Ο Πτολεμαίος, ακολουθούσε το αστρονομικό σύστημα της εποχής του και θεωρούσε τη Γη σφαιρική και ακίνητη, ως το κέντρο του τότε γνωστού Κόσμου, το αναφερόμενο και ως Γεωκεντρικό Μοντέλο.
Αυτό, το εξαιρετικά σύνθετο μαθηματικό και αστρονομικό μοντέλο, συνδύαζε την ελληνική γεωμετρική αστρονομία με τις φιλοσοφικές και θρησκευτικές θέσεις της εποχής, για το πώς οφείλει να είναι η ουράνια πραγματικότητα.
Το σύστημα αυτό, παρουσίαζε μια θεμελιώδη δυσκολία: Παρατηρώντας τους πλανήτες από τη Γη, φαίνεται σε κάποια σημεία ότι κάποιοι εξ’ αυτών, ιδίως ο Άρης, ο Δίας και ο Κρόνος, να παρουσιάζουν επιβράδυνση και αναστροφή της τροχιάς τους, δηλαδή μια ανάδρομη κίνηση ως προς του Απλανείς μακρινούς αστέρες της ουράνιας σφαίρας. Η ελληνική αστρονομία, με πρώτο τον Απολλώνιο τον Περγαίο και κατόπιν τον Κλαύδιο Πτολεμαίο, ανέπτυξε ένα εξαιρετικά ιδιοφυές σύστημα για να “Σώσει τα Φαινόμενα”, δηλαδή για να διασώσει το Γεωκεντρικό μοντέλο αναπαριστώντας γεωμετρικά και με προβλεπτική ικανότητα, τις κινήσεις των πλανητών: Το σύστημα των Επίκυκλων:
Έτσι, το Γεωκεντρικό σύστημα μπόρεσε να αναπαραστήσει μαθηματικά και γεωμετρικά την τροχιά των πλανητών και την “παράδοξη” ανάδρομη κίνησή τους. Επιπλέον, προσθέτοντας συνεχώς νέους επίκυκλους επί επίκυκλων, όπως έκανε με μαθηματική ιδιοφυία ο Κλαύδιος Πτολεμαίος, το Γεωκεντρικό σύστημα διεσώθη επί 1500 χρόνια, αφού μπορούσε να είναι λειτουργικό και προβλεπτικό.
Η πολυπλοκότητά του όμως, προκαλούσε μείζονες δυσχέρειες, αφού προσέθετε συνεχώς νέους Επίκυκλους, για να δικαιολογήσει τις συνεχώς συσσωρευόμενες νέες αστρονομικές παρατηρήσεις. Έσωζε τα φαινόμενα, αλλά απομακρυνόταν όλο και περισσότερο από την φυσική Πραγματικότητα. Τελικά, το σύστημα έγινε τόσο βαρύ και δύσκαμπτο, που έπεσε μεταξύ άλλων, υπό το βάρος της πολυπλοκότητας και των συνεχών ad hoc αναθεωρήσεων και προσθηκών.
Ας σημειωθεί, ότι επειδή το Γεωκεντρικό σύστημα έκανε σωστές προβλέψεις, δεν παρείχε ένα επαρκές εργαλείο εξήγησης της φυσικής Πραγματικότητας κι έτσι αναγκάστηκε να προσθέσει εκτός από τους Επίκυκλους κι άλλα ιδιοφυή γεωμετρικά κατασκευάσματα όπως τον Εξισωτή (Equans). Κατ’ αυτόν, το κέντρο του Επίκυκλου εμφανίζεται να κινείται με σταθερή γωνιακή ταχύτητα ως προς ένα διαφορετικό σημείο, τον Εξισωτή (equant), και όχι ως προς το γεωμετρικό κέντρο του φέροντος κύκλου. Αυτό έχει σημασία διότι ο equant αποτελούσε πραγματικά ένα από τα σημεία όπου το πτολεμαϊκό σύστημα απομακρυνόταν από την ιδανική ομοιόμορφη κυκλική κίνηση που χαρακτήριζε την αρχαία αστρονομική παράδοση.
