθρωπότητα σε μια μειοψηφία (ελαχιστότητα) εκείνων που ξέρουν πώς να κάνουν πολλά από τα λίγα και σε μια πλειοψηφία εκείνων που ξέρουν πώς να κάνουν λίγα από τα πολλά· πράγματι, συναντάει κανείς αυτούς τους ανάποδους μάγους που, αντί να δημιουργούν τον κόσμο από το μηδέν, δημιουργούν το μηδέν από τον κόσμο.

 

Σοβαρότητα στο παιχνίδι

Στη Γένοβα άκουσα, ενώ βασίλευε ο ήλιος, από έναν πύργο μια μακρόσυρτη κωδωνοκρουσία: δεν ήθελε να σταματήσει και ηχούσε, αχόρταγα θαρρείς, πάνω από τον θόρυβο των δρόμων, στον απογευματινό ουρανό και στον αέρα της θάλασσας, τόσο τρομερή και παιδική μαζί, τόσο μελαγχολική. Τότε σκέφτηκα τα λόγια του Πλάτωνα και τά’νιωσα αμέσως στην καρδιά μου: δεν αξίζει να παίρνουμε στα σοβαρά τίποτα ανθρώπινο μολαταύτα…

 

Φρίντριχ Νίτσε – Αποφθέγματα Από Το «Ανθρώπινο, Πολύ Ανθρώπινο»

Κι επειδή η φύση μας έχει πολύ φθόνο και κακεντρέχεια και δεν χαίρεται τόσο με τα δικά μας αγαθά όσο στεναχωριέται για τα ξένα

ΠΕΡΙ ΕΥΘΥΜΙΑΣ
Όμως τώρα, ενώ αποστρέφουμε τα μάτια μας, όταν τα πληγώνει εκτυφλωτικό φως, και τ’ ανακουφίζουμε με τα χρώματα των λουλουδιών και του χορταριού, ταλαιπωρούμε τον νου στρέφοντάς τον προς οδυνηρά πράγματα και τον αναγκάζουμε να μένει σε σκέψεις δυσάρεστων πραγμάτων, εξαναγκάζοντάς τον σχεδόν δια της βίας να στρέφεται μακριά από τα καλύτερα.

Γιατί εξετάζεις με τόσο κοφτερό μάτι τα προβλήματά σου, καλέ μου άνθρωπε, και τα κρατάς συνέχεια ζωντανά και τα διατηρείς πρόσφατα στο νου σου, και δεν οδηγείς τις σκέψεις σου στα καλά που έχεις;

Όμως, όπως οι βεντούζες ρουφούν τους πιο φαρμακερούς χυμούς από τη σάρκα, έτσι κι εσύ συγκεντρώνεις ενάντια στον εαυτό σου τις χειρότερες καταστάσεις σου, αποδεικνύοντας ότι δεν είσαι καθόλου καλύτερος από τον Χίο ο οποίος πουλούσε άφθονο παλαιό κρασί στους άλλους, αλλά για το δικό του γεύμα προσπαθούσε δοκιμάζοντας να βρει κρασί ξινισμένο· όταν, λοιπόν, ένας δούλος του ρωτήθηκε από άλλον δούλο τι έκανε ο κύριος του όταν τον άφησε, αποκρίθηκε: “Έψαχνε για το κακό, ενώ ήταν μπροστά του τα καλά”. Στην πραγματικότητα οι περισσότεροι προσπερνούν τα άριστα και γλυκόπιοτα που έχουν και τρέχουν στα δυσάρεστα και στα βλαβερά.

Ο Αρίστιππος, ωστόσο, δεν ήταν ένας από αυτούς, αλλά είχε τη σοφία να υψώνεται, σαν σε ζυγαριά, προς τις καλύτερες καταστάσεις και ν’ ανακουφίζεται.

Έτσι, όταν έχασε ένα ωραίο κτήμα, ρώτησε κάποιον από κείνους που παρίσταναν πως λυπούνταν και αγανακτούσαν μαζί του: “Εσύ έχεις μόνο ένα μικρό χωραφάκι, ενώ εμένα μου μένουν τρεις αγροί, έτσι δεν είναι;” Ο άλλος συμφώνησε, οπότε ο Αρίστιππος του είπε: “Μήπως λοιπόν πρέπει περισσότερο να λυπάμαι εγώ για σένα;” Είναι, δηλαδή, παρανοϊκό να στεναχωριέται κάποιος γι’ αυτό που χάθηκε και να μη χαίρεται γι’ αυτό που σώθηκε, αλλά όπως τα μικρά παιδιά που, αν κάποιος τους πάρει ένα από τα πολλά τους παιχνίδια, πετάνε κι όλα τα υπόλοιπα και κλαίνε και φωνάζουν, με τον ίδιο τρόπο κι εμείς, όταν μας ενοχλήσει η τύχη σ’ ένα ζήτημα, αχρηστεύουμε κι όλα τ’ άλλα, με οδυρμούς και στεναχώριες.

Κάποιος θα μπορούσε να πει: “Τι, όμως, έχουμε στ’ αλήθεια και τι δεν έχουμε;”

Ο ένας έχει φήμη, ο άλλος σπίτι, ο άλλος σύζυγο, ο άλλος καλό φίλο. Ο Αντίπατρος από την Ταρσό, όταν ήταν ετοιμοθάνατος, αναλογιζόμενος τα καλά που του είχαν τύχει, δεν παρέλειψε ακόμα και το ωραίο ταξίδι που είχε κάνει από την Κιλικία στην Αθήνα· έτσι, δεν πρέπει να παραβλέπουμε ακόμα και τα κοινά πράγματα, αλλά να τα μετράμε και να είμαστε ευγνώμονες που είμαστε ζωντανοί και υγιείς και βλέπουμε τον ήλιο· που δεν γίνεται πόλεμος ή εξέγερση, αλλά και που η γη προσφέρεται για καλλιέργεια και η θάλασσα για ελεύθερα ταξίδια σε κείνον ο οποίος θέλει· που μπορούμε να μιλάμε ή να δρούμε, να σωπαίνουμε ή να ξεκουραζόμαστε. Θα νιώσουμε περισσότερη ψυχική γαλήνη γι’ αυτά που έχουμε, αν φανταστούμε πως δεν τα έχουμε· αν θυμίζουμε στους εαυτούς μας πόσο ποθητή είναι η υγεία για τους αρρώστους, η ειρήνη γι’ αυτούς που πολεμούν και η απόκτηση φήμης και φίλων σε τόσο σπουδαία πόλη για τον ξένο· και πόσο οδυνηρό είναι να τα στερηθείς, ενώ κάποτε τα είχες.

Τότε, δηλαδή, δεν θα μας συμβαίνει να θεωρούμε το καθένα απ’ αυτά σημαντικό και πολύτιμο μόνο όταν έχει χαθεί αλλά χωρίς αξία όταν το κατέχουμε με σιγουριά (το να μην υπάρχει κάτι δεν προσθέτει αξία σε τίποτα), ούτε πρέπει ν’ αποκτούμε αυτά τα πράγματα σαν να ήταν πολύτιμα και να ζούμε με τον φόβο και τρέμοντας μήπως και τα στερηθούμε, ενόσω, όμως, τα έχουμε, να τα παραβλέπουμε και να τα περιφρονούμε σαν να μην είχαν αξία· πάνω απ’ όλα πρέπει να φροντίσουμε να τα χρησιμοποιούμε για την απόλαυση και την ευχαρίστησή μας, ώστε ν’ αντέξουμε την απώλεια τους, αν τύχει, με μεγαλύτερη ηρεμία.

Όμως οι περισσότεροι άνθρωποι, όπως είπε ο Αρκεσίλαος, θεωρούν σωστό να εξετάζουν τα ποιήματα, τις ζωγραφιές και τα αγάλματα άλλων με το νου και με την όραση, σκύβοντας από πάνω τους με προσοχή και μελετώντας κάθε λεπτομέρεια, ενώ παραμελούν την ίδια τη ζωή τους, που έχει πολλά καθόλου δυσάρεστα πράγματα να εξετάσουν, κοιτώντας πάντοτε τα εξωτερικά πράγματα και θαυμάζοντας την ξένη φήμη και την τύχη, όπως κάνουν οι μοιχοί για τις γυναίκες των άλλων, τη στιγμή που περιφρονούν τους εαυτούς τους και όσα έχουν.

