Η λογικότητα του κόσμου και ο ορθός λόγος του σοφού: ΣΤΩΙΚΙΣΜΟΣ

ΣΤΩΙΚΙΣΜΟΣ: Η στωική σχολή ιδρύθηκε από τον Ζήνωνα στην Αθήνα, στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. Μολονότι η οργάνωσή της ήταν λιγότερο αυστηρή από της Ακαδημίας, επρόκειτο να αποτελέσει την επικρατέστερη φιλοσοφική σχολή μέχρι τον 3ο αιώνα μ.Χ. Συνήθως διακρίνουμε τρεις περιόδους του στωικισμού' τον πρώτο στωικισμό, κατά τον οποίο κυρίως οι τρεις πρώτοι διευθυντές, Ζήνωνας, Κλεάνθης και Χρύσιππος, διαμορφώνουν το όλο φιλοσοφικό σύστημα· το μέσο στωικισμό (δεύτερο ήμισυ του 2ου αιώνα π.Χ, - 1ος αιώνας π.Χ.), όπου, χάρη στο έργο του Παναίτιου και του μαθητή του Ποσειδώνιου, επιχειρείται κατά κάποιο τρόπο ένας συγκερασμός των στωικών φυσικών και κοσμολογικών θεωριών με τις αντίστοιχες πλατωνικές και αριστοτελικές και ο στωικισμός γίνεται η κυρίαρχη θεωρία στο πλαίσιο της άρχουσας τάξης της ρωμαϊκής δημοκρατίας· τέλος, τον ύστερο στωικισμό (εποχή της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας), οι κύριοι εκπρόσωποι του οποίου, ο Σενέκας, ο Επίκτητος και ο Μάρκος Αυρήλιος, ασχολούνται σχεδόν αποκλειστικά με ηθικά θέματα.

Η στωική φιλοσοφία ερμηνεύθηκε με δύο τρόπους αντίθετους αλλά απολύτως δικαιολογημένους· από μερικούς θεωρήθηκε υλιστική, δεδομένου ότι σύμφωνα με αυτήν τα πάντα, ακόμη και η ίδια η θεότητα, έχουν φύση υλική, ενώ από άλλους θεωρήθηκε ιδεαλιστική, εφόσον η κοσμολογία της, μολονότι “υλιστική” με την παραπάνω έννοια, αποσκοπεί στην αναγνώριση της ενδοκοσμικής παρουσίας ενός “νου”, ο οποίος αποκτά με τον τρόπο αυτό μια αξία την οποία δεν θα μπορούσαν να του δώσουν οι αισθήσεις.

 

1. Η φιλοσοφία ως “τέχνη τον βίου ” και το πρότυπο τον σοφού

 

Ο στωικισμός έχει ένα σημαντικό γνώρισμα κοινό με τις άλλες φιλοσοφίες που εμφανίστηκαν στις αρχές τvν ελληνιστικών χρόνων (τον κυνισμό, το σκεπτικισμό, τον επικουρισμό)· απαντά με τον ίδιο τρόπο στο ερώ­τημα για το ποιο είναι το πρώτο επίπεδο πραγματικότητας, το επίπεδο από το οποίο πρέπει να εκκινήσει ο φιλοσοφικός λόγος. Πρόκειται για το χώρο του ατομικού βίου, το πεδίο που αποτελείται από αυτό που είναι για όλους τους ανθρώπους το πλέον οικείο και σημαντικό· ο χώρος της αντίληψης του καθενός, οι διαπροσωπικές του σχέσεις, η πηγή των σωματικών καταστάσεων και των ατομικών αισθημάτων. Πιο συγκεκριμένα, οι Στωικοί υποστηρίζουν ότι κάθε τι πραγματικό είναι σωματικό, ακόμη και η ψυχή' τα γεγονότα παράγει η κίνηση των σωμάτων, ενώ η ζωή του καθενός είναι μία συγκεκριμένη ακολουθία γεγονότων. Ένα ακόμη κοινό σημείο του στωικισμού με τις άλλες ελληνιστικές φιλοσοφίες αφορά στη γενική σύλληψη της φύσης και του ρόλου της φιλοσοφίας· όλες τους συλλαμβάνουν τη φιλοσοφία ως “τέχνη του βίου” (με την έννοια που και η ιατρική είναι '‘τέχνη"). Αλλά η συγγένεια του στωικισμού με τις άλλες ελληνιστικές φιλοσοφίες σταματάει εδώ’ οι απαντήσεις του ήσαν διαφορετικές και συχνά αντίθετες. Από ιστορική άποψη, ο στωικισμός υπήρξε η φιλοσοφία που κυριάρχησε σε όλη την ελληνιστική εποχή· από την άποψη της κοινωνικής του απήχησης δικαιούται αναμφίβολα μία θέση δίπλα στον πλατωνισμό και τον αριστοτελισμό. Ο κυνισμός, ο σκεπτικισμός και ο επικουρισμός έμειναν, αντιθέτως, πάντοτε στο περιθώριο, και συχνά επικρίθηκαν δριμύτατα ως κοινωνικά απαράδεκτοι.

 

 

• Η ορθολογική τάξη τον κόσμου

 

Ο στωικισμός ξεκινά από μία βασική παραδοχή, που τον διαφοροποιεί ριζικά από τις υπόλοιπες ελληνιστικές φιλοσοφίες και τον φέρνει κοντά στον πλατωνισμό και τον αριστοτελισμό· το σύνολό των πραγμάτων που συνθέτουν τον κόσμο διέπεται και ενοποιείται από μια έλλογη τάξη. Αγαθό (ελευθερία και ευδαιμονία) για κάθε ον δεν είναι τίποτε άλλο παρά η ορθή ενσωμάτωση σε αυτή την τάξη. Είναι, όμως, σημαντικό να αντιληφθούμε την ιδιαιτερότητα της έλλογης τάξης των Στωικών σε σχέση με την αντίστοιχη του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Δεν πρόκειται, όπως συνέβαινε στον Πλάτωνα, για ένα επίπεδο καθαρού ορθολογισμού, χωρισμένου από τον κόσμο, που επιτρέπει μέσα στον κόσμο αυτό την ύπαρξη μιας διάστασης  αντιπαλότητας και αταξίας και το οποίο εγκαθιδρύει, ακριβώς λόγω αυτού του χωρισμού και αυτής της αντιπαλότητας το χώρο για την ύπαρξη του πολιτικού σχεδιασμού. Ούτε πρόκειται, όπως στον Αριστοτέλη, για το επίπεδο των ουσιωδών χαρακτηριστικών, που ορίζουν το είδος στο οποίο ανήκει κάθε ατομική ουσία, αφήνοντας, αφενός, κατά μέρος το σύνολο των τυχαίων ατομικών χαρακτηριστικών και θεμελιώνοντας, αφετέρου, για τον μεν άνθρωπο την ηθική της ατομικής αρετής, για τα δε μέλη της πόλης την ηθική των εξειδικευμένων κοινωνικών αρετών. Η έλλογη τάξη των Στωικών δεν αφήνει τίποτε έξω από αυτήν δεν αφήνει χώρο για συγκρούσεις μέσα στον κόσμο. Εκτείνεται, πράγματι, στη διάσταση του ατομικού και του συμβάντος και την αφομοιώνει ολοκληρωτικά· ταυτίζεται ακριβώς με την πλήρη σειρά των γεγονότων, θεωρούμενη ως η αναγκαιότητα που καθορί­ζει κάθε γεγονός και το συνδέει με όλα τα υπόλοιπα.

  

• Η ελευθερία τον σοφού

 

Δεδομένου ότι η πορεία των γεγονότων αποτελεί μια έλλογη τάξη, η στωική "τέχνη του βίου" δεν επιχειρεί να καταστείλει την πίεση του έξω κόσμου για να μας προστατεύσει από αυτήν δεν επιχειρεί, δηλαδή, να μας αποκόψει από τον κόσμο. Ο Στωικός δεν περιφέρεται έξω από την κοινωνική ομάδα, δεν σωπαίνει μακριά από το πεδίο των συζητήσεων, δεν φτιάχνει έναν προσωπικό κήπο για. να απομονωθεί εκεί. Εάν η πορεία τν γεγονότων είναι έλλογη, η αιτία της ανελευθερίας δεν μπορεί παρά να βρίσκεται εντός μας, στον τρόπο με τον οποίο αποδεχόμαστε τον αναγκαίο καθορισμό. Τα πάντα εξαρτώνται από το εάν αναγνωρίζουμε ή όχι την έλλογη φύση των γεγονότων. Αν δεν είμαστε σε θέση να το κάνουμε, θα δημιουργηθεί δυσαρμονία ανάμεσα σε αυτό που είμαστε, από τη μια, και στις φιλοδοξίες μας και τη θέλησή μας, από την άλλη· τότε θα εμφανιστούν τα πάθη. οι ταραχές. οι φόβοι, δηλαδή όλα όσα μας καθιστούν δυστυχισμένους και μας αφαιρούν την ελευθερία. Αν. αντιθέτως. είμαστε σε θέση να το κάνουμε, θα ζούμε μέσα μας μια ήρεμη και αρμονική ζωή. Υπάρχει μια στωική ρήση που εκφράζει με κάθε σαφήνεια την εσωτερική κατάσταση την οποία κάποιος πρέπει να κατακτήσει: «να θέλουμε αυτό που συμβαίνει» (συμπεριλαμβανομένου και γεγονότων όπως ο θάνατός μας). Το περιεχόμενο αυτής της ρήσης συμπίπτει με αυτό μίας άλλης: ὁμολογουμένως τῇ φύσει ζῆν  («να ζει κανείς σε συμφωνία με τη φύση »). Έτσι, η στωική ευδαιμονία και ελευθερία είναι άμεσα και σοφία και δεν έχει καθόλου πρόσχαρο χαρακτήρα· μοιάζει περισσότερο με την ίδια φυσικότητα με την οποία αναπνέουμε. Αυτό που έχει, λοιπόν, σημασία για το στωικό σοφό είναι η περιφρούρηση της εσωτερικής του διάθεσης, που τον καθιστά σοφό. Όλα τα άλλα-η δόξα και η αφάνεια, ο πλούτος και η φτώχια, η κοινωνική ελευθερία και η κοινωνική δουλεία- του είναι αδιάφορα. Κανένα από αυτά δεν έχει τη δύναμη να προσδιορίσει, είτε θετικά είτε αρνητικά, την εσωτερική του διάθεση που τον καθιστά σοφό, ελεύθερο και ευδαίμονα. Τίποτε δεν εμποδίζει, κατά τους Στωικούς, έναν δούλο να παραμείνει δούλος και ταυτόχρονα να είναι σοφός, ελεύθερος και ευδαίμων η μόνη προϋπόθεση είναι να θέλει αυτό που συμβαίνει, χωρίς να επιτρέπει στον εαυτό του να διαταράσσεται από τα πάθη.

