Είναι έντιμο να πουλήσουμε κάτι σε κάποιον ενώ γνωρίζουμε ότι η τιμή λίγο αργότερα θα πέσει;

Προκύπτει ένα πρόβλημα στην πορεία των συναλλαγών: πόσες πληροφορίες πρέπει ο πωλητής να αποκαλύπτει στον αγοραστή;

Το ερώτημα “Είναι ηθικό να πουλήσουμε κάτι σε κάποιον ενώ γνωρίζουμε ότι η τιμή τελικά θα πέσει;” έχει τεθεί από αρχαιοτάτων χρόνων -αλλά δεν είναι τόσο εύκολο να απαντηθεί. Το ζήτημα ξεκίνησε από τη διαφωνία μεταξύ δύο στωικών φιλοσόφων, του Διογένη του Βαβυλώνιου και του μαθητή του Αντίπατρου του Ταρσέα, ο οποίος έδειξε ηθική ανωτερότητα στο θέμα των ασύμμετρων πληροφοριών και φαίνεται να ταυτίζεται με την ηθική που υποστηρίζει ο συγγραφέας. Δεν διασώζεται ούτε ένα απόσπασμα από τους δύο συγγραφείς, αλλά γνωρίζουμε αρκετά από δευτερογενείς πηγές ή, στην περίπτωση του Κικέρωνα, τριτογενείς. 

Το ερώτημα είχε τεθεί ως εξής, όπως αναφέρει ο Κικέρωνας στο έργο του Περί καθηκόντων. Ας υποθέσουμε ότι ένας άνδρας μετέφερε ένα μεγάλο φορτίο με δημητριακά από την Αλεξάνδρεια στη Ρόδο, σε μια περίοδο που τα δημητριακά ήταν ακριβά στη Ρόδο λόγω έλλειψης και λιμού. Ας υποθέσουμε επίσης πως γνώριζε ότι πολλά καράβια είχαν αποπλεύσει από την Αλεξάνδρεια με προορισμό τη Ρόδο μεταφέροντας παρόμοια εμπορεύματα. Έχει την υποχρέωση να ενημερώσει τους Ρόδιους; Πώς ενεργεί κανείς έντιμα ή ανέντιμα υπό αυτές τις συνθήκες;

Ο Διογένης υποστήριζε ότι ο πωλητής οφείλει να αποκαλύψει όσες πληροφορίες απαιτεί το αστικό δίκαιο. Αλλά ο Αντίπατρος πίστευε ότι θα πρέπει να αποκαλύψει τα πάντα – πέρα από όσα ορίζει ο νόμος – έτσι ώστε να μην υπάρχει κάτι που ο πωλητής γνωρίζει αλλά ο αγοραστής αγνοεί.

Σαφώς η θέση του Αντίπατρου είναι πιο ανθεκτική -δηλαδή αμετάβλητη απέναντι στον χρόνο στον τόπο, στην κατάσταση και στο χρώμα των ματιών των συμμετεχόντων. Προς το παρόν λάβετε υπόψη ότι

Το ηθικό πάντα είναι πιο ανθεκτικό από το νόμιμο. Σε βάθος χρόνου, το νόμιμο θα πρέπει να συγκλίνει προς το ηθικό, ποτέ το αντίστροφο.

Συνεπώς:

Οι νόμοι πάνε κι έρχονται- η ηθική μένει.

ARTHUR SCHOPENHAUER: Ο καθένας βλέπει τον εαυτό του σαν κέντρο του κόσμου

Ο εγωισμός, εκ φύσεως, δεν γνωρίζει όρια: ο άνθρωπος έχει μία και μοναδική απόλυτη επιθυμία, να συντηρήσει την ύπαρξή του, ν’ απαλλαγεί από κάθε πόνο, ακόμη κι από την παραμικρή στέρηση – αυτό που θέλει είναι η μεγαλύτερη δυνατή καλοπέραση, η κατοχή όλων των απολαύσεων που μπορεί να φανταστεί και τις οποίες σκαρφίζεται τρόπους να ποικίλλει και ν’ αναπτύσσει χωρίς σταματημό. Κάθε εμπόδιο που υψώνεται ανάμεσα στον εγωισμό του και τις επιθυμίες του του χαλάει τη διάθεση, προκαλεί την οργή του, το μίσος του: είναι ένας εχθρός που πρέπει να συντρίψει. Θα ήθελε όσο γίνεται ν’ απολαύσει τα πάντα, να αποκτήσει τα πάντα. Μην μπορώντας κάτι τέτοιο, τουλάχιστον θα ήθελε να δέσποζε πάνω σε όλα. «Όλα για μένα, τίποτε για τους άλλους» είναι το σύνθημά του. Ο εγωισμός έχει κολοσσιαίες διαστάσεις, το σύμπαν ολόκληρο δεν φτάνει για να τον χωρέσει. Διότι, αν έδινε κανείς στον καθένα τη δυνατότητα επιλογής ανάμεσα στον αφανισμό του σύμπαντος και στην προσωπική του απώλεια, δεν χρειάζεται να πω ποια θα ήταν η απάντησή του. Ο καθένας βλέπει τον εαυτό του σαν το κέντρο του κόσμο, ανάγει το καθετί στον εαυτό του- μέχρι και τις μεγαλύτερες αναστατώσεις των αυτοκρατοριών τις βλέπει πρώτα απ’ όλα από την άποψη του προσωπικού του συμφέροντος, όσο μηδαμινό, όσο μακρινό μπορεί να είναι αυτό. Υπάρχει πιο χτυπητή αντίθεση; Από τη μια μεριά, αυτό το ανώτερο, αποκλειστικό ενδιαφέρον που ο καθένας δείχνει για τον εαυτό του κι από την άλλη, αυτό το αδιάφορο βλέμμα που ρίχνει σε όλους τους άλλους ανθρώπους. Είναι μάλιστα και κωμική αυτή η πεποίθηση τόσων ανθρώπων, οι οποίοι ενεργούν σαν να υπάρχουν πραγματικά μόνο αυτοί και σαν οι όμοιοι τους να είναι απλώς μάταιες σκιές, καθαρά φαντάσματα.

Το κράτος, αυτό το αριστούργημα του ευφυούς και υστερόβουλου εγωισμού, αυτό το άθροισμα όλων των ατομικών εγωισμών, έχει εναποθέσει τα δικαιώματα του καθενός στα χέρια μιας δύναμης απείρως ανώτερης από τη δύναμη του ατόμου, η οποία και εξαναγκάζει το τελευταίο αυτό να σέβεται τα δικαιώματα των άλλων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο εξουδετερώθηκε ο υπέρμετρος εγωισμός σχεδόν όλων, η κακία πολλών και η αγριότητα ορισμένων: ο καταναγκασμός τους κρατάει δέσμιους, αλλά από την κατάσταση αυτή προκύπτει μια απατηλή φαινομενικότητα. Ευθύς ως η προστατευτική δύναμη του κράτους παραλύσει ή πάψει να υπάρχει, όπως συμβαίνει συχνά, βλέπει κανείς να κάνουν θριαμβευτικά την επανεμφάνισή τους οι πιο άπληστες ορέξεις, η πιο άθλια φιλαργυρία, η πιο συγκεκαλυμμένη δολιότητα, η κακία, η κακοπιστία των ανθρώπων και τότε οπισθοχωρούμε, βάζουμε τις φωνές, σαν να πέφτουμε πάνω σε ένα τέρας ακόμα άγνωστο ωστόσο, χωρίς τον εξαναγκασμό των νόμων, χωρίς την ανάγκη που έχει κανείς να τον τιμούν και να τον υπολογίζουν οι άλλοι, όλα αυτά τα πάθη θα θριάμβευαν κάθε μέρα. Θα πρέπει να διαβάσει κανείς τα πρακτικά των μεγάλων δικών, την ιστορία των περιόδων αναρχίας για να δει τι υπάρχει στο βάθος του ανθρώπου, τι αξίζει η ηθική του! Τα χιλιάδες άτομα που βρίσκονται εδώ μπροστά στα μάτια μας, υποχρεωμένα αμοιβαίως να σέβονται την ειρήνη, κατά βάθος είναι τίγρεις και λύκοι, που ένα ιδιαίτερα αποτελεσματικό φίμωτρο τους εμποδίζει να δαγκώσουν. Φανταστείτε ότι καταργείται η δημόσια εξουσία, ότι βγαίνει το φίμωτρο: θα κάνατε πίσω από τρόμο μπροστά στο θέαμα που θα προσφερόταν στα μάτια σας, θέαμα που ο καθένας εύκολα μπορεί να φανταστεί· δεν είναι αλήθεια άραγε ότι, σε μια τέτοια περίπτωση, θα ομολογούσατε πόσο λίγη σημασία αποδίδετε στη θρησκεία, στη συνείδηση, στην έμφυτη ηθική, όποια κι αν είναι η θεμελίωσή τους; Σ’ αυτή την περίπτωση, ωστόσο, απέναντι σε εγωιστικά αισθήματα αντίθετα προς κάθε ηθικό κανόνα, αχαλίνωτα, θα βλέπατε επίσης να αποκαλύπτεται το πραγματικό ηθικό ένστικτο μέσα στον άνθρωπο.

ARTHUR SCHOPENHAUER, ΤΑ ΠΑΘΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Διαχειριστείτε την προσωπική σας ζωή

Μπορεί στη δουλειά σας να τα καταφέρνετε μια χαρά και να διαχειρίζεστε τον εαυτό σας θαυμάσια, αν όμως η προσωπική σας ζωή πάει κατά διαόλου, το πιθανότερο είναι πως θα τα χαλάσει όλα. Ποιο το όφελος για κάποιον να φτάσει στην κορυφή, αν αυτό σημαίνει πως θα χάσει τον σύντροφό του ή θα αποξενωθεί από τα παιδιά του; Ήμουν πολλά χρόνια σύμβουλος και μπορώ να σας διαβεβαιώσω το εξής: Καμία επαγγελματική επιτυχία δεν αξίζει αυτό το τίμημα.

Για πολλά χρόνια, ένας από τους ορισμούς που έδινα στην επιτυχία είναι: το να έχω καταφέρει οι κοντινοί μου άνθρωποι να με αγαπούν και να με σέβονται όσο το δυνατόν περισσότερο. Αυτό είναι το σημαντικότερο όλων. Πριν από την εκτίμηση των συνεργατών μου, θέλω να έχω την αγάπη και τον σεβασμό της γυναίκας μου, των παιδιών μου και των εγγονών μου. Μη με παρεξηγήσετε. Προφανώς κα θέλω να με εκτιμούν και οι συνεργάτες μου, όχι όμως σε βάρος της οικογένειάς μου. Αν τα κάνω θάλασσα στο σπίτι, οι αρνητικές επιπτώσεις θα επεκταθούν σε κάθε τομέα της ζωής μου, ακόμη και στη δουλειά μου.

Αν θέλετε να φτάσετε ψηλά στην ιεραρχία, πρέπει πρώτα απ’ όλα να μάθετε να ηγείστε του εαυτού σας. Αν δεν μπορείτε να το κάνετε αυτό, δεν είστε αξιόπιστοι. Από την εμπειρία μου, έχω διαπιστώσει ότι:

• Αν δεν είμαι κύριος του εαυτού μου, οι άλλοι δεν θα με ακολουθήσουν.
• Αν δεν είμαι κύριος του εαυτού μου, οι άλλοι δεν θα με σέβονται.
• Αν δεν είμαι κύριος του εαυτού μου, οι άλλοι δεν θα θέλουν να συνεργαστούν μαζί μου.

Τα παραπάνω ισχύουν ανεξάρτητα από το αν θέλετε να ασκήσετε επιρροή σε ανθρώπους που βρίσκονται πάνω από εσάς, δίπλα σας, ή κάτω από εσάς. Όσο καλύτεροι είστε στο να εξασφαλίζετε πως κάνετε αυτό που πρέπει να κάνετε, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχετε να επηρεάσετε τους άλλους.

Πώς η φιλία επηρεάζει την ψυχολογία μας

Η φιλία είναι ένα πολύ σημαντικό για τη ζωή του ανθρώπου κομμάτι. Ο φίλος, αποτελεί ελεύθερη επιλογή του ατόμου, επιλογή που γίνεται με βάση κοινά τους χαρακτηριστικά. Όμως, ένας φίλος, δεν είναι απλά μια μονάδα που προσφέρει χαρά και ευχαρίστηση μέσα από εξόδους. Οι ιδιότητές του, είναι πολλές περισσότερες, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, υπάρχει ο διαχωρισμός, ανάμεσα σε έναν καλό κι έναν κακό φίλο.

 
Τα οφέλη που αποκομίζουμε από τη φιλία

Μια ώριμη και ειλικρινής φιλία, είναι δυνατό να προκαλέσει στο άτομο συναισθήματα ζεστασιάς και πληρότητας. Ξέροντας πως έχουμε κάποιον δίπλα μας, νιώθουμε σιγουριά και αυτοπεποίθηση, στοιχεία που βοηθούν στη λειτουργικότητά μας. Με μία συμβουλή, είναι δυνατό, ο σωστός φίλος, να μας βγάλει από το αδιέξοδό μας και να μας βοηθήσει να συνειδητοποιήσουμε διάφορες πτυχές της ζωής μας, δίχως να είναι σύμβουλος ψυχικής υγείας.

Ακόμα, ένα σημαντικό ζήτημα των ημερών μας, είναι η μοναξιά. Πληθώρα ατόμων αποξενώνεται από τον έξω κόσμο. Αιτία της κατάστασης αυτής, είναι το φορτωμένο πρόγραμμα, που χαρακτηρίζει το σύγχρονο πολίτη. Οι άνθρωποι απομονώνονται και τελικά καταλήγουν να αντιμετωπίζουν ψυχικές νόσους. Συχνό αποτέλεσμα είναι η κατάθλιψη ή οι αγχώδεις διαταραχές. Είναι αναγκαίο, όμως, να σημειωθεί, πως η απομόνωση, μπορεί να προέλθει και από την ύπαρξη μη ποιοτικών σχέσεων. Ένας ισχυρός δεσμός, όπως η φιλία, βοηθά το υποκείμενο να ξεφύγει από τέτοιου είδους καταστάσεις και να νιώσει πως έχει ένα στήριγμα.

Αναφερθήκαμε στα θετικά στοιχεία τα οποία προσδιορίζουν μια υγιή φιλική σχέση. Τί συμβαίνει, όμως, όταν τα άτομα με τα οποία μοιραζόμαστε στιγμές αντιδρούν με μη επιτρεπτό τρόπο;

Η κτητικότητα στη φιλία

Για ορισμένους ανθρώπους η φιλία αποκτά την έννοια της αποκλειστικότητας. Ο ένας μπορεί να νιώθει πως ο φίλος του ανήκει και θεωρεί πως είναι κτήμα του. Συμπεραίνουμε, λοιπόν, πως σε τέτοιου είδους καταστάσεις είναι δυνατό να πληγεί ο ψυχισμός και των δύο ατόμων.

Αρχικά, ο φίλος ”θύμα” είναι αρκετά πιθανό να νιώθει συναισθήματα πίεσης, εκνευρισμού και αδυναμίας, ώστε να εκφράσει αυτό που πραγματικά νιώθει. Συγκεκριμένα, η δημιουργία μιας φιλικής σχέσης είναι απόφαση των μελών που τη συνιστούν (δύο ή και περισσοτέρων) και επομένως ξεκινά με τη συγκατάθεσή τους. Κανείς δεν αναγκάζεται να συναναστραφεί με άτομα, τα οποία διαφέρουν αρκετά από εκείνον. Σταδιακά είναι λογικό να δημιουργούνται συναισθήματα φροντίδας και ενδιαφέροντος. Είναι, ωστόσο, συχνό φαινόμενο, το ένας μέλος να έχει παράλογες απαιτήσεις, οι οποίες δυσκολεύουν την ομαλή, φιλική, συνύπαρξη των ατόμων. Συχνή πίεση για εξόδους, αισθήματα ζήλιας για άλλους φίλους, συναισθηματική πίεση, η οποία εκδηλώνεται μέσα από ”μούτρα” ή από καυγάδες, δυσχεραίνουν τις μεταξύ τους σχέσεις.

Σταδιακά ο φίλος “θύμα”, νιώθει την ανάγκη να απομακρυνθεί. Άγχος και εκνευρισμός κατακλύζουν την καθημερινότητά του. Προκειμένου, να μην έρθει αντιμέτωπος με αρνητικές συμπεριφορές, αναγκάζεται να λέει ψέματα και τελικά να νιώθει περισσότερο βάρος, παρά ευχαρίστηση. Ο φίλος ”θύτης” μπορούμε να πούμε πως βιώνει κι εκείνος αρνητικά συναισθήματα. Έχει επενδύσει σε μία φιλία, στην οποία ίσως έχει την ανάγκη να είναι κυρίαρχος. Προοδευτικά, παύει να νοιάζεται τόσο για τη μεταξύ τους σχέση και αντιμετωπίζει τον διπλανό του ως τρόπαιο. Παράλληλα, στους φίλους “θύτες” είναι έντονο το συναίσθημα της απόρριψης. Νιώθουν πως παραγκωνίζονται και πως αντιμετωπίζονται ως ”λύση ανάγκης”.