Ένα μαθηματικό μοντέλο μπορεί να προβλέπει σωστά, χωρίς να αποκαλύπτει τη φυσική αιτία. Η Προβλεπτικότητα αποτελεί αναγκαία αλλά μη επαρκή συνθήκη της Επιστημονικής Μεθόδου.
Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος, λοιπόν, ανέπτυξε έναν βαρύ και δυσκίνητο γεωμετρικό και μαθηματικό μηχανισμό μεγάλης ακρίβειας, με διαφορετικές ad hoc κατασκευές για κάθε πλανήτη, προκειμένου να επιτύχει καλύτερη συμφωνία με τις παρατηρήσεις.
Οι Επίκυκλοι, όμως, δεν ήταν απλώς «μπαλώματα». Ήταν μέρος μιας μαθηματικής παράδοσης που είχε ήδη αναπτυχθεί από τον Απολλώνιο και τον Ίππαρχο και μπορούσε να παράγει εξαιρετικά ακριβείς προβλέψεις για την εποχή της. Οι Επίκυκλοι, επομένως, δεν μπορούν να χαρακτηριστούν αναδρομικά ως ψευδο-επιστημονικές ad hockeries. Ήταν γνήσια μαθηματικά εργαλεία ενός ερευνητικού προγράμματος που διέθετε σημαντική προβλεπτική επιτυχία και ήταν σύμφωνο με την επιστημονική μέθοδο της εποχής του.
Το σύστημα αυτό αντιμετώπισε μείζονες δυσχέρειες μετά το 1500 (και πολύ νωρίτερα από τον Αρίσταρχο τον Σάμιο) υπό το βάρος μεταξύ άλλων, της πολυπλοκότητας και της ανάγκης για συνεχείς προσθήκες Επίκυκλων και Εξισωτών για κάθε καινούργια αστρονομική παρατήρηση. Το πτολεμαϊκό σύστημα άρχισε να χάνει σταδιακά την κυρίαρχη θέση του από την Αναγέννηση και μετά, καθώς η ηλιοκεντρική αναδιάταξη του Κοπέρνικου, οι ελλειπτικές τροχιές του Κέπλερ και τελικά η νευτώνεια δυναμική προσέφεραν ένα ισχυρότερο θεωρητικό πλαίσιο για την ουράνια κίνηση, χωρίς να υστερούν σε προβλεπτική και παρατηρησιακή αξία.
Όταν μια Επιστημονική Θεωρία δεν έχει ισχυρή επαφή με την φυσική Πραγματικότητα, εξαναγκάζεται σε συνεχείς επί τούτου προσθήκες τεχνασμάτων και κατασκευών ώστε να προστατευτεί ο κατά Lakatos “Σκληρός Πυρήνας” της Θεωρίας, που στην περίπτωση του Κλαύδιου Πτολεμαίου, ήταν ο Γεωκεντρισμός και η “ιερότητα” της Κυκλικής Κίνησης.
Ο αρχαίος ελληνικός κόσμος ήταν τόσο πεπεισμένος για τον Γεωκεντρισμό, που όταν ο Αρίσταρχος ο Σάμιος (310 – 230 π.Χ), πρότεινε ένα Ηλιοκεντρικό σύστημα και είχε ήδη αντιληφθεί ότι το ηλιοκεντρικό μοντέλο συνεπαγόταν μια τεράστια κλίμακα του Σύμπαντος, ώστε η μη ανίχνευση αστρικής παράλλαξης να μην αποτελεί πρόβλημα, αντιμετώπισε κατηγορία για ασέβεια από τον Στωικό Κλεάνθη (330 -232 π.Χ) και αναγκάστηκε να μεταναστεύσει στην Αλεξάνδρεια.