Ωστόσο συμβάλλει ιδιαίτερα στην ψυχική γαλήνη να εξετάζει κάποιος, αν είναι δυνατόν, τον εαυτό του και όσα τον αφορούν, αλλά, αν τούτο δεν είναι δυνατόν, να παρατηρεί ανθρώπους που βρίσκονται σε χειρότερη μοίρα και όχι, όπως κάνουν οι περισσότεροι, να συγκρίνει τον εαυτό του με κείνους που υπερέχουν· όπως, για παράδειγμα, οι φυλακισμένοι θεωρούν τυχερούς εκείνους που ελευθερώθηκαν· οι τελευταίοι πάλι, όσους έχουν γεννηθεί ελεύθεροι, κι αυτοί τους πολίτες, ενώ οι πολίτες με τη σειρά τους τους πλούσιους· οι πλούσιοι τους σατράπες, οι σατράπες τους βασιλείς, και οι βασιλείς τους θεούς, και μόνο που δεν θέλουν κιόλας να βροντούν και ν’ αστράφτουν. Έτσι, με το να μην έχουν ποτέ πράγματα που είναι πάνω από αυτούς, δεν είναι ποτέ ευγνώμονες για ό,τι αρμόζει στη θέση τους.

Τι άλλο είναι το παραπάνω αν όχι συλλογή δικαιολογιών της αχαριστίας απέναντι στην τύχη προκειμένου να καταδικάζουμε και να τιμωρούμε τον εαυτό μας; Τουλάχιστον, όμως, εκείνος που ο νους του κάνει λυτρωτικές σκέψεις, καθώς ο ήλιος βλέπει μυριάδες ανθρώπων,

όσους δρέπουμε της πλατιάς γης τον καρπό
(ΣΙΜΩΝΙΔΗΣ),

αν τύχει να είναι λιγότερο ένδοξος ή πλούσιος από κάποιους άλλους, δεν κάθεται να θρηνεί καταπτοημένος, αλλά ξέροντας πως ζει μυριάδες φορές καλύτερα και ευπρεπέστερα από μυριάδες άλλους, θα συνεχίσει τον δρόμο του υμνώντας τον δικό του φύλακα δαίμονα και τη ζωή του.

Όποτε λοιπόν θαυμάσεις κάποιον που μεταφέρεται πάνω στο φορείο του ως ανώτερό σου, χαμήλωσε τα μάτια σου και κοίταξε κείνους που κουβαλούν το φορείο· όποτε λογαριάζεις ευτυχισμένο, όπως έκανε εκείνος ο άνδρας από τον Ελλήσποντο, τον περίφημο Ξέρξη που περνούσε τη γέφυρά του, κοίτα επίσης και εκείνους που έσκαβαν κάτω από το μαστίγιο για να τρυπήσουν τον Άθωνα και κείνους που τους έκοψαν τ’ αυτιά και τις μύτες, επειδή η γέφυρα έσπασε από τη θαλασσοταραχή. Πρόσεξε ακόμα τι σκέφτονται αυτοί, που καλοτυχίζουν τη δική σου ζωή και τις περιστάσεις.

Γι’ αυτό λοιπόν κι εμείς, όποτε ακούμε κάποιον να μας λέει πως οι ασχολίες μας είναι ασήμαντες και πολύ θλιβερές, επειδή δεν είμαστε ύπατοι ή επίτροποι, μπορούμε ν’ απαντάμε: “Οι ασχολίες μας είναι λαμπρές και η ζωή μας ζηλευτή· δεν είμαστε ζητιάνοι ούτε αχθοφόροι ούτε κόλακες”.

Επειδή, όμως, εξαιτίας της μωρίας μας έχουμε συνηθίσει να ζούμε με την προσοχή στραμμένη σε όλους τους άλλους παρά στον εαυτό μας, κι επειδή η φύση μας έχει πολύ φθόνο και κακεντρέχεια και δεν χαίρεται τόσο με τα δικά μας αγαθά όσο στεναχωριέται για τα ξένα, μην κοιτάς μόνο τη λάμψη και τη διασημότητα εκείνων που φθονείς και θαυμάζει, αλλά, σαν ν’ ανοίγεις και να τραβάς το φανταχτερό παραπέτασμα της φήμης και της εξωτερικής τους εμφάνισης, μπες μέσα τους και θα δεις πολλά δυσάρεστα και πολλά που τους προκαλούν απέχθεια εκεί.

Έτσι, όταν ο περίφημος Πιττακός, που η φήμη για την ανδρεία, τη σοφία και τη δικαιοσύνη του ήταν μεγάλη, φιλοξενούσε κάποιους φίλους, η γυναίκα του μπήκε μέσα έξαλλη κι αναποδογύρισε το τραπέζι· οι καλεσμένοι γύρισαν αλλού το βλέμμα τους, αλλά ο Πιττακός είπε: “Όλοι μας έχουμε κάποιο βάσανο. Αυτός που έχει το δικό μου είναι ευτυχής”.

Αυτόν στην αγορά τον έχουν για ευτυχισμένο,
μόλις όμως ανοίξει την πόρτα του σπιτιού, είναι τρισάθλιος
όλα η γυναίκα του τα κανονίζει, διατάζει και συνεχώς
μαλώνει.

Βάσανα έχει πολλά – εγώ κανένα.
(ΜΕΝΑΝΔΡΟΣ)

Πολλά τέτοια συνοδεύουν τον πλούτο, τη δόξα και τη βασιλεία, άγνωστα στους πολλούς, γιατί η ματαιοδοξία τα κρύβει·

Μακάριε γιε του Ατρέα, ευλογημένε, καλότυχε·
(ΟΜΗΡΟΣ)

τέτοιοι μακαρισμοί είναι για τα εξωτερικά πράγματα μόνο, για τα όπλα και τα άλογα και τη στρατιά του που απλωνόταν παντού· όμως η φωνή των παθών του υψώνεται ενάντια στην κενή αυτή δόξα σαν διαμαρτυρία βγαλμένη από μέσα του:

Ο γιος του Κρόνου, ο Δίας, μ’ ενέπλεξε σε κακό βαρύ
(ΟΜΗΡΟΣ)

και
Σε ζηλεύω, γέροντα·
ζηλεύω καθέναν που τη ζωή του πέρασε
ακίνδυνα, άγνωστος και άσημος
(ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ)

Με τέτοιες σκέψεις, επίσης, μπορούμε να μειώσουμε την ένταση της μεμψιμοιρίας μας ενάντια στην τύχη, η οποία (μεμψιμοιρία), μέσα από τον θαυμασμό για τα αγαθά των διπλανών μας, υποτιμά και καταστρέφει τα δικά μας.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΗΘΙΚΑ

Ξέρετε ότι η Γη έχει ένα δεύτερο μαγνητικό πεδίο; Τους ωκεανούς της

Το μαγνητικό πεδίο της Γης είναι ένα από τα πιο μυστηριώδη χαρακτηριστικά του πλανήτη μας. Είναι επίσης απαραίτητο για τη ζωή όπως τη γνωρίζουμε, διασφαλίζοντας ότι η ατμόσφαιρά μας δεν θα απογυμνώνεται από τον ηλιακό άνεμο και θα προστατεύει τη ζωή από τη βλαβερή ακτινοβολία στη Γη. Για κάποιο χρονικό διάστημα, οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι το μαγνητικό πεδίο είναι το αποτέλεσμα μιας δράσης δυναμό στον πυρήνα μας, όπου ο υγρός εξωτερικός πυρήνας περιστρέφεται γύρω από τον συμπαγή εσωτερικό πυρήνα και στην αντίθετη κατεύθυνση της περιστροφής της Γης.

 

Το μαγνητικό πεδίο και τα ηλεκτρικά ρεύματα μέσα και γύρω από τη Γη παράγουν πολύπλοκες δυνάμεις που έχουν ανυπολόγιστη επίδραση στην καθημερινή ζωή

Επιπλέον, το μαγνητικό πεδίο της Γης επηρεάζεται και από άλλους παράγοντες, όπως τους μαγνητισμένους βράχους στον φλοιό και τη ροή του ωκεανού. Για το λόγο αυτό, οι δορυφόροι Swarm της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας (ESA), οι οποίοι παρακολουθούν συνεχώς το μαγνητικό πεδίο της Γης, άρχισαν πρόσφατα να παρακολουθούν τους ωκεανούς της Γης – τα πρώτα αποτελέσματα της οποίας παρουσιάστηκαν στη φετινή συνάντηση Ευρωπαϊκής Ένωσης Γεωεπιστημών στη Βιέννη.

 

Η αποστολή Swarm, η οποία αποτελείται από τρεις δορυφόρους γεωσκόπησης, ξεκίνησε το 2013 για να παρέχει μετρήσεις υψηλής ακρίβειας και υψηλής ανάλυσης του μαγνητικού πεδίου της Γης. Ο σκοπός αυτής της αποστολής δεν είναι μόνο να καθορίσει πώς το μαγνητικό πεδίο της Γης παράγεται και αλλάζει, αλλά και να μας επιτρέψει να μάθουμε περισσότερα για τη σύνθεση και τις εσωτερικές διεργασίες της Γης.