Οι φίλοι ”θύτες”, είναι συνήθως άτομα με χαμηλή αυτοπεποίθηση και αυτοεκτίμηση. Άτομα που ίσως έχουν βιώσει την απόρριψη σε άλλες περιστάσεις της ζωής τους. Έχουν την ανάγκη απλά και μόνο να νιώσουν πως ο άλλος νοιάζεται ειλικρινά για εκείνους και συνήθως προσπαθούν να το πετύχουν με το λάθος τρόπο. Συνήθως, οι φιλίες αυτές δεν έχουν μεγάλη διάρκεια. Ο φίλος ”θύτης” προσπαθεί, αρχικά, να δωροδοκήσει τον άλλον, μέσα από δώρα και λόγια με μεγάλη βαρύτητα, τα οποία τελικά δεν καταφέρνουν να ”νικήσουν” τη δεσποτική συμπεριφορά του.

Ας θέσουμε όρια στη φιλία

Συμπερασματικά, η φιλία είναι ένα σημαντικό κομμάτι στη ζωή μας. Μπορεί είτε να μα βοηθήσει να εξελιχθούμε είτε να μας καταρρακώσει ψυχολογικά. Είναι αναγκαίο, λοιπόν, να θέτουμε τα όρια μας. Με βάση τα όρια θα μπορέσουμε να χτίσουμε υγιείς σχέσεις και να πορευτούμε.

Ερευνητές στις ΗΠΑ κατάφεραν να αναγεννήσουν τα κομμένα πόδια βατράχων

Ερευνητές στις ΗΠΑ κατάφεραν να αναγεννήσουν σχεδόν πλήρη πόδια βατράχων, που είχαν προηγουμένως ακρωτηριαστεί. Το επίτευγμα, χάρη σε ένα «κοκτέιλ» πέντε φαρμάκων, αποτελεί ένα βήμα-ορόσημο στον στόχο της αναγεννητικής ιατρικής να πετύχει και στους ανθρώπους αυτό που μπορούν να κάνουν μερικά ζώα όπως οι σαλαμάνδρες, οι κάβουρες, κάποιες σαύρες, μερικά σκουλήκια και βέβαια οι υπερήρωες των κόμικ: να αναγεννούν ένα κομμένο άκρο ή ακόμη και όλο το σώμα τους.

Οι άνθρωποι έχουν απλώς την ικανότητα να κλείνουν τα τραύματα τους με την αναγέννηση νέων ιστών, ενώ μόνο το ανθρώπινο ήπαρ μπορεί να αναγεννηθεί πλήρως ακόμη κι αν χάσει το 50% του μεγέθους του. Η προοπτική της φυσικής αναγέννησης - και όχι της αντικατάστασης με κάποιο προσθετικό άκρο - αποτελεί σήμερα ένα μακρινό όνειρο για εκατομμύρια ασθενείς που έχουν χάσει τα άνω ή τα κάτω άκρα τους λόγω τραυματισμού, διαβήτη ή άλλης αιτίας. Εξίσου «όνειρο» είναι όμως και για τους βατράχους - και τα άλλα θηλαστικά - που επίσης δεν μπορούν να αναγεννήσουν τα χαμένα άκρα τους.

Οι ερευνητές των πανεπιστημίων Χάρβαρντ και Ταφτς, με επικεφαλής την επίκουρη καθηγήτρια Νιρόσα Μουρουγκάν του δεύτερου, οι οποίοι έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό «Science Advances», πέτυχαν να πυροδοτήσουν τη φυσική αναγέννηση στα κομμένα πόδια των βατράχων, χρησιμοποιώντας έναν συνδυασμό φαρμάκων και μια γέλη πρωτεΐνης που περιέχονταν σε έναν βιοαντιδραστήρα από σιλικόνη (BioDome), ο οποίος είχε προσαρτηθεί επί μόνο 24 ώρες στη ρίζα των κομμένων άκρων των ζώων (τα οποία δυστυχώς είχαν προηγουμένως ακρωτηριαστεί επί σκοπού). Το «κοκτέιλ» των φαρμάκων - καθένα από τα οποία επιτελούσε διαφορετικό βιολογικό ρόλο - έθεσε σε κίνηση μια διαδικασία διάρκειας 18 μηνών που είχε ως αποτέλεσμα την αναγέννηση ενός λειτουργικού σχεδόν ολοκληρωμένου άκρου, μέσα από την ανάπτυξη νέων νεύρων, αιμοφόρων αγγείων και μυών.

Τα νέα άκρα των βατράχων είχαν δομή οστών παρόμοια με τα φυσικά άκρα, ενώ αρκετά δάχτυλα αναπτύχθηκαν από το τέλος των ποδιών. Τα ζώα μπορούσαν να χρησιμοποιούν τα αναγεννημένα άκρα τους για να κολυμπούν στο νερό και γενικά να κινούνται όπως ένας φυσιολογικός βάτραχος.

«Είναι συναρπαστικό που βλέπουμε ότι τα φάρμακα βοήθησαν να δημιουργηθεί ένα σχεδόν πλήρες άκρο. Το γεγονός ότι χρειάστηκε μόνο μια σύντομη έκθεση στα φάρμακα, προκειμένου να τεθεί σε κίνηση η πολύμηνη διαδικασία της αναγέννησης, δείχνει ότι οι βάτραχοι και ίσως άλλα ζώα έχουν λανθάνουσες αναγεννητικές ικανότητες που μπορούν να πυροδοτηθούν, ώστε να ενεργοποιηθούν», δήλωσε η Μουρουγκάν.

Μάγναστρο πολύ μακράς περιόδου εντόπισαν στον γαλαξία οι αστρονόμοι

Μυστηριώδες αντικείμενο εντόπισαν στον γαλαξία οι αστρονόμοι που χαρτογραφούν τα ραδιοκύματα στο σύμπαν. Το αντικείμενο, που δεν μοιάζει με τίποτα απ’ όσα έχουν δει οι επιστήμονες, εξέπεμπε γιγάντια ποσότητα ενέργειας με συχνότητα τρεις φορές σε μια ώρα για ένα χρονικό διάστημα.

Οι επιστήμονες θεωρούν ότι μια πιθανή εξήγηση είναι να πρόκειται για άστρο νετρονίων ή άστρο λευκό νάνο που διαθέτει άκρως ισχυρό μαγνητικό πεδίο. Την ώρα της περιστροφής στο διάστημα, το αντικείμενο έστελνε ισχυρή ακτίνα ακτινοβολίας που γινόταν ορατή από τη Γη για χρονική διάρκεια ενός λεπτού, κάθε 20 λεπτά της ώρας, οπότε και μετατρεπόταν σε μια από τις φωτεινότερες ραδιοπηγές στον ουρανό.

Οι ερευνητές, με επικεφαλής την αστροφυσικό Νατάσα Χέρλεϊ-Γουόκερ του αυστραλιανού Πανεπιστημίου Κέρτιν και του Διεθνούς Κέντρου Έρευνας Ραδιοαστρονομίας (ICRAR), οι οποίοι έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό «Nature», πραγματοποίησαν την ανακάλυψη με το τηλεσκόπιο MWA στη Δυτική Αυστραλία.

Απίστευτα φωτεινό και μικρότερο από τον Ήλιο

Όπως είπε η Χέρλεϊ-Γουόκερ, «το αντικείμενο φαινόταν και εξαφανιζόταν στη διάρκεια λίγων ωρών των παρατηρήσεων μας. Ήταν κάτι τελείως απρόσμενο. Ήταν κάτι αλλόκοτο για έναν αστρονόμο, επειδή δεν υπάρχει τίποτε γνωστό στον ουρανό που να κάνει κάτι τέτοιο. Και μάλιστα βρίσκεται πραγματικά αρκετά κοντά μας, σε απόσταση περίπου 4.000 ετών φωτός, δηλαδή στη γαλαξιακή "πίσω αυλή" μας».

Η αστροφυσικός Γκέμα 'Αντερσον ανέφερε ότι κάτι που γίνεται φωτεινό για ένα λεπτό κάθε μερικά λεπτά, είναι κάτι πραγματικά παράξενο. Το μυστηριώδες αντικείμενο, όπως είπε, είναι απίστευτα φωτεινό και μικρότερο από τον Ήλιο, εκπέμποντας άκρως πολωμένα ραδιοκύματα, κάτι που δείχνει ότι διαθέτει πολύ ισχυρό μαγνητικό πεδίο.

Οι ερευνητές θεωρούν ότι το «προφίλ» του ταιριάζει με εκείνο ενός «μάγναστρου πολύ μακράς περιόδου», ενός βραδέως περιστρεφόμενου άστρου νετρονίων που είχε προβλεφθεί θεωρητικά, αλλά ποτέ έως τώρα δεν είχε παρατηρηθεί. Σύμφωνα με τη δρα Χέρλεϊ-Γουόκερ, «με κάποιο τρόπο μπορεί να μετατρέπει τη μαγνητική ενέργεια του σε ραδιοκύματα πολύ πιο αποτελεσματικά από οτιδήποτε άλλο έχουμε δει στο παρελθόν», κάτι που εξηγεί την τρομερή φωτεινότητα του.

Όταν ο Σωκράτης διάβασε τον Ηράκλειτο

Λένε ότι όταν ο Ευριπίδης έδωσε σ’ αυτόν [στον Σωκράτη] το σύγγραμμα του Ηράκλειτου τον ρώτησε «πώς σου φάνηκε;» και εκείνος απάντησε: «Όσα κατάλαβα μου φάνηκαν εξαιρετικά (γενναῖα)· το ίδιο νομίζω και όσα δεν κατάλαβα· χρειάζεται όμως ένας Δήλιος κολυμβητής.»
Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων 2.22

Τι «κατάλαβε» ο Σωκράτης από τον Ηράκλειτο; Η μαρτυρία που καταγράφει ο Λαέρτιος αναδεικνύει το βάθος της ηρακλείτειας σκέψης. Μόνο ένας έμπειρος στοχαστής θα μπορέσει να κατανοήσει τη θεωρία του. Είναι γεγονός ότι η φήμη του Ηράκλειτου προϋπήρχε της εποχής του Σωκράτη. Ο αφοριστικός λόγος, οι σύντομες και συνάμα αινιγματικές φράσεις, ο αποσπασματικός χαρακτήρας τού μοναδικού βιβλίου που συνέγραψε οδήγησαν στην ονομασία ο «Σκοτεινός φιλόσοφος». Αλλά η φιλοσοφία δεν είχε βρει ακόμη τη γλώσσα της (ο αντίπαλος τού Ηράκλειτου, Παρμενίδης, έγραψε φιλοσοφία σε μορφή ποίησης) και ο Ηράκλειτος δεν απευθύνεται στους πολλούς.

Η διάσημη θεωρία του γίγνεσθαι με την εικόνα της αέναης ροής του ποταμού αναφέρεται στον διάλογο μεταξύ του Σωκράτη και του Κρατύλου στο ομώνυμο πλατωνικό έργο. Αλλά ο Ηράκλειτος έχει πολύ περισσότερα να συνεισφέρει στη σωκρατική φιλοσοφία. Αν εμπιστευτούμε τον Στοβαίο, το εμβληματικό «γνώθι σεαυτόν» του Μαντείου των Δελφών κάνει την εμφάνισή του στη φιλοσοφία για πρώτη φορά στον Ηράκλειτο: «Όλοι οι άνθρωποι μπορούν να γνωρίσουν τον εαυτό τους και να είναι σώφρονες» (Β115) γιατί «η φρόνηση είναι κοινή σε όλους» (Β113). Την ίδια εμπιστοσύνη στον άνθρωπο θα δείξει και ο Σωκράτης. Στη φιλοσοφία του Ηράκλειτου ο Αθηναίος φιλόσοφος θα βρει αυτό που αναζητούσε και δεν βρήκε στον «νου» τού Αναξαγόρα και στις θεωρίες των Φυσικών φιλοσόφων. Ο Ηράκλειτος «ερεύνησε τον εαυτό του». Το ίδιο θα κάνει και ο Σωκράτης.

«Η μεγαλύτερη αρετή είναι να σκέφτεσαι με λογική (σωφρονεῖν), και σοφία είναι να λες την αλήθεια και να ενεργείς σύμφωνα με τη φύση αφού τη γνωρίσεις καλά.» (Ηράκλειτος Β112)

Ο Εφέσιος φιλόσοφος είναι αυτός που πρώτος αναζήτησε τη γνώση στον εαυτό του (Β101), ώστε να κατακτήσει τη σοφία: «Ένα πράγμα είναι η σοφία: να κατανοείς τη γνώση (γνώμην), που κυβερνά τα πάντα με τη βοήθεια των πάντων» (Β41). Αυτή η γνώση που με θέρμη υποστηρίζεται από τον Ηράκλειτο δεν είναι άλλη από τον Λόγο που κυβερνά τα πάντα. Ο Σωκράτης μπορεί να απορρίπτει εν τέλει τον «νου» του Αναξαγόρα ως αρχή, ωστόσο ο ηρακλείτειος Λόγος είναι πιο προσιτός στον ίδιο. Αφήνοντας έξω τις μεταβολές του πυρός (την υλική υπόσταση του Λόγου) ο Σωκράτης θα διδάξει στους πολλούς πώς να σκέφτονται.

Ο χαρακτήρας κάθε ανθρώπου είναι ο δαίμονάς του («ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων» Β119) δηλώνει εμφατικά ο Ηράκλειτος. Αυτόν τον χαρακτήρα θα διαπλάσει ο Σωκράτης. Ο Ηράκλειτος κληροδότησε στον Σωκράτη τον Λόγο και την πεποίθηση ότι μπορεί να τον γνωρίσει ξεκινώντας από τον εαυτό του. Όμως ο Λόγος που κυβερνάει το σύμπαν ενυπάρχει και στους ανθρώπους. Συνεπώς, η φιλοσοφία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να κατανοήσει τον εαυτό του ως μέρος του όλου.

Ο Σωκράτης σαν Δήλιος κολυμβητής καταδύεται στα βαθιά νερά της ηρακλείτειας σκέψης. Ο Λόγος παύει να είναι δυσνόητος. Η κορυφαία σύλληψη του Ηράκλειτου έχει εφαρμογή στον άνθρωπο, όχι μόνο στο σύμπαν. Ο σκοτεινός φιλόσοφος έφτασε στον Λόγο ερευνώντας τον εαυτό του. Ο Σωκράτης πιάνει το νήμα από εκεί και επιχειρεί να διδάξει στους ανθρώπους τη σοφία, τη λογική κρίση και την ηθική. Ως εκ τούτου, η φιλοσοφία μετά τον Σωκράτη απομακρύνεται από τους πλανήτες και εστιάζει στον άνθρωπο, ο οποίος γίνεται τώρα το αντικείμενό της.

Ο άνθρωπος πρέπει να γνωρίσει τον εαυτό του, για να εξετάσει τη ζωή του, δίνοντάς της νόημα. Γιατί, κατά τον Σωκράτη «μια ζωή που δεν εξετάζεται δεν αξίζει να τη ζει κανένας άνθρωπος.» 

(Πλάτων, Απολογία Σωκράτους 38a)

Τα παιδιά μας βρίσκονται σε μια συναισθηματική κατάσταση καταστροφική

Υπάρχει μια σιωπηλή τραγωδία που εκτυλίσσεται σήμερα στα σπίτια μας και αφορά στα πιο πολύτιμα κοσμήματά μας: τα παιδιά μας. Τα παιδιά μας βρίσκονται σε μια συναισθηματική κατάσταση καταστροφική!