Έτσι, το Γεωκεντρικό Σύστημα, επικράτησε για 1500 χρόνια μετά τον Κλαύδιο Πτολεμαίο και σχεδόν 1800 χρόνια μετά τον Αρίσταρχο. Κατέρρευσε, όμως, εν μέρει υπό το βάρος της επιβαλλόμενης πολυπλοκότητάς του και των συνεχών ad hoc προσθηκών προκειμένου να διατηρήσει την περιγραφική του ικανότητα, εις βάρος της επαφής του με την φυσική Πραγματικότητα.
Παρά ταύτα, ο Κλαύδιος Πτολεμαίος, ο Απολλώνιος ο Περγαίος και οι άλλοι θεωρητικοί και πρακτικοί του Γεωκεντρισμού, ήταν γνήσιοι Επιστήμονες, με πρακτικές και θεωρητικές ικανότητες πολύ μεγάλου βεληνεκούς, συνεπείς και σοβαροί ως προς το κοσμοείδωλο της εποχής τους, το οποίο υπηρέτησαν με επάρκεια και σύμφωνα με την επιστημονική μέθοδο της εποχής τους.
Σήμερα, όμως, πλήθος ψευδο – επιστημονικών θεωριών και θεωριών συνωμοσίας, κυκλοφορούν διαδικτυακά, αμφισβητώντας καίριες επιστημονικές θέσεις και ανακαλύψεις, όπως η σφαιρικότητα της Γης, τα εμβόλια, η φθορίωση του πόσιμου ύδατος, η κατάκτηση της Σελήνης και πλήθος άλλων. Οι θεωρίες αυτές προτείνουν μηχανισμούς όπως η δήθεν “μνήμη” των μορίων νερού και η δήθεν ενδυνάμωση με αραίωση και κρούσεις, η δήθεν “επικινδυνότητα” διά της συσσώρευσης της 5G ακτινοβολίας, η μετάλλαξη του DNA μας από τα mRNA εμβόλια, η Επίπεδη Γη, τα δήθεν “ενεργειακά” πεδία γύρω από την “Αύρα” του ανθρώπου, οι αστρολογικές προβλέψεις με βάση την διδιάστατη εικόνα άστρων που απέχουν χιλιάδες έτη φωτός μεταξύ τους, ο Δημιουργισμός και η Φυλετική Ευγονική.
Ενίοτε, υφίσταται στο ίδιο άτομο ή κοινωνική ομάδα, συνύπαρξη πίστης σε περισσότερες της μίας θεωρίας συνωμοσίας ή ψευδο – επιστημονικής δοξασίας ή Cult, αφού αυτού του τύπου οι προσωπικότητες είναι επιρρεπείς σε αντιστροφή τεκμηρίων (οι επιστημονικές μελέτες είναι “στημένες” ή “οι γιατροί τα παίρνουν”), συνωμοσιολογική σκέψη που απαιτεί μια εύληπτη, σαφή και αιτιακή σχέση για όλα και χαρακτηριολογική ανάγκη για διακριτότητα από τη “μάζα”.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα συνύπαρξης τέτοιων αφηγήσεων παρατηρούνται και σε τμήματα σύγχρονων μαζικών πολιτικών κινημάτων, όπως το MAGA, όπου συνωμοσιολογικές αντιλήψεις μπορούν να συνυπάρχουν με ετερογενείς αντιεπιστημονικές θέσεις.
Το πρόβλημα ξεκινάει όμως, αν ξεκινήσει κανείς να εξετάζει λογικά μια τέτοια ψευδο – επιστημονική δοξασία, π.χ την Ομοιοπαθητική. Τότε ο οπαδός αυτού του Cult, οφείλει να έρθει σε αντιπαράθεση όχι μόνο με τους Νόμους της Φυσικής και της Χημείας, αλλά με την στοιχειώδη κοινή λογική.
Επί παραδείγματι, η κοινή λογική αλλά και η Επιστήμη πουθενά δεν υπονοεί ότι όσο αραιώνει κανείς μια ουσία, τόσο πιο δραστική γίνεται ή ότι οι εξωτερικές “κρούσεις” την κάνουν ισχυρότερη. Είναι γεγονός λόγου χάρη, ότι η αραίωση των καυσίμων δεν τα κάνει πιο αποτελεσματικά.