 

Πέρα από αυτά, ένας άλλος στόχος της αποστολής είναι να αυξήσει τις γνώσεις μας για τις ατμοσφαιρικές διεργασίες και τα πρότυπα κυκλοφορίας των ωκεανών που επηρεάζουν το κλίμα και τις καιρικές συνθήκες.

 

Οι ωκεανοί είναι επίσης ένα σημαντικό θέμα μελέτης στην αποστολή Swarm λόγω των μικρών τρόπων με τους οποίους συμβάλλει στο μαγνητικό πεδίο της Γης. Βασικά, καθώς το αλμυρό νερό του ωκεανού ρέει μέσω του μαγνητικού πεδίου της Γης, παράγει ένα ηλεκτρικό ρεύμα που προκαλεί μαγνητικό σήμα.

 

Επειδή αυτό το πεδίο είναι πολύ μικρό, είναι εξαιρετικά δύσκολο να μετρηθεί. Ωστόσο, η αποστολή Swarm έχει καταφέρει να κάνει ακριβώς αυτή τη μέτρηση με αξιοσημείωτες λεπτομέρειες. Αυτά τα αποτελέσματα, τα οποία παρουσιάστηκαν στη συνάντηση EGU 2018, μετατράπηκαν σε κινούμενα σχέδια τα οποία δείχνουν πως το παλιρροιακό μαγνητικό σήμα μεταβάλλεται με μια περίοδο 24 ωρών.

 

Οι αλλαγές στο πεδίο έχουν μικρή επίδραση στο μαγνητικό πεδίο της Γης, που κυμαίνεται από 2,5 έως -2,5 microtesla.

 

Ανακαλύπτοντας περισσότερα για το μαγνητικό πεδίο της Γης, οι επιστήμονες θα μπορούν να μάθουν περισσότερα για τις εσωτερικές διαδικασίες της Γης, οι οποίες είναι απαραίτητες για τη ζωή όπως την ξέρουμε. Αυτό, με τη σειρά του, θα μας επιτρέψει να μάθουμε περισσότερα για τα είδη γεωλογικών διεργασιών που έχουν διαμορφώσει άλλους πλανήτες, καθώς και για τον προσδιορισμό των άλλων πλανητών που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν τη ζωή.

ΑΙΣΩΠΟΣ - Μῦθοι (320.1-324.1)

320. ΜΥΘΟΣ Ο ΤΟΥ ΙΠΠΟΥ ΠΑΡΑΙΝΩΝ ΣΚΟΠΕΙΝ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ [320.1] ἵππον ἐλύπει τὸ γῆρας καὶ μυλῶνα ἀντὶ μάχης ἐλάμβανεν. ὡς δὲ ἀλήθειν ἀντὶ τοῦ πολεμεῖν ἠναγκάζετο, τὴν παροῦσαν ἐδάκρυε τύχην, τῆς δὲ πρώτης ἐμέμνητο· «ἐμοί», λέγων, «ὦ μυλωρέ, στρατεύεσθαι μὲν ὑπῆρχε πρότερον, κόσμος δὲ παντὶ περιέκειτο σώματι καὶ θεραπεύων παρηκολούθει τις ἄνθρωπος. νῦν δὲ οὐκ οἶδα, ὅ τι παθὼν ἀντιλαμβάνω τὸν μυλῶνα τῆς μάχης». καὶ ὁ μυλωρὸς πρὸς αὐτόν· «ἐπίσχες», ἔφη, «τὰ πάλαι θρυλῶν. ἡ τύχη γὰρ θνητοῖς τὴν ἐφ᾽ ἑκάτερα φέρειν οἶδε μεταβολήν».

321. ΜΥΘΟΣ Ο ΤΩΝ ΤΑΥΡΩΝ ΠΑΡΑΙΝΩΝ ΕΙΣ ΟΜΟΝΟΙΑΝ
[321.1] ταῦροι τρεῖς τὴν αὐτὴν δίαιταν ἐπεποίηντο. λέων δέ τις αὐτοῖς παρηκολούθει θηρᾶσαι βουλόμενος. καὶ συνόντας μὲν ἑλεῖν οὐκ ἐδύνατο, διαστάντας δὲ προῃρεῖτο χειρώσασθαι. καὶ συγκρούσας ἀλλήλοις ἐν μέρει διαστήσας ἀπέκρινε, καὶ καθ᾽ ἕκαστον προχειρότερον ἔφθειρεν, οὓς κοινῇ συνόντας ἠπόρει χειρώσασθαι.
οὕτως ὁμόνοια τοῖς χρωμένοις σωτήριον.

322. ΜΥΘΟΣ Ο ΤΗΣ ΕΛΑΦΟΥ ΝΟΥΘΕΤΕΙΝ ΠΑΡΑΙΝΩΝ ΤΟΝ ΚΑΙ ΠΡΑΞΑΙ ΔΥΝΑΜΕΝΟΝ
[322.1] ἔλαφον ἡ μήτηρ ἐνουθέτει ταῦτα λέγουσα· «κέρας, ὦ παῖ, παρὰ τῆς φύσεως εἴληφας, μεγέθει δὲ διενήνοχας σώματος· καὶ οὐκ οἶδα ὅ τι παθὼν ἀποδιδράσκεις ἐπιόντας τοὺς κύνας». ταῦτα ἦν, καὶ κυνῶν δρόμος ἠκούετο πόρρωθεν. ἡ δὲ μένειν τῷ παιδὶ παραινέσασα αὐτὴ τῆς φυγῆς προκατήρξατο.
παραινεῖν ἕτοιμον, ἃ ποιεῖν ἀπορώτερον.

323. ΜΥΘΟΣ Ο ΤΗΣ ΑΛΩΠΕΚΟΣ ΠΑΡΑΙΝΩΝ ΜΗ ΒΛΕΠΕΙΝ ΤΑ ΜΕΙΖΟΝΑ
[323.1] ἀλώπηξ λέοντι συνῆν ἐν ὑπηρέτου προσχήματι. καὶ ἡ μὲν ἄγρας ἐμήνυεν, ὁ δὲ ἐμπίπτων ἐλάμβανεν. ἑκατέρῳ τοίνυν πρὸς τὴν ἀξίαν διῃρεῖτο μερίς. ζηλοτυπήσασα δὲ ἡ ἀλώπηξ τῶν πλειόνων τὸν λέοντα θηρᾶν ἀντὶ τοῦ μηνύειν ᾑρεῖτο. καὶ πειρωμένη ποίμνης τι λαβεῖν κατέστη πρώτη τοῖς θηρῶσιν εἰς θήραμα.
ἄρχεσθαι μᾶλλον ἀσφαλῶς ἄμεινον ἢ κρατεῖν σφαλερῶς.

324. ΜΥΘΟΣ Ο ΤΗΣ ΕΛΑΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΚΗΣ ΣΩΦΡΟΝΕΙΝ ΠΑΡΑΙΝΩΝ ΤΗΙ ΝΕΟΤΗΤΙ
[324.1] ἐλαία κατεγέλα συκῆς ὡς αὐτὴ μὲν ἀνθοῦσα πρὸς ἅπασαν ὥραν, συκῆς δὲ τὸ ἄνθος συμμεταβαλούσης ταῖς ὥραις. ταῦτ᾽ ἦν, καὶ καταρρυεῖσα χιὼν τὴν μὲν ἐλαίαν κομῶσαν εὑροῦσα τοῖς θαλλοῖς ἐνιζάνουσα σὺν τῷ κάλλει καθάπαξ ταύτην διέφθειρεν, τὴν δὲ φύλλων εὑροῦσα γυμνὴν οὐδὲν ἠδίκει πρὸς γῆν ὑπορρέουσα.
κάλλος μὴ σωφρονοῦν τοῖς κεκτημένοις καθέστηκεν ὄνειδος.