 

• Ο στωϊκός κοσμοπολιτισμός
• Ο στωϊκισμός ως ιδεολογία των κυρίαρχων κοινωνικών τάξεων

 

Όλες οι φιλοσοφίες των ελληνιστικών χρόνων ήσαν -ακόμη κι αν δεν το δήλωναν-κοσμοπολιτικές, με την έννοια ότι ο ιδανικός τους αποδέκτης ήταν ο άνθρωπος στην πρωτογενή φυσική του κατάσταση, ανεξάρτητα από τις διάφορες εθνικές, πολιτιστικές και κοινωνικές διαφοροποιήσεις. Ο στωικισμός διακηρύσσει τον κοσμοπολιτισμό του ξεκάθαρα. Θα ήταν όμως, σφάλμα να το ερμηνεύσουμε αυτό ως πράξη με πολιτικές προεκτάσεις. Ο στωικός κοσμοπολιτισμός δεν είναι τίποτε άλλο παρά συνέπεια της παραδο­χής ότι η αναγνώριση του έλλογου χαρακτήρα των γεγονότων είναι ανε­ξάρτητη από τις κοινωνικές συνθήκες στις οποίες βρίσκεται κανείς. Δεδομέ­νου ότι η οδός προς τη σοφία δεν περνά από τη μεσολάβηση της πολιτικής, αλλά ριζώνει στη φύση του ανθρώπου, ο στωικός σοφός αισθάνεται πως έχει μια φυσική ομοιότητα με όλους τους συνανθρώπους του, ανεξάρτητα α­πό την εξουσία στην οποία τυχαίνει να είναι υποτελείς, και πως όλοι απο­λαμβάνουν μια κοινή ελευθερία. Γι΄ αυτό, ο στωικός σοφός, μολονότι κο­σμοπολίτης, μπορεί να συμμετέχει στους πολιτικούς θεσμούς, ακόμη και να κυβερνά, “εφόσον δεν παρεμποδίζεται”, δηλαδή με την προϋπόθεση ότι θα μπορεί να διατηρεί την προσωπική του ορθολογική διάθεση και αυτονομία.

Αυτός ο τύπος σοφού, η σοφία του οποίου ριζώνει στη φύση και καταρ­γεί με τον τρόπο αυτό τη σημασία των κοινωνικών κανόνων, μπορεί από ο­ρισμένες απόψεις να φανεί ότι πλησιάζει τον Κυνισμό. Πραγματικά, ο θεμε­λιωτής του στωικισμού, ο Ζήνωνας από το Κίτιο, υπήρξε μαθητής των Κυνικών και στην αρχή Κυνικός ο ίδιος· σε ένα νεανικό του σύγγραμμα ο Ζή­νωνας εξέφρασε την αδιαφορία του για ορισμένους από τους ουσιαστικότε­ρους κοινωνικούς κανόνες, όπως την απαγόρευση της αιμομιξίας και του κανιβαλισμού. Όμως, το νόημα του στωικισμού δεν ήταν αυτό· άλλωστε, η ταύτιση των κοινωνικών συμβατικοτήτων με το "κακό” και της φύσης με το “καλό” θα ήταν, σε τελική ανάλυση, αντιφατική προς τη στωική παρα­δοχή μιας έλλογης τάξης που αγκαλιάζει τα πάντα. Οι πολίτες των ελληνι­στικών βασιλείων, αρχικά, και της ρωμαϊκής δημοκρατίας, αργότερα, ανα­γνώριζαν συχνά τον εαυτό τους στον στωικό τύπο ανθρώπου, ιδωμένου α­πό μιαν άλλη οπτική γωνία: ιδωμένου, δηλαδή, αχς τύπο ανθρώπου που βρί­σκει μέσα στον ίδιο του τον εαυτό, μέσα στη σφαίρα της προσωπικής του ζωής τη ρίζα της ελευθερίας και της αυτονομίας του, και που εφοδιασμένος με την αυτονομία αυτή έχει πρόσβαση στη σφαίρα της πολιτικής, όπου θα λειτουργήσει διεκδικώντας κατά πρώτο λόγο αυτή την αυτονομία και, επο­μένως, κρίνοντας κάθε φορά τους πολιτικούς θεσμούς ανάλογα με το βαθ­μό συμβατότητάς τους με αυτή του τη διεκδίκηση. Σε αυτή την παραλλαγή του ο στωικισμός κατάφερε να γίνει η ιδεολογία της άρχουσας τάξης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας στο απόγειο της ακμής της. Αργότερα, στο στωι- κισμό θα καταφύγουν τα μέλη της συγκλητικής τάξης κατά την αρχική τους αντίθεση προς την αυτοκρατορία, η οποία θεωρείτο εξουσία που αρ- νείτο την ατομική αυτονομία- αυτό πάντως δεν εμπόδισε, έναν αιώνα αργό­τερα, όταν οι θεσμικές ισορροπίες της αυτοκρατορικής κοινωνίας είχαν πλέον αποκατασταθεί, έναν αυτοκράτορα, τον Μάρκο Αυρήλιο, να γίνει ο τελευταίος σπουδαίος Στωικός.