Τα τελευταία 15 χρόνια, οι ερευνητές μας πρόσφεραν στατιστικές κάθε φορά και πιο ανησυχητικές σχετικά με την οξυμένη και επίμονη αύξησης παιδικής ψυχασθένειας που τώρα έχει φτάσει αναλογίες επιδημίας. Οι στατιστικές δεν ψεύδονται:

• 1 κάθε 5 παιδιά έχει προβλήματα ψυχικής υγείας
• παρατηρήθηκε αύξηση 43% στη Δ.Ε.Π.Υ. (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας)
• παρατηρήθηκε αύξηση 37% στην εφηβική κατάθλιψη
• παρατηρήθηκε αύξηση 200% στον αριθμό των παιδικών (μεταξύ 10 και 14 ετών) αυτοκτονιών

Τι συμβαίνει και τι κάνουμε λάθος;

Τα σημερινά παιδιά βρίσκονται σε υπερδιέγερση και είναι γεμάτα υλικά δώρα, αλλά στερούνται των βασικών για μια υγιή παιδική ηλικία, όπως:

• συναισθηματικά διαθέσιμους γονείς
• όρια ξεκάθαρα βαλμένα
• υπευθυνότητες
• ισορροπημένη διατροφή και επαρκή ύπνο
• κίνηση εν γένει, ειδικά. Όμως, στην ύπαιθρο
• δημιουργικό παιχνίδι, κοινωνική αλληλεπίδραση, ευκαιρίες για μη-καθοδηγούμενο παιχνίδι και «ευκαιρίες» για να βαριούνται

Αντιθέτως, τα τελευταία χρόνια τα παιδιά χόρτασαν από:

• γονείς με την προσοχή τους αποσπασμένη από την ψηφιακή τεχνολογία
• γονείς επιεικείς και επιτρεπτικούς που αφήνουν τα παιδιά τους «να κυβερνούν τον κόσμο» και να είναι εκείνα που βάζουν τους κανόνες
• μια αίσθηση δικαιωμάτων, του να τα αξίζουν όλα χωρίς να τα κερδίζουν ή να γίνονται υπεύθυνα μόλις το αποκτούν
• ακατάλληλος ύπνος και μη ισορροπημένη διατροφή
• καθιστικός τρόπος ζωής
• ατελείωτη διέγερση, τεχνολογικές νταντάδες, άμεση επιβράβευση κι απoυσία βαρετών στιγμών

Τι να κάνουμε;

Αν θέλουμε τα παιδιά μας να γίνουν άτομα ευτυχισμένα και υγιή, πρέπει να ξυπνήσουμε και να επιστρέψουμε στα βασικά. Είναι ακόμη δυνατόν! Πολλές οικογένειες είδαν άμεση βελτίωση λίγες εβδομάδες αφότου εφάρμοσαν τις ακόλουθες συστάσεις:

• Βάλτε όρια και να θυμάστε ότι εσείς είστε ο καπετάνιος του καραβιού. Τα παιδιά σας θα αισθανθούν πιο σίγουρα ξέροντας πως εσείς έχετε τον έλεγχο του πηδαλίου
• Προσφέρετε στα παιδιά έναν ισορροπημένο τρόπο ζωής, γεμάτο από αυτό που τα παιδιά ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ, όχι από αυτό που ΘΕΛΟΥΝ. Μη φοβάστε να πείτε «όχι» στα παιδιά σας, αν αυτό που θέλουν δεν είναι αυτό που χρειάζονται
• Δώστε τους θρεπτική τροφή και περιορίστε την τροφή-σκουπίδι
• Να περνάτε τουλάχιστον μια ώρα ημερησίως στον καθαρό αέρα με δραστηριότητες όπως: ποδήλατο, περπάτημα, ψάρεμα, παρατήρηση πουλιών/εντόμων
• Απολαύστε καθημερινά ένα οικογενειακό βραδινό φαγητό χωρίς έξυπνα τηλέφωνα ή τεχνολογία που θα τους αποσπά την προσοχή
• Παίξτε επιτραπέζια παιχνίδια με όλη την οικογένεια ή, αν τ παιδιά είναι πολύ μικρά για επιτραπέζια, αφεθείτε να παρασυρθείτε από τα ενδιαφέροντά τους κι επιτρέψτε να είναι εκείνα που θα καθοδηγούν το παιχνίδι
• Εμπλέξτε τα παιδιά σας σε κάποια από τις δραστηριότητες ή τα καθήκοντα του σπιτιού σύμφωνα με την ηλικία τους (να διπλώνουν τα ρούχα, να τακτοποιούν τα παιχνίδια τους, να απλώνουν τα ρούχα, να ξεπακετάρουν τα φαγητά, να στρώνουν το τραπέζι, να ταΐζουν τον σκύλο κλπ.)
• Καθιερώστε μια συνεπή ρουτίνα ως προς την ώρα ύπνου, για να βεβαιωθείτε ότι το παιδί σας κοιμάται όσο χρειάζεται. Τα ωράρια θα είναι ακόμη πιο σημαντικά για παιδιά σε σχολική ηλικία.
• Διδάξτε υπευθυνότητα κι ανεξαρτησία. Μην τα προστατεύετε υπερβολικά έναντι κάθε απογοήτευσης ή κάθε λάθους. Τα να κάνουν λάθη θα τους βοηθήσει να αναπτύξουν ανθεκτικότητα και να μάθουν να υπερνικούν τις προκλήσεις της ζωής.
• Μη φτιάχνετε την τσάντα τού παιδιού σας, μην τους την κουβαλάτε, μην τους πηγαίνετε την εργασία που ξέχασαν, μην τους ξεφλουδίζετε την μπανάνα ή το πορτοκάλι, αν μπορούν να το κάνουν μόνα τους (4-5 ετών). Αντί να τους δίνετε το ψάρι, μάθετέ τους να ψαρεύουν.
• Μάθετέ τους να περιμένουν και να αναβάλουν την ικανοποίηση.
• Δώστε ευκαιρίες για «πλήξη», μια και η πλήξη είναι η στιγμή οπότε και ξυπνά η δημιουργικότητα. Μην αισθάνεστε υπεύθυνος να διασκεδάζουν τα παιδιά όλη την ώρα.
• Μη χρησιμοποιείτε την τεχνολογία ως θεραπεία για τη βαρεμάρα, μήτε να τους την προσφέρετε στην πρώτη ευκαιρία απραξίας.
• Αποφύγετε τη χρήση τής τεχνολογίας στο τραπέζι, στο αυτοκίνητο, στα εστιατόρια, στα εμπορικά κέντρα. Χρησιμοποιείστε αυτές τις στιγμές ως ευκαιρίες κοινωνικοποίησης, εκπαιδεύοντας έτσι τον εγκέφαλό τους να ξέρει να λειτουργεί όταν βρίσκονται σε κατάσταση: «πλήξη»
• Βοηθήστε τους να φτιάξουν ένα «βαζάκι πλήξης» με ιδέες για δραστηριότητες για όταν θα βαριούνται.
• Να είστε συναισθηματικά διαθέσιμος ούτως ώστε να «συνδέεστε» με το παιδί σας και να του διδάσκετε αυτορρύθμιση και κοινωνικές δεξιότητες.
• Τα βράδια απενεργοποιείστε τα τηλέφωνα, όταν τα παιδιά πρέπει να πάνε για ύπνο, ούτως ώστε να αποφύγετε την ψηφιακή απόσπαση προσοχής.
• Γίνετε ένας συναισθηματικός ρυθμιστής ή προπονητής των παιδιών σας. Διδάξτε τους να αναγνωρίζουν και να διαχειρίζονται την απογοήτευση ή την οργή τους.
• Μάθετέ τους να χαιρετούν, να αλλάζουν ρόλους, να μοιράζονται χωρίς να μένουν με άδεια χέρια, να λένε «ευχαριστώ» και «παρακαλώ», να παραδέχονται τα λάθη τους και να ζητούν συγγνώμη (μην τους το επιβάλετε), και να είστε το πρότυπο όλων αυτών των αξιών που θέλετε να μεταδώσετε..
• Συνδεθείτε συναισθηματικά – χαμογελάστε, αγκαλιάστε, φιλήστε, γαργαλήστε, διαβάστε, χορέψτε, παίξτε ή μπουσουλήστε μαζί τους.

Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της

4.1.1. Ο «ζωγράφος του Βερολίνου»

Ο ταλαντούχος αγγειογράφος που είναι γνωστός ως «ζωγράφος του Βερολίνου» (έχουν υποθέσει ότι ίσως ονομαζόταν Γόργος) οφείλει το συμβατικό του όνομα σε έναν εξαιρετικής ποιότητας αμφορέα που σώζεται με το καπάκι του και βρίσκεται στο Μουσείο του Βερολίνου. Το αγγείο χρονολογείται γύρω στο 490 π.Χ. Στην κύρια όψη εικονίζονται τρεις επάλληλες μορφές, δύο άνδρες και ένα ζώο. Στο πρώτο επίπεδο βλέπουμε έναν γυμνό σάτυρο, στεφανωμένο με κισσό, που στέκεται κρατώντας στο αριστερό χέρι μια βάρβιτο (έγχορδο όργανο με το οποίο συνόδευαν συνήθως το τραγούδι τους οι αοιδοί στα συμπόσια) και στο δεξί το πλήκτρο για να χτυπά τις χορδές· το όνομά του, Ορείμαχος, είναι γραμμένο προς τα αριστερά στο μαύρο φόντο. Πίσω από τον σάτυρο διακρίνεται ένα ζαρκάδι με υψωμένο το κεφάλι, που το καστανό τρίχωμά του αποδίδεται με αραιωμένο βερνίκι. Στο τρίτο επίπεδο φαίνεται ο Ερμής, ο αγγελιοφόρος των θεών (το όνομά του είναι γραμμένο προς τα δεξιά), ντυμένος με τα ρούχα του ταξιδιού, δηλαδή με κοντό χιτώνα και χλαμύδα· στα πόδια φοράει κλειστά υποδήματα (ἐμβάδες) με φτερά και κρατάει στο δεξί χέρι μια οινοχόη και στο αριστερό το κηρύκειο, μαζί με έναν κάνθαρο, αγγείο οινοποσίας που συνδέεται με τη λατρεία του Διονύσου. Η σύνθεση ξεχωρίζει για την εκπληκτική δεξιοτεχνία της. Οι τρεις μορφές επικαλύπτονται χωρίς να συγχέονται. Ο σάτυρος και ο Ερμής έχουν εντελώς διαφορετική στάση· ο πρώτος στέκεται πατώντας στο δεξιό σκέλος και έχοντας χαλαρό και λυγισμένο το αριστερό, και στρέφει το κεφάλι προς τα πίσω, ενώ ο δεύτερος περπατάει με γοργό βηματισμό εκτείνοντας τα χέρια. Ωστόσο, το στήσιμο και των δύο μορφών φανερώνει προσεκτική μελέτη της κίνησης του ανθρώπινου σώματος, που επιτυγχάνεται με τη μετατόπιση του βάρους από το ένα σκέλος στο άλλο. Έτσι ο σάτυρος, αν και στέκεται, φαίνεται έτοιμος να κινηθεί. Ο Ερμής πάλι πατάει γερά στο έδαφος με το ένα πόδι και ανασηκώνει το άλλο, δείχνοντας το γρήγορο και σταθερό βήμα του. Δημιουργείται η εντύπωση ότι ο Ερμής προσπερνά τον σάτυρο και ότι το ζαρκάδι προσπαθεί να τον ακολουθήσει.

Αυτή η σπουδή της κίνησης είναι σημάδι μεγάλης αλλαγής στην τέχνη, που θα τη συναντήσουμε και στην πλαστική. Είναι προφανές ότι στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. οι καλλιτέχνες αποδεσμεύτηκαν από τις συμβάσεις της αρχαϊκής εποχής και τόλμησαν κάτι εντελώς καινούργιο, να αποδώσουν τη δυναμική του ζωντανού και κινημένου ανθρώπινου σώματος. Η νέα αυτή προσέγγιση προϋποθέτει γνώσεις ανατομίας και μαθηματικών αλλά και διάθεση για πειραματισμούς και καινοτόμες λύσεις. Ο χαρακτήρας της παράστασης είναι διονυσιακός, αν και ο ίδιος ο Διόνυσος απουσιάζει. Ο ηλικιωμένος (όπως δείχνει το φαλακρό του μέτωπο) σάτυρος ανήκει στην ακολουθία του θεού του κρασιού και η περίτεχνη κόμμωση του, το στεφάνι από κισσό και η βάρβιτος που παίζει δείχνουν ότι συμμετέχει σε συμπόσιο. Στο συμπόσιο σπεύδει και ο Ερμής, για να προσφέρει σπονδή στον Διόνυσο. Το ζαρκάδι δείχνει ότι η σκηνή τοποθετείται στην άγρια φύση, όπου οι λατρευτές του Διονύσου συνήθιζαν να κάνουν τελετές προς τιμήν του. Με τον Διόνυσο σχετίζεται και το κλαδί με τα συμμετρικά κισσόφυλα και τους κορύμβους, που διακοσμεί τον λαιμό του αμφορέα.

Έργο του «ζωγράφου του Βερολίνου» είναι η διακόσμηση ενός ελικωτού κρατήρα που βρίσκεται σήμερα στην Καρλσρούη της Γερμανίας. Εδώ το θέμα της κύριας όψης είναι παρμένο από τη λατρεία της Δήμητρας, που κέντρο της ήταν η Ελευσίνα. Από εκεί, όπως πίστευαν οι Αθηναίοι, ξεκίνησε η καλλιέργεια του σιταριού, την οποία μετέδωσε στους ανθρώπους η Δήμητρα, στέλνοντας τον Τριπτόλεμο, τον γιο του βασιλιά της Ελευσίνας Κελεού και της Μετανείρας, να μεταφέρει τα στάχυα πάνω σε φτερωτό άρμα. Στην παράσταση βλέπουμε τη θεά ντυμένη με χιτώνα και πέπλο, με πόλο στο κεφάλι, να παραδίδει τα στάχυα στον Τριπτόλεμο, που φοράει πλούσια ρούχα (χιτώνα και ιμάτιο), έχει τα μαλλιά του προσεκτικά χτενισμένα και, σαν βασιλόπουλο που είναι, κρατάει σκήπτρο στο δεξί χέρι. Η σκηνή διαδραματίζεται στο ιερό της θεάς, όπως δείχνει ο βωμός ανάμεσα στα δύο πρόσωπα με ίχνη από το αίμα των θυσιασμένων ζώων στις πλευρές του και ένα στεφάνι από φύλλα επάνω του. Και εδώ οι μορφές διαφέρουν ως προς τη στάση: Η Δήμητρα στέκεται ήρεμα με ελαφρά λυγισμένο το αριστερό σκέλος και προσφέρει τα στάχυα, ενώ ο Τριπτόλεμος, έτοιμος να αναχωρήσει, στρέφεται προς τη θεά για να δεχτεί το δώρο της. Αξιοπρόσεκτη είναι η διακόσμηση του λαιμού του κρατήρα με συμμετρικά ανθέμια και άνθη λωτού, και των ελικωτών λαβών με κισσόφυλλα.

Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι: ΙI. ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΩΚΡΑΤΙΚΟΥΣ ΣΤΗΝ ΥΣΤΕΡΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

11.11. Ἐκ τοῦ κόσμου τούτου, όχι όμως ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ: ο στωικός σοφός

Είναι αλήθεια δυνατόν ένας άνθρωπος να μπορέσει να γίνει σοφός; Το ιδεώδες που υποστήριξαν οι Στωικοί μοιάζει τόσο αυστηρό και τόσο ανέφικτο! Εφόσον δεν υπάρχουν διαβαθμίσεις του καλού, εφόσον κάτι δεν μπορεί να είναι λίγο καλύτερο από κάτι άλλο, εφόσον τα πράγματα είναι ή καλά ή κακά, τότε, μέχρι να γίνεις καλός είσαι κακός, και μέχρι να γίνεις σοφός είσαι ανόητος. Αν ο σοφός έχει το κεφάλι του έξω από το νερό, όλοι οι άλλοι το έχουν μέσα στο νερό. Τι σημασία έχει αν κάποιος το έχει ένα μέτρο κάτω από την επιφάνεια και κάποιος άλλος πέντε; Όσοι είναι μέσα στο νερό θα πνιγούν.

Ο Χρύσιππος καταλάβαινε ότι η διδασκαλία τους είναι σκληρή σε αυτό το σημείο: «Δίνουμε την εντύπωση ότι μιλάμε για πράγματα που, λόγω της εξαιρετικής σπουδαιότητας και της ομορφιάς τους, μοιάζουν με πλάσματα της φαντασίας και δεν είναι σύμφωνα με τον άνθρωπο και την ανθρώπινη φύση.» Κι αν ίσως δεν είναι τελείως ακατόρθωτο να γίνει κάποιος σοφός, μόνο δυο τρεις άνθρωποι (κατά τον ίδιο) κατόρθωσαν στο πέρασμα των αιώνων να κατακτήσουν τον ηθικά τέλειο βίο. Άρα, όλοι οι υπόλοιποι άνθρωποι είναι ανόητοι και αχρείοι.

Ποιες ελπίδες έχουν τότε οι κοινοί θνητοί; Χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια μέχρι οι Στωικοί να αναθεωρήσουν τις απόψεις τους, πιεσμένοι από το ενδιαφέρον και τις ερωτήσεις των απλών ανθρώπων. Από τον 2ο αιώνα π.Χ. διατύπωσαν μια πιο ρεαλιστική ηθική του πρέποντος. Η ηθική αυτή υπαγορεύει μια συμπεριφορά που δεν ταυτίζεται με την αρετή, αλλά τη μιμείται· και προσφέρει κάποια στηρίγματα, κάποιες υποδείξεις στον μέσο άνθρωπο για τις καταστάσεις της ζωής. Οι άνθρωποι θα εφαρμόζουν τα καθήκοντά τους, ηθικά ταιριαστές πράξεις που είναι σύμφωνες με τη λογική ανθρώπινη φύση: να τιμάς τους γονείς και την πατρίδα σου, να φροντίζεις την υγεία σου και άλλα παρόμοια.

Ο Χρύσιππος προφανώς ένιωθε ότι ένας συνεπής στωικός ποτέ δεν θα διέπραττε κακό. Θα ένιωθε όμως ατάραχος κι όταν έβλεπε γύρω του να γίνονται τόσα κακά που ο καθένας καθημερινά μπορεί να δει. Θα του αρκούσε που ο ίδιος δεν συμμετείχε και, προκειμένου να διατηρήσει τη γαλήνη της ψυχής του, δεν θα έκανε κάτι για να εμποδίσει το κακό ή να ανακουφίσει όποιον το έπαθε.

Μέσα στον σοφό, όπως τον όρισαν οι θεμελιωτές της Στοάς, υποβόσκει μια σύγκρουση ανάμεσα στη ζωή που θα έπρεπε να ζει και στις συνήθειες της καθημερινότητας. Ο Ζήνων αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα: ήθελε, και το έδειχνε όπως μπορούσε, να είναι στον κόσμο αλλά να μην είναι με τον κόσμο. Να μην αποσυρθεί πλήρως, αλλά να απομονώνεται, να μοιάζει ξένος μέσα στο πλήθος. Να μη συμπεριφέρεται όπως θα περίμεναν οι άλλοι - κι ας τον θεωρούσαν παράξενο, κι ας γινόταν ως και νούμερο στις κωμωδίες και τις σάτιρες (όπως άλλωστε είχε γίνει και ο Σωκράτης). Ίσα ίσα, σκεφτόταν: τότε γεννιέται η απορία και ο θαυμασμός για τον φιλόσοφο βίο. Ο Ζήνων επιδίωξε να ζήσει διαφορετικά από τους πολλούς αλλά και να ξεχωρίσει από τους υπόλοιπους φιλοσόφους. Και τα κατάφερε.

Αν όμως ο στωικός σοφός είναι αυτάρκης και κύριος του εαυτού του, η πολιτεία χάνει τη δύναμή της. Η ιδεώδης κοινότητα, στην οποία ζει ο σοφός, έχει ως βασιλιά τον νόμο· ο νόμος καθορίζει τι είναι άξιο και τι ανάξιο, τι πρέπει και τι δεν πρέπει να πράττουν όσοι έχουν φύση πολιτική. Μόνο σε αυτή την κοινότητα κυριαρχεί η ομόνοια, που επιτυγχάνεται χάρη στην πολιτική αρετή, και ένας τρόπος ζωής που καταργεί τις διακρίσεις ως προς το φύλο, την εθνικότητα, την καταγωγή ή την περιουσία.

ΟΜΗΡΟΣ: Ἰλιάς (13.155-13.230)

155 Ὣς εἰπὼν ὤτρυνε μένος καὶ θυμὸν ἑκάστου.
Δηΐφοβος δ᾽ ἐν τοῖσι μέγα φρονέων ἐβεβήκει

Πριαμίδης, πρόσθεν δ᾽ ἔχεν ἀσπίδα πάντοσ᾽ ἐΐσην,
κοῦφα ποσὶ προβιβὰς καὶ ὑπασπίδια προποδίζων.
Μηριόνης δ᾽ αὐτοῖο τιτύσκετο δουρὶ φαεινῷ,
160 καὶ βάλεν, οὐδ᾽ ἀφάμαρτε, κατ᾽ ἀσπίδα πάντοσ᾽ ἐΐσην
ταυρείην· τῆς δ᾽ οὔ τι διήλασεν, ἀλλὰ πολὺ πρὶν
ἐν καυλῷ ἐάγη δολιχὸν δόρυ· Δηΐφοβος δὲ
ἀσπίδα ταυρείην σχέθ᾽ ἀπὸ ἕο, δεῖσε δὲ θυμῷ
ἔγχος Μηριόναο δαΐφρονος· αὐτὰρ ὅ γ᾽ ἥρως
165 ἂψ ἑτάρων εἰς ἔθνος ἐχάζετο, χώσατο δ᾽ αἰνῶς
ἀμφότερον, νίκης τε καὶ ἔγχεος ὃ ξυνέαξε.
βῆ δ᾽ ἰέναι παρά τε κλισίας καὶ νῆας Ἀχαιῶν
οἰσόμενος δόρυ μακρόν, ὅ οἱ κλισίηφι λέλειπτο.
Οἱ δ᾽ ἄλλοι μάρναντο, βοὴ δ᾽ ἄσβεστος ὀρώρει.
170 Τεῦκρος δὲ πρῶτος Τελαμώνιος ἄνδρα κατέκτα,
Ἴμβριον αἰχμητήν, πολυΐππου Μέντορος υἱόν·
ναῖε δὲ Πήδαιον, πρὶν ἐλθεῖν υἷας Ἀχαιῶν,
κούρην δὲ Πριάμοιο νόθην ἔχε, Μηδεσικάστην·
αὐτὰρ ἐπεὶ Δαναῶν νέες ἤλυθον ἀμφιέλισσαι,
175 ἂψ ἐς Ἴλιον ἦλθε, μετέπρεπε δὲ Τρώεσσι,
ναῖε δὲ πὰρ Πριάμῳ· ὁ δέ μιν τίεν ἶσα τέκεσσι.
τόν ῥ᾽ υἱὸς Τελαμῶνος ὑπ᾽ οὔατος ἔγχεϊ μακρῷ
νύξ᾽, ἐκ δ᾽ ἔσπασεν ἔγχος· ὁ δ᾽ αὖτ᾽ ἔπεσεν μελίη ὥς,
ἥ τ᾽ ὄρεος κορυφῇ ἕκαθεν περιφαινομένοιο
180 χαλκῷ ταμνομένη τέρενα χθονὶ φύλλα πελάσσῃ·
ὣς πέσεν, ἀμφὶ δέ οἱ βράχε τεύχεα ποικίλα χαλκῷ.
Τεῦκρος δ᾽ ὁρμήθη μεμαὼς ἀπὸ τεύχεα δῦσαι·
Ἕκτωρ δ᾽ ὁρμηθέντος ἀκόντισε δουρὶ φαεινῷ.
ἀλλ᾽ ὁ μὲν ἄντα ἰδὼν ἠλεύατο χάλκεον ἔγχος
185 τυτθόν· ὁ δ᾽ Ἀμφίμαχον, Κτεάτου υἷ᾽ Ἀκτορίωνος,
νισόμενον πόλεμόνδε κατὰ στῆθος βάλε δουρί·
δούπησεν δὲ πεσών, ἀράβησε δὲ τεύχε᾽ ἐπ᾽ αὐτῷ.
Ἕκτωρ δ᾽ ὁρμήθη κόρυθα κροτάφοις ἀραρυῖαν
κρατὸς ἀφαρπάξαι μεγαλήτορος Ἀμφιμάχοιο·
190 Αἴας δ᾽ ὁρμηθέντος ὀρέξατο δουρὶ φαεινῷ
Ἕκτορος· ἀλλ᾽ οὔ πῃ χροὸς εἴσατο, πᾶς δ᾽ ἄρα χαλκῷ
σμερδαλέῳ κεκάλυφθ᾽· ὁ δ᾽ ἄρ᾽ ἀσπίδος ὀμφαλὸν οὖτα,
ὦσε δέ μιν σθένεϊ μεγάλῳ· ὁ δὲ χάσσατ᾽ ὀπίσσω
νεκρῶν ἀμφοτέρων, τοὺς δ᾽ ἐξείρυσσαν Ἀχαιοί.
195 Ἀμφίμαχον μὲν ἄρα Στιχίος δῖός τε Μενεσθεύς,
ἀρχοὶ Ἀθηναίων, κόμισαν μετὰ λαὸν Ἀχαιῶν·
Ἴμβριον αὖτ᾽ Αἴαντε, μεμαότε θούριδος ἀλκῆς,
ὥς τε δύ᾽ αἶγα λέοντε κυνῶν ὕπο καρχαροδόντων
ἁρπάξαντε φέρητον ἀνὰ ῥωπήϊα πυκνά,
200 ὑψοῦ ὑπὲρ γαίης μετὰ γαμφηλῇσιν ἔχοντε,
ὥς ῥα τὸν ὑψοῦ ἔχοντε δύω Αἴαντε κορυστὰ
τεύχεα συλήτην· κεφαλὴν δ᾽ ἁπαλῆς ἀπὸ δειρῆς
κόψεν Ὀϊλιάδης, κεχολωμένος Ἀμφιμάχοιο,
ἧκε δέ μιν σφαιρηδὸν ἑλιξάμενος δι᾽ ὁμίλου·
205 Ἕκτορι δὲ προπάροιθε ποδῶν πέσεν ἐν κονίῃσι.
Καὶ τότε δὴ περὶ κῆρι Ποσειδάων ἐχολώθη
υἱωνοῖο πεσόντος ἐν αἰνῇ δηϊοτῆτι,
βῆ δ᾽ ἰέναι παρά τε κλισίας καὶ νῆας Ἀχαιῶν
ὀτρυνέων Δαναούς, Τρώεσσι δὲ κήδε᾽ ἔτευχεν.
210 Ἰδομενεὺς δ᾽ ἄρα οἱ δουρικλυτὸς ἀντεβόλησεν,
ἐρχόμενος παρ᾽ ἑταίρου, ὅ οἱ νέον ἐκ πολέμοιο
ἦλθε κατ᾽ ἰγνύην βεβλημένος ὀξέϊ χαλκῷ.
τὸν μὲν ἑταῖροι ἔνεικαν, ὁ δ᾽ ἰητροῖς ἐπιτείλας
ἤϊεν ἐς κλισίην· ἔτι γὰρ πολέμοιο μενοίνα
215 ἀντιάαν· τὸν δὲ προσέφη κρείων ἐνοσίχθων,
εἰσάμενος φθογγὴν Ἀνδραίμονος υἷϊ Θόαντι,
ὃς πάσῃ Πλευρῶνι καὶ αἰπεινῇ Καλυδῶνι
Αἰτωλοῖσιν ἄνασσε, θεὸς δ᾽ ὣς τίετο δήμῳ·
«Ἰδομενεῦ, Κρητῶν βουληφόρε, ποῦ τοι ἀπειλαὶ
220 οἴχονται, τὰς Τρωσὶν ἀπείλεον υἷες Ἀχαιῶν;»
Τὸν δ᾽ αὖτ᾽ Ἰδομενεύς, Κρητῶν ἀγός, ἀντίον ηὔδα·
«ὦ Θόαν, οὔ τις ἀνὴρ νῦν γ᾽ αἴτιος, ὅσσον ἔγωγε
γιγνώσκω· πάντες γὰρ ἐπιστάμεθα πτολεμίζειν.
οὔτε τινὰ δέος ἴσχει ἀκήριον οὔτε τις ὄκνῳ
225 εἴκων ἀνδύεται πόλεμον κακόν· ἀλλά που οὕτω
μέλλει δὴ φίλον εἶναι ὑπερμενέϊ Κρονίωνι,
νωνύμνους ἀπολέσθαι ἀπ᾽ Ἄργεος ἐνθάδ᾽ Ἀχαιούς.
ἀλλά, Θόαν, καὶ γὰρ τὸ πάρος μενεδήϊος ἦσθα,
ὀτρύνεις δὲ καὶ ἄλλον, ὅθι μεθιέντα ἴδηαι·
230 τῶ νῦν μήτ᾽ ἀπόληγε κέλευέ τε φωτὶ ἑκάστῳ.»

***

155 Είπε, και εις όλους άναψε το θάρρος της ανδρείας.
Και μεταξύ τους μ᾽ έπαρσιν προχώρει ο Πριαμίδης
Δηίφοβος την κυκλωτήν προβάλλοντας ασπίδα
και διασκελούσεν ελαφρά μ᾽ εκείνην σκεπασμένος.
Με ακόντι τον σημάδευσεν αντίκρυ ο Μηριόνης·
160 δεν έσφαλεν, αλλ᾽ έβρηκε την ταύρινην ασπίδα
και δεν την διεπέρασε και το μακρύ κοντάρι
κάτω απ᾽ την λόγχην κόπηκε· κι εκείνος την ασπίδα
εμάκρυνε απ᾽ το σώμα του, του ανδρείου Μηριόνη
το λόγχισμα φοβούμενος· και τότ᾽ εσύρθ᾽ ο ήρως
165 στον λόχον των συντρόφων του, κι εχόλωσε η ψυχή του
ότι την νίκην έχασε και το κοντάρι εκόπη.
Κι εχύθη ευθύς διαβαίνοντας των Αχαιών τα πλοία
απ᾽ την σκηνήν άλλο μακρύ κοντάρι να σηκώσει.
Κι οι άλλοι μ᾽ ατελεύτητην βοήν επολεμούσαν,
170 πρώτος ο Τεύκρος φόνευσε τον Ίμβριον, που ήταν γόνος
του πολυΐππου Μέντορος και αυτός πριν του πολέμου
έμενεν εις το Πήδαιον, και την Μηδεσικάστην,
την κόρην είχε νυμφευθεί την νόθην του Πριάμου.
Και ότ᾽ έφθασαν των Δαναών τα ισόπλευρα καράβια
175 στην Ίλιον ήλθε κι έλαμπε με τους καλούς των Τρώων,
και ο Πρίαμος στο σπίτι του τον έβλεπε ως υιόν του.
Κάτω απ᾽ τ᾽ αυτί τον τρύπησεν ο Τεύκρος με την λόγχην
και οπίσω την ανέσπασεν· και ως μέλεγος, που σ᾽ άκρην
όρους μακρόθεν φανερού χαλκός τον ξεριζώνει,
180 σμίγει με την γην κλίνοντας τα τρυφερά του φύλλα,
έπεσε αυτός κι εβρόντησαν επάνω τ᾽ άρματά του.
Κι επάνω του ως εχύνονταν να τον γυμνώσει ο Τεύκρος,
ο Έκτωρ τον ακόντισε· τον είδ᾽ αυτός και μόλις
εξέφυγε τον χάλκινο κοντάρι· τότ᾽ ο Έκτωρ
185 το τέκνον του Ακτορίωνος Κτεάτου μες στο στήθος
λόγχισε, τον Αμφίμαχον, που ορμούσεν εις την μάχην
και κάτω εβρόντησε νεκρός και ηχούσαν τ᾽ άρματά του.
Τον Έκτορα, ως εχύνετο το κράνος ν᾽ αφαιρέσει
του Αμφιμάχου, ελόγχισεν ο Τελαμωνιάδης·
190 στην σάρκα όμως δεν έφθασεν. Ως τρομερά τον ζώναν
όλον τα χάλκιν᾽ άρματα· μόνον μες στης ασπίδος
τον ομφαλόν τον κτύπησε, με δύναμιν μεγάλην
τον έσπρωξε, ώστ᾽ εσύρθη αυτός των δυο νεκρών οπίσω,
και οι Δαναοί τους έσυραν· ο Μενεσθεύς ο θείος
195 με τον Στιχίον, αρχηγοί κι οι δυο των Αθηναίων,
έφεραν εις τους Αχαιούς το σώμα του Αμφιμάχου.
Τον Ίμβριον οι Αίαντες, ως αίγα δυο λεοντάρια,
που από τους σκύλους άρπαξαν, την φέρουν στα σιαγόνια
κρατώντας την ψηλά απ᾽ την γην ανάμεσα στα δάση,
200 ομοίως τότ᾽ οι Αίαντες εκείνον εκρατούσαν
ψηλά· και τον εγύμνωναν, και ο ήρως Οϊλιάδης
έκοψε από τον απαλόν λαιμόν του το κεφάλι,
τόσον πολύ τον χόλωσεν ο φόνος του Αντιμάχου,
και ως σφαίραν το εσφενδόνισεν ανάμεσα στα πλήθη.
205 Κι έπεσ᾽ εμπρός στου Έκτορος τα πόδια μες στο χώμα.
Και τότε οργήν αισθάνθηκεν ο Ποσειδών και πόνον
που ο ποθητός του ανεψιός φονεύθη στον αγώνα·
κι εγύριζε των Αχαιών ανάμεσα στα πλοία
να τους θαρρύνει και όλεθρον των Τρώων να γεννήσει.
210 Ο δοξαστός Ιδομενεύς εκεί τον απαντούσε,
που ερχόταν από σύντροφον μ᾽ ακόντι λαβωμένον
στο γόνα και τον έφεραν οι σύντροφοι απ᾽ την μάχην.
Τον σύστησε στους ιατρούς και αυτός εις την σκηνήν του
επήγαινε ολοπρόθυμος να πολεμήσει ακόμη.
215 Εις αυτόν είπε ο Ποσειδών με την φωνήν που επήρε
του Ανδραιμονίδη Θόαντος, οπού στην Καλυδώνα
βασίλευε των Αιτωλών και στην Πλευρώνα όλων,
και τον τιμούσαν ως θεόν: «Ειπέ μου, Ιδομενέα,
ω βουληφόρε των Κρητών, οι τρομεροί τι εγίναν
220 φοβερισμοί που οι Δαναοί φοβέριζαν τους Τρώας;»
Και των Κρητών ο αρχηγός, ο Ιδομενεύς αντείπεν:
«Θνητός δεν πταίει, Θόαντα, κανείς, όσο γνωρίζω
εγώ, και όλ᾽ ηξεύρομεν το έργον του πολέμου·
κανείς δεν ολιγοψυχεί, κανένας από φόβον
225 να ξετινάξει δεν ζητεί το βάρος του πολέμου·
πλην θέλει ο μεγαδύναμος, ως φαίνεται, ο Κρονίδης
μακράν απ᾽ τ᾽ Άργος όλοι εδώ αδόξως να χαθούμε.
Αλλά συ, Θόαντ᾽, άφοβος πολεμιστής ως πρώτα
που και άλλους, αν τους έβλεπες οκνούς, παρακινούσες,
230 σήκωνε τώρα την φωνήν τους άνδρες να εμψυχώσεις».

Αγαπάς όταν υπερβαίνεις το ναρκισσισμό σου

Η κυριότερη προϋπόθεση για να μάθει κανείς να αγαπά είναι να υπερβεί το ναρκισσισμό του. Ο ναρκισσιστικός προσανατολισμός είναι αυτός στα πλαίσια του οποίου το άτομο βιώνει ως αληθινό μόνο ό,τι υπάρχει μέσα του, ενώ τα φαινόμενα του έξω κόσμου δεν έχουν καμία απολύτως υπόσταση από μόνα τους και δεν τα καταλαβαίνει παρά μόνο αν είναι ωφέλιμα ή επικίνδυνα για το ίδιο.

Ο αντίθετος πόλος του ναρκισσισμού είναι η αντικειμενικότητα, με άλλα λόγια η ικανότητα να βλέπει κανείς τους ανθρώπους και τα πράγματα όπως ακριβώς είναι, αντικειμενικά, και να είναι σε θέση να διαχωρίσει την αντικειμενική εικόνα από την εικόνα που διαμορφώνεται ανάλογα με τους φόβους και τις επιθυμίες του.

Όλες οι μορφές των ψυχώσεων φανερώνουν ακραίου βαθμού ανικανότητα να είναι κανείς αντικειμενικός. Για τον παράφρονα, η μοναδική πραγματικότητα που υπάρχει είναι αυτή που έχει μέσα του, η πραγματικότητα των φόβων και των επιθυμιών του.

Βλέπει τον εξωτερικό κόσμο ως σύμβολο του δικού του εσωτερικού κόσμου, ως δημιούργημά του. Αυτό το κάνουμε όλοι μας όταν ονειρευόμαστε. Στο όνειρό μας δημιουργούμε συμβάντα, σκηνοθετούμε δράματα, τα οποία είναι εκφράσεις των επιθυμιών μας (όπως επίσης μερικές φορές και των διαισθήσεων και των εκτιμήσεών μας).

Για όση ώρα κοιμόμαστε, είμαστε πεπεισμένοι ότι αυτά που συμβαίνουν στα όνειρά μας είναι πραγματικά, όπως η πραγματικότητα που αντιλαμβανόμαστε όταν είμαστε ξύπνιοι.

Το παράφρον άτομο ή αυτός που ονειρεύεται αποτυγχάνει πλήρως να έχει μία αντικειμενική εικόνα του εξωτερικού κόσμου. Όμως όλοι είμαστε λίγο ή πολύ παράφρονες, λίγο ή πολύ χαμένοι μέσα στα όνειρά μας. Όλοι μας έχουμε μία αντικειμενική άποψη του κόσμου, μία εικόνα παραμορφωμένη από τον ναρκισσιστικό προσανατολισμό μας.

Μια γυναίκα για παράδειγμα τηλεφωνεί στο γιατρό και του λέει ότι θέλει να τον επισκεφτεί στο ιατρείο του το ίδιο απόγευμα. Ο γιατρός της απαντά ότι δεν έχει ελεύθερο ραντεβού αυτό το απόγευμα, αλλά μπορεί να τη δει την επόμενη μέρα.

Εκείνη τότε του λέει: «Μα, γιατρέ, μένω πολύ κοντά στο ιατρείο σας» Δεν μπορεί να καταλάβει ότι το γεγονός πως η ίδια μένει τόσο κοντά στο ιατρείο του δεν αλλάζει κάτι στον διαθέσιμο χρόνο του γιατρού.

Βιώνει την όλη κατάσταση ναρκισσιστικά: από τη στιγμή που εκείνη προλαβαίνει γιατί είναι κοντά, προλαβαίνει και ο γιατρός, η μοναδική πραγματικότητα για αυτήν είναι ο ίδιος ο εαυτός της.

Λιγότερο ακραίες -ή λιγότερο φανερές- είναι οι παραμορφώσεις της πραγματικότητας που τόσο συχνά προκύπτουν στις διαπροσωπικές σχέσεις. Πόσοι και πόσοι γονείς δεν εκτιμούν τις αντιδράσεις των παιδιών τους με κριτήριο το αν είναι υπάκουα, αν τους προξενούν χαρά, αν τους κάνουν υπερήφανους και πάει λέγοντας, αντί να κατανοούν, ή έστω να ενδιαφέρονται, για το τι νιώθει το ίδιο το παιδί μέσα του και σε σχέση με τον εαυτό του;

Και μήπως είναι λίγοι οι σύζυγοι οι οποίοι έχουν την εντύπωση πως οι γυναίκες τους είναι αυταρχικές, επειδή εξαιτίας της δικής τους προσκόλλησης στη μητέρα τους ερμηνεύουν την κάθε τους απαίτηση σαν περιορισμό της ελευθερίας τους;

Από την άλλη πλευρά, πόσες γυναίκες δεν θεωρούν τους συζύγους τους ανίκανους ή ανόητους, επειδή δεν εξυψώνονται στη φανταστική εικόνα του λαμπρού ιππότη που ίσως είχαν πλάσει αυτές στα παιδικά τους χρόνια;

Η ικανότητα να σκέφτεσαι αντικειμενικά είναι η λογική σκέψη. Η ψυχική στάση που βρίσκεται πίσω από τη λογική σκέψη είναι η ταπεινότητα. Το να είσαι αντικειμενικός, να χρησιμοποιείς δηλαδή τη λογική σου, είναι δυνατόν μόνο αν έχεις κατορθώσει να φτάσεις σε μία στάση ταπεινότητας.

Με άλλα λόγια, αν έχεις καταφέρει να απελευθερωθείς από τις φαντασιώσεις παντογνωσίας και παντοδυναμίας που είχες για τον εαυτό σου όταν ήσουν παιδί.

Όσον αφορά το ζήτημα άσκηση της αγάπης που εξετάζουμε εδώ, αυτό σημαίνει: η αγάπη εξαρτάται από την αντίστοιχη απουσία ναρκισσισμού και απαιτεί την καλλιέργεια της ταπεινότητας, της αντικειμενικότητας και της λογικής.

Ολόκληρη η ζωή του ανθρώπου θα πρέπει να είναι αφιερωμένη σε αυτόν τον σκοπό.

Η ταπεινότητα και η αντικειμενικότητα είναι καθολικές, όπως ακριβώς και η αγάπη. Δεν μπορώ να είμαι πραγματικά αντικειμενικός σχετικά με την οικογένειά μου, αν δεν μπορώ να είμαι αντικειμενικός και σχετικά με τον ξένο επίσης. Και αντιστρόφως βέβαια.

Αν θέλω να μάθω την τέχνη της αγάπης, πρέπει να αγωνίζομαι για την αντικειμενικότητα σε κάθε κατάσταση και να αποκτήσω ευαισθησία απέναντι σε κάθε έλλειψη αντικειμενικότητας από μέρους μου.

Πρέπει να προσπαθώ πάντοτε να βλέπω τη διαφορά ανάμεσα στην εικόνα που εγώ έχω σχηματίσει για ένα άτομο και τη συμπεριφορά του έτσι όπως είναι παραμορφωμένη από το ναρκισσισμό μου, και την πραγματικότητα του ατόμου αυτού έτσι όπως υπάρχει από μόνη της, ανεξάρτητα από τα δικά μου συμφέροντα, τις ανάγκες μου, τους φόβους μου.

Το να αποκτήσει κανείς την ικανότητα της αντικειμενικότητας και της λογικής είναι ο μισός δρόμος για να μάθει την τέχνη της αγάπης. Όμως η αντικειμενικότητα πρέπει να κατακτηθεί σε σχέση με κάθε άνθρωπο με τον οποίο ερχόμαστε σε επαφή.

Αν κάποιος θελήσει να κρατήσει την αντικειμενικότητά του μόνο για το πρόσωπο που αγαπά και πιστεύει ότι του είναι περιττή στις σχέσεις του με τον υπόλοιπο κόσμο, σύντομα θα ανακαλύψει ότι αποτυγχάνει σε όλες ανεξαιρέτως τις σχέσεις του.

Η ικανότητα να αγαπάμε εξαρτάται από την ικανότητά μας να απελευθερωθούμε από το ναρκισσισμό μας και από τη ναρκισσιστική προσκόλληση στη μητέρα ή στη φυλή. Εξαρτάται από την ικανότητά μας να ωριμάσουμε, να προσανατολιστούμε με δημιουργικό τρόπο στις σχέσεις μας με τον κόσμο και με τον εαυτό μας.

Οι πυλώνες της οικογενειακής κουλτούρας

Η «κουλτούρα» της οικογένειάς σας είναι οι εμπειρίες που δημιουργείτε όλοι μαζί ως οικογένεια. Είναι μια σύνθετη ιστορία πεποιθήσεων, στάσεων, αξιών, διαθέσεων, προσδοκιών, συνηθειών, ρόλων και άλλων στοιχείων.

Έχουμε συνήθως την εντύπωση ότι η κουλτούρα συνδέεται μόνο με χώρες ή με μεγάλες κοινωνίες. Ωστόσο, οι κοινωνικοί επιστήμονες λένε ότι ακόμα και οι μεμονωμένες οικογένειες έχουν τη δική τους κουλτούρα.

Η κουλτούρα κάθε οικογένειας είναι ισχυρή, δημιουργεί τον κόσμο μέσα στον οποίο τα παιδιά μεγαλώνουν. Οι ευτυχισμένες οικογένειες δημιουργούν συνειδητά θετικές οικογενειακές κουλτούρες.

Αξίες

Οικογενειακές αξίες όπως η ακεραιότητα, ο σεβασμός, η ειλικρίνεια, η ευθύνη τους ενός για τον άλλο και για την ευρύτερη κοινότητα, η δικαιοσύνη, διδάσκονται μέσα από ζωντανά παραδείγματα. Όπως ζείτε εσείς έτσι θα μάθουν να ζουν και τα παιδιά σας.

Δεν ωφελεί σε τίποτα να λέμε ότι ο σεβασμός είναι μια οικογενειακή αξία αν στο σπίτι υπάρχει συχνά έλλειψη σεβασμού. Αυτές οι αξίες πρέπει να στηρίζονται ενεργά, για να γίνουν ένας τρόπος ύπαρξης και δημιουργίας σχέσεων μέσα στην οικογένεια.

Να μιλάτε επίσης τακτικά γι' αυτές. Και κάτι ακόμα πιο σημαντικό ακολουθήστε τις αξίες με συνέπεια στη ζωή σας.

Προδιαθέσεις

Το Λεξικό της Οξφόρδης ορίζει τη λέξη προδιάθεση ως «Μια έμφυτη ποιότητα του νου και του χαρακτήρα ενός ατόμου», και δίνει ως συνώνυμα τις λέξεις χαρακτήρας, ιδιοσυγκρασία και νοοτροπία. Κατά τη γνώμη μου, στην προδιάθεση εμπεριέχονται επίσης οι έννοιες της στάσης και της αυτοεκτίμησης.

Ποιος είναι ο χαρακτήρας σας; Ποιος είναι ο χαρακτήρας του συντρόφου σας; Ποια χαρακτηριστικά έχει ο τρόπος σκέψης σας; Προσεγγίζεται τα πράγματα με θετικό ή αρνητικό τρόπο -βλέπετε το ποτήρι μισογεμάτο ή μισοάδειο; Τι ιδιοσυγκρασία έχετε; Είστε γενικά ήρεμοι και χαλαροί ή βρίσκεστε διαρκώς σε ένταση; Εκνευρίζεστε εύκολα ή έχετε την ικανότητα να αφήνετε τα πράγματα να εξελίσσονται ήρεμα; Είστε προσήνεις; Είστε τελειομανείς; Εκτιμάτε τον εαυτό σας; Ή μήπως έχετε χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Όλα τα παραπάνω έχουν ιδιαίτερη σημασία για το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουν τα παιδιά σας και είναι ένα κομμάτι από το παζλ της οικογενειακής σας κουλτούρας. Είναι πιθανό εσείς και ο σύντροφός σας να έχετε διαφορετικές απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα.

Ο δικός μου σύζυγος είναι πιο θετικός και χαλαρός, ενώ εγώ είμαι κάπως τελειομανής και αποσυντονίζομαι εύκολα. Τα παιιδά μας έχουν πάρει τα διαφορετικά χαρακτηριστικά και γνωρίσματά μας. Τo ένα παιδί είναι πιο επιρρεπές στο άγχος, όπως εγώ. Το άλλο είναι ήρεμο, όπως ο μπαμπάς του. Είναι έμφυτα αυτά τα χαρακτηριστικά ή τα καλλιεργεί το περιβάλλον; Δεν έχω ιδέα -μάλλον και τα δύο. Η ουσία είναι ότι χρειάζεται να μάθουμε να σεβόμαστε ο ένας τον άλλο και να συμβιβάζουμε όλες τις διαφορετικές προδιαθέσεις που συνυπάρχουν στο σπίτι, προκειμένου να ζούμε αρμονικά.

Το ξέρατε ότι η αυτοεκτίμηση μπορεί να είναι μεταδοτική;

Σε ένα άρθρο της με τίτλο «Είναι η χαμηλή αυτοεκτίμηση μεταδοτική;» η ψυχοθεραπεύτρια Katie Hurley τονίζει: «Μια έρευνα που έχει δημοσιευθεί στο περιοδικό Journal of Personality and Social Psychology αναφέρει ότι, ενώ η θετική αναθεώρηση των πραγμάτων με τη βοήθεια φίλων και αγαπημένων μπορεί να ενισχύσει την αυτοεκτίμηση στους ανθρώπους που το έχουν ανάγκη, το να παρηγορεί κανείς έναν φίλο με χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να είναι εξουθενωτικό για τον παρηγορητή και ίσως τον κάνει να νιώσει χειρότερα για τον εαυτό του. Αυτό σημαίνει ότι η χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί πράγματι να είναι μεταδοτική».

Επομένως είναι σημαντικό να φροντίζετε καλά τον εαυτό σας και να κάνετε την απαραίτητη προσωπική δουλειά ώστε να γίνετε ένα θετικό άτομο. Είναι πολύ πιο εύκολο να γίνει κανείς θετικός γονιός όταν έχει θετικά συναισθήματα!

Προσδοκίες

Αυτό που προσδοκάτε από το παιδί σας είναι πολύ σημαντικό, και δεν εννοώ απλώς το να περιμένετε ότι θα τακτοποιεί το δωμάτιό του. Μιλάω για την προσδοκία σας να γίνει το παιδί σας ένα καλό κι ευγενικό άτομο, ικανό να αντιμετωπίζει με επιμονή και σθένος τις δυσκολίες, να παίρνει σοφές αποφάσεις και να μαθαίνει από τα λάθη του.

Τα παραπάνω δεν είναι άσχετα με το τι προσδοκίες έχετε από τον σύντροφό σας, επειδή έτσι δίνετε μια εικόνα τού τι θα πρέπει να περιμένουν στο μέλλον τα παιδιά σας από τους δικούς τους συντρόφους. Επιπλέον, τα παιδιά μαθαίνουν πράγματα για το ρόλο των φύλων, γεγονός που θα επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπίζουν τους ανθρώπους του αντίθετου αλλά και του ίδιου φύλου.

Πέρα από τις προσδοκίες σας από τις σχέσεις, τα παιδιά μαθαίνουν τι προσδοκάτε από την κοινωνία, από τους ανθρώπους διαφορετικής προέλευσης και φυλής, από τους εργοδότες και την εργασία, από την κυβέρνηση και τους πολιτικούς, από τους σερβιτόρους και τους πυροσβέστες...

Μαθαίνουν για τις προσδοκίες σας σε ό,τι έχει να κάνει με την έλλειψη και την αφθονία, την κακή και την καλή τύχη, τις δυσκολίες και τις ευτυχισμένες στιγμές. Οι προσδοκίες σας συχνά περνούν απευθείας στα παιδιά σας και ξαφνικά έχετε ένα ολόκληρο σπίτι γεμάτο προσδοκίες, οι οποίες παίζουν ζωτικό ρόλο στην κουλτούρα της οικογένειάς σας.

Συνήθειες

Όπως και καθετί άλλο, τα παιδιά μας υιοθετούν τις συνήθειές μας, τόσο τις καλές όσο και τις κακές. Έχει κάποιος τη συνήθεια να φωνάζει; Δεν είναι δύσκολο να καταλάβετε πώς οι φωνές επηρεάζουν την οικογενειακή του κουλτούρα. Το ίδιο ισχύει και για τη συνήθεια να γευματίζει όλη η οικογένεια μαζί ορισμένες φορές την εβδομάδα.

Προσπαθήστε λοιπόν να διαμορφώσετε και/ή να συνεχίζετε να έχετε θετικές συνήθειες. Ένας καλός εμπειρικός κανόνας είναι ότι αν δεν θέλετε τα παιδιά σας να υιοθετήσουν μια κακή συνήθεια, χρειάζεται να την εγκαταλείψετε πρώτα εσείς οι ίδιοι.

Αυτό βέβαια ισχύει μόνο για τις συνήθειες, γιατί ο γενικός κανόνας είναι ότι τα παιδιά θα αρπάξουν τα περισσότερα από όσα θα πετάξετε, όπως γαριδάκια και πιθανώς αποφάγια!

Επικοινωνία

Ποια οικογένεια είναι πιο ευτυχισμένη -αυτή στην οποία η επικοινωνία είναι θετική και χαρακτηρίζεται από σεβασμό ή εκείνη της οποίας τα μέλη κατηγορούν, επικρίνουν και φωνάζουν ο ένας στον άλλο;

Είναι προφανές ότι η θετική επικοινωνία δημιουργεί θετικούς δεσμούς, επομένως προσπαθήστε να βελτιώσετε αυτές τις δεξιότητες επικοινωνίας.

Επίλυση συγκρούσεων

Η επίλυση συγκρούσεων αποτελεί μια πτυχή της επικοινωνίας, αλλά είναι τόσο σημαντική για την οικοδόμηση μιας θετικής οικογενειακής κουλτούρας που αξίζει να συζητηθεί ξεχωριστά.

Έχει τεράτια σημασία να διαμορφώσετε διαδικασίες ειρηνικής επίλυσης των συγκρούσεων, να τις διδάξετε στο παιδί σας και να επιμένετε να εφαρμόζονται από όλους στο σπίτι. Είναι αναπόφευκτο να υπάρχουν συγκρούσεις όταν κάτω από την ίδια στέγη ζουν διαφορετικές προσωπικότητες, και ο τρόπος διαχείρισής τους μπορεί σε μεγάλο βαθμό να αποκαταστήσει ή να καταστρέψει μια σχέση.