***
320. Μύθος για το άλογο.
Διδάσκει να αναλογιζόμαστε την ανθρώπινη κατάσταση.
[320.1] Ήταν μια φορά ένα άλογο καταβεβλημένο από τα γηρατειά. Αντί για τον πόλεμο, λοιπόν, το έστειλαν στον μύλο, όπου ήταν αναγκασμένο να γυρνά τις μυλόπετρες για το άλεσμα· τέρμα πια οι μάχες. Συχνά-πυκνά, που λέτε, το καημένο έβαζε τα κλάματα για την τωρινή του μιζέρια και αναπολούσε την παλιά του σταδιοδρομία. «Να ᾽ξερες, κυρ-μυλωνά» —έτσι διηγούνταν— «σε τί εκστρατείες έχω υπηρετήσει εγώ τότε, τον παλιό καλό καιρό. Όλο μου το κορμί γύρω-γύρω ήταν φορτωμένο με μπιχλιμπίδια, σου λέω. Μέχρι και άνθρωπο είχα να μου κάνει τον ιπποκόμο και να με υπηρετεί συνέχεια. Πώς την έπαθα έτσι ο κακομοίρης τώρα και ξέπεσα σε τούτον τον μύλο, ύστερα από τόσες μάχες! Δεν ξέρω τί να πω». Όμως ο μυλωνάς το αποπήρε: «Πάψε πια, βρε κακορίζικο, μου πήρες τα αυτιά, όλο να φλυαρείς για τα παλιά και τα παλιά. Η τύχη, να το ξέρεις, αυτή είναι που μπορεί και μεταβάλει τη μοίρα όλων των πλασμάτων, είτε για το καλύτερο είτε για το χειρότερο».

321. Μύθος για τους ταύρους.
Διδάσκει να έχουμε ομόνοια.
[321.1] Ήταν μια φορά τρεις ταύροι που περνούσαν τον καιρό τους όλοι μαζί στο ίδιο μέρος. Αυτούς, που λέτε, τους είχε βάλει στο μάτι το λιοντάρι και τους παραφύλαγε για να τους κάνει λεία του. Έλα όμως που δεν είχε τη δύναμη να τους τσακώσει όσο έμεναν όλοι μαζί. Μηχανεύτηκε λοιπόν να τους χωρίσει πρώτα· έτσι θα ήταν μετά ευκολότερο να τους καταβάλει. Γι᾽ αυτό τους έφερε σε σύγκρουση μεταξύ τους, εμπνέοντας τη διχόνοια στον καθένα τους με τη σειρά, και με αυτόν τον τρόπο κατόρθωσε να τους απομακρύνει τον έναν από τον άλλο. Τότε πλέον ήταν πανεύκολο να τους ξεπαστρέψει, έτσι που είχαν απομονωθεί. Ενώ όσο ήσαν όλοι μαζί παρέα, δεν έβρισκε τρόπο να τους βάλει χέρι.
Έτσι είναι: Η ομόνοια είναι σωτηρία για όσους την έχουν.

322. Μύθος για το ελάφι.
Διδάσκει να μη δίνουμε συμβουλές, παρά μόνο αν είμαστε σε θέση να τις εφαρμόσουμε και εμείς οι ίδιοι.
[322.1] Μια φορά η μαμά ελαφίνα βάλθηκε να κάνει παρατηρήσεις στον γιο της: «Παιδί μου, τί θα γίνει με σένα; Δεν βλέπεις τί μεγαλοπρεπή κέρατα σου χάρισε η φύση; Άσε τη σωματάρα σου, που ξεχωρίζει για το μέγεθός της. Τί σε πιάνει, λοιπόν, και το βάζεις στα πόδια να ξεφύγεις κάθε φορά που σου ορμάνε τα σκυλιά;». Τέτοια του αράδιαζε, όταν ξαφνικά ακούστηκαν από μακριά κάτι σκυλιά να τρέχουν. Αμέσως τότε η μεγάλη η ελαφίνα ρίχτηκε πρώτη στο φευγιό — και ας ορμήνευε λίγο πιο πριν η ίδια το παιδί της να κρατάει τη θέση του.
Βλέπετε, είναι εύκολο να δίνουμε παραγγέλματα· το δύσκολο είναι να τα κάνουμε πράξη.

323. Μύθος για την αλεπού.
Διδάσκει να μη γυρεύουμε τα πολλά.
[323.1] Ήταν κάποτε μια αλεπού που κατοικούσε παρέα με το λιοντάρι, κάνοντας την υπηρέτριά του, ας πούμε. Εν ολίγοις, εκείνη του μαρτυρούσε πού υπήρχαν θηράματα, και το θεριό τότε έπεφτε πάνω τους και τα αιχμαλώτιζε. Στη συνέχεια μοίραζαν τη λεία, παίρνοντας ο καθένας το μερίδιο που αναλογούσε στην αξία του. Έτσι κυλούσε το πράγμα, μέχρι που η αλεπού ένιωσε ζήλια για το λιοντάρι, επειδή εκείνο έπαιρνε πάντα τα πιο πολλά. Διάλεξε λοιπόν να πάει και αυτή κυνήγι μια φορά, αντί να μαρτυράει μονάχα. Το αποτέλεσμα: εκεί που πάσχιζε να αρπάξει κανένα πρόβατο από το κοπάδι, την τσάκωσαν την ίδια κάτι κυνηγοί.
Δίδαγμα: Κάλλιο να είσαι υπήκοος και ασφαλής παρά να κυβερνάς μες στους κινδύνους.

324. Μύθος για την ελιά και τη συκιά.
Διδάσκει τους νέους να βάζουν μυαλό.
[324.1] Μια φορά η ελιά βάλθηκε να περιγελάει τη συκιά: «Δεν με βλέπεις εμένα πώς ανθίζω κάθε ώρα και στιγμή; Ενώ εσένα, βρε καημένη, τα λουλούδια σου έρχονται και φεύγουν, ανάλογα με τις εποχές». Έλα όμως που σε κάποια στιγμή άρχισε να πέφτει πυκνό χιόνι. Η ελιά, που λέτε, βρέθηκε τότε σκεπασμένη ωραία-ωραία με φυλλωσιές και άνθη. Το χιόνι, λοιπόν, στρώθηκε για τα καλά πάνω στα βλαστάρια της. Αποτέλεσμα: όχι μόνο της χάλασε την ομορφιά της, αλλά την ξέρανε και την ίδια μεμιάς. Τη συκιά, αντίθετα, το χιόνι τη βρήκε τελείως απογυμνωμένη: έτσι κύλησε από τα κλαριά της κάτω στο έδαφος και δεν μπόρεσε να της κάνει κακό.
Δίδαγμα: Η ομορφιά, άμα δεν συνοδεύεται από φρονιμάδα, καταντάει ντροπή για όποιον την έχει.

Από την υστερία στον οίστρο

Ήτανε ο αιώνας της βικτωριανής ηθικής. Κι ήταν, επίσης, πάνω κάτω τα χρόνια που ο ψυχίατρος Jean-Martin Charcot συνέλεγε στην Iconographie του ενσταντανέ με τις νεαρές νοσηλευόμενες της  κλινικής Pitié-Salpêtrière, στις οποίες ο ίδιος και ενώπιον κοινού –ως βιρτουόζος σκηνοθέτης ή βιτσιόζος μάγος– προκαλούσε κρίσεις με σπασμούς στη μήτρα μέσω του αγγίγματος ράβδου μεταλλικής. Ο αιώνας καθιέρωνε την “υστερία” ως αναπότρεπτη σχεδόν νευρωσική παρεκτροπή της μήτρας. Ήδη απ’ τo 1862, ο θετικιστής λεξικογράφος Émile Littré είχε ανεπιφύλακτα αποδώσει τον όρο στο ιπποκρατικό corpus, ενώ λίγες δεκαετίες πιο μετά, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, ο γυναικολόγος Hunter Robb θα εξέδιδε μεταφρασμένες ενότητες του Περί Γυναικείων υπό τον τίτλο Hippocrates on Hysteria. Η “υστερία” σφραγιζόταν ως αυστηρά γυναικεία υπόθεση και μάλιστα με τη βούλα αυθεντίας χρονικού βάθους: την αίγλη της ιατρικής εργογραφίας της αρχαιότητας.

 

Κατά τη γνωστή τους συνήθεια να μην ονοματίζουν αρρώστειες, αλλά να περιγράφουν κλινική εικόνα και συμπτώματα, οι ιπποκρατικοί δεν είχαν χρησιμοποιήσει τον όρο “υστερία”,. Στους Αφορισμούς τους (5.35), ανέφεραν γυναῖκας ὑπὸ τῶν ὑστερικῶν ἐνοχλουμένας. Αλλά ετούτο το αόριστα εκφρασμένο το αίτιο το παθητικό (τα ζητήματα που έχουν να κάνουν με τη μήτρα) γεννούσε τόσους προβληματισμούς που, τον 2ο αιώνα μ.Χ., στα σχόλιά του ο Γαληνός αναρωτιότανε πώς να το καταλάβει. Θα ‘τανε –σκέφτηκε– η πνίξ η ὑστερικὴ, η ασφυξία της μήτρας που χρειαζότανε να εκτονωθεί, να φτερνιστεί σχεδόν, με αλοιφές  μουστάρδας και ξυδιού κατά τις παραδόσεις που κατέγραφε ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος (Naturalis Historia 20.87.238).