Το NCCIH συνοψίζει ότι υπάρχει ελάχιστη ή μηδενική σε σχέση με το placebo τεκμηρίωση αποτελεσματικότητας για συγκεκριμένες παθήσεις και επισημαίνει ότι πολλά ομοιοπαθητικά προϊόντα είναι τόσο αραιωμένα ώστε δεν απομένουν μόρια της αρχικής ουσίας.
Έτσι, οι πιστοί της Ομοιοπαθητικής, αναγκάζονται να προσθέσουν “Επίκυκλους” στις θεωρίες τους, δηλαδή νέες ad hoc παραδοχές, προκειμένου να σώσουν τη θεωρία τους από τη διάψευση. Επί παραδείγματι, εισάγουν την υποτιθέμενες ιδιότητες “μνήμης των μορίων νερού” για να δικαιολογήσουν την δραστικότητα των υποτιθέμενων θεραπευτικών σκευασμάτων τους. Είναι προφανές ότι το νερό δεν είναι ζωντανός οργανισμός για να έχει μνήμη, ούτε κάτι τέτοιο έχει δειχτεί από την Επιστήμη.
Κι αφού κι αυτός ο “Επίκυκλος” δεν κατάφερε να “Σώσει τα Φαινόμενα” της αποτυχίας της Ομοιοπαθητικής σε τυφλές ελεγχόμενες μελέτες, οι οπαδοί του Cult θα αναγκαστούν να προσθέτους συνεχώς νέους “Επίκυκλους” σε μια επ’ αόριστον αύξηση της πολυπλοκότητας, των αυθαιρεσιών και της δυσλειτουργικότητας της ψευδο – επιστημονικής τους θεωρίας.
Το γνωσιακό κόστος όμως για μια τέτοια διαδικασία, γίνεται τεράστιο, αφού μόνο υποκειμενικές αναξιόπιστες εξιστορήσεις θα παραμείνουν ως “τεκμήρια” δραστικότητας. Βεβαίως, μια τέτοια διαδικασία είναι μακρά και επίπονη για όσους εμπιστεύονται την υγεία τους σε μεθόδους που δεν παρέχουν εχέγγυα δραστικότητας και ασφάλειας.
Οι συνεχείς ad hoc προσθήκες αυθαίρετων προστατευτικών θεωριών κατά “στιβάδες” μπορεί προσωρινά να ανακουφίζουν την γνωσιακή πίεση επί της Ομοιοπαθητικής, αλλά την μετατρέπουν καθημερινά σε ένα όλο και πιο δυσλειτουργικό οικοδόμημα, όπου ο καθένας μπορεί να ισχυρίζεται ό,τι θέλει προσθέτοντας αυθαίρετα δικούς του “Επίκυκλους”: Τη μία “φυσικά” σκευάσματα, την άλλη αντιεμβολιαστικό παραλήρημα, την τρίτη πολιτικά υπονοούμενα αντί για Επιστήμη. Ένα χαοτικό, αυθαίρετο κατασκεύασμα, πολύ δυσκίνητο, λαβυρινθώδες και εσωτερικά ασυνεπές για να μπορεί να γίνει πιστευτό από κάθε άνθρωπο που απαιτεί στοιχειοθέτηση ισχυρισμών.
Προσφάτως δε, αναφέρονται και περιστατικά με Ομοιοπαθητικά σκευάσματα που είχαν “νοθευτεί” με κανονικά φάρμακα ώστε να μπορούν επιτέλους να έχουν κάποια επαφή με την Πραγματικότητα με κάποια δραστικότητα για τον ασθενή. Τέτοιες ενέργειες αποτελούν επικίνδυνες απάτες, αφού οι φαρμακευτικές ουσίες απαιτείται να χορηγούνται σύμφωνα με τα προβλεπόμενα από ειδικούς γιατρούς.