 

2. Το στωικό σύστημα: λογική, φυσική, ηθική

 

Οι πρώτοι τρεις ηγέτες του στωικισμού ήταν ο Ζήνωνας από το Κίτιο, ο Κλεάνθης και ο Χρύσιππος, στους οποίους οφείλεται η ολοκληρωμένη επεξεργασία των θεωριών της σχολής. Σήμερα πια δεν είμαστε σε θέση να δια­κρίνουμε με σαφήνεια την ιδιαίτερη συμβολή του καθενός. Αυτό οφείλεται στο ότι δεν έχουν σωθεί τα συγγράμματα τους, το περιεχόμενο των οποίων γνωρίζουμε μόνο από μεταγενέστερες μαρτυρίες. Αυτό, όμως, δεν θα αρ- κούσε για να καταστήσει την ιδιαιτερότητα της συμβολής του καθενός αδιάκριτη, εάν η στωική φιλοσοφία δεν είχε λάβει ήδη από τον Ζήνωνα έντονα συστηματικό χαρακτήρα και αν ο Κλεάνθης και ο Χρύσιππος δεν είχαν ουσιαστικά επιδιώξει να ολοκληρώσουν, να βελτιώσουν σε επιμέρους σημεία και να καταστήσουν περισσότερο συνεκτικό το ίδιο σύστημα, διατηρώντας αναλλοίωτες τις βασικές δομές του. Μία τόσο αυστηρή συστηματικότητα είναι σύμφωνη με τη θεμελιώδη στωική παραδοχή ότι η πραγματικότητα είναι ένα σύνολο με τόση συνοχή, ώστε κάθε σημείο του ή πτυχή του να είναι πλήρως ενταγμένο στη γενική τάξη. Αυτό σημαίνει ό­τι κάθε φιλοσοφική πρόταση συνδέεται άρρηκτα με τις υπόλοιπες και ότι, κατά συνέπεια, μια άρνησή της θα έθετε υπό αμφισβήτηση όλο το σύστη­μα. Μόνο για παιδαγωγικούς λόγους οι Στωικοί χώριζαν το φιλοσοφικό τους σύστημα σε τρία μέρη, τη λογική, τη φυσική και την ηθική.

  

• Η στωϊκή λογική: σημαίνον, σημαινόμενο, πράγματα

 

Αυτό που οι Στωικοί ονομάζουν “λογική” περιλαμβάνει πολύ περισσό­τερα πράγματα απ’ όσα σήμερα αποδίδουμε στον όρο. Αντικείμενό της ή­ταν το πώς εκδηλώνεται η τάξη της πραγματικότητας μέσα στους λόγους και τη γνώση. Η στωική λογική περιλάμβανε, κατ' αρχήν μία θεωρία περί γλώσσας. Σε σύγκριση με τον Αριστοτέλη, σύμφωνα με τον οποίο η γλώσσα εφάπτεται φυσικά με τα πράγματα και, συνεπώς, η ανάλυση της πρώτης συνιστά οδό άμεσης πρόσβασης στη γνώση της δομής των δεύτερων, η στωική λογική εισάγει μία σημαντική καινοτομία: αρνείται ότι η γλώσσα παραπέμπει ευθέως στα πράγματα. Για να εξηγήσουν αυτό το σημείο, οι Στωικοί, επικαλούνται την περίπτωση ενός Έλληνα που λέει σε έναν Έλληνα και σε ένα βάρβαρο τη λέξη, π.χ., «ίππος». Και οι δύο συνομιλητές συλλαμβάνουν τον ήχο «ίππος», και οι δύο γνωρίζουν το αντικείμενο « Ίππος»· όμως, ο πρώτος καταλαβαίνει αυτό που ακούει, ενώ ο δεύτερος ό­χι. Ανάμεσα στην άρθρωση του σημαίνοντος, που είναι ο ήχος, και στο α­ντικείμενο βρίσκεται, συνεπώς, το επίπεδο του σημαινόμενου, που είναι ο χώρος όπου συντελείται η κατανόηση·  χωρίς  γνώση του σημαινόμενου ο ή­χος δεν μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο του πράγματος. Έχοντας απομο­νώσει το επίπεδο του σημαινόμενον, οι Στωικοί εισήγαγαν το πεδίο του λεκτοῡ. Το λεκτον είναι ό, τι από το σημαινόμενο παραμένει αναλλοίωτο σε μία μετάφραση· ταυτόχρονα είναι το έλλογο και αντικειμενικό, και συνε­πώς καθολικά κατανοητό, περιεχόμενο της γλωσσικής σήμανσης. Σε μια μετάφραση όχι μόνο αλλάζει εντελώς η άρθρωση της σημαίνουσας λέξης, αλλά απαλείφονται οι ασάφειες, οι ενδεχόμενες αμφισημίες και κάθε σημασιολογική αχλύ, που διαφέρουν από γλώσσα σε γλώσσα και από πολιτισμό σε πολιτισμό. Αυτό που απομένει είναι αυτό που καθιστά δυνατή όχι μόνο τη μετάφραση, αλλά την ίδια την επικοινωνία και την κατανόηση· είναι αυτό που αναφέρεται στο αντικείμενο και αυτό που θέλει να πει καθένας που αρθρώνει λόγο.

  

• Η στωϊκή λογική: το συμπέρασμα

 