 

Στην πνῖγα της υστέρας είχανε εκτενώς αναφερθεί οι ιπποκρατικοί, κυρίως στην Περί Γυναικείων διατριβή τους. Η μήτρα ήτανε γι’ αυτούς κάτι σπογγώδες, νοτερό, που, όποτε δεν απήλαυε της εφυγραντικής ευεργεσίας της ερωτικής συνεύρεσης, ξεραίνονταν κι απισχαινόταν. Γύρναγε, τότε, ανάποδα η μήτρα κι άλλαζε θέση, μετακινούμενη μέσα στο σώμα σε αναζήτηση μυχών δροσιάς. Αν όρμαγε η υστέρα στο συκώτι, απέφρασσε τα αγγεία του κι έφερνε οιδήματα. Αν έβαζε πλώρη για το διάφραγμα ή τα πνευμόνια, έκανε εντονότερο το πνιγηρό το αίσθημα, έφερνε δύσπνοια, αναστροφή στις κόρες των ματιών, λιποθυμία. Κι αν καταχωνιαζόταν στο κρανίο, έφερνε πονοκέφαλο και πυρετό, ανορεξία κι αϋπνίες. Έπρεπε τότε ο γιατρός να λούσει τη γυναίκα με ζεστό νερό, αλλιώς με κρύο, και να την βάλει να εισπνέει ουσίες με έντονες οσμές. Κι αν όλα αυτά δεν έπιαναν, έπρεπε να την εν-καπνίσει χαμηλά, επιμελώς επί ώρες, με ατμούς βρασμένου σκόρδου και λαδιού, με θυμιατήρι πήλινο τροφοδοτούμενο με καρβουνάκια. Στερεωμένο στο έδαφος και αεροστεγές, το σκεύος θα απέληγε ψηλά σε καλαμάκι που να εισχωρεί στο αιδοίο, καθώς η ασθενής θα στέκονταν πάνω απ’ το αγγείο ανακούρκουδα. Η μήτρα της, μπορούσε, έτσι, να εφελκυστεί τρόπον τινά και να ηρεμήσει.

 

Οι παθογενείς περιπλανήσεις της υστέρας μέσα στο σώμα έμειναν καλύτερα γνωστές από τον Τίμαιο ή Περί Φύσεως Λόγον του Πλάτωνα (91c). Η μήτρα –διατεινόταν– είναι γη που περιμένει να σπαρεί, αλλά και ζώο επιθυμητικό που, όταν για χρόνο πολύ μείνει άκαρπο ή σε αναζήτηση συνουσίας, “χαλεπῶς ἀγανακτοῦν φέρει, καὶ πλανώμενον πάντῃ κατὰ τὸ σῶμα, τὰς τοῦ πνεύματος διεξόδους ἀποφράττον, ἀναπνεῖν οὐκ ἐῶν εἰς ἀπορίας τὰς ἐσχάτας ἐμβάλλει καὶ νόσους παντοδαπὰς ἄλλας παρέχει.”

 

Με τέτοιες φανταστικές μαγγανείες πάντοτε ο λόγος ο ορθός, ξεδιπλώνοντας τις περί τῶν ὑστερικῶν διαγνώσεις του, ιατρικοποιούσε τη γυναικεία επιθυμία για να την κανονικοποιήσει. Ο παλαιότερος μύθος, τουλάχιστον, είχε δει το θέμα πιο εν-πράγματα. Ίσως και πιο ευ-συν-κίνητα. Όταν μιλούσε για τα πάθη της Ιούς, εκείνης της βασιλοπούλας του Άργους, που ο Δίας την εκάλεσε με  ονειροφαντασίες της νύχτας να ‘βγει να τρέξει ελεύθερη για έρωτα στης Λέρνας τα λειβάδια. Ο Προμηθέας Δεσμώτης του Αισχύλου σώζει τον άξονα των αφηγήσεων για την κόρη που διώχτηκε απ’ το σπίτι του πατέρα της και, μεταμορφωμένη σε γελάδα (βούκερως, κεράστις) ή κεντημένη απ’ τη βοϊδόμυγα (οἰστροδίνητος), χάραξε με το ίδιο το κορμί της τις πολυπλάνητες περιπλανήσεις (πολυπλάνους πλάνας) μιας ανθρωπογεωγραφίας ολόκληρης: από το πέλαγος που το ‘πανε Ιόνιο από τ’ όνομά της, μέχρι το πέρασμα του βοδιού στον Βόσπορο και, τελικά, στην Αίγυπτο που θα ‘βρισκε τη θεϊκή επαφή. Δεν ήταν να εκπλήσσει η μεταμόρφωσή της –σάμπως κι η Ίσιδα, η θεά του έρωτα, δεν απεικονιζόταν πάντοτε με κέρατα γελάδας; Κι ούτε κι ο οἶστρος ήτανε τρομακτικός –δεν έγινε η βοϊδόμυγα η έκφραση της τέχνης και της έμπνευσης;

 

Στο τέλος του επεισοδίου που την αφορά στον Προμηθέα Δεσμώτη, η Ιώ φεύγει απ’ τη σκηνή σε αλλοφροσύνη. Ποιο θέατρο θα χώραγε την ποίηση των μυκηθμών της; Και ποιο κοινό θα συγκρατούσε το ασύντακτο, ασύνδετα λειψό της φθέγμα, τις ηχηρές δονήσεις της γλωσσολαλιάς της;

 

            οἵ, ἓ ἕ.. ἰὼ ἰὼ…

 

Φωνήνετα ολοστρόγγυλα ήταν ολόκληρη η οἰστρήλατος Ιώ.

Δεμένη οικογένεια, αποχωρισμός και σχέση εξάρτησης

Αρκετές φορές, η καχυποψία και η δυσπιστία εμπεριέχουν τον τρόμο μήπως αφεθούμε έρμαια στη φαντασιωσική παντοδύναμη μητέρα (κοινωνία, κράτος, εξουσία, σύντροφο, θεότητα, θεραπεία κλπ.). Είναι χρήσιμο να διευκρινιστεί ότι στατιστικά οι «δεμένες» οικογένειες «δένονται» κυρίως από τις ανάγκες της μητέρας που φυσικά δεν καλύπτονται από τη συναισθηματική οντότητα του πατέρα-συζύγου. Οι ανάγκες αυτές μαρτυρούν την ψεύτικη νίκη της επί του αρσενικού. Διατηρείται με αυτό τον τρόπο το παιδί ως λάφυρο εξαρτητικό που υπενθυμίζει την κυριαρχία της. Είναι κατανοητό πως σ’ αυτή τη μάχη κανένας δεν έχει κερδίσει. Ο μόνος ηττημένος είναι το παιδί. Γνωρίζουμε πως η εξατομίκευσή του πραγματοποιείται με φυσιολογική οριοθέτηση ανάμεσα στην ηλικία των 1,5-3 ετών.

Στη βρεφική ηλικία αρκετές μητέρες μέσα στα όρια της δικής τους διάθεσης να «ελέγχουν καταστάσεις», εμποδίζουν την εξατομίκευση των παιδιών τους και φυσικά και τον αποχωρισμό τους. Μεταδίδουν υπαινιγμούς για τη δική τους εσωτερική δομή και ανασύρουν από βαθύτερα επίπεδα έκδηλες επιθυμίες τους. Υπεύθυνη είναι η πρόθεση να μην «εγκαταλειφθούν». Αυτοκαταδικάζονται όμως να κουβαλούν χωρίς τέλος τα παιδιά τους και καταδικάζουν αυτά να κουβαλούν εκείνες. Τα μαθαίνουν να αξιολογούν τον (από)χωρισμό ως εγκατάλειψη και καταστροφή.

Η υποτιθέμενη βαθμιαία χειραφέτηση του παιδιού ουσιαστικά θυσιάζεται στον βωμό των γονεϊκών ασυνείδητων διαθέσεων.

Είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος αισθάνεται την ανάγκη να ανήκει πλήρως σε μία ομάδα, να αντιλαμβάνεται στο όριο αυτής της ομάδας την εξασφάλιση μιας στενής και πολύ προσωπικής σχέσης, να εισπράττει στοργικό συναίσθημα και μέσα από τη σεξουαλική παρόρμησή του να δίνει βαθιά και αληθινή στοργή σε κάποιον άλλο. Αν ο γονιός δεν ικανοποίησε αυτή την ανάγκη του με τον σύντροφο που επέλεξε (επειδή δεν είχε προετοιμαστεί γι’ αυτή τη συναλλαγή στην πρώτη του οικογένεια), μεταφράζει αθέλητα ο ίδιος τον ερωτισμό του σε στοργή και «αποπλανά» το ευάλωτο παιδί του. Διευκολύνει τον εκπαιδευόμενο συναισθηματικά απ’ αυτόν απόγονό του να «δεθεί» μαζί του, να ανταλλάξουν μεταξύ τους σιωπηλά «όρκους» αποκλειστικής «ένωσης».