Οι συνεχείς ad hoc προσθήκες νέων αστήρικτων ισχυρισμών, γίνονται με σκοπό να προστατεύσουν τον “σκληρό πυρήνα” της Ομοιοπαθητικής (αραίωση – κρούσεις – φυτικές θεραπείες) από την διάψευση που της επιφυλάσσει καθημερινά η Πραγματικότητα.
Φυσικά, απαιτείται να διαχωριστεί η συνεπής επιστημονική θέση των Αστρονόμων της ελληνιστικής εποχής από τους αγύρτες των ψευδο – επιστημονικών δήθεν “θεραπειών”.
Η “Τιμωρία των Επίκυκλων” είναι ένας διδακτικός μηχανισμός χρήσιμος σε κάθε άνθρωπο και επιστήμονα, για την αξιολόγηση των θέσεών του.
Τα παραπάνω, αναδεικνύουν ότι όταν μια θεωρία έχει προβληματική επαφή με την πραγματικότητα, αναγκάζεται να κάνει συνεχώς αυθαίρετες προστατευτικές προσθήκες στιβάδων για να προστατεύσει τον σκληρό πυρήνα της από την διάψευση. Το σύστημα έτσι γίνεται εξαιρετικά δυσλειτουργικό και πληρώνει υψηλό τίμημα: την όλο και μεγαλύτερη απόσταση από την Πραγματικότητα και την επιστημονική πρακτική. Οι όλο και περισσότεροι ad hoc “Επίκυκλοι” μόνο προσωρινά μπορούν να προστατεύσουν μια θεωρία που δεν έχει επαρκή σύνδεση με τον κόσμο.
Όσο προστίθενται αυθαίρετα ad hockeries χωρίς να μπορούν να προβλέψουν νέα φαινόμενα και να λαμβάνουν πειραματικές επιβεβαιώσεις, τόσο η θεωρία διολισθαίνει στα “Εκφυλιζόμενα” προγράμματα όπως τα περιέγραφε ο Imre Lakatos. Οι Eπίκυκλοι δεν είναι το πρόβλημα, αλλά το σύμπτωμα και η ενίοτε ανεπαρκής θεραπεία του. Το πρόβλημα είναι πότε μια βοηθητική υπόθεση παύει να αποτελεί παραγωγικό μέρος ενός ερευνητικού προγράμματος και μετατρέπεται σε καθαρά προστατευτικό τέχνασμα.
Η ορολογία: “Η Τιμωρία των Επίκυκλων” αποτελεί ένα ρητορικό σχήμα λόγου.
Η “Τιμωρία των Επίκυκλων”, είναι , λοιπόν, η γνωσιακή, πρακτική και μεθοδολογική συνέπεια που υφίσταται ένα θεωρητικό σύστημα όταν, προκειμένου να διατηρήσει έναν προστατευόμενο πυρήνα απέναντι σε επίμονες εμπειρικές ανωμαλίες, συσσωρεύει βοηθητικές ad hoc υποθέσεις οι οποίες δεν αυξάνουν το ελέγξιμο εμπειρικό περιεχόμενό του και δεν παράγουν επιτυχείς νέες προβλέψεις. Αντιθέτως , προσθέτουν δυσανάλογη πολυπλοκότητα για να δικαιολογηθεί κάθε νέο παρατηρησιακό δεδομένο.
Όμως, ο ίδιος εκφυλιστικός μηχανισμός που μπορεί να μετατρέψει μια θεωρία σε λαβύρινθο μπορεί, υπό διαφορετικές συνθήκες, να αποτελέσει μηχανισμό επιστημονικής προόδου. Η προσθήκη μιας νέας υπόθεσης δεν είναι από μόνη της εκφυλιστικός «Επίκυκλος». Εκφυλιστικός Επίκυκλος γίνεται όταν προστατεύει τη θεωρία χωρίς να αυξάνει την προβλεπτική της δύναμη, μόνο και μόνο επειδή σύρεται πίσω από την δικαιολόγηση μιας προηγηθείσας παρατήρησης.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου