Συγχώρεση, μια δύσκολη υπόθεση

Κουβαλώ πάντα ένα βάρος, ένα βάρος που άλλοτε γίνεται δυσβάσταχτο κι άλλοτε ελαφραίνει κάπως. Επί χρόνια, πίεζα τον εαυτό μου να το κατανοήσει, να το αποδομήσει αναγνωρίζοντας όλα τα μικρά κομματάκια που το συνθέτουν. Πέρασα χιλιάδες στιγμές μέσα σε επαναλαμβανόμενα «μήπως». Μήπως είναι αυτό; Μήπως φταίει το άλλο; Μήπως εάν είχα το τάδε, δε θα ένιωθα έτσι; Κι όσο πλήθαιναν τα μήπως, τόσο πιο στέρεο γινόταν το βάρος.

Θα αποπειραθώ να συγχωρέσω όποιον μ’έχει βλάψει και ο,τι μου έχουν κάνει. Θ’αποπειραθώ να συγχωρήσω αυτούς που έχουν πληγώσει ανθρώπους που αγαπώ. Το λέω και δυσκολεύομαι να το πιστέψω. Ακούγεται σαν ένα από αυτά τα πράγματα που λέμε ότι θα κάνουμε αλλά δεν κάνουμε ποτέ γιατί απλά δεν γίνεται. Όμως μέσα μου ζεί θυμός,απογοήτευση και πόνος και το ξέρω πως εάν δεν συγχωρέσω πραγματικά, δεν θα βρώ γαλήνη.

Η συγχώρεση είναι μια εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση. Πολλές φορές μπορεί να πιστεύουμε πως συγχωρήσαμε κάποιον αλλά τελικά να μην είναι έτσι. Η συγχώρεση δεν είναι μια προφορική άφεση αμαρτιών αλλά ένα βαθύ συναίσθημα. Όταν συγχωρούμε πραγματικά, παύουμε να είμαστε θυμωμένοι. Η πικρία και ο πόνος που υπήρχε μέσα μας μαλακώνουν. Μα δεν μπορείς να συγχωρήσεις κάποιον και να συνεχίσεις να πονάς; Ίσως και όχι.

Όταν κάποιος προδίδει την εμπιστοσύνη μας με ένα σοβαρό παράπτωμα, αισθανόμαστε κλονισμένοι, πληγωμένοι,θυμωμένοι. Μπορεί να προσπαθήσουμε να συγχωρήσουμε και ακόμα και να το εκφράσουμε στον άλλο: «σε συγχωρώ». Ακόμα κι αν προφέρουμε αυτή την πρόταση, ίσως συνεχίσουμε να νιώθουμε πόνο. Μια φωνή μέσα μας ρωτάει «γιατί μου το έκανες αυτό;», «γιατί με πρόδωσες;», «δεν το άξιζα», «γιατί δε με σεβάστηκες, δε με αγάπησες, δε με σκέφτηκες;». Η φωνή αυτή δεν μας σπρώχνει απαραίτητα να εκδικηθούμε απλώς μας θυμίζει πόσο πονέσαμε εξαιτίας κάποιου άλλου. Δε μας κάνει να ευχόμαστε κακό γι’αυτόν, ούτε να τον κακολογούμε, απλώς μας βομβαρδίζει με ασταμάτητα γιατί. Έτσι δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε αυτόν που υποτιθέμενα συγχωρέσαμε. Σταδιακά, αυτός ο πόνος απλώνει τα πλοκάμια του και στο μέλλον μας: είναι δύσκολο να εμπιστευτούμε γενικά, όχι μόνο αυτόν που μας πλήγωσε.

Είναι πραγματική συγχώρεση αυτή; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα εξαρτάται από τι πιστεύουμε πως είναι η συγχώρεση. Είναι απλά η απουσία θυμού και διάθεσης για εκδίκηση; Η ένα βαθύτερο συναίσθημα ανακούφισης και αγάπης;

Οι περισσότεροι από εμάς συγχωρούμε απλώς εγκεφαλικά, σ’ένα θεωρητικό επίπεδο. Η καρδιά μας παραμένει αμέτοχη. Γι’αυτό κι εξακολουθούμε να πονάμε ενώ έχουμε «συγχωρέσει». Η δυσκολία μας να συγχωρέσουμε είναι απλώς ανθρώπινη. Είναι δύσκολο να θεραπεύσουμε τις πληγές μας.

Σ’ενα θεωρητικό επίπεδο, μπορούμε να προσάψουμε ελαφρυντικά σε αυτούς που μας έβλαψαν και προσπαθούμε να συγχωρέσουμε. Όσα όμως «συγχωρώ» κι αν πούμε, το βάρος παραμένει εάν δε συμμετάσχει και η καρδιά μας σε αυτό. Εάν η εσωτερική μας φωνή, φωνάζει συνέχεια «γιατί», το βάρος θα πολλαπλασιάζεται.

Πώς φτάνει κανείς στην πραγματική συγχώρεση;

Υπάρχουν πολλές χρήσιμες προτάσεις στο πως μπορεί κανείς πραγματικά να συγχωρέσει:

-αποδεχόμενοι την τρωτότητα και την ελαττωματικότητα της ανθρώπινης φύσης. Όλοι κάνουμε λάθη. Θα θέλαμε κι εμείς να μας συγχωρέσουν.

-αποδεχόμενοι πως αυτό που μας πλήγωσε συνέβη και πως δεν μπορούμε να το αλλάξουμε. Το μόνο που μπορούμε ν’αλλάξουμε είναι η αντίδραση μας απέναντι σε αυτό.

Αλλά τα παραπάνω δεν αρκούν. Η βασική προυπόθεση για να συγχωρήσουμε βαθιά είναι να καταλάβουμε τον εαυτό μας πρώτα και μετά τον άλλο. Πιστεύουμε πως θα πρέπει να μπούμε στη θέση του άλλου για να τον κατανοήσουμε και τελικά να τον συγχωρέσουμε αλλά αυτό είναι το δεύτερο βήμα.

Το πρώτο βήμα είναι να στρέψουμε την προσοχή μας στον εαυτό μας και σε αυτό το ευάλωτο κομμάτι που πληγώθηκε. Να γυρίσουμε το χρόνο πίσω στο παιδί ή νεαρό άτομο που βιώνει τον πόνο,να το φροντίσουμε, να το καταλάβουμε, να του πιάσουμε το χέρι και να το ρωτήσουμε «τι χρειάζεσαι;», «τι θα σε έκανε να πονάς λιγότερο;». Να γυρίσουμε πίσω σε κάθε χρονική στιγμή του πληγωμένου εαυτού μας, είτε είναι ένα μήνα είτε είκοσι χρόνια πριν και να του δώσουμε συμπόνια και αγάπη. Δεν γίνεται να συγχωρήσουμε εάν δεν συμπονέσουμε τον εαυτό μας πρώτα. Θα υπάρχει πάντα μια έλλειψη, μια αδυναμία μέσα μας ένα πρόσφορο έδαφος για τις μυριάδες εκφάνσεις του θυμού, του πόνου και των ατελείωτων γιατί.

Η συγχώρεση δεν είναι μια μεμονωμένη πράξη αλλά μια διαδικασία. Κάθε μέρα, λίγο λίγο, με μικρές πράξεις, μπορούμε να την καλλιεργήσουμε. Και συχνά μια πράξη γεννά μια άλλη αλλάζοντας τον φαύλο κύκλο της πικρίας και του πόνου.

Εάν συγχωρήσω, είναι σαν να πετάω από πάνω μου μια προστασία. Σα ν’αφήνω τον εαυτό μου ευάλωτο και αδύναμο. Σα να επιτρέπω να με ξαναπληγώσουν. Το να μη συγχωρώ είναι μία επιλογή ελέγχου και δύναμης. Ίσως να είναι καλύτερη για μένα.

Κάποιες φορές δεν γίνεται να συγχωρέσουμε. Είναι πράγματι μια δική μας επιλογή. Όσον αφορά την ευαλωτότητα στην οποία μας εκθέτει η συγχώρεση, γι’αυτό είναι σημαντικό να έχουμε ενδυναμώσει τον εαυτό μας πρώτα. Να τον έχουμε συγχωρήσει, συμπονέσει και αγαπήσει. Ο ενδυναμωμένος εαυτός ξέρει πως αυτό που του συνέβη δεν είναι ούτε δίκαιο ούτε σωστό. Μπορεί και συγχωρεί όχι επειδή είναι αδύναμος αλλά επειδή θέλει να είναι ελεύθερος. Επειδή επιλέγει να να μη κουβαλά πια το βάρος της πικρίας και του θυμού.

Παιδική ψυχή

Βλέπεις μας έχουν μάθει να μην σκεφτόμαστε, αλλά να αντιγράφουμε τους άλλους, ειδικά αυτούς που μας αγαπούν, τους ενήλικες "σοφούς" γονείς μας, το σύστημα που μας εκπαιδεύει και διαμορφώνει τον χαρακτήρα και τα πιστεύω μας μέσω της εκπαίδευσης από την βρεφική μας ακόμη ηλικία, και βέβαια την εκάστοτε θρησκεία που συνοδεύει παντού το σύστημα, το οποίο μας καθοδηγεί και υποδουλώνει την ελεύθερη σκέψη, να πράττουμε ακριβώς τα αντίθετα από όσα πρεσβεύει η αλήθεια της ψυχής μας.

Το αποτέλεσμα είναι να καταλήξουμε υποχείρια όλων αυτών που δώσαμε την εξουσία να μας ελέγχουν, οι "άρχοντες" αυτού του κόσμου, που διαφεντεύουν ελέγχουν και κατευθύνουν την όποια κοινωνία των ανθρώπων, και μετατρέπουν την θεϊκή ανθρώπινη ψυχή που γεννιέται σε ένα ανθρωποειδές έχοντας ως οδηγό και πρότυπο στην ζωή του όλους τους φόβους που του "φυτεύουν" συνεχώς, μέσα από τις ανάγκες την ανασφάλεια την υποδούλωση του από μια ζωή δίχως ελεύθερη σκέψη, όπου όλα εξαρτώνται από την εκάστοτε ελευθερία που μας προσφέρει το σύστημα που διαφεντεύει την κοινωνία των ανθρώπων, άρα και τον κάθε άνθρωπο από όλους εμάς ξεχωριστά.

Και φτάνουμε στο σημείο οι άνθρωποι που μας αγαπούν, οι ίδιοι οι γονείς μας, μα και όλοι οι υπόλοιποι ενήλικες, όπως και όλοι οι δήθεν "σοφοί" επιστήμονες, οι οποίοι κατευθύνονται από το εκάστοτε κατεστημένο της όποιας κοινωνίας, το οποίο τους έχει εξαγοράσει την συνείδηση τους, αφού πρώτα τους εκπαίδευσε στο εκπαιδευτικό του σύστημα, με πρότυπο τις ανάγκες τους, άρα και την υπακοή τους σ'αυτό, αφού αυτό τους συντηρεί στην ζωή με έναν υποτυπώδη μισθό, ανάλογο με το πόσο αξίζει η συνείδηση του καθενός από εμάς, όσο χρειάζεται δηλαδή για να υποδουλωθεί ένας άνθρωπος, όπως βέβαια δεν μπορούν να λείπουν από το σύστημα και όλοι οι "θεόπνευστοι" που μας διδάσκουν την δουλοπρέπεια και σκλαβιά έναν υποτιθέμενο πανάγαθο θεό που θέλει από εμάς την υπακοή!!..αλλά και άκρως διπολιστή, γεμάτο από φθόνο, οργή, και κακία, για όποιον δεν μπορεί να τον εξουσιάζει και ελέγχει, για να κατευθύνει την ζωή μας μέσα από τον τρόμο της κόλασης..με την κατά τα άλλα δήθεν "ελεύθερη επιλογή" και "ελεύθερη σκέψη" που μας παροτρύνει να έχουμε, βάζοντας μας όμως συνεχώς όρια κανόνες νόμους στη ζωή μας, παντού και στα πάντα.

Έτσι όλα τα προηγούμενα μας γίνονται συνήθεια, και η συνήθεια η ζωή μας, που είναι γεμάτη φόβους για τα πάντα χωρίς ελεύθερη επιλογή χωρίς δική μας ελεύθερη σκέψη..

Μην ξεχνάμε ποτέ λοιπόν, πως ότι κάνουμε στην ζωή μας δεν πρέπει να το κάνουμε για να πάρουμε την επιβράβευση από τους άλλους, διότι αυτό φανερώνει την εξάρτηση μας από το σύστημα, και η εξάρτηση πληγώνει, ενώ η ανιδιοτελή αληθινή αγάπη πάντα δίνει χωρίς να ζητά, και όταν έρχεται η επιβράβευση των κόπων μας για την αλήθεια νιώθουμε αμέσως την τεράστια διαφορά της ψυχής από το σώμα.

Για τον λόγο αυτόν πρώτος και κυρίαρχος πρέπει να είναι στη ζωή ο αληθινός μας εαυτός η ψυχή.

Όσον αφορά το παιδί μέσα μας είναι ότι ομορφότερη η εκδήλωση του από εμάς τους ενήλικες, αλλά μόνον απέναντι σε όμοιους με εμάς ανθρώπους, διότι αυτό το παιδί μέσα μας έχει αφήσει απεξέργαστο τον Αγαθό Νου, τον οποίο δεν επιτρέψαμε ποτέ να αποκτήσει την κίνηση της νοητικής του ουσίας, ώστε να μας κατευθύνει ο λόγος της ουσίας της ψυχής στην ζωή μας, και να μπορεί να ανταπεξέλθει στην κακία αυτού του κόσμου, στο δίπολο αυτού του κόσμου, όπου το καθετί έχει και το αντίθετο του, μέσα από την εναντίωση και διαμάχη, διότι μένοντας αδρανής η νοητική μας ουσία της ψυχής υποδουλώνεται στην κακία του διπολισμού.

Αυτό είναι και το μεγάλο μας λάθος που κάνουμε όλοι εμείς οι ενήλικες που θέλουμε να παραμείνουμε παιδιά, απέναντι στο δίπολο της κακίας που κυριαρχεί στους ανθρώπους. Αναγκαζόμαστε να γίνουμε κι εμείς κακοί για να ανταπεξέλθουμε στην κακία του διπολισμού, ξεχνώντας βέβαια το σημαντικότερο όλων, ότι ο Αγαθός Νους χρειάζεται και την κίνηση του, ώστε να γίνει νοητική ουσία η οποία είναι η μόνη που εξουσιάζει τον διπολισμό, μέσω της ανδρείας που πηγάζει από την σωφροσύνη, μέσω της αρετής του λόγου της ουσίας της ψυχής, μέσω της ευσέβειας απέναντι στον εαυτό μας αν θέλουμε να παραμείνουμε ελεύθεροι άνθρωποι=ψυχές, και όχι υπόδουλοι της "αιτίας και του αιτιατού αποτελέσματος" αυτής της διπολικότητας, που κατατρώγει τα πάντα στο πέρασμα της όταν την αφήνουμε να κυριαρχεί τον λόγο της ουσίας της ψυχής μας.

Άστρα φαίνεται να υιοθετούν μοναχικούς πλανήτες

Εκατομμύρια πλανήτες που εκδιώχθηκαν από τα μητρικά τους άστρα φαίνεται υιοθετούνται τελικά από ξένα άστρα, εκτιμά μια νέα μελέτη βασισμένη σε υπολογιστικά μοντέλα. Οι ερευνητές δεν αποκλείουν μάλιστα το ενδεχόμενο να έχει υιοθετήσει και ο Ήλιος μας ένα τέτοιο σώμα, το οποίο όμως θα παρέμενε αόρατο πέρα από την τροχιά του Πλούτωνα.

Ο πλανήτης που διακρίνεται πάνω αριστερά βρίσκεται σε απόσταση 330 Αστρονομικών Μονάδων από το κεντρικό άστρο (παρόμοιο με τον Ήλιο μας και το οποίο βρίσκεται προς τον αστερισμό του Σκορπιού), ενδέχεται να έχει υιοθετηθεί από αυτό

Η νέα θεωρία, που έχει υποβληθεί για δημοσίευση στο Astrophysical Journal προτάθηκε για να εξηγήσει κάποιες πρόσφατες, αναπάντεχες ανακαλύψεις: πλανήτες που κινούνται σε υπερβολικά μεγάλες αποστάσεις γύρω από τα μητρικά τους άστρα.

Ορισμένοι από αυτούς τους πλανήτες απέχουν από τα άστρα τους περισσότερο από 100 Αστρονομικές Μονάδες (AU), δηλαδή πάνω από 100 φορές την απόσταση Γης-Ήλιου. Συγκριτικά, ο Πλούτωνας απέχει από τον Ήλιο «μόλις» 40 AU.

Η κρατούσα θεωρία για το σχηματισμό πλανητών αδυνατεί να εξηγήσει την ύπαρξή τους σε τέτοιες αποστάσεις.

Η νέα μελέτη, την οποία υπογράφουν ερευνητές του Κέντρου Αστροφυσικής του Harvard και του Ινστιτούτου Kavli στην Κίνα, προτείνει τη θεωρία ότι οι πλανήτες αυτοί ήταν κάποτε ορφανοί και αδέσποτοι, κινούνταν δηλαδή ελεύθερα στο Διάστημα.

Σύμφωνα με προηγούμενες μελέτες, αυτό μπορεί να συμβεί όταν ένας πλανήτης εξορίζεται από το σύστημα λόγω της βαρυτικής επίδρασης άλλων, γειτονικών πλανητών. Μάλιστα ο αριθμός των πλανητών που εκδιώχθηκαν από τα μητρικά τους άστρα θα μπορούσε να είναι συγκρίσιμος με τον αριθμό των άστρων.

Η σινο-αμερικανική ερευνητική ομάδα προσομοίωσε στον υπολογιστή τι συμβαίνει όταν τέτοιοι αδέσποτοι πλανήτες εισέλθουν σε ένα αστρικό σμήνος. Η προσομοίωση έδειξε ότι, αν οι αριθμοί των άστρων και των ορφανών πλανητών είναι περίπου ίδιοι, το 3 με 6 τοις εκατό των άστρων συλλαμβάνουν με το βαρυτικό πεδίο τους τουλάχιστον έναν ορφανό πλανήτη.

Και όσο μεγαλύτερη είναι η μάζα και η βαρύτητα ενός άστρου, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα υιοθεσίας ξένων πλανητών.

Δεδομένου ότι ο Ήλιος είναι άστρο σχετικά μεγάλης μάζας, οι ερευνητές δεν αποκλείουν κάποιος υιοθετημένος πλανήτης να κρύβεται στις εσχατιές του Ηλιακού Συστήματος.

Θα είναι όμως δύσκολο για τους αστρονόμους να ανακαλύψουν ένα τέτοιο σώμα, αφού ο θετός αδελφός της Γης θα βρισκόταν υπερβολικά μακριά για να γίνει αντιληπτός, πολύ πέρα από την τροχιά του Πλούτωνα.

Αστρική μαύρη τρύπα με τον ταχύτερο άνεμο που έχει ποτέ καταγραφεί

Επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο του Michigan έχουν ανακαλύψει κάτι εκπληκτικό στο διάστημα. Μετά την ανάλυση δορυφορικών εικόνων ανακάλυψαν μια αστρική μαύρη τρύπα με τον ταχύτερο άνεμο που έχει μετρηθεί ποτέ από μια παρόμοια μαύρη τρύπα.

Η αστρική μαύρη τρύπα – που ανήκει σε ένα δυαδικό σύστημα – απορροφά υλικό από το συνοδό άστρο δημιουργώντας έτσι έναν δίσκο αερίων γύρω από αυτήν. Ο άνεμος μετακινεί και διασκορπίζει την ύλη του δίσκου εμποδίζοντάς την να πέσει στην μαύρη τρύπα

«Είναι έκπληξη ότι αυτή η μικρή μαύρη τρύπα είναι σε θέση να δημιουργεί ανέμους με ταχύτητες που συνήθως βλέπουμε μόνο στις γιγάντιες μαύρες τρύπες», αναφέρει ο Jon M. Miller ένας από τους ερευνητές. "Με άλλα λόγια, αυτή η μαύρη τρύπα έχει καλή απόδοση πάνω από τον μέσον όρο της κατηγορίας."

Η ταχύτητα των ανέμων βρέθηκε να είναι 32 εκατομμύρια χιλιόμετρα την ώρα με τη βοήθεια του Παρατηρητηρίου ακτίνων-Χ Chandra της NASA . Ωστόσο, είναι μόνο το 3 τοις εκατό της ταχύτητας του φωτός. Αυτό τα ρεκόρ του ανέμου είναι δεκαπλάσιο από ό,τι έχουν δει ποτέ οι αστρονόμοι από μια παρόμοια αστρική μαύρη τρύπα. Η ανακάλυψη βέβαια θα έχει σημαντικές επιπτώσεις στην κατανόηση του κοσμικού αυτού αντικειμένου.

"Είναι το κοσμικό ισοδύναμο ενός τυφώνα κατηγορίας πέντε”, δήλωσε ο υπεύθυνος της έρευνας Ashley King από το Πανεπιστήμιο του Michigan, που δημοσιεύτηκε στο Astrophysical Journal Letters.

Οι αστρικές μαύρες τρύπες σχηματίζονται μετά από την κατάρρευση ενός γιγάντιου άστρου και ζυγίζουν περίπου 10 φορές περισσότερο από τη μάζα του ήλιου. Αυτή η μαύρη τρύπα, γνωστή ως IGR J17091-3624, ή IGR J17091 για συντομία, είναι η μικρότερη από άλλες μαύρες τρύπες που έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν τέτοιους υψηλούς ανέμους.

Η αστρική αυτή μαύρη τρύπα είναι περίπου 28.000 έτη φωτός μακριά από τη Γη και θεωρείται ότι είναι από τις πιο μικρές μαύρες τρύπες που έχουμε ποτέ παρατηρήσει, γιατί η μάζα της είναι μόλις τριπλάσια από του Ήλιου, που την κατατάσσει στο θεωρητικό μίνιμουμ της μάζας που μπορεί να έχει μια μαύρη τρύπα για να είναι σταθερή.

Μια άλλη διαπίστωση είναι ότι ο άνεμος έρχεται από ένα δίσκο αερίου γύρω από τη μαύρη τρύπα. Υποθέτουμε ότι αυτοί οι άνεμοι θα μπορούσαν να παρασύρουν περισσότερα κοσμικά αντικείμενα από ότι συλλαμβάνει η μαύρη τρύπα, σύμφωνα με τη NASA.

«Σε αντίθεση με τη λαϊκή αντίληψη ότι οι μαύρες τρύπες απορροφούν όλο το υλικό που πλησιάζει κοντά τους, εκτιμούμε ότι το 95 τοις εκατό της ύλης στο δίσκο γύρω από το αντικείμενο IGR J17091 αποβάλλεται από τον άνεμο", εξήγησε ο King.

Οι άνεμοι αυτοί εκπέμπονται από τη μαύρη τρύπα προς όλες τις κατευθύνσεις, σε αντίθεση με τους ανέμους από τυφώνες πάνω στη Γη.

Το Expanded Very Large Array στην Αριζόνα έδειξε επίσης ότι δεν παρουσιάστηκε κανένας πίδακας ραδιοφωνικών κυμάτων όταν φάνηκε ο άνεμος. Αυτούς όμως τους ραδιο-πίδακες τους έχουμε δει συχνά άλλες φορές. Η παρατήρηση αυτή αποδεικνύει ότι οι ισχυροί άνεμοι, μπορούν να καταστείλουν τους ραδιό-πίδακες από τις μαύρες τρύπες, που για τους ερευνητές της NASA είναι μια σημαντική ανακάλυψη.

Πάλσαρ: Το δώρο του σύμπαντος στη φυσική

Τα πάλσαρ, πυκνά άστρα νετρονίων, είναι ίσως τα πλέον εκπληκτικά εργαστήρια φυσικής στο Σύμπαν. Η έρευνα σε αυτά τα ακραία και εξωτικά αντικείμενα έχει ήδη αποφέρει δύο βραβεία Νόμπελ. Οι ερευνητές των πάλσαρ τώρα είναι έτοιμοι να μάθουν από αυτά τα αντικείμενα τέτοιες λεπτομέρειες της πυρηνικής φυσικής, που δεν είναι διαθέσιμες αλλιώς, με σκοπό να ελέγξουν τη Γενική Σχετικότητα σε συνθήκες ακραίας βαρύτητας, αλλά και την ανίχνευση των βαρυτικών κυμάτων άμεσα με ένα «τηλεσκόπιο» σχεδόν όσο το μέγεθος του Γαλαξία μας.

 

Πίδακες εκτοξεύονται από το πάλσαρ Vela – εικόνα ακτίνων-Χ του Chandra

Τα αστέρια νετρονίων είναι τα κατάλοιπα των άστρων που εξερράγησαν ως σουπερνόβα. Έχουν μεγαλύτερη μάζα από τον Ήλιο μέσα σε μια σφαίρα όχι μεγαλύτερη από μια μεσαίου μεγέθους πόλη, φτιάχνοντας έτσι τα πυκνότερα αντικείμενα στο Σύμπαν, εκτός βέβαια από τις μαύρες τρύπες, για τις οποίες η έννοια της πυκνότητας είναι θεωρητικά αδόκιμη. Τα πάλσαρ λοιπόν είναι αστέρες νετρονίων που εκπέμπουν ακτίνες ραδιοκυμάτων προς τα έξω από τους πόλους των μαγνητικών πεδίων τους. Όταν το πάλσαρ έχει κατάλληλο προσανατολισμό τότε φτάνουν οι ακτίνες προς τη Γη, σαν το φως που εκπέμπεται από ένα περιστρεφόμενο φάρο, που τις ανιχνεύουν τα ραδιοτηλεσκόπια ως ένα ραδιοπαλμό.

 

Ακτίνες-γ εκπέμπονται από το πάλσαρ Vela σαν το φως ενός φάρου

 

Με την ακριβή μέτρηση του χρόνου αυτών των παλμών, οι αστρονόμοι μπορούν να χρησιμοποιήσουν τα πάλσαρ για μοναδικά «πειράματα» στα σύνορα της σύγχρονης φυσικής. Στο συνέδριο της Αμερικανικής Ένωσης για την Πρόοδο της Επιστήμης στο Βανκούβερ τρεις επιστήμονες παρουσίασαν τα αποτελέσματα των εργασιών αυτών, καθώς και τι περιμένουμε στο μέλλον.

 

Τα πάλσαρ βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της έρευνας για τη βαρύτητα. Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν δημοσίευσε τη θεωρία της γενικής σχετικότητας το 1916, και η περιγραφή του για τη φύση της βαρύτητας έχει, μέχρι στιγμής, αντέξει πολλές πειραματικές δοκιμές. Ωστόσο, υπάρχουν σήμερα κάποιες ανταγωνιστικές θεωρίες στην θεωρία του.

 

«Πολλές από αυτές τις εναλλακτικές θεωρίες της βαρύτητας κάνουν εξίσου καλή δουλειά, όπως και η Γενική Σχετικότητα, προβλέποντας τη συμπεριφορά της μέσα στο Ηλιακό μας Σύστημα. Διαφέρουν, όμως, στα εξαιρετικά πυκνά περιβάλλοντα ενός άστρου νετρονίων", δήλωσε ο Ingrid Stairs, του Πανεπιστημίου της Βρετανικής Κολομβίας.

 

Σε μερικές από τις εναλλακτικές θεωρίες, η συμπεριφορά της βαρύτητας θα πρέπει να διαφέρει ανάλογα με την εσωτερική δομή του άστρου νετρονίων.

 

"Με προσεκτική χρονομέτρηση των παλμών του πάλσαρ μπορούμε να μετρήσουμε με ακρίβεια τις ιδιότητες των αστέρων νετρονίων. Αρκετές επιστημονικές ομάδες έχουν δείξει ότι οι δραστηριότητες των πάλσαρ δεν εξαρτώνται από τη δομή τους, γι αυτό και η Γενική Σχετικότητα είναι ασφαλή μέχρι στιγμής," εξήγησε ο Stairs.

 

Πρόσφατη έρευνα σχετικά με τα πάλσαρ σε δυαδικά συστήματα με άλλα άστρα νετρονίων, και, σε μία περίπτωση, με ένα άλλο πάλσαρ, μας έδωσε τον καλύτερο έλεγχο που έγινε ποτέ της Γενικής Σχετικότητας σε πολύ ισχυρή βαρύτητα. Η ακρίβεια των μετρήσεων αυτών αναμένεται να γίνει ακόμα καλύτερη στο μέλλον, αναφέρει ο Stairs.

 

Μια άλλη πρόβλεψη της Γενικής Σχετικότητας είναι ότι οι δραστηριότητες των τεράστιων συγκεντρώσεων της μάζα στο Σύμπαν θα πρέπει να προκαλούν διαταραχές του χωροχρόνου με τη μορφή βαρυτικών κυμάτων. Τέτοια κύματα δεν έχουν ακόμη ανιχνευθεί άμεσα, αλλά η μελέτη των πάλσαρ σε δυαδικά συστήματα άστρων έχουν δώσει έμμεσες ενδείξεις για την ύπαρξή τους. Η μελέτη αυτή κέρδισε το βραβείο Νόμπελ το 1993.

 

Τώρα, οι αστρονόμοι χρησιμοποιούν πάλσαρ σε όλον τον Γαλαξία μας ως ένα γιγαντιαίο επιστημονικό όργανο για την άμεση ανίχνευση των βαρυτικών κυμάτων.

 

"Τα πάλσαρ είναι τόσο εξαιρετικά ακριβή ρολόγια που μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε για την ανίχνευση των βαρυτικών κυμάτων, σε μια περιοχή συχνοτήτων στην οποία κανένα άλλο πείραμα δεν θα είναι ευαίσθητο," δήλωσε ο Benjamin Stappers, του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ.

 

Με ένα προσεκτικό συγχρονισμό των παλμών από τα πάλσαρ, που βρίσκονται διάσπαρτα μέσα στο Γαλαξία μας, οι αστρονόμοι ελπίζουν να μετρήσουν μικρές διαφοροποιήσεις οι οποίες προκαλούνται από το πέρασμα των βαρυτικών κυμάτων. Οι επιστήμονες ελπίζουν, ότι τέτοια Δίκτυα Χρονισμού των Πάλσαρ μπορεί να ανιχνεύσουν βαρυτικά κύματα που προκαλούνται από τις κινήσεις των υπερβαρέων ζεύγη μαύρων οπών στο πρώιμο Σύμπαν, τις κοσμικές χορδές, και, ενδεχομένως, από άλλα εξωτικά γεγονότα στα πρώτα δευτερόλεπτα μετά το Big Bang.

 

"Η σχεδιαζόμενη επέκταση στις έρευνες και τα νέα τηλεσκόπια ελπίζουμε να οδηγήσουν σε άμεση ανίχνευση μέσα στην επόμενη δεκαετία”, δήλωσε ο Stappers.

 

Με μια πυκνότητα αρκετές φορές μεγαλύτερη από ότι υπάρχει στους ατομικούς πυρήνες, τα πάλσαρ είναι μοναδικά εργαστήρια για την πυρηνική φυσική. Οι λεπτομέρειες της φυσικής αυτής σε πυκνά αντικείμενα είναι άγνωστες μέχρι τώρα.

 

"Μετρώντας τις μάζες των άστρων νετρονίων, μπορούμε να βάλουμε περιορισμούς στην εσωτερική φυσικής τους," δήλωσε ο Scott Ransom του Εθνικού Αστεροσκοπείου Ραδιοαστρονομίας. "Μόλις τα τελευταία τρία έως τέσσερα χρόνια, έχουμε βρει αρκετά άστρα νετρονίων που, λόγω της μεγάλης μάζας τους, αποκλείουν κάποιες εξωτικές προτάσεις θεωριών για το τι συμβαίνει στα κέντρα των άστρων νετρονίων," δήλωσε ο Ransom.

 

Η εργασία αυτή βρίσκεται σε εξέλιξη, και είναι αναγκαίες ασφαλώς περισσότερες μετρήσεις. «Οι θεωρητικοί είναι έξυπνοι, έτσι όταν οι πειραματικοί προσφέρουν νέα δεδομένα, ρυθμίζουν κατάλληλα τα εξωτικά μοντέλα τους για να ταιριάζουν σε αυτά που βρήκαμε», δήλωσε ο Ransom.

ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΜΟΥΣΑΙΟΣ - Τὰ καθ' Ἡρὼ καὶ Λέναδρον (86-127)

Αἰνοπαθὲς Λείανδρε, σὺ δ᾽, ὡς ἴδες εὐκλέα κούρην,
οὐκ ἔθελες κρυφίοισι κατατρύχειν φρένα κέντροις,
ἀλλὰ πυριβλήτοισι δαμεὶς ἀδόκητον ὀιστοῖς
οὐκ ἔθελες ζώειν περικαλλέος ἄμμορος Ἡροῦς.
90 σὺν βλεφάρων δ᾽ ἀκτῖσιν ἀέξετο πυρσὸς Ἐρώτων
καὶ κραδίη πάφλαζεν ἀνικήτου πυρὸς ὁρμῇ.
κάλλος γὰρ περίπυστον ἀμωμήτοιο γυναικὸς
ὀξύτερον μερόπεσσι πέλει πτερόεντος ὀιστοῦ.
ὀφθαλμὸς δ᾽ ὁδός ἐστιν· ἀπ᾽ ὀφθαλμοῖο βολάων
95 κάλλος ὀλισθαίνει καὶ ἐπὶ φρένας ἀνδρὸς ὁδεύει.
εἷλε δέ μιν τότε θάμβος, ἀναιδείη, τρόμος, αἰδώς.
ἔτρεμε μὲν κραδίην, αἰδὼς δέ μιν εἶχεν ἁλῶναι
θάμβεε δ᾽ εἶδος ἄριστον, ἔρως δ᾽ ἀπενόσφισεν αἰδῶ.
θαρσαλέως δ᾽ ὑπ᾽ ἔρωτος ἀναιδείην ἀγαπάζων
100 ἠρέμα ποσσὶν ἔβαινε καὶ ἀντίος ἵστατο κούρης.
λοξὰ δ᾽ ὀπιπεύων δολερὰς ἐλέλιζεν ὀπωπὰς
νεύμασιν ἀφθόγγοισι παραπλάζων φρένα κούρης.
αὐτὴ δ᾽, ὡς συνέηκε πόθον δολόεντα Λεάνδρου,
χαῖρεν ἐπ᾽ ἀγλαΐῃσιν· ἐν ἡσυχίῃ δὲ καὶ αὐτὴ
105 πολλάκις ἱμερόεσσαν ἑὴν ἐπέκυψεν ὀπωπὴν
νεύμασι λαθριδίοισιν ἐπαγγέλλουσα Λεάνδρῳ
καὶ πάλιν ἀντέκλινεν. ὁ δ᾽ ἔνδοθι θυμὸν ἰάνθη,
ὅττι πόθον συνέηκε καὶ οὐκ ἀπεσείσατο κούρη.
Ὄφρα μὲν οὖν Λείανδρος ἐδίζετο λάθριον ὥρην,
110 φέγγος ἀναστείλασα κατήιεν εἰς δύσιν Ἠώς,
ἐκ περάτης δ᾽ ἀνέτελλε βαθύσκιος Ἕσπερος ἀστήρ.
αὐτὰρ ὁ θαρσαλέως μετεκίαθεν ἐγγύθι κούρης,
ὡς ἴδε κυανόπεπλον ἐπιθρῴσκουσαν ὀμίχλην.
ἠρέμα δὲ θλίβων ῥοδοειδέα δάκτυλα κούρης
115 βυσσόθεν ἐστενάχιζεν ἀθέσφατον. ἡ δὲ σιωπῇ
οἷά τε χωομένη ῥοδέην ἐξέσπασε χεῖρα.
ὡς δ᾽ ἐρατῆς ἐνόησε χαλίφρονα νεύματα κούρης,
θαρσαλέῃ παλάμῃ πολυδαίδαλον εἷλκε χιτῶνα
ἔσχατα τιμήεντος ἄγων ἐπὶ κεύθεα νηοῦ.
120 ὀκναλέοις δὲ πόδεσσιν ἐφέσπετο παρθένος Ἡρώ,
οἷά περ οὐκ ἐθέλουσα, τόσην δ᾽ ἀνενείκατο φωνὴν
θηλυτέροις ἐπέεσσιν ἀπειλείουσα Λεάνδρῳ·
«Ξεῖνε, τί μαργαίνεις; τί με, δύσμορε, παρθένον ἕλκεις;
ἄλλην δεῦρο κέλευθον, ἐμὸν δ᾽ ἀπόλειπε χιτῶνα.
125 μῆνιν ἐμῶν ἀλέεινε πολυκτεάνων γενετήρων.
Κύπριδος οὐκ ἐπέοικε θεῆς ἱέρειαν ἀφάσσειν,
παρθενικῆς ἐπὶ λέκτρον ἀμήχανόν ἐστιν ἱκέσθαι.»
***
Συ μόνο, άμοιρε Λέανδρε, την ζηλεμένη ως είδες,δεν ήθελες κρυφάγκαθο να σου κεντά την φρένα·και μια που πήρες έξαφνα φωτιά στα φυλλοκάρδια,χωρίς την παιγνιδόματη δεν ήθελες να ζήσεις.90Με τες ματιές εθέριεψε κι η φλόγα της αγάπης,κι από μια λαύρ᾽ ανίκητην επάφλαζε η καρδιά του·τι οι ομορφιές οι ξακουστές κοπέλας παινεμένηςβαθύτερ᾽ από τ᾽ άρματα πληγώνουν τους ανθρώπους·το μάτι δρόμος γίνεται κι από τ᾽ ανάβλεμμά της95η σπίθα φεύγει και γλιστρά μες στην καρδιά του ανθρώπου.Θάμπος εκεί τον έπιασε, ντροπή, αντροπιά, λαχτάρα,έτρεμε μέσα του η καρδιά και να πιαστεί ντροπή είχεκι εθάμπωνέ τον η ομορφιά, μα συνεπήρ᾽ ο Έρωςτην συστολή κι ολόθαρρος μεμιάς αποδιαντράπη.100Αχνάρι αχνάρι περπατεί, κατάματά της στέκει,λοξά θωρεί και δολερά τες κόρες του τες παίζειμε τ᾽ άφωνα γνεψίματα να την εξελογιάσει.Η νια πάλι σαν ένιωσε τον πονηρό του πόθο,πρώτα το πήρε απάνω της κι ύστερ᾽ αγάλια αγάλια105κι αυτή του συχνοκάμμυσε το μάτι παιχνιδάταμε τα κρυφά γνεψίματα να του το μολογήσεικαι πάλι του ακρογέλασε· κι αυτός αναγαλλιάζειπως ένιωσε τον πόθο του και δεν της κακοφάνη.Ωστόσον όσ᾽ ο Λέναδρος ζητούσε ώρα κλεφτάτη,110το φέγγος του χαμήλωσε και βούτησεν ο Ήλιος,και στα ουράνια ανέφανε λαμπρός αποσπερίτης.Τότε κοντοσωρεύεται με θάρρος στην κοπέλασαν είδε πως αρχίνησε το φως να μολυβιάζεικαι πιάνοντας γλυκά γλυκά τα δάχτυλα της κόρης115βαθιά βαθιά αναστέναζε· χωρίς μίλημα εκείνησαν κακιωμένη απόσπασε το ροδαλό της χέριΟ νιος, ότι κατάλαβε τη ντροπαλή της κλίση,θαρρετά δράχνει και τραβά τ᾽ ολόπλουμό της ρούχοκαι στο ιερό της εκκλησιάς παράμερα την πάγει.120Με στανικό πόδ᾽ η Ηρώ κοντοβαρεί ξοπίσω,σαν τάχα να μην ήθελε, και κάμνει του Λεάνδρου,με λόγια κορασίσιμα για να τον αποπάρει·«Ξένε, γιατί μωρεύεσαι; γιατί κόρην με σέρνεις·σύρ᾽ άλλον δρόμον κι άφησ᾽ μου, κακόμοιρε, το ρούχο·125πρόσεχε μήπως θυμωθούν οι πρόκριτοι οι γονιοί μου.Καλόγρια της Παφίτισσας δεν σου περνά ν᾽ αγγίσεις·για να πειράξεις κορασιάν, είσαι μικρός και λίγος».

Σωκρατικοί και κυνική άσκηση

1. Καλά Σωκράτη, εσύ σκοτώθηκες νωρίς...

 

“Ποιος από μας πάει για το καλύτερο, μόνο ο θεός το ξέρει”: με αυτά τα λόγια ο Σωκράτης αποχαιρέτησε τους δικαστές του στην τελευταία δημόσια παρουσία του (Πλάτων, Απολογία Σωκράτους 42a). Έναν μήνα μετά αποχαιρέτησε φίλους και μαθητές πίνοντας το κώ­νειο και θυμίζοντάς τους το χρέος στον θεό: να θυσιάσουν έναν κόκορα (Φαίδων 118a).

 

Δεν γνωρίζουμε αν οι μαθητές του θυσίασαν το πτηνό στον Ασκληπιό· ούτε αν κάποιοι απαρνήθηκαν τον νεκρό δάσκαλο προτού λαλήσει ο πετεινός. Εξάλλου, πώς απαρνιέσαι τον δάσκαλό σου; Όταν αναιρείς τη διδασκαλία του αλλά τον επικαλείσαι; Όταν δεν θέλεις να σε αποκαλούν μαθητή του; Ή όταν τον ακολουθείς πιστά; Και πώς ακολουθίες έναν δάσκαλο ή μια διδασκαλία; Τι απέγινε, τελικά, το μάθημα του Σωκράτη;

 

“Το ζήτημα είναι τώρα τι κάνουμε, σε μια πόλη σαν την Αθήνα, την πιο ελεύθερη, που σκότωσε τον κατεξοχήν φιλόσοφο,” θα σκέφτηκαν πολλοί από τους μαθητές του Σωκράτη, που δεν ήταν και λίγοι. “Ποια θα είναι η τύχη της φιλοσοφίας και ο ρόλος του φιλοσόφου;” Με τη θανάτωση του Σωκράτη μερικοί φιλόσοφοι πρέπει να ένιωσαν ότι εί­ναι επικίνδυνο να είσαι ο άνθρωπος που (κατηγορείσαι ότι) εισάγεις “καινά δαιμόνια” στην πόλη σου. Η οργανωμένη πόλη δεν φαινόταν να σηκώνει μεγάλη αμφισβήτηση για τις αξίες της, τα ιερά και τις συ­νήθειές της, τις πολιτικές και ψυχολογικές της βεβαιότητες. Εδώ ένας ολόκληρος Σωκράτης απέτυχε: κι αν ήθελε να ήταν η “αλογόμυγα” που δεν άφηνε την κοινωνία να εφησυχάσει, η κοινωνία δεν το είχε σε τίποτε να ησυχάσει διά παντός από αυτόν.

 

Κατά την αντίληψη αρκετών φιλοσόφων, που κατανόησαν έτσι τις εξελίξεις και έβλεπαν να πλησιάζει η πολιτική παρακμή, δεν έμενε ζωτικός δημόσιος χώρος για τον φιλόσοφο. Κι αν ο φιλόσοφος συνέχιζε να ζει μέσα στις πόλεις και. δεν γινόταν ερημίτης, όφειλε να γνωρίζει πια ότι ο τόπος δεν τον χωράει, δεν τον αντέχει. Και ποιος θα ήταν ο δικός του τόπος; Θα εγκατέλειπε σταδιακά την αγορά; Θα έμενε στο περιθώριο, χωρίς πατρίδα; Θα έφτιαχνε σχολές, κτίρια, Ακαδημίες και Λύκεια, όπου θα ζούσαν έγκλειστοι αυτός, οι εκλεκτοί μαθητές του και η φιλοσοφία;

 

Τέτοιες σκέψεις έκαναν όσοι, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, ένιω­θαν σημαδεμένοι από τη ζωντανή παρουσία του Σωκράτη - και δεν έπαυσαν να κάνουν όσοι κράτησαν ζωντανή την εικόνα του φιλοσόφου μέσα τους. Ίσως τα πράγματα δεν ήταν τόσο τραγικά όσο συνή­θως τα βλέπει ένα ευαίσθητο πνεύμα: το σταυροδρόμι στο οποίο κοντοστάθηκαν οι φιλόσοφοι οδηγούσε προς όλες τις κατευθύνσεις- κι ο καθένας πήρε τη δική του. Το κοινό σημείο τους ήταν η σωκρατική αφετηρία.

        

Η Κλασική ΦιλοσοφΙα   ( 5ος - 4ος  αι. π.χ. )
Σωκρατικός κύκλος - Σωκρατικοί
Σωκράτης (469-399 π.Χ)  Αισχίνης (430-360 π.Χ)  Ξενοφών (427-335 π.Χ)    Ηλιο-Ερετρική Σχολή  Φαίδων (420-360 π.Χ)    Μεγαρική Σχολή  Ευκλείδης (450-369 π.Χ)	Αντισθένης  (445-360π.Χ)    Κυρηναϊκή Σχολή  Αρίστιππος (435-356)   Θεόδωρος 4ος αι.π.Χ    Κυνικοί  Διογένης ο Σινωπιεύς (412/403-325 π.Χ)  Κράτης ο Θηβαίος (365-285 π.Χ)
Αρχαία Ακαδημία	Λύκειον
Πλάτων (429-347 π.Χ)  Σπεύσιππος (407-339 π.Χ)  Ξενοκράτης (396-314  π.Χ)  Εύδοξος (395-342 π.Χ)  Πολέμων (350-267  π.Χ)  Κράντωρ Σολεύς (330-270)	Αριστοτέλης (384-322  π.Χ)  Δικαίαρχος Μεσσήνιος (376-300 π.Χ)  Αριστόξενος Ταραντίνος (375-; π.Χ)  Θεόφραστος (370-288 π.Χ)  Εύδημος (370-300 π.Χ)

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.   Σωκρατικοί: μια ρίζα, λίγοι κορμοί, πολλά κλαδιά

 

Οι μαθητές του Σωκράτη ήταν πολλοί και διαφορετικοί μεταξύ τους: άλλοι ήταν αθηναίοι πολίτες και άλλοι είχαν έρθει από άλλες πόλεις, άλλοι απλοί πολίτες κι άλλοι εξέχουσες προσωπικότητες του δημόσιου βίου, άλλοι αφοσιωμένοι στη φιλοσοφία κι άλλοι βουτηγμένοι στην καθημερινότητα του σπιτιού, της δουλειάς, της πολιτικής. Ανάμεσά τους γόνοι ισχυρών αριστοκρατικοί οικογενειών (Πλάτων, Κριτίας, Χαρμίδης, Αλκιβιάδης), γιοι δούλων (Αντισθένης) ή πρώην δούλοι (Φαίδων)· δημοκρατικοί (Χαιρεφών), ολιγαρχικοί (Ξενοφών), φίλοι των τυράννων (Κριτίας, Χαρμίδης) ή πολιτικά αδιάφοροι (Αντισθένης). Οι διαφορές τους στην καταγωγή, την κοινωνική τάξη, την οικονομική κατάσταση, τις πολιτικές πεποιθήσεις και την παιδεία τους ήταν μεγάλες και δεν κρύβονταν. Εξάλλου, δεν χρειαζόταν να ήταν και όλοι φίλοι μεταξύ τους!

 

Όλοι τους ξεκίνησαν από τη βασική σωκρατική θέση ότι η γνώση φέρνει αρετή και η αρετή ευτυχία. Παρά την ποικιλία των απόψεών τους, όλοι ανέθεταν στη φιλοσοφία το ύψιστο καθήκον να διαμορφώνει την ηθική προσωπικότητα του ανθρώπου, να του προσφέρει τη δύναμη να ελέγχει τον ίδιο του τον εαυτό, καθώς και τις αξίες και τις συνήθειες της ζωής - της καθημερινής, της πολιτικής, της φιλοσοφικής.

 

Ο δρόμος όμως που χάραξαν για την ευτυχία ήταν διαφορετικός: για μερικούς περνούσε μέσα από την απόλαυση χωρίς όρια, για άλλους σήμαινε άσκηση και πειθαρχία - μέσα στην πολιτεία ή ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες. Διαφορετικός ο δρόμος, αλλά με το ίδιο όνομα (φιλοσοφία) και με τον ίδιο οδοιπόρο: το άτομο.

 

Πολλοί προσπάθησαν να συνεχίσουν το έργο του Σωκράτη. Ο πιο σπουδαίος ήταν, ασφαλώς, ο Πλάτων. Δεν ήταν όμως ο μοναδικός, ούτε η Ακαδημία του έμεινε η μόνη φιλοσοφική σχολή. Και άλλοι φίλοι ή συνομιλητές του Σωκράτη ίδρυσαν τις δικές τους σχολές: ο Αντισθένης, ο Αρίστιππος από την Κυρήνη, ο Ευκλείδης από τα Μέγαρα και ο Φαίδων από την Ηλεία. Σχολές που αναπτύχθηκαν ως τα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. Άλλες έσβησαν γρήγορα κι άλλες άντεξαν στον χρόνο.

 

Από τους συνεχιστές του Σωκράτη (άμεσους ή έμμεσους, κοντινούς ή μακρινούς), κάποιοι προτίμησαν τις Σχολές του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, με τα πολλά μαθήματα και την τάση για συστηματοποίηση της φιλοσοφίας. Κάποιοι δεν θέλησαν, δεν προσπάθησαν ή δεν μπόρεσαν να ακολουθήσουν αυτή την πορεία. Εξάλλου, ως προς αυτό επικαλούνταν τον Σωκράτη: αυτός δεν τόνιζε την υπεροχή του προφορικού λόγου, χωρίς να τον υποστηρίξει γραπτώς (όπως έκανε ο Πλάτων) αλλά εμπράκτως; Αυτός δεν δίδαξε μόνο με το παράδειγμά του, χωρίς να αφήσει κείμενα και χωρίς τη φιλοδοξία να προσθέσει κάτι στην ανθρώπινη γνώση;

 

Κι αν για αιώνες (ουσιαστικά μέχρι σήμερα) τους αποκαλούν “μικρούς (ελάσσονες) Σωκρατικούς”, οι ίδιοι δεν πρέπει να θεωρούσαν μειωτικό έναν τέτοιο χαρακτηρισμό. Τιμή τους θα ήταν ότι είναι “Σωκρατικοί”, ότι δεν πρόδωσαν την παράδοση του Σωκράτη. Αν “μεγάλος Σωκρατικός” είναι ο Πλάτων, αυτός είναι και ο κεντρικός φιλοσο­φικός στόχος τους: ο “μεγάλος Σωκρατικός”, που (όπως πίστευαν) διαστρέβλωσε το πνεύμα του δασκάλου του παρά την προσωπική σχέση που είχε μαζί του.

 

Οι Σωκρατικοί και οι κατοπινοί φιλόσοφοι επιτέθηκαν εναντίον του Πλάτωνα (και του Αριστοτέλη): είτε με αυστηρά φιλοσοφικό τρόπο, αναιρώντας θέσεις και επιχειρήματα· είτε με χτυπήματα κάτω από τη μέση, με χλευασμούς και υπονοούμενα για τον βίο και την πολιτεία ή για τη συνέπεια λόγων και έργων των δύο φιλοσοφούν. Οι δύο μεγάλοι φιλόσοφοι παρουσίασαν λογικές (ευφυείς και εντυπωσιακές) θεωρητικές κατασκευές. Εμοιαζε όμως να τις θεωρούσαν πιο αληθινές από την πραγματικότητα, ενώ τις είχαν φτιάξει για να ερμηνεύσουν την πραγματικότητα.

 

Μακριά από θεωρητικούς πειραματισμούς και με το μάτι στραμμένο στην πραγματικότητα, οι ελάσσονες φιλόσοφοι πίστευαν και διακήρυτταν ότι αποτελούν τους αυθεντικούς κληρονόμους της σωκρατικής φιλοσοφίας· μιας φιλοσοφίας που είχε στο κέντρο της τον συγκεκριμένο άνθρωπο και τη διασφάλιση της ευδαιμονίας του.

 

3. Σαν μια πέτρα που κυλά

 

Πώς είναι; Να 'σαι μόνος σου, χωρίς σπίτι,

εντελώς άγνωστος, σαν μία πέτρα που κυλά;

Μπομπ Ντύλαν

 

Η κρίση της αθηναϊκής δημοκρατίας στο πρώτο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. και η εδραίωση της μακεδονικής κυριαρχίας στο δεύτερο μετέβαλαν σταδιακά, αλλά μάλλον οριστικά, τους όρους παραγωγής φιλοσοφίας. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες οι Κυνικοί και οι ελληνιστικές σχολές επαγγέλλονταν κυρίως ένα πράγμα: την παροχή ενός αισθήματος ασφάλειας, τη νοηματοδότηση της ζωής.

 

Όσο η πόλις έχανε τη σημασία της ως πηγή, θεμελίωση και μέτρο των αξιών, και τα ελληνιστικά βασίλεια ισχυροποιούνταν, ο πολίτης ένιωθε ότι τα κοινά αποφασίζονταν χωρίς τη συμμετοχή του, ότι η εξουσία είχε εκχωρηθεί στον μονάρχη, ότι η γνώση είχε σπάσει σε κομμάτια που δεν ήταν προσιτά σε όλους. Αν η συμμετοχή δεν είχε νόημα, αν το κράτος ήταν αδιάφορο και αν οι εξειδικευμένες γνώσεις παρουσίαζαν μια αποσπασματική εικόνα του κόσμου, τι έμενε στο άτομο; Πού θα έβρισκε ένα σημείο να στηριχθεί, όχι για να κινήσει τα πά­ντα (όπως επεδίωκαν οι επιστήμονες της εποχής), αλλά για να μπορέσει να ζήσει μια αξιοπρεπή ζωή και να καταφέρει να ευτυχήσει;

 

Μόνος εγγυητής έμενε στον άνθρωπο ο ίδιος του ο εαυτός. Γιατί, τι άλλο είναι δικό του; Η ιδιοκτησία και τα πλούτη; Οι συγγενείς και οι φίλοι; Οι γνωριμίες και η φήμη; Τίποτε από όλα αυτά, έλεγε ο Αντισθένης· λίγα από αυτά, έλεγαν μετριοπαθέστερα οι περισσότεροι. Ας δείξουμε (και ενίοτε ας επιδείξουμε) αδιαφορία προς τα εξωτερικά αγαθά, μια και δεν μπορούμε να τα εξασφαλίσουμε. Ούτε χρειάζεται να φανταζόμαστε ιδανικές πολιτείες και να αναλύουμε ποιο είναι το καλύτερο πολίτευμα, όπως έπραξαν ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης. Η αλλαγή που χρειάζεται ξεκινά από το ίδιο το άτομο - αυτό είναι, εξάλλου, το σωκρατικό δίδαγμα.

 

Το μόνο που χρειαζόταν το άτομο, θα έψαχνε και θα το έβρισκε στον εαυτό του. Έργο θα ήταν “η επιμέλεια του εαυτοί) του”. Σε αυτόν θα στήριζε τη ζωή του, σε αυτόν θα λογοδοτούσε. Τα ιδεώδη που προβλήθηκαν από τη φιλοσοφία δείχνουν τον ομοκεντρικό χαρακτήρα των στόχων της: αυτάρκεια, αταραξία, απονία, αδιαφορία. Ο ατομικισμός θα συμβαδίσει με έναν νεοεμφανιζόμενο κοσμοπολιτισμό. Ο τόπος, η κατοικία του ανθρώπου δεν είναι ο γενέθλιος τόπος του: έρημη χώρα η πατρίδα του, έρημος σαν χώρα και ο ίδιος - το να μην έχει πατρίδα είναι το ίδιο με το να έχει πατρίδα όλο τον κόσμο.

 

Ούχ εἰς πάτρας μοι πύργος, οὐ μία στέγη,

πάσης δέ χέρσου καί πόλισμα καί δόμος

ἕτοιμος ἡμῖν ένδιαιτᾶσθαι πάρα.

 

Πατρίδα μου δεν είναι κάποιος πύργος ή κάποια στέγη.

Ολόκληρη η γη είναι πολιτεία και οικία έτοιμη να στεγάσει τη ζωή μας.

Κράτης ο Κυνικός (στον Διογένη Λαέρτιο 6.98)

 

Αρκετοί, ολοένα και περισσότεροι όσο προχωρούσε η Ελληνιστική εποχή, στρέφονταν στη θρησκεία. Όχι στην πολιτική θρησκεία με τις δημόσιες τελετές· περισσότερο στις λατρείες, στην προσωπική σχέση με κάποια θεότητα - όχι πλέον αποκλειστικά ελληνική, αλλά και εισαγόμενη από την Ανατολή ή την Αίγυπτο με τις αναγκαίες προσαρμογές επί το ελληνικότερον.

 

Η λατρεία της θεάς Τύχης δεν άνθισε τυχαία τα χρόνια εκείνα. Όμως και η φιλοσοφία έδινε ανάλογες υποσχέσεις στον άνθρωπο, τον εκτεθειμένο στις ιδιοτροπίες της τύχης. Σε μια εποχή που ο άνθρωπος κινδύνευε να τον εξορίσει η πολιτική εξουσία, να τον αιχμαλωτίσουν οι πειρατές και να τον πουλήσουν σκλάβο (ας θυμηθούμε μόνο τον Πλάτωνα) ο Διογένης αποτίμησε ως εξής το κέρδος του από τη φιλοσοφία:

 

 “Αν μη τι άλλο, τουλάχιστον είμαι έτοιμος να αντιμετωπίσω όλες τις μεταπτώσεις της τύχης”.

 (στον Διογένη Λαέρτιο 6.63)

 

Όταν το άτομο αρχίζει να μην νιώθει ασφάλεια, όταν όλα όσα του προσέφεραν ασφάλεια (πατρίδα, πόλη, θεσμοί, αξίες) αλλάζουν, μπορεί να δελεαστεί ευκολότερα από τις υποσχέσεις που δίνουν τόσες λατρείες στους μυημένους, να ενταχθεί σε μια άλλου είδους κλειστή κοινότητα ή να απορρίψει τα νόμιμα της πόλης του. Μπορεί όμως και να νιώσει ελεύθερο από κάθε εσωτερικό και εξωτερικό περιορισμό και να διακηρύξει με παρρησία, όπως ο Διογένης, το μανιφέστο ενός επιθετικού και αυτάρκους (αν όχι αυτάρεσκου) ατομικισμού. Ο ατομικισμός αυτός απομακρύνεται ωστόσο από τη σωκρατική διδασκαλία, η οποία διατηρούσε δεσμούς με τη ζωή της πόλης:

 

Ἄπολις, ἄοικος, πατρίδος έστερημένος,

πτωχός, πλανήτης, βίον ἔχων τοῦφ' ἡμέραν.

 

Χωρίς πόλη, χωρίς σπιτικό, χωρίς πατρίδα,

ζητιάνος και πλανόβιος, ζω μέρα με τη μέρα.

(στον Διογένη Λαέρτιο 6.38)

 

Που να Γυρίζεις;

Ενας Περιπλανομενος Ειρωνευτης Φιλοςοφος: ο Κυνικος

  

4. Το νόμισμά σας είναι κάλπικο

 

Πρέπει να ήταν η χρονιά που έπεσαν οι Τριάκοντα τύραννοι στην Αθήνα, το 403 π.Χ., όταν γεννήθηκε στη Σινώπη του Πόντου ο Διογένης· μπορεί όμως να ήταν και η χρονιά που ανέβηκαν στην εξουσία. Έζησε πολλά χρόνια εκεί και βοηθούσε τον πατέρα του, υψηλά ιστάμενο τραπεζίτη· ίσως έγινε και ο ίδιος τραπεζίτης. Έτσι, όταν ο πατέρας του κατηγορήθηκε ότι παραχάραξε το νόμισμα της πόλης, ο τριανταπεντάχρονος Διογένης τον ακολούθησε στην εξορία. Το πιθανότερο είμαι ότι οι λόγοι της δίωξης ήταν πολιτικοί, μια και τότε (γύρω στο 370) πήρε την εξουσία ένας σατράπης.

 

Η φήμη του παραχαράκτη και του εξόριστου δεν τον εγκατέλειψε, αλλά και ο Διογένης δεν της χαρίστηκε. Την αντιμετώπιζε με χιούμορ και αντέτεινε στους κατηγόρους του ότι όλες οι αντιξοότητες του βγήκαν σε καλό. Όταν τον κορόιδευαν για το πάθημα της εξορίας, ο Διογένης τούς θύμιζε ότι χάρη σε αυτήν έφτασε στη φιλοσοφία.

 

 “Κι αν οι συμπολίτες μου στη Σινώπη με καταδίκασαν σε εξορία, εγώ τους καταδίκασα να ζήσουν στη Σινώπη”

(Διογένης Λαέρτιος, Φιλοσόφων βίων καί δογμάτων συναγωγή 6.49· το 6ο βιβλίο του Λαέρτιου αποτελεί βασική πηγή για τον κυνισμό).

 

Όταν ερχόταν η συζήτηση στη νόθευση του νομίσματος, ο καθένας που γνώριζε τον φιλόσοφο θα σκεφτόταν: ο Διογένης (όπως το γράφει από μόνος του σε ένα έργο του) υποτίμησε την αξία των νομισμάτων της πόλης του και υπέσκαψε την αξιοπιστία των χρηματικών συναλλαγών. Αυτό που επιχειρεί τώρα με τη φιλοσοφική του στάση είναι να ανατρέψει την αξία των νομίμων (των συνηθειών και των ηθών) της πόλης-κράτους, να νοθεύσει τους θεσμούς της κοινωνίας. Το δεύτερο είναι πολύ σοβαρότερο, και είναι το μόνο εξακριβωμένο. Την ιστορία με το νόμισμα όλοι την ακούμε ή τη διαβάζουμε (τότε ή και τώρα), αλλά δεν ξέρουμε αν είναι αληθινή. Ταιριάζει τόσο πολύ με αυτά που ήθελε να κάνει ο Διογένης και τα εξηγεί τόσο παραστατικά, που θα μπορούσε να είναι πλαστή.

 

Κάλπικη η ιστορία για το κάλπικο νόμισμα; Και οι άλλες ιστορίες για τον Διογένη; Κατέβηκε στην Αθήνα. Εκεί, καθώς λέγεται, ήταν μαθητής του Αντισθένη. Πιθανώς να ήταν. Εξάλλου, ποιος δεν επιζητούσε τότε (είτε ο ίδιος είτε οι συνεχιστές του) περγαμηνές που να αποδείκνυαν το ένδοξο παρελθόν του; Γιατί, αν ο Διογένης ήταν μαθητής του Αντισθένη, συνδέεται έμμεσα με τον δάσκαλο του Αντισθένη, τον Σωκράτη.

 

Σαν να μην έφτανε η εξορία, ο Διογένης μετά τον θάνατο του Αντισθένη έφυγε από την Αθήνα. Ταξιδεύοντας προς την Αίγινα, πιάστηκε από πειρατές και κατέληξε σκλάβος στην Κρήτη και τελικά στο σπίτι ενός πλούσιου Κορίνθιου, όπου ανέλαβε τη διαπαιδαγώγηση των γιων του.

 

Διάφορες μαρτυρίες τον θέλουν να μοιράζει τον χρόνο του στην Κόρινθο και στην Αθήνα, ή να βρίσκεται κατά καιρούς στα Μέγαρα, στην Ολυμπία, στη Σαμοθράκη, στη Ρόδο, στη Μίλητο και άλλες πόλεις.

 

Πολλές λεπτομέρειες δεν γνωρίζουμε για τη ζωή του Διογένη, εκτός αν η ζωή του είναι η συρραφή των περιστατικών που σώζουν διάφοροι συγγραφείς. Ας κρατήσουμε ότι αυτό που άρχισε με τον Διογένη, ο Κυνισμός, δεν ήταν Σχολή, με τον τρόπο που ήταν ο Πλατωνισμός, ο Στωικισμός και άλλες: οι Κυνικοί δεν διαδέχονταν ο ένας τον άλλο στη σχολαρχία, δεν παρέδιδαν μαθήματα, ούτε συνέθεσαν κάποιο φιλοσοφικό σύστημα.

 

5.      Και γιατί “σκύλοι”;

 

Το όνομά τους το πήραν οι Κυνικοί από τον σκύλο, τον κύνα. Επειδή ο χαρακτηρισμός αυτός είχε υποτιμητική σημασία (υποδηλώνει αναίδεια), εύκολα θα πιστεύαμε ότι τους βάφτισαν έτσι οι φιλοσοφικοί τους αντίπαλοι. Ακόμη κι αν είχε συμβεί αυτό, ο ίδιος ο Διογένης το αποδέχτηκε και αποκαλούσε τον εαυτό του “σκύλο”.

 

Η συμπεριφορά των Κυνικών είναι σαν του σκύλου, δηλαδή κυνική: είναι ωμά ειλικρινής, χωρίς υπεκφυγές, διακρίνει αμέσως φίλους και εχθρούς· είναι ταυτόχρονα και αναίσχυντη, δεν έχει ντροπές στις δημόσιες πράξεις, δεν έχει ντροπές σε καμία πράξη, γιατί όλες γίνονται δημοσίως.

 

Για τους Κυνικούς, η παρατήρηση της ζωής των ζώων φανερώνει ότι ο άνθρωπος έχασε την αλήθεια εξαιτίας του πολιτισμού, γιατί οι θεμελιώδεις αξίες του (στην πολιτική, στην ηθική, στη θρησκεία) είναι αντίθετες προς τη φύση. Ο πολιτισμός παραχάραξε τον φυσικό νόμο και θέσπισε τον θετικό νόμο που ισχύει στις πολιτείες· αυτό τον νόμο ο Διογένης προσπάθησε να τον υπονομεύσει. Παραχάραξε με τη σειρά του τις συνήθειες των πολιτών και πρόβαλε σαν υπόδειγμα τη φυσική ζωή, ακόμη και τη σκυλίσια. Δεν τόνισε τη λογική πλευρά του ανθρώπου (όπως π.χ. ο Αριστοτέλης), γιατί τον κανόνα τον δίνει η φύση. Ο άνθρωπος οφείλει να ζήσει σύμφωνα με τη φύση, όπως άλλωστε κάνουν οι σκύλοι και όλα τα ζώα.

 

Ο Διογένης χρησιμοποιεί τα ζώα ως παραδείγματα τόσο για λόγους διαπαιδαγώγησης (ας θυμηθούμε διδακτικούς μύθους, όπως τους αισώπειους) όσο και για να δείξει την ανωτερότητα της φύσης απέναντι στον πολιτισμό.

 

Η φύση, λοιπόν, διδάσκει· το ίδιο και οι άνθρωποι, αν τους παρατηρούμε. Ο Διογένης έβλεπε ότι μπορούμε να ζήσουμε χωρίς πολλά πράγματα τα οποία έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε απαραίτητα. Όταν έφτασε στην Αθήνα το ’σκάσε ο σκλάβος του, ο Μάνης. Παρηγορήθηκε με τη σκέψη ότι, αν ο Μάνης μπορούσε χωρίς τον Διογένη, τότε και ο Διογένης θα μπορούσε χωρίς τον Μάνη (Διογένης Λαέρτιος 6.55).

 

Την απλότητα την διδασκόταν και από τα παιδιά - κάτι παράξενο για έλληνα φιλόσοφο. Όταν είδε ένα παιδί να πίνει νερό με τα χέρια, πέταξε το κύπελλό του· κι όταν είδε κάποιο άλλο παιδί να παίρνει τις φακές του στη γούβα ενός ψωμιού, πέταξε την κούπα του (Διογένης Λαέρτιος 6.37).

 

6.      Διογένης: ένας σκύλος που γαβγίζει και δαγκώνει

 

Αντίθετα με τις άλλες σχολές, οι Κυνικοί δεν είχαν κάποιες βασικές διδασκαλίες η καταστατικά κείμενα τα οποία να αναλύσουν. Πρότυπά τους είχαν τους παραδειγματικούς βίους. IV αυτό οι αληθινοί τους ήρωες ήταν ο Ηρακλής και ο Οδυσσέας· και πολύ γρήγορα ο Διογένης, το μόνο ιστορικό πρόσωπο.

 

Ο Διογένης δεν ήταν ο δάσκαλος, ο συγγραφέας, ο φιλόσοφος - όπως ήταν ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Ζήνων. Ήταν το μυθικό πρόσωπο του Κυνισμού, γιατί η ίδια του η ζωή έγινε μύθος. Πολλές μικρές ιστορίες φτιάχτηκαν και κυκλοφορούσαν ευρέως στην αρχαιότητα για τον Διογένη. Τα πραγματικά περιστατικά της ζωής του χάθηκαν (αν ήταν ποτέ γνωστά) μέσα σε μια σειρά από ανέκδοτα, σκανδαλώδεις πράξεις και λεκτικά παιχνίδια που αποδόθηκαν στον πρώτο κυνικό.

 

Τα άλλα σκυλιά δαγκώνουν τους εχθρούς τους. Εγώ δαγκώνω τους φίλους μου, για να τους σώσω.

(στον Ιωάννη Στοβαίο, Ανθολόγιου 3.13.44)

 

Πολλές ιστορίες φαίνονται απλώς αστείες ή γελοίες - όπως τις πάρει κανείς. Και πράγματι, επιφανειακά η σημασία τους είναι αστεία· το συγκαλυμμένο νόημά τους έχει όμως κάποια οξύτητα. Έτσι ήταν ο λόγος των Κυνικών: “έμοιαζε με σκύλο που γλείφει και συνάμα δαγκώνει.”

 

Ο Διογένης και άλλοι Κυνικοί έγραψαν πολλά βιβλία. Δεν σώθηκαν, όπως δεν σώθηκαν εκατοντάδες άλλα φιλοσοφικά βιβλία των σύγχρονών τους και μεταγενέστερων σχολών. Αυτό που έμεινε είναι ιστορίες για τη ζωή τους - πιο ταιριαστό για εκείνους που τόνιζαν ότι σημασία δεν έχουν τα βιβλία αλλά ο τρόπος ζωής.

 

7.      Η κυνική άσκηση

 

Παρά την κριτική του στον πολιτισμό, ο Διογένης ήταν γέννημα της πόλης· η συμπεριφορά του ήταν αξιοπρόσεκτη ακριβώς επειδή επέλεξε να την εκθέσει στην αγορά. Δεν αποσύρθηκε, αλλά έπραττε σαν να είχε αποστολή να πείσει τους ανθρώπους να εξετάζουν τη ζωή τους, γιατί (όπως θα έλεγε και ο Σωκράτης) μια ζωή ανεξέταστη δεν αξίζει να την ζεις. Σε αυτόν θα μπορούσαν να βρουν καθοδήγηση οι συνηθισμένοι άνθρωποι, και όχι στις Σχολές του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Ο Διογένης αποσκοπούσε να προσφέρει μια τέχνη, μια ηθική πρακτική που θα οδηγούσε τον άνθρωπο στην ευτυχία.

 

Η μίμηση της ελευθερίας και της αυτάρκειας των ζώων είχε πολλαπλούς σκοπούς: να παραμερίσει τα εμπόδια που βάζει η κοινωνία στην ανθρώπινη ευτυχία, χωρίς όμως να μένει στην απλή ικανοποίηση των ενστίκτων και στην απάθεια· και να κατοχυρώσει την πλήρη ανεξαρτησία, που κάνει τον άνθρωπο σαν τους θεούς. Γι’ αυτό και ο Ηρακλής είναι το πρότυπο των Κυνικών· γιατί ήταν ένας θνητός που χάρη στους άθλους του πλησίασε τους θεούς.

 

Η αυτάρκεια και η ανεξαρτησία επιτυγχάνονται με την άσκηση και την παρρησία. Η άσκηση είναι δύο ειδών, σωματική και ψυχική. Η σωματική εξάσκηση προσφέρει ανοσία στις αναπόφευκτες αντιξοότητες της ζωής, δεν αντιστρατεύεται όμως τις κατάλληλες απολαύσεις. Η ψυχική άσκηση συμπληρώνει τη σωματική: μαθαίνει στον άνθρωπο να καταφρονεί τις ηδονές, κι αυτό είναι μια νίκη που προκαλεί μεγαλύτερη ηδονή. Έτσι ο Διογένης επαινούσε όσους σχεδίαζαν και ήθελαν να κάνουν κάτι, αλλά τελικά, και παρά την επιθυμία τους, δεν το έκαναν.

 

Με αυστηρή πειθαρχία, η σωματική εξάσκηση και η μίμηση υποδειγματικών πράξεων φέρνουν την εσωτερική ελευθερία, την ανεξαρτησία από εξωτερικούς καταναγκασμούς. Η άσκηση συμπληρώνεται με τη γνώση, και έτσι κατακτιέται η αρετή. Αλλά χωρίς την άσκηση, όπως τονίζουν οι Κυνικοί, τίποτε δεν μπορεί να επιτευχθεί (Διογένης Λαέρτιος 6.70-71).

 

8. Η πρακτική της παρρησίας

 

Οι Κυνικοί πίστευαν ότι η αλήθεια φαίνεται μέσα στη ζωή, τη δείχνει ο καθένας με τη ζωή του. Ο φιλοσοφικός βίος, ως βίος παραδειγματικός, χρειάζεται δημοσιότητα, ώστε να προβληθεί η αλήθεια με τρόπο που να γίνεται προσιτή σε όλους. Δύο κυρίως τρόπους χρησιμοποίησαν οι Κυνικοί, τον λόγο και τις πράξεις, το κήρυγμα και τη σκανδαλώδη συμπεριφορά.

 

(α) Οι Κυνικοί δεν απευθύνονταν σε κάποιο συγκεκριμένο κοινό, συγκεντρωμένο για να τους ακούσει. Δεν επιζητούσαν μικρά και επιλεγμένα ακροατήρια. Προτιμούσαν το πλήθος και το αναζητούσαν εκεί που μαζευόταν για άλλους λόγους: στα θέατρα, στις θρησκευτικές γιορτές, στους αθλητικούς αγώνες. Σε τέτοιες περιστάσεις ο κυνικός έβρισκε ευκαιρία να περάσει το δικό του μήνυμα, μέσα από το κήρυγμα - το κατεξοχήν είδος ομιλίας που (παρουσιάζεται σαν να) λέει την αλήθεια και απευθύνεται σε όλους.

 

Στα κηρύγματα των Κυνικών δεν περιέχονταν εποικοδομητικά στοιχεία, κάποια θετική διδασκαλία. Ήταν κυρίως μια επίθεση κατά των θεσμών που εμποδίζουν την ελευθερία και την αυτάρκεια κάθε ανθρώπου· μια κριτική των ηθικών αντιλήψεων και των μορφών συμπεριφοράς. Με τον τρόπο τους, και την ελευθεροστομία τους, κατάφερναν να προκαλέσουν ενδιαφέρον για φιλοσοφικά θέματα σε ανθρώπους εκτός φιλοσοφίας - κάτι που λίγοι το πετυχαίνουν.

 

Σε κάποιον που τον κορόιδευε επειδή έμπαινε σε ακάθαρτα μέρη, είπε ο Διογένης:

 

«Και ο ήλιος μπαίνει στα αποχωρητήρια, αλλά δεν λερώνεται.»

(στον Διογένη Λαέρτιο 6.63)

 

(β) Όσο καυστικά κι αν ήταν τα σχόλιά τους, οι Κυνικοί δεν έμειναν στα λόγια. Με τις πράξεις τους αμφισβητούσαν τις συνήθειες και τις γνώμες των πολλών, τους κανόνες της κοινωνικής ζωής.

 

Όταν ο Αλέξανδρος πλησίασε τον Διογένη και τον ρώτησε αν χρειαζόταν τίποτε, ο φιλόσοφος του απάντησε: “Να πας λίγο πιο πέρα από τον ήλιο, να μην τον κρύβεις.” Ο βασιλιάς θαύμασε τον φιλόσοφο για την περηφάνεια του και την περιφρόνηση της διαταγής (Πλούταρχος, Αλέξανδρος 14). Η αντίδραση, όμως, του βασιλιά δεν κρύβει ότι ουσιαστικά αντιστράφηκαν οι ρόλοι: αυτός που διέταξε δεν ήταν ο Αλέξανδρος, που ως απόγονος του θεού ήταν η προσωποποίηση του ήλιου, αλλά ο Διογένης, που είχε μια απλή φυσική σχέση με τον ήλιο, όπως κάθε άνθρωπος.

 

Ο Διογένης ήθελε να δείξει, επίσης, πόσο αυθαίρετοι είναι οι κανόνες που θέτουν οι άνθρωποι. Έτσι, μια φορά σε αγώνες, στα Ίσθμια, αυτοστεφανώθηκε σαν να ήταν νικητής. Όταν οι αξιωματούχοι προσπάθησαν να τον τιμωρήσουν, επειδή παραβίασε τον κανονισμό, ο Διογένης τους εξήγησε τη στάση του: “Εγώ πέτυχα πολύ πιο δύσκολη νίκη από εκείνους που στεφανώσατε εσείς· εγώ νίκησα τη φτώχεια, την εξορία, τα πάθη μου, ενώ οι αθλητές νίκησαν στο τρέξιμο και στην πάλη.” Εφάρμοσε τον κανόνα (τη στεφάνωση ως σημείο επιβράβευσης του νικητή) όχι εκεί που ήταν αποδεκτός από όλους, στους αγώνες του σώματος, αλλά εκεί που δεν ήταν, στον προσωπικό αγώνα. της ζωής· και αναρωτήθηκε γιατί να μην ισχύει και στα δυο είδη αγώνων - ειδικά στον πιο σημαντικό από τους δύο.

 

Ακόμη περισσότερο προκλητικός ήταν ο Διογένης όταν συνέδεε δύο κανόνες συμπεριφοράς που φαίνονταν αντίθετοι. Ενώ το να τρως μπροστά στους άλλους επιτρέπεται, δεν επιτρέπεται να επιδεικνύεις άλλες λειτουργίες του σώματος. Ρωτούσε: εφόσον το φαγητό είναι μια φυσική ανάγκη και μπορεί να ικανοποιείται δημοσίως, γιατί αυτό να μην ισχύει και για άλλες φυσικές ανάγκες; Και χωρίς να του απαντήσουν, προχωρούσε στην ικανοποίησή τους.

 

Η κυνική στάση, με παρωδία και σάτιρα, με πράξεις ελεύθερες, υπονομεύει την παράδοση και ανατρέπει τις αυθεντίες. Ίσως είναι περισσότερο μια “αρνητική ελευθερία”, μια προσπάθεια απαλλαγής από περιορισμούς. Αυτή η ελευθερία, η παρρησία είναι, για τον Διογένη, το κάλλιστον στους ανθρώπους.

 

Ποιος όμως θα μπορούσε να ακολουθήσει τέτοια ακραία παραδείγματα, ικανά να προκαλέσουν θαυμασμό αλλά κυρίως αποστροφή στους ανθρώπους, ειδικά σε όσους λόγω θέσεως, επαγγέλματος ή πεποιθήσεως είναι ή οφείλουν να δείχνουν σοβαροί;

 

9. Αυτόν τον φιλόσοφο ποιος θα τον πάρει;

 

Φιλοςοφοι για ΠοΥλημα του Λουκιανου

 

Ερμης: Θέλεις εκείνον τον βρωμιάρη τον Πόντιο;

Ζευς: Βεβαίως.

Ερμης: Εσύ με το δισάκι στον ώμο, ξεμπράτσωτε, για έλα από δω και κάνε έναν γύρο μπροστά μας. Πουλάω μια ζωή αντρίκεια, ενάρετη κι αρχοντική, μια ζωή ελεύθερη. Ποιος θα την αγοράσει;

Αγοραςτης: Τον φοβάμαι, έτσι σκυθρωπός και κατσούφης που είναι, μήπως με γαβγίσει μόλις τον πλησιάσω ή μήπως με δαγκώσει. Ε, φίλε! Από πού είσαι;

Διογένης: Από παντού.

Αγοραστησ: Τι εννοείς;

Διογένης: Βλέπεις έναν πολίτη του κόσμου.

Αγοραςτης: Κι έχεις κάποιες ειδικές γνώσεις; Ασκείς καμιά τέχνη;

Διογένης: Απελευθερώνω τους ανθρώπους και γιατρεύω τα πάθη. θέλω να κηρύττω την

                  αλήθεια και την παρρησία.

Αγοράς γης: Συγχαρητήρια! Κι αν σ’ αγοράσω, πώς θα μ' εκπαιδεύσεις; Διογένης: Πρώτα θα σ' απαλλάξω από την καλοπέραση, θα σ’ αφήσω στη στέρηση και θα σε ντύσω με κάπα· ύστερα θα σ’ αναγκάσω να πονάς και να κοπιάζεις· να κοιμάσαι καταγής, να πίνεις νερό και να τρως ό, τι τύχει· δεν θα νοιάζεσαι για γάμο, παιδιά και πατρίδα· θ’ αφήσεις το πατρικό σου σπίτι και θα μείνεις σε κανένα πιθάρι· το δισάκι σου θα 'ναι γεμάτο λούπινα. Και έτσι όπως θα ’σαι, θα λες ότι είσαι πιο ευτυχισμένος κι από το μεγάλο βασιλιά. Να ’σαι θρασύς και αναιδής και να τους βρίζεις όλους. Να κάνεις στα φανερά όσα οι άλλοι δεν θα τα ’καναν ούτε στα κρυφά. Τέτοια είναι η ευτυχία που σου τάζουμε.

Αγοραςτης: Φύγε από δω! Λες πράγματα απαίσια κι απάνθρωπα. Διογένης: Είναι όμως εύκολα, δικέ μου, κι όλοι τα μπορούν. Δεν σου χρειάζεται ούτε μόρφωση ούτε πολλά λόγια. Ο δρόμος προς τη δόξα είναι σύντομος.

Αγοραςτης: Δεν σε χρειάζομαι για τέτοια πράγματα. Μπορεί όμως με τον καιρό να γίνεις ναύτης ή κηπουρός - αν θελήσει, βέβαια, να σε πουλήσει αυτός εδώ για κάνα δυο τάλιρα, το πολύ.

Ερμης: Πάρ’ τον, χάρισμά σου. Ευχαρίστως να απαλλαγούμε από αυτόν· είναι τόσο ενοχλητικός, φωνάζει, βρίζει τους πάντες και τους αποπαίρνει.

 

10. Μα, είναι αυτό φιλοσοφία;

 

Οι Κυνικοί τις θεωρίες τις απέφευγαν, τα παραδοσιακά μαθήματα και τις επιστήμες (όπως τη γεωμετρία και την αστρονομία) τις απέρριπταν· σταθερές πεποιθήσεις που συγκροτούσαν ενιαίο συστηματικό σύνολο δεν είχαν· στα πρώτα τους χρόνια πίστευαν ότι δεν υπάρχει κάποιος ιδιαίτερος φιλοσοφικός σκοπός. Τι λογής φιλόσοφοι ήταν, λοιπόν, οι Κυνικοί;

 

Απλούστατα, δεν ήταν φιλόσοφοι! Έτσι υποστήριξαν αρκετοί, οι οποίοι και κατηγόρησαν τον Κυνισμό ότι δεν είναι σχολή σκέψης αλλά απλώς ένας τρόπος ζωής - πιθανώς ένα μέσο, που μπορεί να ταιριάζει στη μία ή την άλλη σχολή, δεν μπορεί όμως το ίδιο να προσφέρει το “τέλος”, τον σκοπό. Κάποιοι ονόμασαν τον Κυνισμό “σύντομο δρόμο για την αρετή”, άλλοι όμως “σύντομο δρόμο για την αλαζονεία” ή “για την κακή φήμη”. Οι Κυνικοί αντέστρεφαν τις κατηγορίες και ουσιαστικά αμφισβητούσαν στους άλλους το δικαίωμα να φέρουν το όνομα του φιλοσόφου.

 

Ό, τι κι αν τους καταμαρτύρησαν (αδίκως και δικαίως), ο δρόμος της κυνικής άσκησης ήταν απλός και δύσκολος: να ζεις φτωχός και να ικανοποιείς μόνο τις φυσικές σου ανάγκες. Ίσως η εικόνα του περιπλανώμενου με το δισάκι στον ώμο, το ραβδί και το τριμμένο πανωφόρι (όλα τα υπάρχοντά του) να φαινόταν και τότε γραφική στους πολλούς ή προσβλητική (και - γιατί όχι; - απειλητική) για τους θεματοφύλακες της φιλοσοφίας.

 

Είναι αλήθεια ότι πολλοί τσαρλατάνοι, περιπλανώμενοι κι εκείνοι, εμφανίστηκαν σαν φιλόσοφοι, πολλές φορές σαν Κυνικοί. Ήταν ίσως εύκολο και βολικό να παρουσιάζονταν σαν Κυνικοί. Για εκατοντάδες χρόνια αυτή η μορφή φιλοσόφου τριγυρνούσε στους δρόμους των ελληνιστικών βασιλείων και της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, εκθέτοντας και περιγελώντας ανθρώπους, προκειμένου να προκαλέσει την αντί­δρασή τους.

 

Η περιφρόνηση προς τους Κυνικούς εντάθηκε αργότερα, κυρίως στα αυτοκρατορικά χρόνια, όταν αναβίωσε ο κυνισμός και οι Κυνικοί άλλαξαν. Ήταν κατάλληλη εποχή για την αναβίωση αυτή: η ευμάρεια της Ρώμης πρόσφερε στα υψηλά κοινωνικά στρο3ματα πλούτο και χλιδή, και στους ηθικολόγους και στους σατιρικούς συγγραφείς άφθονες αφορμές να καταγγέλλουν τις υπερβολές. Ο ακραίος και ανατρεπτικός ασκητισμός των Κυνικών σόκαρε τους Ρωμαίους. Έτσι, βρέθηκε σχετικά εύκολα ακροατήριο για τον Κυνισμό, που από τη μία πλευρά πολεμούσε τη δεισιδαιμονία και την ηθική διαφθορά και από την άλλη προέτρεπε για επιστροφή στη φύση, σε μια πρωταρχική απλότητα πριν από κάθε παρέμβαση πολιτισμού.

 

Δεν ήταν λίγοι όσοι περιφρονούσαν “αυτά τα ζωώδη, σιχαμερά και ακαλλιέργητα άτομα”, που μιλούσαν και ζούσαν ανάρμοστα, διαφθείροντας τη φιλοσοφία και τους ανθρώπους.

 

Όμως αρκετοί ήταν και όσοι κατάλαβαν και ξεχώρισαν τους Κυνικούς σε δυο ομάδες: σε εκείνους που το μόνο που είδαν ήταν τα εξωτερικά σημάδια της εμφάνισης και της συμπεριφοράς των Κυνικών, και τα υιοθέτησαν για την ευχαρίστησή τους ή από ματαιοδοξία· και σε εκείνους που μιμήθηκαν πρώτα την καρτερικότητα του Διογένη, την αντοχή του στους κόπους, το ψυχικό του μεγαλείο.

 

Τον 4ο αιώνα μ.Χ. ο Ιουλιανός, με την αυστηρή κριτική του στους απαίδευτους Κυνικούς, θυμίζει ότι, για τον Διογένη, τις προκλητικές πράξεις έχει δικαίωμα να τις αποτολμά μόνο εκείνος που έχει πρώτα κυριαρχήσει στην ηδονή και το πάθος. Αλλιώς, όπως τα σοφά λόγια στο στόμα των ανόητων δεν είναι σοφά, έτσι και οι αναίσχυντες πράξεις όταν τις κάνουν αναίσχυντοι είναι απλώς αναίσχυντες - τίποτε παραπάνω.

 

11. Οι ελαφροί ας με λέγουν ελαφρό

 

Ο Διογένης από τη Σινώπη του Πόντου, ο Κράτης από τη Θήβα, ο Δημώναξ από την Κόπρο, ο Περεγρίνος και άλλοι ογδόντα γνωστοί Κυνικοί δεν κέρδισαν κάποια περίοπτη θέση στις ιστορίες της φιλοσοφίας. Ο Αριστοτέλης δεν καταδέχεται να κατονομάσει τον Διογένη, χαρίζοντάς του μόνο μια αναφορά με τη λέξη “κύων”. Ποτέ οι μεγάλοι φιλόσοφοι από την εποχή τους έως σήμερα δεν τους αντιμετώπισαν ευθέως ως συνομιλητές στα μεγάλα φιλοσοφικά ερωτήματα της μεταφυσικής, της κοσμολογίας, της γνωσιολογίας.

 

Και όμως η φιλοσοφική στάση τους είναι παρούσα σε όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας. “Και ποιος δεν έχει ακούσει για τον σκύλο από τη Σινώπη;” ρωτούσε το 380 μ.Χ. ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, ζώντας αποσυρμένος στην Καππαδοκία, όχι μακριά από τη γενέθλια πόλη του Διογένη. Ο Κυνισμός επηρέασε τη διαμόρφωση της στωικής φιλοσοφίας, πέρασε σε λογοτεχνικά είδη όπως η “διατριβή” και η σάτιρα, και δεν άφησε ανεπηρέαστο τον χριστιανισμό. Αποτελεί, κατά παράδοξο τρόπο, τη σωκρατική κληρονομιά, όπως εμμέσως παραδέχθηκε και ο Πλάτων αποκαλώντας τον Διογένη “έναν τρελαμένο Σωκράτη”. Η μορφή του Διογένη πρόβαλε σαν μια σύνθεση ασκητισμού και αναίδειας - σαν ένας νέος Σωκράτης.

 

Οι Κυνικοί έδειξαν ότι η σχέση του ανθρώπου με την αλήθεια, ή έστω με την προσωπική του αλήθεια, είναι κατόρθωμα ατομικό, ενίοτε και μοναχικό - αν και το πετυχαίνει ανάμεσα στους άλλους ανθρώπους. Υπήρξαν Κυνικοί που, δυναμωμένοι με την άσκηση, διακινδύνευσαν την προσωπική τους υπόληψη, παραβαίνοντας κανόνες κοινωνικούς. Όλα αυτά τα έκαναν, για να φέρουν τον καθένα αντιμέτωπο με την ανθρώπινη φύση του, απογυμνωμένο από τις ευκολίες αλλά και τις δυσκολίες της καθημερινότητας, του πολιτισμού. Άλλοι τούς είπαν φιλοσόφους, άλλοι τρελούς. Αυτοί απλώς επιδίωξαν να ταρακουνήσουν την αυταρέσκεια, την αυτοϊκανοποίηση όσων κατείχαν (ή νόμιζαν ότι κατείχαν) κάτι: οι πλούσιοι και οι ισχυροί το χρήμα και την κοινωνική καταξίωση, οι φιλόσοφοι τη γνώση, κάθε άνθρωπος τη βολή του.

 

Κανένας, ειδικά ο άνθρωπος που θέλει να νιώθει ασφάλεια (κοινωνική, πολιτική, συναισθηματική ή όποια άλλη) και επενδύει σε αυτήν, δεν θέλει δίπλα του κάποιον που διαρκώς να τον πειράζει, όχι απλώς να αμφισβητεί ή να κλονίζει τις χρόνιες πεποιθήσεις του αλλά να φέρεται προς αυτές σαν να είναι χρόνιες ασθένειες που επείγει η θεραπεία τους. Κανένας ίσως δεν θέλει δίπλα του έναν αναρχικό που κοροϊδεύει τις βεβαιότητες των άλλων και ποδοπατεί την υπεροψία τους (με κίνδυνο, βέβαια, να κατηγορηθεί και ο ίδιος για οίηση).

 

Οι Κυνικοί, αντίθετα από τις άλλες Σχολές, πίστεψαν ότι, για να φιλοσοφήσει κανείς, οφείλει να καταλάβει ότι η ζωή μέσα στον ανθρώπινο πολιτισμό είναι γεμάτη ασυνέπειες, αν συγκριθεί με τη φυσική ζωή. Γι’ αυτό προχώρησαν στη συνολική ρήξη με τον κόσμο των κοινωνικών συμβάσεων: τον απέρριψαν ολοκληρωτικά ως αντίθετο προς την ανθρώπινη φύση. Ωστόσο, δεν είχαν σκοπό ούτε προσπάθησαν να αναμορφώσουν την κοινωνική ή την πολιτική ζωή. Αρκέστηκαν συχνά σε έναν επιδεικτικό ασκητισμό, κάποτε μάλιστα στις αυλές και στους κύκλους των πλουσίων.

 

Η αναφορά στον Διογένη, η πίστη στο παράδειγμά του, στον τρόπο ζωής του και στις φιλοσοφικές αρχές του κράτησαν τους Κυνικούς για αιώνες, παρόλο που δεν συγκρότησαν ποτέ σχολή ούτε έδωσαν τόση σημασία στο να θεμελιώσουν με αυστηρά φιλοσοφικό τρόπο τις απόψεις τους. Τους άρεσε να πλάθουν ιστορίες για τον Διογένη, συναξάρια θαυμαστών πράξεων, αγιογραφικές επινοήσεις της παράδοσης. Ιστορίες σαν κι αυτή που μόλις τελείωσε.