Ο στενός προσωπικός τους δεσμός, αν και μοιάζει να αφήνει «απ’ έξω» τον άλλο γονιό, ουσιαστικά τον «βολεύει», επειδή στη μορφή της σχέσης που έχει διαμορφωθεί διατηρεί έναν ρόλο που έχει μάθει καλά από την παλιά του οικογένεια: αυτόν της «παραδοσιακής ζητιανιάς αισθημάτων».

Όλα τα μέλη της πρωταρχικής ομάδας επιτελούν έργο συνοχής στην οικογένεια και «δένονται» για να μη «λυθούν» από τη νοσηρότητα των εσωτερικών προθέσεων.

Η υπενθύμιση που ακούμε «είμαστε πολύ δεμένη οικογένεια», κρύβει τη διευκρίνιση-απειλή «κανένας μας από αυτή την οικογένεια δεν είναι έτοιμος (ώριμος) να αποχωριστεί κανέναν».

Επομένως, κανείς από τα μέλη της δεν διατηρεί το δικαίωμα να σηματοδοτήσει την οντότητά του, εξατομικεύοντας το δικό του ψυχολογικό στίγμα με αποχωρισμό του δικού τους ψυχολογικού στίγματος.

Υπογραμμίζεται έτσι η ερμηνεία μιας απόλυτα εχθρικής υπενθύμισης: «Όποιος πάψει να είναι δεμένος, θα τιμωρηθεί ανελέητα με την αποκοπή του από την “αγάπη” και τη φροντίδα». Οι απόγονοι -περίπου ανάλογων σε νοοτροπία οικογενειών- διακατέχονται από αίσθημα εσωτερικής ερημίας, που επιδρά σε όλα τα επίπεδα των δραστηριοτήτων τους. Οι γονείς που δυσκολεύουν ή και απαγορεύουν τις διαπροσωπικές συναλλαγές των παιδιών τους με τα εκτός εστίας πρόσωπα, χωρίζουν την πραγματικότητα της ζωής και των δύο πλευρών με αυθαίρετο τρόπο. Ένας σημαντικός, όμως, αριθμός απ’ αυτά τα άτομα έχει ή αποκτά τα στοιχεία της προσωπικότητας ενός καταθλιπτικά οργανωμένου ανθρώπου. Είναι αλήθεια πως στις οικογένειες αυτές υπάρχουν μυστικά.

Αρκετές φορές κατά τη θεραπευτική επαφή μαζί τους, αναρωτιέσαι αν τα μυστικά δημιουργούν το «δέσιμο» ή το «δέσιμο» δημιουργεί προϋποθέσεις μέσα από την ιδιαιτερότητα μιας επικοινωνίας που γεννά μυστικά. Όταν μια κρυφή διάσταση των σχέσεων ή των συνηθειών βγει στην επιφάνεια, κινδυνεύει η νοσηρή συνοχή της οικογένειας.

Ο νόμος της σιωπής καλλιεργεί ορατές συνέπειες, ακριβώς ίδιες μ’ αυτές που η διάθεση και η σκέψη της αλήθειας προετοιμάζουν. Χωρίς να αποτελεί στατιστικό δεδομένο, τα τελευταία δώδεκα χρόνια που παρακολούθησα έντεκα οικογένειες με αντίστοιχη ψυχοπαθολογία, στις δύο υπήρχε αιμομικτική σχέση.

Το οικογενειακό «δέσιμο» διαχέεται στις μύχιες ανάγκες των μελών και εξελίσσεται σε Προκρούστη των απεξαρτητικών σχέσεων, που κόβει, ράβει και τους φέρνει όλους στα μέτρα του. Με ένα σχεδόν ιδεοψυχαναγκαστικό τρόπο, το «Εγώ» της οικογένειας αφιερώνεται στη νομοθετική κατοχύρωση των επίμονων και μη ηθελημένων σκέψεων προστασίας από την ανευλαβή εξάρτηση. Οι ενέργειες που δηλώνουν στην ασυνείδητη διάσταση τους την εξιλέωση αποκτούν υποστηρικτική βάση για την αυτοαγάπη των μελών.

Μαρκ Τουέιν: Είναι καλύτερα να κρατάς το στόμα κλειστό και να σε νομίζουν οι άλλοι χαζό, παρά να το ανοίξεις και να τους το επιβεβαιώσεις

Σάμουελ Λάνγκχορν Κλέμενς …οι περισσότεροι όμως, τον γνωρίζουμε με το ψευδώνυμο Μαρκ Τουέιν…

Και ποιός δεν έχει διαβάσει τα περίφημα βιβλία του Αμερικανού συγγραφέα…

Ανάμεσα στα πιό γνωστά έργα του του είναι οι Περιπέτειες του Τομ Σώγιερ και οι Περιπέτειες του Χάκλμπερι Φιν («Χακ Φιν» σε ορισμένες ελληνικές εκδόσεις).

Πώς ξεκίνησε όμως το ταξίδι του στον «κόσμο του βιβλίου»;
Το 1864, ο Τουέιν αφού είχε μετακομίσει στο Σαν Φρανσίσκο, εργάστηκε για αρκετές τοπικές εφημερίδες. Τον επόμενο χρόνο σημείωσε την πρώτη του λογοτεχνική επιτυχία με ένα σατιρικό σύντομο διήγημα στα πλαίσια μιας συλλογής κειμένων του Artemus Ward.

Ωστόσο, οΤουέιν υπέβαλε το έργο του αρκετά καθυστερημένα και τελικά δεν αποτέλεσε μέρος της συλλογής. Ο εκδότης του όμως φρόντισε να δημοσιευτεί το κείμενο στην εφημερίδα Saturday Press. Το διήγημα, με τον πρωτότυπο τίτλο «Jim Smiley and his Jumping Frog», γνωστό σήμερα ως «The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County,» είχε σπουδαία απήχηση και επανατυπώθηκε και μεταφράστηκε. Ο εκδότης της Atlantic Monthly, James Russell Lowell, περιέγραψε το έργο του ως «το καλύτερο δείγμα χιομουριστικής λογοτεχνίας της Αμερικής.»

Το 1866, ως απεσταλμένος της εφημερίδας Sacramento Union, ταξίδεψε στη σημερινή Χαβάη για να γράψει μια σειρά από ταξιδιωτικά άρθρα. Αφού επέστρεψε στο Σαν Φραντσίσκο-ύστερα από προτροπή του εκδότη John McComb αλλά και ωθούμενος από την απήχηση των κειμένων του, ο συγγραφέας αποφάσισε να παραχωρήσει μία σειρά διαλέξεων, που τον καταξίωσαν ως ικανό ομιλητή.

Το 1867, ο κατάφερε να πείσει τον McComb να χρηματοδοτήσει ένα δεύτερο ταξίδι του, για την Ευρώπη και την Μέση Ανατολή. Τα ταξιδιωτικά κείμενα του, δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Alta California με μεγάλη απήχηση, αποτελώντας τη βάση για το πρώτο βιβλίο του Τουέιν, The Innocents Abroad, δημοσιευμένο το 1869, και το οποίο πρόσφερε στον συγγραφέα του σημαντική αναγνώριση από το κοινό.

Τα λόγια του πολλά και σπουδαία. Συγκέντρωσα 45 ρήσεις του και σας τις παραθέτω…

1. Αγόρασε γη. Δεν φτιάχνουν πια.
2. Μην συζητάς με ηλίθιους, σε σέρνουν κάτω στο επίπεδό τους και σε κερδίζουν με την εμπειρία τους.
3. Η αλήθεια είναι το πολυτιμότερο πράγμα που έχουμε. Ας κάνουμε οικονομία.
4. Ας προσπαθήσουμε να ζήσουμε ώστε όταν πεθάνουμε να λυπηθεί ακόμη και ο νεκροθάφτης.
5. Το καλοκαίρι είναι η εποχή που κάνει πολλή ζέστη για να κάνεις την δουλειά που έκανε πολύ κρύο για να την κάνεις πέρσι το χειμώνα.
6. Ελάχιστα πράγματα είναι πιο δύσκολο να ανεχθείς, από το ενοχλητικό ‘καλό παράδειγμα’.
7. Ο άνθρωπος που δεν διαβάζει βιβλία δεν έχει κανένα πλεονέκτημα από τον άνθρωπο που δεν μπορεί να τα διαβάσει.
8. Σε είκοσι χρόνια από τώρα θα έχεις μετανιώσει για αυτά που δεν έκανες παρά για αυτά που έκανες. Λοιπόν σταμάτα να διστάζεις. Αναχώρισε από το ασφαλές λιμάνι και άνοιξε πανιά. Εξερεύνησε, ονειρέψου, ανακάλυψε.
9. Μην τριγυρνάς λέγοντας ότι η ζωή σου οφείλει. Δεν σου οφείλει τίποτα. Ήταν εδώ πριν από εσένα.
10. Ο τρόπος για να διατηρείτε την υγεία σας είναι να τρώτε αυτό που δεν θέλετε, να πίνετε αυτό που δεν σας αρέσει και να κάνετε αυτό που δεν προτιμάτε.
11. Καλοί φίλοι,καλά βιβλία και μια κοιμισμένη συνείδηση: Αυτή είναι η ιδανική ζωή.
12. Δεν μπορείς να εξαρτάσαι από την κρίση σου όταν η φαντασία σου δεν λειτουργεί.
13. Η απαισιοδοξία είναι απλά μια λέξη που οι αδύναμοι ονομάζουν ‘σοφία’.
14. Η επιδίωξη της ευτυχίας είναι μια γελοία φράση. Εάν κυνηγάτε την ευτυχία δεν θα την βρείτε ποτέ. Ευτυχισμένος είναι αυτός που ξεχνά ό,τι δεν μπορεί να αλλαχτεί.
15. Το να υποσχεθείς ότι δεν θα κάνεις κάτι είναι ο πιο σίγουρος τρόπος στον κόσμο για να κάνεις τον εαυτό σου να θέλει να κάνει αυτό ακριβώς το κάτι.
16. Η πραγματική γνώση είναι να γνωρίζεις το μέγεθος της άγνοιας του άλλου.
17. Οι ρυτίδες θα πρέπει να φαίνονται εκεί που ήταν το χαμόγελο.
18. Χιλιάδες ευφυΐες ζουν και πεθαίνουν χωρίς να έχουν ανακαλυφθεί- ούτε από τους ίδιους ούτε από τους άλλους.
19. Το δικαίωμα στην ανοησία προστατεύεται από το σύνταγμα. Είναι μέρος της εγγύησης για την ανάπτυξη της προσωπικότητας.
20. Κάτι ‘κλασσικό’: Ένα βιβλίο που οι άνθρωποι λένε ότι τους αρέσει αλλά ποτέ δεν το διαβάζουν.
21. Χειρότερο από την μοναξιά είναι όταν ένας άνθρωπος δεν νοιώθει άνετα με τον εαυτό του.
22. Δεν θα ήταν καλό να σκεφτόμασταν όλοι το ίδιο: Είναι ο ανταγωνισμός που κάνει το άλογο να τρέχει.
23. Η πρωταπριλιά είναι η μέρα που μας θυμίζει τι είμαστε τις άλλες τριακόσιες εξήντα τέσσερις ημέρες του χρόνου.
24. Η εξήγηση σε αστείο είναι σαν τον διαμελισμό του βατράχου, μαθαίνεις πολλά κατά την διαδικασία αλλά στο τέλος τον σκοτώνεις.
25. Συχνά ο πιο σίγουρος τρόπος για να μεταφέρεις λάθος πληροφορίες είναι να πεις την σκέτη αλήθεια.
26. Είναι πολύ κουραστικό να είσαι καλός!
27. Είναι ανθρώπινο να σου αρέσει ο έπαινος.
28. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να νιώθει καλά χωρίς την δική του συναίνεση.
29. Όταν ήμουν 14 χρονών αγόρι, ο πατέρας μου ήταν τόσο αμαθής που δεν μπορούσα να τον ανεχτώ κοντά μου. Αλλά όταν έγινα 21, έμεινα έκπληκτος με τα πόσα είχε μάθει σε επτά χρόνια.
30. Το να σταματήσεις το κάπνισμα είναι το ευκολότερο πράγμα στον κόσμο. Το ξέρω γιατί το έχω κάνει χιλιάδες φορές.
31. Δεν άφησα ποτέ το σχολείο να ανακατευτεί με την μόρφωσή μου.
32. Είναι καλύτερα να κρατάς το στόμα κλειστό και να σε νομίζουν οι άλλοι χαζό παρά να το ανοίξεις και να τους το επιβεβαιώσεις.
33. Ένας σοφός άνθρωπος έχει λεφτά στο κεφάλι του αλλά όχι στην καρδιά του.
34. Κάνε κάτι κάθε μέρα που δεν θέλεις να κάνεις. Αυτός είναι ο χρυσός κανόνας για να αποκτήσεις τη συνήθεια να κάνεις το καθήκον σου χωρίς προσπάθεια.
35. Όποτε βλέπεις τον εαυτό σου στην πλευρά με τους πολλούς είναι καιρός να σταματήσεις και να σκεφτείς.
36. Η τύχη χτυπά την πόρτα μια φορά στην ζωή αλλά σε πολλές περιπτώσεις ο άνθρωπος είναι στο διπλανό μπαρ και δεν ακούει.
37. Στα 50 ένας άνθρωπος μπορεί να είναι ανόητος χωρίς να είναι αισιόδοξος αλλά ποτέ αισιόδοξος χωρίς να είναι ανόητος.
38. Ελευθερία είναι το δικαίωμα να λες στους ανθρώπους αυτό που δεν θέλουν να ακούσουν.
39. Προσέξτε αυτή τη φαρμακερή παροιμία: Τα παιδιά και οι τρελοί λένε την αλήθεια. Συμπέρασμα:Οι μεγάλοι και οι σοφοί άνθρωποι δεν την λένε ποτέ.
40. Ποτέ μην αναβάλλεις για αύριο αυτό που μπορείς να κάνεις μεθαύριο.
41. Όταν είσαι θυμωμένος μέτρα μέχρι το τέσσερα, όταν είσαι πολύ θυμωμένος βρίσε!
42. Όταν αμφιβάλλεις, πες την αλήθεια.
43. Η αλήθεια πρέπει να δίνεται σαν το παλτό και όχι να ρίχνεται στο πρόσωπο σαν βρεγμένη πετσέτα.
44. Μου παίρνει περισσότερο από τρεις εβδομάδες για να προετοιμάσω έναν αυθόρμητο λόγο.
45. Κάνε το σωστό. Θα ικανοποιήσει μερικούς και θα εκπλήξει τους υπόλοιπους.

Κάντε λάθη μεγάλα. Μόνο έτσι θα θυμάστε ότι ζήσατε

Από παιδιά μας έμαθαν να αποφεύγουμε τα λάθη, μας μάλωναν για να συνετιστούμε και να «καταλάβουμε» ότι δεν πρέπει να κάνουμε… λάθη!

Όσο μεγάλωνα συνέχιζα να επαναλαμβάνω τα ίδια και τα ίδια «λάθη», ίσως θα μπορούσα να το πω και έτσι- ίσως- αν και κάθε φορά αντιλαμβανόμουν ότι δε χάλασε και ο κόσμος!

Μόνο ο δικός μου εσωτερικός κόσμος ταραζόταν, κι’ αυτό δεν ήταν απαραίτητα κακό γιατί μου θύμιζε πως είμαι ζωντανός, υπαρκτός, πως πατάω στα πόδια μου και κάποιες φορές (δεν ήταν δα και λίγες), πέφτω και τσακίζομαι…

Κάποτε ήρθε η μεγάλη διαπίστωση και νόμισα ότι συμβιβάστηκα με τα «σοβαρά λάθη» που είχα διαπράξει εις βάρος του εαυτού μου και έκανα δηλώσεις!

Είπα φτάνει λοιπόν, τέρμα τα λάθη από ’δω και στο εξής, θα λειτουργώ όπως πρέπει. 

Σερνόμουν λοιπόν κουβαλώντας, όλα όσα θεωρούσα, ό,τι δεν έπρεπε να κάνω και κάθε μέρα που ξημέρωνε αγαπούσα όλο και λιγότερο τον εαυτό μου. Αλήθεια πώς πρέπει να λειτουργεί κάποιος, για να μην κάνει λάθη;

Αργότερα, ένιωσα να κουράζομαι και προσπάθησα να αναζητήσω λίγο από τον εαυτό μου, μα ήταν μάταιο, δεν τον βρήκα πουθενά. Δεν είχα και πολλές δυνάμεις είναι η αλήθεια, αφού τις είχα εξαντλήσει αναλύοντας διαρκώς στο κεφάλι μου πόσο λάθος έχω κάνει τα πράγματα!