Παραδόσεις

Οι σταθερές διαδικασίες και οι οικογενειακές παραδόσεις κάνουν πιο στέρεη τη δομή της οικογένειας και βοηθούν τα παιδιά να νιώσουν ότι ανήκουν σε κάτι ευρύτερο. Όπως είπαμε, οι καθημερινές συνήθειες παίζουν μεγάλο ρόλο στην οικογενειακή κουλτούρα. Αλλά και οι εβδομαδιαίες συνήθειες -για παράδειγμα, μια οικογενειακή βραδιά κατά την οποία βλέπετε ταινίες ή βγαίνετε όλοι μαζί για φαγητό, η παρακολούθηση μιας θρησκευτικής λειτουργίας ή οι επέτειοι με την ευρύτερη οικογένεια -δίνουν πνοή στην οικογενειακή κουλτούρα σας.

Παραδόσεις σχετικές με γενέθλια, διακοπές, οικογενειακές συναντήσεις και γιορτές συνεισφέρουν επίσης ουσιαστικά.

Aldo Carotenuto: Το αίσθημα της μοναξιάς πηγάζει από την επίγνωση της ατομικότητάς μας

Ο καθένας συναντάει τον άλλον και πίσω από τον άλλο τον ίδιο του τον εαυτό.

Όσο κι αν αγαπήσουμε κάποιον κι όσο κι αν αυτός μπορέσει να ανταποδώσει τα αισθήματά μας, η πιθανότητα να τον χάσουμε πάντα υπάρχει.

Πρέπει να είμαστε μόνοι, να νιώσουμε τη μοναξιά για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε τι σημαίνει η παρουσία του άλλου.

Η επιθυμία μας έχει να κάνει κυρίως με τη φαντασία μας. Για να μπορέσουμε να δεχτούμε την απουσία, πρέπει να εσωτερικεύσουμε τον άλλο.

Αυτό που ψάχνουμε να βρούμε στον άλλον έχει τις καταβολές του βαθιά μέσα μας. Δεν υπάρχει άλλη εμπειρία που να μας φέρνει σ’ επαφή με το ασυνείδητο όσο ο έρωτας. Μόνο με αυτόν μπορούμε να γνωρίσουμε τον εαυτό μας και να έρθουμε αντιμέτωποι με τη σκοτεινή πλευρά της ζωής. Πρόκειται όμως για κάτι επώδυνο.

Το άτομο κρίνεται από τον τρόπο που χρησιμοποιεί τη δύναμή του, όχι από το αν έχει ή δεν έχει δύναμη. Είναι αναγκαίο, επομένως να αγωνιστούμε για τον εαυτό μας και γι αυτό που θεωρούμε σωστό.

Η απώλεια και η εγκατάλειψη μας καταδικάζουν στη μοναξιά. Δεν υπάρχει πιο τραγική εμπειρία από το να μας εγκαταλείψει το αγαπημένο μας πρόσωπο και οποιαδήποτε παρέμβαση για ανακούφιση και παρηγοριά είναι πολύ δύσκολη, γιατί δεν υπάρχουν επιχειρήματα ικανά να επιδράσουν στον πυρήνα της προσωπικότητας που έχει δεχτεί το πλήγμα.

Το αίσθημα της μοναξιάς πηγάζει από την επίγνωση της ατομικότητάς μας.

Ο κάθε άνθρωπος είναι μάρτυρας της ζωής του. Δε μπορεί παρά ο καθένας να είναι το αποτέλεσμα μιας απόλυτα προσωπικής και μοναδικής ιστορίας.

Από το να αντιληφθούμε την εσωτερική μας κατάσταση ως το να την μεταδώσουμε υπάρχει τεράστια απόσταση. Ο λόγος προδίδει τη βαθύτερη σημασία αυτού που θέλουμε να εκφράσουμε.

Ο προσωπικός πόνος έχει νόημα μόνο για εκείνον που τον βιώνει μέσα του κι όχι για εκείνον που απλώς τον πληροφορείται. Η ωρίμανσή μας εξαρτάται από το πόσο θα κατανοήσουμε ότι οι άλλοι δεν μπορούν να αγγίξουν τα όρια της ζωής μας, ούτε να τα ερμηνεύσουν.

Ξέρουμε πως η προσωπικότητά μας αναπτύσσεται μόνο υπό την ώθηση αυτού που μας λείπει.

Η ενηλικίωση συνδέεται και με την τεράστια επιθυμία να αποκτήσουμε αυτό που όταν ήμαστε παιδιά μάς ήταν απαγορευμένο. Θα έλεγα ότι, από μια άποψη, είμαστε τυχεροί που η διάσταση της παιδικότητας δεν εξαλείφεται εντελώς.

Μπροστά το υπαρξιακό αδιέξοδο μόνο μία στάση υπάρχει: εκείνη που μας επιτρέπει να δημιουργούμε διαρκώς τη ζωή μας.

Στην πραγματικότητα είμαστε ελεύθεροι μόνο όταν δεχτούμε την πιθανότητα να παραμείνουμε για πάντα ανικανοποίητοι.

Ο καθένας έχει τη δική του προσωπική αντίληψη για τη ζωή, αλλά υπάρχουν κοινοί παρανομαστές που διαμορφώνουν ομοιότητες στις ανάγκες και στις απαιτήσεις. Δεν χωρά αμφιβολία πως η ζωή είναι γεμάτη από σχέσεις, από μια σταθερή αναμέτρηση με τον Άλλο, αποτελεί μια διαλεκτική με τον ψυχικό κόσμο της γυναίκας και του άνδρα.

Όταν μια σχέση αποτυγχάνει και οδηγείται στην καταστροφή, ο άνθρωπος δύσκολα αποδέχεται τα σφάλματά του, αναγνωρίζει τα λάθη του, αναλαμβάνει το βάρος της ευθύνης του.

Όταν μια σχέση στερεύει, είναι σωστό να αναθεωρηθούν τα πάντα. Η γυναίκα που αντιλαμβάνεται ότι ο δεσμός δεν παρέχει ικανοποίηση και ενέργεια, έρχεται αντιμέτωπη με μια σειρά από ερωτήματα και αμφιβολίες. Ενώ ο άντρας συνεχίζει ατάραχος τη ζωή του, η γυναίκα πανικοβάλλεται και σπεύδει να λύσει με απόλυτη προτεραιότητα τα προβλήματα της σχέσης.

Η γυναίκα που βρίσκει το κουράγιο και τη δύναμη να ξεπεράσει τις δυσκολίες μεταμορφώνεται, γίνεται άλλος άνθρωπος.

Καταστάσεις όπως η προδοσία κάνουν τους ανθρώπους να γεύονται το δράμα της απόρριψης και της περιφρόνησης. Είναι μια οδυνηρή εμπειρία που αποδιοργανώνει τη ζωή και συχνά εξωθεί σε επικίνδυνες αντιδράσεις.

Η ταραχή και η αναστάτωση κατά την προδοσία οφείλεται στο γεγονός ότι εκ γενετής μαθαίνουμε να ζούμε σε συνάρτηση με το ενδιαφέρον του άλλου. Η ζωή έχει νόημα γιατί κάποιος άλλος μας σκέφτεται, κάτι που άμεσα συσχετίζεται με την επιβίωσή μας.

Όλοι ξέρουμε ότι, για να επιβιώσουμε στον κόσμο που μας περιβάλει, η βοήθεια είναι πολύ σοβαρή υπόθεση. Αυτό που ίσως δεν υπολογίζουμε είναι ότι τη βοήθεια πρέπει να την κερδίσουμε με βασική προϋπόθεση το θάρρος.

Οφείλουμε να επιδεικνύουμε το θάρρος μας πριν ξεκινήσουμε για το άγνωστο που αντιπροσωπεύει ο λαβύρινθος, πριν αρχίσουμε την προσπάθεια για τα μεγάλα επιτεύγματα. Καθώς δεν είναι δεδομένη η βοήθεια, το αληθινό θάρρος εκδηλώνεται όταν, τη μοιραία στιγμή που αποφασίζουμε να μπούμε «στο λαβύρινθο της ζωής» και να προχωρήσουμε άοπλοι μέσα στο δάσος, ενεργοποιούμε συγκεκριμένους ψυχολογικούς μηχανισμούς που μας δίνουν τη δύναμη να υπερβούμε τα εμπόδια.

Κι όπως συμβαίνει συνήθως στη ζωή του ανθρώπου που έχει να αντιμετωπίσει κινδύνους και αντίξοες συνθήκες, η ουσιαστική βοήθεια μπορεί να προέλθει μόνον από ένα άτομο.

 Aldo Carotenuto, Έρως και Πάθος

Όταν η δυσαρέσκεια και ο θυμός κυριαρχούν στην οικογενειακή ζωή

Η μεγαλύτερη πρόκληση όταν κανείς ζει με ένα συνεχώς θυμωμένο άτομο είναι να μην γίνει και εκείνος το ίδιο. Η ισχυρή μετάδοση της δυσαρέσκειας και του θυμού και η σχεδόν αυτόματη αντιδραστικότητα σε αυτά μπορεί εύκολα να μας μετατρέψει σε κάτι που δεν είμαστε. Η δεύτερη μεγαλύτερη πρόκληση για τους συντρόφους που επιλέγουν να παραμείνουν σε σχέσεις με αγανακτισμένους ή θυμωμένους ανθρώπους είναι να τους κάνουν να αλλάξουν.

Ποια είναι τα εμπόδια που δυσκολεύουν την αλλαγή

Πιθανόν να παρεμποδίσουν κάθε προσπάθεια αλλαγής της συνηθισμένης δυσαρέσκειας/εχθρότητας:

– Συνήθεια των κατηγοριών

– Αυτόματη αρνητική στάση στα ερεθίσματα

– Ταυτότητα της θυματοποίησης

– Προσωρινός ναρκισσισμός.

Η συνήθεια των κατηγοριών

Ο περισσότερος προβληματικός θυμός – αυτός που μας κάνει να ενεργούμε ενάντια στα συμφέροντά μας – τροφοδοτείται από τη συνήθεια να κατηγορούμε τους άλλους για δυσάρεστες συναισθηματικές καταστάσεις. Οι χρόνια αγανακτισμένοι, θυμωμένοι άνθρωποι έχουν συνηθίσει να επιρρίπτουν την αιτία των δυσάρεστων συναισθηματικών τους καταστάσεων σε κάποιον άλλον, με αποτέλεσμα να αδυνατούν να αυτορρυθμιστούν.

Η αυτορρύθμιση παράγει ενέργεια και αυτοπεποίθηση, επιτρέποντάς μας να βελτιώσουμε τις καταστάσεις, αντί να κατηγορούμε γι’ αυτές κάποιον άλλο. Αντί της αυτορρύθμισης, πολλοί άνθρωποι βασίζονται στην ενέργεια (της αδρεναλίνης) και την αυτοπεποίθηση που προέρχεται από τη δυσαρέσκεια και το θυμό, με τον ίδιο τρόπο που πολλοί περισσότεροι έχουν συνηθίσει να παίρνουν ένα φλιτζάνι καφέ πρωί-πρωί. Η τόνωση της ενέργειας και της αυτοπεποίθησης μέσω του θυμού διαρκεί περίπου όσο και η επίδραση ενός φλιτζανιού καφέ, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να παραμείνουν αγανακτισμένοι τον περισσότερο καιρό για να νιώσουν αυτοπεποίθηση και ενέργεια.

Ο νόμος των κατηγοριών: Αυτά τα άτομα μπορεί να ξεκινήσουν κατηγορώντας αφεντικά, συναδέλφους, γείτονες ή πολιτικούς, αλλά αργά ή γρήγορα, αυτό θα στραφεί στους/στις συντρόφους τους. Ο αγανακτισμένος ή θυμωμένος σύντροφός σας είναι πιθανό να σας κατηγορεί για όλα τα προβλήματα της σχέσης – αν όχι της ζωής γενικότερα – και επομένως δεν θα έχει μεγάλο κίνητρο να αλλάξει.

Αυτόματη αρνητική στάση

Οι καταστάσεις θυμού και αγανάκτησης χαρακτηρίζονται από στενή και άκαμπτη σκέψη που μεγεθύνει μόνο τις αρνητικές πτυχές συμπεριφορών και καταστάσεων. Έχουν την τάση να αποδίδουν κακοήθεια, ανικανότητα ή ανεπάρκεια σε όσους διαφωνούν μαζί τους, γεγονός που καθιστά τη διαπραγμάτευση, και πολύ περισσότερο τη θετική αλλαγή, εξαιρετικά δύσκολη.

Είναι πιθανό να αντιλαμβάνονται τις ειλικρινείς προσπάθειες να τους βοηθήσουν ως χειραγώγηση, αν όχι ως κακοποίηση. Η χρόνια δυσαρέσκεια και ο θυμός είναι εκφυλιστικές καταστάσεις, καθώς οι αντιδράσεις που προκαλούν στους άλλους επιδεινώνονται με την πάροδο του χρόνου. Το συναισθηματικό τους εύρος και η επακόλουθη κοσμοθεωρία τους γίνονται στενότερα και πιο άκαμπτα, ενώ πρέπει να γίνουν ευρύτερα και πιο ευέλικτα.

Το «χαρτί» του θύματος

Οι αγανακτισμένοι, θυμωμένοι άνθρωποι θεωρούν ότι απλώς αντιδρούν σε έναν άδικο κόσμο. Συχνά αισθάνονται προσβεβλημένοι από αυτό που αντιλαμβάνονται ως γενική αναλγησία στις «ανάγκες» τους. Ως αποτέλεσμα, είναι πιθανό να νιώθουν ότι τους επιτίθεται κάθε άτομο που επιχειρεί να τους δείξει ότι μπορεί να έχουν άδικο. Δείχνουν ελάχιστη ανησυχία για τις αρνητικές επιπτώσεις της συμπεριφοράς τους στους άλλους.

Καθοδηγούμενοι από υψηλά πρότυπα για το τι θα έπρεπε να λαμβάνουν από τους άλλους και τι θα έπρεπε να κάνουν οι άλλοι άνθρωποι γι’ αυτούς, οι θυμωμένοι και αγανακτισμένοι αισθάνονται συχνά απογοητευμένοι και προσβεβλημένοι.

Προσωρινός ναρκισσισμός

Όλοι είναι ναρκισσιστές όταν είναι θυμωμένοι ή αγανακτισμένοι. Στην έξαρση της αδρεναλίνης ακόμη και του χαμηλού βαθμού θυμού, όλοι αισθάνονται ότι έχουν δικαίωμα και ότι είναι πιο σημαντικοί από εκείνους που έχουν διεγείρει το θυμό τους. Όλοι έχουν μια διογκωμένη αίσθηση αυτοπεποίθησης (αν όχι αλαζονείας), έχουν κίνητρο για χειραγώγηση και είναι ανίκανοι για ενσυναίσθηση, ενώ είναι θυμωμένοι ή αγανακτισμένοι. Ο ναρκισσισμός δεν προκαλεί δυσαρέσκεια και θυμό, αλλά η χρόνια δυσαρέσκεια και ο θυμός μοιάζουν με ναρκισσιστική διαταραχή της προσωπικότητας. Μόλις μάθουν και εξασκηθούν οι δεξιότητες αυτορρύθμισης, τα συμπτώματα της διαταραχής προσωπικότητας συχνά φαίνεται να εξαφανίζονται σε όσους ήταν χρόνια αγανακτισμένοι ή θυμωμένοι.

Μπορούμε να βοηθήσουμε τον/τη σύντροφό μας να αλλάξει;

Όταν η δυσαρέσκεια ή ο θυμός κυριαρχούν στο αμυντικό σύστημα ενός ατόμου, η εστίαση σε συγκεκριμένα σημεία που προκαλούν δυσαρεστημένες ή θυμωμένες αντιδράσεις θα επιφέρει μικρή προσωρινή βελτίωση στην καλύτερη περίπτωση. Η δυσαρέσκεια και ο θυμός σύντομα θα μεταφερθούν σε κάποιο άλλο πρόβλημα ή ζήτημα.

Εφόσον οι ειλικρινείς προσπάθειες να κάνετε τον σύντροφό σας να αλλάξει είναι πιθανό να εκληφθούν ως χειραγώγηση, είναι επιτακτική ανάγκη να εστιάσετε στη δική σας επούλωση και ευημερία. Ανακτήστε τη βασική σας αξία που χάθηκε στην ομίχλη του να προσέχετε συνεχώς τι λέτε και κάνετε για να μην προκαλέσετε.

Αυτό ακριβώς, δηλαδή το να απομακρυνθείτε από μια υποβιβαστική και τοξική σχέση, μπορεί να λειτουργήσει αφυπνιστικά για το/τη σύντροφό σας.

Ό,τι υπάρχει μέσα μας ακτινοβολείται και θα το λάβουν αυτοί που θα το αναζητήσουν

Είμαι στη ζωή περιμένοντας να βρω το νόημα και τον σκοπό μου.

Κάποιος περιμένει κάτι από μένα, για κάποιο λόγο έγιναν όλα αυτά…

Τι ακριβώς περιμένει η ζωή από εμένα;

Θα ήταν πολύ πεζό να είχαν γίνει όλα για το τίποτα.

Να μην υπήρχε τίποτα πριν και τίποτα μετά.

Να μην μάθω ποτέ από που ήρθα και που πάω…

Κι όμως, η αγωνία αυτή ίσως καταστρέφει το τώρα, το ταξίδι και τον σκοπό.