Αυτή η θεωρία επέτρεψε στους Στωικούς να διακρίνουν, για πρώτη φορά, σαφώς τη γραμματική από τη λογική με τη στενή έννοια της λέξης. Η γραμματική έχει ως αντικείμενο τις σημαίνουσες δομές των υπαρκτών γλωσσών με τις ιδιαιτερότητες τους (η μελέτη της γραμματικής αναπτύχθη­κε κατά την ελληνιστική εποχή, χάρη στο στωικό ενδιαφέρον γι' αυτήν). Η λογική με τη στενή έννοια (την οποία οι Στωικοί προτιμούσαν να αποκαλούν “διαλεκτική”) έχει, αντιθέτως, ως αντικείμενο τα λεκτά, κατά το ότι ενδέχεται να είναι τόσο αληθή όσο και ψευδή. Δεν είναι όλα τα λεκτά αλη­θή ή ψευδή· για παράδειγμα, μια διαταγή ή μια προσευχή έχουν ένα έλλογο περιεχόμενο και μπορούν να μεταφραστούν, αλλά δεν είναι ούτε αληθείς ούτε ψευδείς. Η ελάχιστη λογική μονάδα είναι εκείνος ο συνδυασμός λέξε- ων που μπορεί να χαρακτηριστεί αληθής ή ψευδής (για παράδειγμα: «Υπάρχει καπνός»· «Αυτή η γυναίκα έχει γάλα»)· πρόκειται στην ουσία για αυτό που σήμερα ονομάζουμε "πρόταση". Η στωική λογική μελετά με ακρίβεια τις τυπικές προϋποθέσεις που απαιτείται να πληρούνται, ώστε οι συνδέσεις μεταξύ πολλών απλών προτάσεο)ν να είναι αληθείς· μελετά δη­λαδή τα τυπικώς έγκυρα συμπερασματικά σχήματα. Ιδού δύο παραδείγμα­τα του βασικότερου στωικού συμπερασματικού σχήματος:

 

Αν υπάρχει καπνός, τότε υπάρχει φωτιά·

υπάρχει καπνός· άρα υπάρχει φωτιά.

 

Αν μία γυναίκα έχει γάλα, τότε έχει γεννήσει·

αυτή η γυναίκα έχει γάλα· άρα έχει γεννήσει.

 

Με την αντικατάσταση τιον περιεχομένων των προτάσεων, που διαφέ­ρουν στα δύο παραδείγματα, με σύμβολα (όπως έκαναν οι Στωικοί), φθά­νουμε σε μια τυπική δομή αυτού του συμπεράσματος: Αν ρ. τότε q· ρ· άρα q. Οπως είπαμε όταν μιλούσαμε για τη λογική του Αριστοτέλη, εδώ έχουμε έ­να έγκυρο συμπέρασμα, δηλαδή ένα συμπέρασμα του οποίου η λογική α­λήθεια είναι ανεξάρτητη από την πραγματική αλήθεια των προκειμένων.

Όμως, η αναλογία της στωικής με την αριστοτελική λογική, σταματάει εδώ. Στην περίπτωση της αριστοτελικής λογικής, τα σύμβολα με τα οποία διατυπωνόταν ο συλλογισμός αντικαθιστούσαν καθολικές έννοιες -θνη­τούς, ζώα, ανθρώπους. Η αριστοτελική λογική μηχανή υπαγόρευε, διά της αναλυτικής οδού, τους τρόπους με τους οποίους η μία εμπεριείχε την άλλη. Με τον τρόπο αυτό διατεινόταν ότι αποκαλύπτει τη δομή του πραγματικού' τοποθετώντας τις καθολικές πραγματικότητες τη μια μέσα στην άλλη, σκιαγραφούσε και οργάνωνε το όλο επίπεδο των επιμέρους ουσιών, το ο­ποίο αποτελούσε το σταθερό πλέγμα που είναι. Άλλωστε η αριστοτελική λογική δεν αποτελούσε εργαλείο επιστημονικής ανακάλυψης, αλλά ανα­διατύπωνε αυτό που ήταν ήδη γνωστό διά άλλων οδών, εκτός λογικής, προ- κειμένου να του προσδώσει συνοχή. Στην περίπτωση, τώρα, της στωικής λογικής τα σύμβολα αντικαθιστούν προτάσεις, δηλαδή περιγραφές γεγονό­των και περιστατικών: «Υπάρχει καπνός», «Υπάρχει φωτιά» κ.τ.λ. Τα στωικά συμπερασματικά, σχήματα στοχεύουν να ανακαλύψουν πράγματα ά­γνωστα· αν δω μια γυναίκα που έχει γάλα, συμπεραίνω ότι έχει γεννήσει, μολονότι δεν το γνωρίζω (άμεσα). Με αυτό τον τρόπο, γεγονότα που δεν μπορούν να παρατηρηθούν μπορούν να επαληθευθούν επιστημονικά. Αντι- στρόφως, ο στωικός συλλογισμός δεν είναι δεσμευτικός από οντολογική ά­ποψη. Η πρώτη προκείμενη του παραπάνω σχήματος είναι υποθετική πρό­ταση· η πρόταση αυτή καταφάσκει μια σχέση συνεπαγωγής μεταξύ δύο α­πλών προτάσεων αν αυτή η σχέση είναι έγκυρη και η δεύτερη προκείμενη είναι αληθής, τότε το συμπέρασμα είναι αληθές. Αλλά (απλοποιώντας) σε αυτή τη σχέση η πρώτη προκείμενη («Υπάρχει καπνός») είναι σημείο του συνεπαγόμενου («Υπάρχει φωτιά»)· πίσω από αυτές μπορούν να υπάρχουν διαφορετικές ή και αντίθετες πραγματικές σχέσεις. Για παράδειγμα, ένα α­ποτέλεσμα μπορεί να παίξει το ρόλο σημείου της αιτίας, αλλά και μια αιτία μπορεί να παίξει το ρόλο σημείου του αποτελέσματος. Η στωική λογική α- σχολείται με προτάσεις, θεμελιώνοντας αναγκαίους δεσμούς ανάμεσα στα γεγονότα που αυτές περιγράφουν και διευρύνοντας τον ιστό της σύνδεσης δεν αποκαλύπτει τη δομή του πραγματικού.