Λάθος φίλοι, λάθος σύντροφοι, λάθος δουλειά, λάθος μούτρα έβλεπα στον καθρέφτη, όλα λάθος…

Τελικά, σκέφτομαι ότι τελικά μου αρέσουν τα λάθη… Με βγάζουν από την βαρετή καθημερινότητα, με βοηθούν να σκέφτομαι καλύτερα, με ξυπνάνε από την σαπίλα του παρωχημένου τρόπου ζωής.

Κάπου διάβασα πρόσφατα ότι «δεν υπάρχει μέρος να σκαρφαλώσουμε, ο χρόνος έφτιαξε πιστά αντίγραφα κάθε περασμένης στιγμής. Ούτε ένα όμως δεν είναι έγκυρο και δεν αποδεικνύει αυτή την στιγμή».

Θυμήθηκα ότι το λάθος μπορεί να γίνει λάθος! Και η ζωή συνεχίζεται…

Όλα όσα αρνηθήκαμε, αυτό είναι το πεπρωμένο μας

Το ρόλο μας τον διαλέξαμε οι ίδιοι εμείς

την πρώτη μέρα που διστάσαμε να πάρουμε μιαν απόφαση
ή που σταθήκαμε εύκολοι σε μιαν αναβολή.

Μια ταπείνωση, που δεν ανταποδόθηκε,
αναπηδάει μιαν άλλη ώρα, σαν μαχαίρι, μέσα σου
για να σκοτώσει ό,τι πιο πολύ αγαπάς.

Ένα μεγάλο, ακατόρθωτο όνειρο,
που του ’κλεισες την πόρτα,
κάθεται ‘κεί απέξω χρόνια τώρα
κι όταν σε βρουν νεκρό,
κανείς δεν ξέρει ότι δεν άντεχες
ν’ ακούς αυτά τα τεράστια ματωμένα νύχια του
να γδέρνουνε την πόρτα σου.

Όλα όσα αρνηθήκαμε…
αυτό είναι το πεπρωμένο μας.

Τάσος Λειβαδίτης, Οι τελευταίοι

Πώς συνδέεται ο αρνητικός τρόπος σκέψης με την κατάθλιψη

Τα ψυχολογικά προβλήματα δεν είναι απαραίτητα προϊόν μυστηρίων και αδιαπέραστων δυνάμεων, αλλά μπορούν να προκύψουν από απλές διαδικασίες όπως η εσφαλμένη γνώση, η εξαγωγή λανθασμένων συμπερασμάτων.

Τα ψυχολογικά προβλήματα δεν είναι απαραίτητα προϊόν μυστηρίων και αδιαπέραστων δυνάμεων, αλλά μπορούν να προκύψουν από απλές διαδικασίες όπως η εσφαλμένη γνώση, η εξαγωγή λανθασμένων συμπερασμάτων –  Aaron Beck.

Πολύ συχνά οι άνθρωποι που εμφανίζουν κατάθλιψη ενδέχεται να κατηγορούν συνεχώς τον εαυτό τους και να επικεντρώνονται στα ελαττώματά τους, ενώ συχνά βλέπουν τα πράγματα από μια πολύ αρνητική οπτική και τείνουν να χάνουν την ελπίδα τους. Σε ορισμένες ψυχολογικές θεωρίες οι αρνητικές σκέψεις και πεποιθήσεις θεωρούνται βασικές αιτίες της κατάθλιψης.

Η θεωρία του Aaron  Beck
Η πιο σημαντική γνωστική θεωρία για την κατάθλιψη είναι εκείνη του  Aaron  Beck  (1967). Η υπόθεση του Beck είναι ότι οι άνθρωποι εμφανίζουν κατάθλιψη, επειδή ο τρόπος με τον οποίο σκέφτονται είναι αρνητικός. Πιο συγκεκριμένα, πρότεινε ότι η κατάθλιψη συνδέεται με την αρνητική τριάδα: αρνητικές αντιλήψεις για τον εαυτό, τον κόσμο- την οπτική γωνία που έχει το άτομο για τις καταστάσεις που αντιμετωπίζει-, το μέλλον.

Αρνητικά σχήματα. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, τα άτομα που έχουν κατάθλιψη απέκτησαν κατά την διάρκεια της παιδικής τους ηλικίας κάποια αρνητικά σχήματα, την τάση δηλαδή να βλέπουν τον κόσμο με αρνητικό τρόπο, μέσα από διάφορα στρεσογόνα γεγονότα ζωής, όπως η απώλεια ενός γονέα, η κοινωνική απόρριψη του παιδιού από τους συνομηλίκους του, η καταθλιπτική στάση ενός από τους γονείς. Τα σχήματα δεν είναι συνειδητές σκέψεις. Είναι ένα σύνολο πεποιθήσεων, οι οποίες λειτουργούν χωρίς την επίγνωση του ατόμου και διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο νοηματοδοτεί τις εμπειρίες του. Τα αρνητικά σχήματα εμφανίζονται κάθε φορά που το άτομο έρχεται αντιμέτωπο με καταστάσεις που μοιάζουν με αυτές που προκάλεσαν την δημιουργία τους.

Γνωστικές στρεβλώσεις. Οι γνωστικές στρεβλώσεις, η τάση του ανθρώπου να επεξεργάζεται τα δεδομένα με συγκεκριμένους αρνητικούς τρόπους, προκαλούνται από την στιγμή που ενεργοποιούνται τα αρνητικά σχήματα. Ο Beck υποστήριξε ότι τα άτομα που εμφανίζουν κατάθλιψη μπορεί να εστιάζονται υπερβολικά σε αρνητικές πληροφορίες και ανατροφοδότηση που τους αφορά, ενώ δεν παρατηρούν ή δεν θυμούνται γεγονότα θετικής ανατροφοδότησης που αφορά το άτομό τους.

Κάποιος για παράδειγμα που έχει διαμορφώσει το αρνητικό σχήμα ότι είναι ανίκανος, έχει πιθανώς την τάση να παρατηρεί ενδείξεις της ανικανότητάς του και να μην παρατηρεί ή να μην θυμάται τα στοιχεία που δείχνουν ότι είναι ικανός. Με αυτόν τον τρόπο συντηρείται και το σχήμα της ανικανότητας που έχει διαμορφώσει για τον εαυτό του.

Γνωστικά σφάλματα. Προκειμένου να συντηρήσει αυτά τα γνωστικά σχήματα, το άτομο που έχει κατάθλιψη είναι επίσης πολύ πιθανό να εμφανίσει τα παρακάτω γνωστικά σφάλματα:

• Αυθαίρετα συμπεράσματα: το να βγάζει κανείς συμπέρασμα χωρίς να υπάρχουν επαρκή στοιχεία. Για παράδειγμα, κάποιος συμπεραίνει ότι είναι ανάξιος, επειδή βρέχει την ημέρα που κανόνισε να πάει εκδρομή.

• Επιλεκτική αφαίρεση: το να βγάζει κανείς συμπέρασμα εστιάζοντας την προσοχή του σε ένα μόνο στοιχείο, ενώ αγνοεί πολλά άλλα. Για παράδειγμα, ένας ηθοποιός αισθάνεται ανάξιος όταν η παράσταση που συμμετέχει δεν γνωρίζει επιτυχία, παρότι ο ίδιος είναι ένα μόνο από τα πολλά άτομα που συνέβαλαν για την δημιουργία της.

• Υπεργενίκευση: το να βγάζει κανείς ένα γενικευμένο συμπέρασμα με βάση ένα  μεμονωμένο και πιθανώς ασήμαντο γεγονός. Για παράδειγμα, ένας μαθητής θεωρεί την κακή του απόδοση σε ένα μόνο διαγώνισμα μια συγκεκριμένη ημέρα απόδειξη ότι είναι ανίκανος.

Γνωστική θεραπεία
Με βάση την θεωρία του ότι η κατάθλιψη είναι αποτέλεσμα αρνητικών σχημάτων και γνωστικών στρεβλώσεων, ο  Beck ανέπτυξε την γνωστική θεραπεία, η οποία έχει στόχο να μεταβάλει τα αρνητικά μοτίβα σκέψης. Ο θεραπευτής προσπαθεί να βοηθήσει το άτομο να αλλάξει την άποψη του για τον εαυτό του και για τα γεγονότα της ζωής του, αναζητώντας ενδείξεις που αντικρούουν την υπεργενίκευση και αναγνωρίζοντας ικανότητες που το άτομο τείνει να υποτιμά και να παραβλέπει.

Το άτομο μαθαίνει να αναγνωρίζει τα αρνητικά μοτίβα σκέψης που συμβάλλουν στην κατάθλιψη, να τα αμφισβητεί και να αποκτά νέες στρατηγικές που θα το βοηθήσουν να αποκτήσει πιο ρεαλιστικές και θετικές παραδοχές.