Κι αν πάλι αυτό είναι λάθος, ένα είναι σίγουρο:

«Αναζητώντας το νόημα έξω από εμένα, περνάει ο χρόνος και ξεχνάω να δω την μοναδική αλήθεια, το μέσα μου, το είναι μου…»

Δεν είμαι τίποτα παραπάνω απ’ ό,τι είμαι, αλλά και τίποτα λιγότερο…

Όμως είμαι!

«Υπόσχομαι στον εαυτό μου, να μάθω αυτό που είμαι, να το αγαπάω, να μιλάω μαζί του και να μην το προδώσω ποτέ…»

Η πολλή σε βάθος ανάλυση και η λογική αντιμετώπιση υπαρξιακών ερωτημάτων, οδηγούν τον ανθρώπο συχνά στην ανασφάλεια και στην παραίτηση από τη ζωή.

Η παραίτηση από τη ζωή δεν ξεκινάει όταν αρχίσει να σβήνει το πνεύμα και να μην ακολουθεί το σώμα επειδή πέρασαν τα χρόνια, η παραίτηση από τη ζωή ξεκινάει… – Tη στιγμή εκείνη που παύει κανείς να κάνει όνειρα.

– Τη στιγμή αυτή που θα βάλει φρένο στα όνειρά του.

– Τη στιγμή αυτή που θα αρχίσει ο άρρωστος συμβιβασμός και η παραδοχή της «ανημποριάς» του.

– Τη στιγμή αυτή, που θα πάψει να είναι κύριος του εαυτού του και θα πιστέψει πως κάτι άλλο αξίζει περισσότερο και έχει το προνόμιο να τον ελέγξει και να τον καταστρέψει αργά και βασανιστικά…

– Τη στιγμή αυτή, που, λίγα δευτερόλεπτα χαράς, θα φωτίζουν την μαύρη ζωή του.

– Τη στιγμή αυτή, που θα αρχίσει να μετράει αντίστροφα το χρόνο γιατί έχει δει το τέλος…

Και η στιγμή αυτή, μπορεί να γίνει δυστυχώς πολύ νωρίς στη ζωή μας…

Τα καλά νέα είναι ότι η πολλή σε βάθος ανάλυση των υπαρξιακών ερωτημάτων, με τη λογική, χωρίς την τυφλή πίστη στο βίωμα που συχνά είναι επηρρεασμένο από το περιεχόμενο του υποσυνείδητου και των ευσεβών πόθων, αφήνει το παράθυρο ανοιχτό ώστε να μπει μέσα το φως της σοφίας.

– Τη στιγμή που θα ξεπεράσουμε τον φόβο της αυτογνωσίας και την τεμπελιά της εσωτερικής αναζήτησης,

– Τη στιγμή που θα αδειάσουμε την κούπα μας από κάθε πεποίθηση και ταμπέλα,

– Τη στιγμή που θα έρθει το βίωμα και εμείς στη συνέχεια θα αφήσουμε τη διαίσθηση και την ενόραση να στείλουν το μήνυμά τους…

– Τη στιγμή που θα καταλάβουμε, ότι κάποια πράγματα υπάρχουν και βιώνονται μόνο με το μάτι της εσωτερικής ανόρασης και όχι με τις αποδείξεις…

– Τη στιγμή εκείνη που θα δώσουμε και θα λάβουμε αγάπη, χωρίς να ζητάμε τίποτα και χωρίς να ψάχνουμε έξω για τις αποδείξεις…

– Τη στιγμή εκείνη που θα είμαστε κύριοι του εαυτού μας, που θα ξέρουμε ότι συνεχώς αλλάζουμε και προχωράμε προς το καλύτερο…

– Τη στιγμή εκείνη, θα έχουμε κάνει μερικά βήματα στο ατέλειωτο ταξίδι της ζωής.

Η ζωή κάνει κύκλους, θα θέλαμε να πιστεύουμε…

Κάνουν κύκλους οι πλανήτες….;

Δεν υπάρχει τέλειος κύκλος στη φύση όμως…

Η αρχή της συμμετρίας είναι η ασυμμετρία!

Η ζωή είναι χάος, και το χάος είναι η μεγαλύτερη έκφραση της τάξης και της αρμονίας στο σύμπαν…

Κι έτσι, έχουμε τη δύναμη να αναγεννηθούμε, να συνεχίσουμε την πορεία μας μέσα στο χάος και, να δούμε ότι τελικά πολλά πράγματα στη ζωή μας είναι δεμένα με «μια αόρατη κλωστή», μια κλωστή ελεύθερη να κινείται μέσα στο χάος και ταυτόχρονα να μας εκπλήσσει ευχάριστα ή δυσάρεστα, όταν δεν είμαστε προετοιμασμένοι ανάλογα και δεν γνωρίζουμε την ύπαρξή της.

Έτσι, πράγματα από «κλεισμένους» κύκλους επιστρέφουν ξανά και ξανά, μαθήματα ζωής, όχι επειδή είμαστε κακοί μαθητές, αλλά επειδή το χάος τείνει να ενώνει πολλά φαινομενικά αταίριαστα πράγματα μεταξύ τους.

Ξεπερνώντας το φόβο, συνεχίζοντας την αναζήτηση με υγιή τρόπο, θα πετύχουμε την αναγέννηση και τότε η φωνή μας θα γίνεται επανάσταση και έκφραση ελευθερίας…

Όχι για τους «άλλους», αλλά για ΕΜΑΣ!

Και… Ό,τι υπάρχει μέσα μας και είναι δυνατό, ακτινοβολείται με δύναμη προς τα έξω, προς το ΣΥΜΠΑΝ και θα το λάβουν αυτοί που θα το αναζητήσουν.

Πολλές φορές, οι αλήθειες γίνονται αντιληπτές μόνο για να χαθούν και πάλι

Πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια, ο Έλληνας Αρίσταρχος ανακάλυψε ότι ο Ήλιος είναι το κέντρο του σύμπαντός μας και όχι η Γη. Αυτή η θεωρία του Αρίσταρχου έγινε γνωστή ως ηλιοκεντρική. Αργότερα όμως, οι Πτολεμαίοι εγκατέλειψαν αυτή τη θεωρία και είπαν ότι το κέντρο είναι η Γη.

Χρειάστηκαν πάνω από χίλια χρόνια, μέχρι ο Κέπλερ και ο Κοπέρνικος να εδραιώσουν και πάλι τη θεωρία ότι ο Ήλιος είναι το κέντρο του σύμπαντός μας.

Η αλήθεια που ανακάλυψε ο Αρίσταρχος έμεινε κρυμμένη για πάρα πολύ καιρό, μέχρι που ο Κοπέρνικος άνοιξε το αρχαίο βιβλίο του Αρίσταρχου… Και οι άνθρωποι έπαθαν σοκ.

Στη Δύση, λένε ότι η Αμερική ανακαλύφθηκε από τον Κολόμβο. Όταν ο Όσκαρ Γουάιλντ πήγε στην Αμερική, είπε ένα αστείο σχετικά μ’ αυτό, που έγινε πολύ γνωστό. Είπε ότι η Αμερική ανακαλύφθηκε πολύ νωρίτερα από κάποιον άλλο. Αυτό είναι αλήθεια.

Η Αμερική ανακαλύφθηκε πολλές φορές και χάθηκε ξανά και ξανά, όταν κόπηκαν οι σχέσεις μαζί της. Κάποιος ρώτησε τον Όσκαρ Γουάιλντ: «Αν δεν την ανακάλυψε ο Κολόμβος, αν είχε ήδη ανακαλυφθεί, τότε γιατί τη χάσαμε;»

Ο Όσκαρ Γουάιλντ απάντησε αστειευόμενος: «Κάθε φορά που την ανακαλύπταμε, έπρεπε να το κρατήσουμε μυστικό, επειδή έναν τέτοιο μπελά είναι προτιμότερο να τον ξεχάσεις και να τον βάλεις στην άκρη.»

Στο έπος της Μαχαμπαράτα, υπάρχει μια αναφορά στην Αμερική. Μία από τις συζύγους του Αρτζούνα ήταν από το Μεξικό. Υπάρχουν στο Μεξικό αρχαίοι ινδουιστικοί ναοί με είδωλα του Γκανέσα σκαλισμένα πάνω τους.

Συμβαίνει πολλές φορές να έρχεται η αλήθεια μέσα στη φούχτα μας κι ύστερα χάνεται και πάλι.

NICCOLO MACHIAVELLI: Με ποιον τρόπο οι ηγεμόνες πρέπει να κρατούν τον λόγο τους

1. Όλοι καταλαβαίνουν πόσο αξιέπαινο είναι ένας ηγεμόνας να κρατάει τον λόγο που έχει δώσει και να ζει με ακεραιότητα και όχι με πανουργία. Παρ όλα αυτά, βλέπουμε από πρόσφατα παραδείγματα ότι κατάφεραν σπουδαία πράγματα εκείνοι οι ηγεμόνες οι οποίοι έδωσαν λίγη σημασία στη συνέπεια τους και κατάφεραν με την πανουργία τους να γυρίσουν τα μυαλό των ανθρώπων. Και στο τέλος ξεπέρασαν εκείνους που στηρίχτηκαν στη συνέπεια τους.

2. Πρέπει λοιπόν να ξέρετε πως υπάρχουν δύο τρόποι για να πολεμάς: ο ένας είναι με τους νόμους και ο άλλος με τη βία. Ο πρώτος είναι ίδιον του ανθρώπου, ο δεύτερος των ζώων. Όμως, επειδή ο πρώτος τρόπος πολλές φορές δεν επαρκεί, πρέπει να καταφύγεις στο δεύτερο. Έτσι, ο ηγεμόνας πρέπει να ξέρει να χρησιμοποιεί καλά και το ζώο και τον άνθρωπο. Αυτή την αρχή δίδαξαν συγκαλυμμένα στους ηγεμόνες οι αρχαίοι συγγραφείς με τους μύθους, γράφοντας πως ο Αχιλλέας και πολλοί άλλοι αρχαίοι ηγεμόνες ανατράφηκαν από τον Κένταυρο Χείρωνα για να τους διαπαιδαγωγήσει σύμφωνα με τις αρχές του. Το να έχεις για παιδαγωγό ένα πλάσμα που είναι μισό ζώο και μισό άνθρωπος σημαίνει πως ο ηγεμόνας πρέπει να χρησιμοποιεί τόσο τη μία όσο και την άλλη φύση, καθώς η μία δε μπορεί να έχει διάρκεια χωρίς την άλλη.

3. Ένας ηγεμόνας λοιπόν, εφόσον πρέπει να ξέρει να χρησιμοποιεί καλά τη φύση του ζώου, οφείλει να παίρνει ως παράδειγμα την αλεπού και το λιοντάρι, γιατί το λιοντάρι δεν ξέρει να προφυλάγεται από τις παγίδες και η αλεπού δεν μπορεί να προφυλαχτεί από τους λύκους. Πρέπει λοιπόν να είναι κανείς αλεπού για να αναγνωρίζει τις παγίδες και λιοντάρι για να τρομάζει τους λύκους. Εκείνοι που ακολουθούν μόνο την πρακτική του λιονταριού δεν καταλαβαίνουν από πολιτική. Επομένως, ένας συνετός ηγεμόνας δεν μπορεί ούτε πρέπει να τηρεί τον λόγο του, όταν η τήρηση αυτή αποδεικνύεται πως είναι σε βάρος του και όταν έχουν πάψει να υπάρχουν οι αιτίες που τον έκαναν να υποσχεθεί κάτι. Και αν οι άνθρωποι ήταν όλοι καλοί, αυτή η αρχή δεν θα ήταν σωστή. Όμως επειδή είναι κακοί και δεν θα τηρούσαν τον λόγο τους απέναντί σου, δεν πρέπει κι εσύ να τον τηρείς απέναντί τους. Ούτε έλειψαν ποτέ από έναν ηγεμόνα τα νόμιμα αίτια για να δικαιολογήσει αυτή την αθέτηση, Θα μπορούσαμε να δώσουμε άπειρα σύγχρονα σχετικά παραδείγματα και να αποδείξουμε πόσες συνθήκες ειρήνης και πόσες υποσχέσεις αποδείχτηκαν μάταιες και άχρηστες, γιατί οι ηγεμόνες δεν τήρησαν το λόγο που είχαν δώσει. Και όποιος ήξερε να χρησιμοποιεί καλύτερα την τακτική της αλεπούς πέτυχε καλύτερα αποτελέσματα. Είναι όμως απαραίτητο να ξέρει να κρύβει καλά αυτή τη φύση του και να είναι καλός ψεύτης και υποκριτής. Οι άνθρωποι είναι τόσοι αφελείς και υπακούουν τόσο πολύ στην ανάγκη της στιγμής, ώστε εκείνος που τους εξαπατά θα βρίσκει πάντα κάποιον πρόθυμο να εξαπατηθεί.

4. Μεταξύ των πρόσφατων παραδειγμάτων θέλω να παραθέσω ετούτο: ο πάπας Αλέξανδρος ΣΤ’ δεν έκανε ποτέ τίποτ’ άλλο και δεν σκέφτηκε ποτέ τίποτε άλλο παρά πώς να εξαπατά τους άλλους· και πάντα έβρισκε κάποιους που μπορούσε να τους εξαπατήσει. Κανένας ποτέ δεν είχε μεγαλύτερη πειθώ από αυτόν και κανένας ποτέ δεν έδωσε μεγαλύτερες υποσχέσεις, τις οποίες στη συνέχεια δεν τήρησε. Παρ’ όλα αυτά, πάντα οι απάτες του γνώριζαν επιτυχία, γιατί ήξερε καλά αυτή την πλευρά της ανθρώπινης φύσης.

5. Ο ηγεμόνας λοιπόν δεν πρέπει απαραίτητα να έχει πραγματικά όλες τις ικανότητες που ανέφερα, θα τολμήσω όμως να πω ότι πρέπει να δείχνει πως τις έχει. Θα πω και κάτι άλλο: αν τις έχει και τις εφαρμόζει πάντα, είναι βλαβερές· αν όμως φαίνεται πως τις έχει, είναι χρήσιμες. Πρέπει να εμφανίζεται ευσπλαχνικός, νομιμόφρων, ανθρώπινος, ειλικρινής, ευσεβής και πρέπει να είναι. Πάντως, όταν πρέπει να μην είναι, οφείλει να γνωρίζει πώς θα αλλάζει στο αντίθετό τους. Πρέπει να καταλάβουμε πως ένας ηγεμόνας, κυρίως ένας νέος ηγεμόνας, δεν μπορεί να εφαρμόσει όλα αυτό τα πράγματα για τα οποία οι άνθρωποι θεωρούνται καλοί, επειδή συχνά, προκειμένου να διατηρήσει την εξουσία, είναι απαραίτητο να ενεργήσει ενάντια στον λόγο που έχει δώσει, ενάντια στην ευσπλαχνία, ενάντια στην ανθρωπιά, ενάντια στη θρησκεία. Οπότε, χρειάζεται να αλλάζει ανάλογα με το πώς φυσάει ο άνεμος της τύχης και όπως επιβάλλουν οι καταστάσεις. Και όπως είπα προηγουμένως, δεν πρέπει να απομακρύνεται από το καλό, αν μπορεί να το κάνει· πρέπει όμως να ξέρει να χρησιμοποιεί και το κακό, αν τον αναγκάσουν οι συνθήκες.

6. Επομένως, ένας ηγεμόνας πρέπει να προσέχει και να μην ξεστομίζει ποτέ κάτι που να μην περιέχει τις παραπάνω πέντε ιδιότητες· να φαίνεται, ακούγοντας τον και βλέποντας τον, όλος συμπόνια, όλος νομιμοφροσύνη, όλος ειλικρίνεια, όλος ανθρωπιά, όλος θρησκευτική πίστη. Και δεν υπάρχει πιο απαραίτητο πράγμα από το να δείχνεις ότι διαθέτεις αυτή την τελευταία ιδιότητα. Οι άνθρωποι γενικά κρίνουν περισσότερο με βάση όσα βλέπουν παρά με όσα αγγίζουν· όλοι βλέπουν την εξωτερική πλευρά των πραγμάτων, λίγοι όμως καταλαβαίνουν τι υπάρχει από πίσω. Ο καθένας βλέπει πώς φαίνεσαι, λίγοι όμως καταλαβαίνουν ποιος είσαι. Κι αυτοί οι λίγοι δεν τολμούν να αντιταχθούν στη γνώμη των πολλών, οι οποίοι διαθέτουν την εξουσία του κράτους που τους προστατεύει. Οι πράξεις όλων των ανθρώπων, αλλά κυρίως των ηγεμόνων, καθώς δεν υπάρχει ένα δικαστήριο όπου μπορείς να στραφείς, κρίνονται από το αποτέλεσμα. Επομένως, ένας ηγεμόνας οφείλει να φροντίζει αποκλειστικά πώς να νικήσει και πώς να διατηρήσει την εξουσία: τα μέσα θα κριθούν πάντα έντιμα και θα επαινεθούν απ’ όλους, επειδή ο όχλος παρασύρεται μόνο από τα φαινόμενα και όχι από την πραγματικότητα. Και στον κόσμο δεν υπάρχει παρά μόνο όχλος και οι λίγοι δεν έχουν θέση, ενώ οι πολλοί έχουν πού να στηριχτούν. Ένας ηγεμόνας της εποχής μας, τον οποίο δεν είναι καλό να ονομάσω, δεν κηρύσσει ποτέ τίποτ’ άλλο παρά ειρήνη και νομιμοφροσύνη, ενώ είναι φανατικός εχθρός και των δύο. Κι αν εφάρμοζε αυτό τα δύο, θα είχε χάσει πολλές φορές τόσο τη φήμη του όσο και την εξουσία.