  

• Θεωρία της γνώσης: αισθήσεις και αναπαραστάσεις

 

Η εφαρμογή αυτού του λογικού μηχανισμού στο πεδίο της πραγματικό­τητας απαιτεί να ορισθούν ο τρόπος με τον οποίο φθάνουμε στη γνώση των γεγονότων και ο τρόπος με τον οποίο προσδιορίζεται ότι μια πρόταση που αφορά σε ένα γεγονός είναι αληθής. Οι Στωικοί ενέτασσαν στη λογική ε­κείνο το μέρος της φιλοσοφίας τους, που σήμερα μάλλον θα ονομάζαμε γνοχηολογία. Η γνώση πηγάζει από την αίσθηση, που είναι το αποτέλεσμα που έχει μια σωματική κίνηση πάνω στην ψυχή (η οποία είναι, επίσης, σω­ματική). Αυτό το αποτέλεσμα είναι για την ψυχή, από φυσική άποψη, «αλ­λοίωσή» της και, από λογική άποψη, “αναπαράσταση” του σώματος που την προκάλεσε. Μετά από αυτήν υπάρχουν στην ψυχή τρεις επιπλέον φά­σεις της γνωστικής διαδικασίας· η συγκατάθεσίς, με την οποία η ψυχή ανα­γνωρίζει ότι η αναπαράσταση συμφωνεί με αυτό που την προκάλεσε, η κα­τάληψης, με την οποία η αναπαράσταση μετατρέπεται στην πρόταση που περιγράφει αυτό που την προκάλεσε, και η γνώσις η επιστήμη, με την οποία η αναπαράσταση εντάσσεται σε ένα ολόκληρο πλέγμα παραστάσεων. Αυ­τό που εγγυάται την εγκυρότητα της διαδικασίας αυτής, κυρίως στο ευαίσθητο σημείο όπου δίνεται η συγκατάθεσις στην αναπαράσταση, με άλλα λόγια αυτό που αποτελεί το κριτήριον άληθείας, είναι για τους Στωικούς η δυνατότητα κατανόησης της αναπαράστασης (καταληπτική φαντασία), δηλαδή η προφάνεια (ενάργεια.) που τη διακρίνει από τις άλλες αναπαρα­στάσεις, για να μετατραππ σε πρόταση και να ενταχθεί στον ιστό της επι­στήμης. Η “καταληψιμότητα” αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηριστικό γνώρι­σμα της αναπαράστασης και, γι’ αυτό, όταν είναι παρούσα, υποχρεώνει την έλλογα διατεταγμένη ψυχή να δώσει τη συγκατάθεσή της, οπότε η α­ναπαράσταση δεν είναι αυθαίρετη. Στα όνειρα, για παράδειγμα, έχουμε α­ναπαραστάσεις, αλλά δεν είναι σαφώς καταληπτές· γι’ αυτό δεν τις εγκρί­νουμε. Στην αντίθετη πλευρά βρίσκονται οι αναπαραστάσεις που εγκρί­νουμε και κατανοούμε.

  

• Η αντιστωική πολεμική της Ακαδημείας

 

Η στωική θεωρία της γνώσης δέχθηκε δριμύτατες επιθέσεις από τους σχολάρχες της μέσης Ακαδημίας· ο Αρκεσίλαος από την Πιτάνη στράφηκε κατά του Ζήνωνα και του Κλεάνθη· ο Καρνεάδης, αργότερα, κατά του Χρύ­σιππου. Και οι δύο Ακαδημεικοί σκοπό τους είχαν να καταρρίψουν ολόκλη­ρο το στωικό οικοδόμημα χτυπώντας τα θεμέλιά του, δηλαδή την οδό που ξεκινά από την παράσταση, περνά από την σνγκατάθεαιν και καταλήγει στη μετατροπή της σε στοιχειώδη πρόταση. Ο Αρκεσίλαος και ο Καρνεάδης αμφισβητούν ακριβώς την ύπαρξη ενός σαφούς και καθολικά έγκυρου κριτηρίου, που να υποδεικνύει σε ποιες περιπτώσεις το πέρασμα μπορεί να πραγματοποιηθεί σίγουρα και ανώδυνα, και συμπεραίνουν ότι η συγκατά­θεση δεν είναι σε καμιά περίπτωση πραγματικά δικαιολογημένη και, επομέ­νως, πρέπει να μένα διαρκώς σε εκκρεμότητα. Αυτή η πολεμική δεν διεξάγε­ται στο όνομα ενός εναλλακτικού γνωσιολογικού μηχανισμού· απεναντίας, ουσιαστικός σκοπός των Ακαδημεικών είναι να αποδείξουν ότι κανένας μη­χανισμός δεν μπορεί να λειτουργήσει. Πέρα από τη χρήση σωρείας τεχνικών όρων, για την οποία οι Ακαδημεικοί καμάρωναν, το μεγαλύτερο μέρος της ανατρεπτικής τους τακτικής στηριζόταν σε μια σειρά αντιπαραδειγμάτων, τα οποία αντιπαρέτασσαν συστηματικά στα παραδείγματα της στωικής γνωσιολογίας. Τόσο ο Αρκεσίλαος όσο και ο Καρνεάδης ανέτρεξαν για το σκοπό αυτό στα διαλεκτικά μέσα του Πύρρωνα.

  

• Οι κοινές έννοιες

 

Η συγκεκριμένη κριτική αφορούσε κατά πρώτο λόγο στο ρόλο του σο­φού στο ζήτημα της γνώσης. Αν η έλλογη διάταξη της ψυχής του σοφού δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να εγγυηθεί για την αλήθεια των παραστά­σεων, τότε ο στωικός σοφός δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι κατέχει την αλή­θεια περισσότερο απ’ όσο οι μη σοφοί. Επιπλέον, ολόκληρη η στωική λογι­κή μηχανή έμοιαζε να δουλεύει μάταια, δεδομένου ότι η εφαρμογή της στο είναι απαιτούσε παραστάσεις αληθείς. Κατά δεύτερο λόγο, η αδυναμία μας να φθάσουμε σε βεβαιότητα για οποιαδήποτε παράσταση ισοδυναμούσε με απόρριψη της αξίας των κοινών εννοιών ή προλήψεων, δηλαδή των εννοιών και ιδεών που οι Στωικοί ισχυρίζονταν ότι ήσαν καθολικά γνωστές, ως ρι­ζωμένες στο γνωστικό μέρος της ψυχής καθ' εαυτό, και που ήσαν γι’αυτό ικανές να αποκαλύψουν τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά τού είναι (η σπου­δαιότερη από αυτές ήταν η ιδέα της ύπαρξης Θεού). Οι κοιναί εννοια ή προλήψεις ήσαν για τους Στωικούς μια απολύτοος απαραίτητη οδός για τη γνώση των πραγμάτων, δεδομένου ότι η λογική τους δεν αναπαρήγε τη δο­μή του πραγματικού. Εύκολα καταλαβαίνουμε, λοιπόν, γιατί η διαμάχη με­ταξύ των σχολών επικεντρώθηκε ως επί το πλείστον σε αυτό το σημείο.

  

• Η στωϊκή φυσική: το πνεύμα          

 

      Η στωική φυσική είχε ως αντικείμενο, κατά πρώτο λόγο, τα γενικά χαρακτηριστικά του πραγματικού, τα οποία έπαιζαν, στη συνέχεια, ρόλο θε­ωρητικών αρχών και πλαισίων για τις επί μέρους επιστημονικές έρευνες (ιατρική, μετεωρολογία, αστρονομία κ.τ.λ.). Η στωική φυσική κορυφωνόταν σε μια θεολογία, που συνιστούσε ρητή καταγραφή της λογικής που συ­νέχει την ίδια την πραγματικότητα.

Η πραγματικότητα για τους Στωικούς είναι ένα σωματικό όλο απολύτως συνεχές· η αδιάσπαστη αυτή συνέχεια έχει ως αποτέλεσμα κάθε ση­μείο είναι απολύτως ενταγμένο στη δυναμική του συνόλου. Η σωματι- κότητα και η δυναμικότητα του πραγματικού είναι για τους Στωικούς στενά συνυφασμένες με τη θεμελιώδη ζωτικότητά του, που φθάνει ώς το τελευ­ταίο του σημείο και που. χάρη στη διαφοροποίηση, παράγει τα επιμέρους φυσικά πράγματα. Οι Στωικοί περιέγραφαν, μεταξύ άλλων, αυτή τη διαφο­ροποίηση ως το αποτέλεσμα της επίδρασης μιας ενεργητικής, ζωτικής αρχής πάνω σε μια παθητική· αλλά είναι σημαντικό να επισημάνουμε ότι αυτές οι δύο αρχές δεν ήσαν για τους Στωικούς δύο χωριστά, οντολογικώς αυ- τάρκη πράγματα νοούνταν ως δύο αντίθετοι και συμπληρωματικοί πόλοι του ζωτικού και δυναμικού όλου που απαρτίζει το σύμπαν η παρουσία του ενός είναι πάντοτε συνυφασμένη με την παρουσία του άλλου. Η ποικι­λία της φύσης για τους Στωικούς είναι η διαφοροποίηση μιας θεμελιώδους αδιάκοπης ενότητας και όχι το αποτέλεσμα της σύνθεσης αρχικά ξεχωρι­στοί στοιχείων.

Οι Στωικοί αποκαλούσαν την αδιαφοροποίητη σωματική φύση κυρίως πνεύμα (φύσημα, πνοή), λέξη που ενέχει τις έννοιες της ζωτικότητας και της ελαστικότητας.

Η ελαστικότητα του πνεύματος, ο τόνος του, είναι η πλευρά της ζωτικότητας πριν από την εμφάνιση της οργανικής ζωής. Διαφοροποιούμενος ο τόνος προκαλεί διαφορετικούς βαθμούς συνογής του πνεύματος, Κάθε επι- μφους πράγμα χαρακτηρίζεται από μια δική του συνοχή, που το κρατά ε­νωμένο. Μια πέτρα, για παράδειγμα, ή ένας ιστός ενός οργανισμού έχουν ίο καθένα τη δική του συνοχή, που είναι το αποτέλεσμα μιας δυναμικής ε­ξέλιξης μέσα στο πνεύμα, συνοχή που εισδύει εντός τους, τα διαφοροποιεί και τους προσδίδει την ταυτότητά τους. Τα φυτά, τα ζώα, οι άνθρωποι, έ­χουν με τη σειρά τους έναν εσωτερικό παράγοντα που τα κρατά. ενωμένα και τους προσδίδει την ταυτότητά τους· εδώ, όμως, ο παράγοντας αυτός δεν περιορίζεται στο συνεκτικό ρόλο, αλλά συντονίζει τα διάφορα μέρη της σωματικής τους οργάνοχτης. Για τα ζώα και τους ανθρώπους, η διάταξη αυτή είναι η ψυχή· η ψυχή των ανθρο^πων έχει έλλογη διάταξη, πράγμα, που λείπει από τα ζώα.