ΝΙΚΟΛΟ ΜΑΚΙΑΒΕΛΙ, Ο ΗΓΕΜΟΝΑΣ

Erich Fromm: Η επιθετικότητα γεννάται από τον φθόνο και τη ζήλια

Σχετική με την επιθετικότητα που προκύπτει από τη διάψευση είναι η εχθρότητα που γεννάται από τον φθόνο και τη ζήλια. Τόσο η ζήλια όσο και ο φθόνος αποτελούν ένα ιδιαίτερο είδος διάψευσης. Προκαλούνται από το ότι ο Β έχει ένα αντικείμενο που επιθυμεί ο Α ή ότι τον αγαπάει ένα άτομο την αγάπη του οποίου επιθυμεί ο Α. Το μίσος και η εχθρότητα ξυπνούν στον Α και στρέφεται κατά του Β, ο οποίος γίνεται αποδέκτης εκείνου που επιθυμεί και δεν μπορεί να αποκτήσει ο Α. Ο φθόνος και η ζήλια είναι διαψεύσεις, που τονίζονται όχι μόνο από το ότι ο Α δεν λαμβάνει αυτό που επιθυμεί, αλλά από το ότι ένα άλλο άτομο ευνοείται αντί για εκείνον. Η ιστορία του Κάιν- που χωρίς να φταίει δεν του δείχνουν αγάπη-, ο οποίος σκοτώνει τον ευνοούμενο αδελφό του, και η ιστορία του Ιωσήφ και των αδελφών του αποτελούν κλασικές εκδοχές ζήλιας και φθόνου. Η ψυχαναλυτική φιλολογία προσφέρει πλούσια κλινικά δεδομένα σχετικά με αυτά τα φαινόμενα.

Ένα ακόμη είδος βίας που σχετίζεται με την αντιδραστική αλλά προχωρά ήδη ένα βήμα παραπέρα, προς την κατεύθυνση της παθολογίας, είναι η εκδικητική βία. Έχει τον ανορθολογικό σκοπό να αναιρεί μαγικά αυτό που έχει συμβεί πραγματικά. Συναντάμε την εκδικητική βία τόσο σε άτομα όσο και μεταξύ των πρωτόγονων και πολιτισμένων ομάδων. Αναλύοντας την ανορθολογική φύση αυτού του είδους βίας, μπορούμε να προχωρήσουμε ένα βήμα πιο πέρα. Το κίνητρο της εκδίκησης είναι αντιστρόφως ανάλογο με τη δύναμη και την παραγωγικότητα μιας ομάδας ή ενός ατόμου. Οι ανίσχυροι και οι ανάπηροι έχουν μόνο μία καταφυγή για να αποκαταστήσουν την αυτοεκτίμησή τους αν αυτή πλήγηκε από τη βλάβη που υπέστησαν- να πάρουν εκδίκηση σύμφωνα με το lex talionis: “οφθαλμό αντί οφθαλμού”. Από την άλλη, το άτομο που ζει παραγωγικά δεν έχει καμία τέτοια ανάγκη ή την έχει ελάχιστα. Ακόμη και αν πληγώθηκε, προσβλήθηκε και υπέστη βλάβη, η ίδια η διαδικασία της παραγωγικής ζωής το κάνει να ξεχνά τη βλάβη του παρελθόντος. Η ικανότητα παραγωγής αποδεικνύεται ισχυρότερη από την επιθυμία εκδίκησης. Το αληθές αυτής της ανάλυσης μπορεί εύκολα να αποδειχτεί από εμπειρικά δεδομένα στην ατομική και την κοινωνική κλίμακα. Το ψυχαναλυτικό υλικό καταδεικνύει ότι το ώριμο, παραγωγικό άτομο παρακινείται λιγότερο από την επιθυμία εκδίκησης απ’ ό,τι το νευρωτικό άτομο, που δυσκολεύεται να ζήσει ανεξάρτητα και εν ολοκληρία και που συχνά έχει την τάση να βασίζει ολόκληρη την ύπαρξή του στην επιθυμία εκδίκησης. Στις σοβαρές μορφές ψυχοπαθολογίας, η εκδίκηση γίνεται ο κυρίαρχος στόχος στη ζωή του, εφόσον δίχως την εκδίκηση όχι μόνο η αυτοεκτίμηση αλλά και η αίσθηση του εαυτού και της ταυτότητάς του απειλούνται να καταρρεύσουν. Ομοίως, διαπιστώνουμε ότι στις πιο οπισθοδρομικές ομάδες (από οικονομική, πολιτιστική ή συναισθηματική άποψη) το αίσθημα της εκδίκησης φαίνεται να είναι ισχυρότερο. Αρκεί να πούμε εδώ ότι με δεδομένο τον έντονο ναρκισσισμό με τον οποίο είναι προικισμένη η πρωτόγονη ομάδα, οποιαδήποτε προσβολή του αυτοειδώλου της είναι τόσο καταστροφική, που είναι απολύτως φυσικό να προκαλέσει έντονη εχθρότητα.

Ως αντισταθμιστική βία κατανοώ τη βία υπό τη μορφή αντικαταστάτη της παραγωγικής δραστηριότητας που εμφανίζεται σε ένα ανίκανο άτομο. Για να κατανοήσουμε τον όρο “ανικανότητα” όπως χρησιμοποιείται εδώ, πρέπει να προβούμε σε ορισμένες προκαταρκτικές σκέψεις. Παρότι ο άνθρωπος είναι το αντικείμενο των φυσικών και κοινωνικών δυνάμεων που τον εξουσιάζουν, ταυτόχρονα δεν αποτελεί μόνο αντικείμενο των περιστάσεων. Διαθέτει τη βούληση, την ικανότητα και την ελευθερία να μεταμορφώσει και να αλλάξει τον κόσμο- μέσα σε ορισμένα όρια. Αυτό που έχει σημασία εδώ δεν είναι το εύρος της βούλησης και της ελευθερίας, αλλά το ότι δεν μπορεί να ανεχτεί την απόλυτη παθητικότητα. Ωθείται να αφήσει το αποτύπωμά του στον κόσμο, να μεταμορφώσει και να αλλάξει, και όχι να μεταμορφωθεί και να αλλάξει ο ίδιος. Αυτή η ανθρώπινη ανάγκη βρίσκει έκφραση στις προϊστορικές τοιχογραφίες σπηλαίων, σε όλες τις τέχνες, στην εργασία και τη σεξουαλικότητα. Όλες αυτές οι δραστηριότητες είναι το αποτέλεσμα την ικανότητας του ανθρώπου να κατευθύνει τη βούλησή του προς έναν στόχο και να εμμένει στην προσπάθειά του μέχρι να τον φτάσει. Η δυνατότητα να χρησιμοποιήσει με αυτόν τον τρόπο τις δυνάμεις του ονομάζεται ικανότητα.
(Η σεξουαλική ικανότητα είναι μόνο μια μορφή ικανότητας.)

Αν για λόγους αδυναμίας, άγχους, ανεπάρκειας και ούτω καθεξής ο άνθρωπος δεν είναι σε θέση να δράσει, αν είναι ανίκανος, τότε υποφέρει. Αυτό το μαρτύριο λόγω ανικανότητας έχει τις ρίζες του στο ότι η ανθρώπινη ισορροπία έχει διαταραχθεί, ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να αποδεχτεί την κατάσταση πλήρους αδυναμίας χωρίς να προσπαθήσει να αποκαταστήσει την ικανότητά του για δράση. Μπορεί όμως; Και με ποιο τρόπο; Ένας τρόπος είναι να υποταχθεί σε άτομο ή σε μια ομάδα που έχει δύναμη και να ταυτιστεί μαζί τους. Με αυτή τη συμβολική συμμετοχή στη ζωή ενός άλλου ατόμου, ο άνθρωπος έχει την ψευδαίσθηση της δράσης όταν στην πραγματικότητα απλώς υποτάσσεται και γίνεται μέρος εκείνων που δρουν. Ο άλλος τρόπος, και μας ενδιαφέρει περισσότερο στο συγκεκριμένο πλαίσιο, είναι η δυνατότητά του να καταστρέφει.

Το να δημιουργεί κανείς ζωή σημαίνει να υπερβαίνει την υπόστασή του ως πλάσματος που “ρίχνεται” ξαφνικά στη ζωή, όπως ρίχνονται τα ζάρια από ένα κύπελλο. Ωστόσο, και η καταστροφή της ζωής σημαίνει ότι την υπερβαίνει και ότι αποδρά από το αφόρητο μαρτύριο της ολοκληρωτικής παθητικότητας. Η δημιουργία ζωής απαιτεί συγκεκριμένες ιδιότητες, που το ανίκανο άτομο στερείται. Ο ανίκανος άνθρωπος μπορεί να υπερβεί τη ζωή καταστρέφοντάς τη στους άλλους ή στον εαυτό του. Με αυτόν τον τρόπο εκδικείται τη ζωή επειδή αυτοαναιρέθηκε σε εκείνον. Η αντισταθμιστική βία είναι ακριβώς η βία που έχει τις ρίζες της και λειτουργεί αντισταθμιστικά στην ανικανότητα. Όποιος δεν μπορεί να δημιουργήσει επιθυμεί να καταστρέψει.

Erich Fromm, Η καρδιά του ανθρώπου

Πώς να σκεφθείτε πριν εμπιστευθείτε κάποιον

Πολλές επιλογές μας αφορούν τις σχέσεις μας με τους άλλους ανθρώπους ή η υλοποίησή τους εξαρτάται και από αυτούς, όπως για παράδειγμα, η ανάθεση μιας εργασίας σε έναν συνεργάτη, η πώληση με πίστωση σε έναν πελάτη, η επιλογή συντρόφου ή ενός φίλου, ο δανεισμός χρημάτων σε κάποιον συγγενή, η πρόσληψη ενός υπαλλήλου και η επιλογή ενός πολιτικού. Σε αυτές τις επιλογές μία συνήθης παγίδα είναι η υψηλή και αδικαιολόγητη εμπιστοσύνη που αισθανόμαστε για τις αξίες, τον χαρακτήρα τις ικανότητες και τις συμπεριφορές των άλλων. Για να γίνει πιο κατανοητό αυτό, σκεφτείτε πόσες φορές έχετε απογοητευτεί, στενοχωρηθεί και νιώσατε πληγωμένοι για την εμπιστοσύνη που δείξατε σε άλλους ανθρώπους. Στη ζωή μου έχασα αρκετά χρήματα που δάνεισα σε δικούς μου ανθρώπους επειδή εμπιστεύτηκα τις υποσχέσεις τους για την επιστροφή τους. Έκανα αρκετές αποτυχημένες προσλήψεις στελεχών διότι θεώρησα ειλικρινείς τις απαντήσεις τους στη συνέντευξη που τους έκανα. Αυτή η παγίδα οφείλεται κυρίως σε τρεις λόγους.

Πρώτον, στο γεγονός ότι συχνά κρίνουμε «εξ ιδίων τα αλλότρια». Δηλαδή, επειδή εμείς είμαστε έντιμοι, αξιόπιστοι, συνεπείς, ειλικρινείς, δίκαιοι ή οτιδήποτε άλλο, θεωρούμε ότι είναι και οι άλλοι. Πιστεύουμε ότι και οι άλλοι βλέπουν τα πράγματα μέσα από τα δικά μας γυαλιά. Αυτό μας κάνει να τους εμπιστευόμαστε αδικαιολόγητα και χωρίς να το αξίζουν.

Δεύτερον, κρίνουμε ότι οι άλλοι αξίζουν την εμπιστοσύνη μας χωρίς να διαθέτουμε όλες τις πληροφορίες σχετικά με τη διαδρομή και τις πράξεις τους, και θεωρούμε αληθείς τις πληροφορίες που εκείνοι δίνουν για τον εαυτό τους, χωρίς να ελέγχουμε αν ισχύουν στην πραγματικότητα.

Ο τρίτος λόγος είναι ότι, συνήθως, οι άνθρωποι που δεν αξίζουν την εμπιστοσύνη μας είναι ικανοί να δημιουργούν εντυπώσεις και να μας λένε όσα θέλουμε να ακούσουμε (ακόμα και κολακείες), πράγμα που μειώνει τη σωστή κρίση μας.

Προφανώς δεν μπορούμε να είμαστε ποτέ σίγουροι για τους άλλους και πάντα παίρνουμε ένα ρίσκο να μην ανταποκριθούν στις προσδοκίες μας όταν επιλέγουμε τις σχέσεις μας μαζί τους θα μπορούσαμε όμως να μειώσουμε αυτό το ρίσκο ακολουθώντας τις παρακάτω ιδέες.

Πρώτον, να κρίνετε τους άλλους με συγκεκριμένα γεγονότα, πράξεις και αποτελέσματα, που τεκμηριώνουν τον χαρακτήρα, τις ικανότητές τους και τις αξίες τους, όπως η συνέπεια, η αξιοπιστία, η υπευθυνότητα και η ειλικρίνεια. Αυτό ασφαλώς, για σημαντικές επιλογές, απαιτεί όσο γίνεται πιο αντικειμενικές πληροφορίες από άλλους αξιόπιστους ανθρώπους, που γνωρίζουν καλά τον άνθρωπο που σκοπεύουμε να εμπιστευτούμε. Για παράδειγμα, για τις προσλήψεις στελεχών οι επιχειρήσεις με σύγχρονες μεθόδους διοίκησης ανθρώπινου δυναμικού παίρνουν συστάσεις για τους υποψηφίους από ανθρώπους με τους οποίους είχαν συνεργαστεί στις προηγούμενες επιχειρήσεις. Στη ζωή μου έχασα αρκετά χρήματα από έναν συγγενή και έναν φίλο διότι έκανα πράξη τη ρήση «Ο κόσμος το ‘χει τούμπανο κι εμείς κρυφό καμάρι». Δηλαδή, δεν αναζήτησα πληροφορίες που διέθεταν άλλοι γνωστοί μου για τα συγκεκριμένα πρόσωπα και θα με έκαναν να μην τα εμπιστευτώ.

Δεύτερον, την εμπιστοσύνη που αξίζει ο άλλος και συνεπώς πρέπει να δείχνουμε πρέπει να την κερδίζει σταδιακά με τις πράξεις του και όχι με τα λόγια του. Δηλαδή, αρχίζουμε να δείχνουμε εμπιστοσύνη για λιγότερα πράγματα και όταν διαπιστώνουμε ότι ο άλλος ανταποκρίνεται σε αυτά, τότε τον εμπιστευόμαστε για περισσότερο σημαντικά.

Τρίτον, χρησιμοποιήστε δοκιμασίες ή «εξετάσεις» για να κρίνετε τα στοιχεία που θέλετε να διαθέτει ο άλλος για να τον εμπιστευτείτε. Όταν ήμουν φοιτητής, ταυτόχρονα εργαζόμουν ως πωλητής σε μια μικρή εισαγωγική επιχείρηση καλλυντικών. Κάποια στιγμή το αφεντικό μού δίνει χρήματα και μου λέει: «Δημήτρη, πάρε αυτόν τον φάκελο, έχει 1.000 δραχμές και πήγαινε να πληρώσεις τη ΔΕΗ». Όταν πήγα, διαπίστωσα ότι ο φάκελος είχε 1.400 δραχμές και, φυσικά, γυρνώντας, επέστρεψα στο αφεντικό μου όλα όσα περίσσευαν. Εκείνος μου είπε ότι έκανε λάθος. Είμαι σίγουρος πως ήθελε να με δοκιμάσει για να κρίνει πόσο και σε τι μπορεί να με εμπιστεύεται. Αυτή την αρχή εφαρμόζουν εξαιρετικά οι αετοί. Το θηλυκό, για να εμπιστευτεί το αρσενικό και να ζευγαρώσει μαζί του, κάνει την εξής δοκιμασία: παίρνει ένα ξύλο και ανεβαίνει μαζί με το αρσενικό σε πολύ μεγάλο ύψος. Αφήνει το ξύλο να πέσει και πρέπει το αρσενικό, προτού φτάσει στη γη, να τρέξει να το πιάσει και να το πάει ξανά στο θηλυκό. Αυτή η δοκιμασία γίνεται περισσότερες φορές και, αν το αρσενικό τα καταφέρει, τότε κερδίζει την εμπιστοσύνη του θηλυκού.

Τέταρτον, μπορούμε να είμαστε επιφυλακτικοί για όσο ο άλλος υπόσχεται και κυρίως όταν αυτά «φαντάζουν πολύ καλά για να είναι αληθινά». Βασικά ερωτήματα εδώ μπορεί να είναι

• Τι εξασφαλίζει την τήρηση των υποσχέσεων;
• Πόσο και γιατί θέλει και μπορεί να τηρήσει τις υποσχέσεις και πώς αυτό τεκμηριώνεται από τη διαδρομή ή τις πράξεις του;
• Τι θα συμβεί αν ο άλλος δεν τηρήσει τις υποσχέσεις και πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις αρνητικές συνέπειες της μη τήρησής τους;
• Ποιες είναι οι εμπειρίες μας από παρόμοιες περιπτώσεις του παρελθόντος, όταν εμπιστευτήκαμε ανθρώπους που δεν άξιζαν;