  

• Η αιτιότητα είναι πάντοτε εσωτερική

 

Τις αιτιώδεις σχέσεις, τώρα, μέσα σε αυτό τον κόσμο, που περιλαμβάνει επιμέρους σώματα, καθένα από τα οποία είναι εφοδιασμένο με μια δική του εσωτερική διάταξη και τα οποία βρίσκονται το ένα δίπλα στο άλλο χωρίς ν’ αφήνουν κενά, οι Στωικοί τις αντιλαμβάνονται με έναν τρόπο εξολοκλή- ρου πρωτότυπο. Η αιτία κάθε κίνησης ή μεταβολής είναι πάντοτε εσωτερική και εξαρτάται από το πώς η διάταξη ενός σώματος το κάνει να αντιδρά σε μια επαφή ή στην αίσθηση ενός άλλου πράγματος. Στην περίπτωση ενός ζώου αυτό είναι προφανές· αν, για παράδειγμα, ένας σκύλος δει κάτι που του προκαλεί φόβο, θα τρέξει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το πράγμα που τον φόβισε δεν είναι αιτία, αλλά μόνο συν-αιτία· αυτό που προκαλεί το φόβο και τη φυγή είναι η εσωτερική διάταξη του σκύλου. Ένα σώμα με διαφορετική διάταξη θα αντιδρούσε διαφορετικά και θα είχαμε άλλα απο­τελέσματα. Οι Στωικοί επέκτειναν αυτή την αντίληψη της αιτιότητας και στα ανόργανα σώματα· αν μια πέτρα, έλεγαν, που βρίσκεται σε κατηφόρα κατρακυλά λόγω μιας ώθησης, αυτό δεν εξαρτάται από την ώθηση, αλλά από τη μορφή της (αν είναι επίπεδη, δεν κατρακυλά). Αλλά η μορφή με τη σειρά της εξαρτάται, κατά κάποιον τρόπο, από τον τόνον που οδήγησε την πέτρα να έχει αυτή τη διάταξη και μορφή. Με αυτό τον τρόπο, οι Στωικοί ε- πιδίωκαν να περιλάβουν όλες τις καθαρά μηχανικές πλευρές της αλληλεπί- δρασης μεταξύ των σωμάτων, μέσα σε μια αντίληψη για τη φύση και την αιτιότητα, σύμφωνα με την οποία η πορεία των γεγονότων μοιάζει με το σύνολο των αλληλεπιδράσεων των κλειστών αυτορυθμιζόμενων συστημά- των. Έτσι, οι κινήσεις του ανόργανου κόσμου ερμηνεύονταν με βάση το πρότυπο της λειτουργίας των έμβιων όντων.

  

• Οικουμενική αναγκαιότητα

 

Από αυτή την αντίληψη προέρχεται και μία πλευρά της στωικής φυσι­κής που είναι σημαντική και για την ηθική. Η εσωτερική διάταξη, που σε κάθε περίπτωση είναι η κύρια αιτία των γεγονότων, είναι με τη σειρά xrjg αποτέλεσμα μιας προηγούμενης αιτιώδους αλυσίδας, που την έκανε να εί­ναι όπως είναι και να δρα όπιος δρα. Κάθε πράγμα είναι αυτό που είναι, διότι μια προηγούμενη δυναμική εξέλιξη το οδήγησε στην τωρινή του διά­ταξη. Επομένως, κάθε γεγονός (και, συνεπώς, ολόκληρη η πορεία των γεγο­νότων) είναι κάτι προκαθορισμένο και αναγκαίο, με την έννοια ότι δεν θα μπορούσε να συμβεί διαφορετικά. Αν δεχθούμε ότι μπορούσε, θα χρειαστεί να εισαγάγουμε για την εξήγηση αυτής της δυνατότητας έναν ανεξάρτητο αιτιώδη παράγοντα, δηλαδή ή ένα θεϊκό στοιχείο της ψυχής, που δεν θα περιορίζεται από τη σωματική δυναμική, ή μια μηχανική αιτιότητα ανεξάβτητη από την εσωτερική διάθεση. Και με τις δύο αυτές προϋποθέσεις θα εισαγόταν κάτι που διαφεύγει από τη σφαιρική δυναμική του πνεύματος και, έτσι, ολόκληρη η στωική φυσική θα κατέρρεε. Αλλά τότε. κάθε διάταξη, ενέργεια ή γεγονός οποιουδήποτε ατόμου είναι προκαθορισμένα. Αυτός ο προκαθορισμός, όμως, σύμφωνα με τους Στωικούς, δεν καθιστά την ηθική κενή νοήματος, ακριβώς επειδή το κάθε άτομο είναι ο παράγοντας του κα- θορισμού του: όπως είδαμε, η συμπαντική αναγκαιότητα πραγματώνεται μέσω του εσωτερικού κόσμου του καθενός. Γι’ αυτό, καθένας παραμένει υ­πεύθυνος για τις πράξεις του, οι οποίες εξαρτώνται από αυτό που ο ίδιος εί­ναι· το άτομο. λοιπόν, εξακολουθεί να υπόκειται σε ηθική αξιολόγηση και κρίση.

 

• Η κοσμολογία: η τελική “εκπύρωσις" και το “κοσμικόν πυρ ”

 

Η στωική κοσμολογία υιοθετεί, σε γενικές γραμμές, την κοσμολογία της προηγούμενης επιστήμης. Ο κόσμος είναι μια πεπερασμένη σφαίρα με πλή­ρη συνοχή, στο κέντρο της οποίας βρίσκεται η Γη και στο εξωτερικό μέρος της οποίας περιστρέφονται τα άστρα. Η κυριότερη καινοτομία της κοσμο- λογίας των Στωικών είναι η άρση του φυσικού χάσματος μεταξύ ουρανού και Γης την οποία είγε εισαγάγει ο Αριστοτέλης. Τα άστρα εντάσσονται στην ίδια ζωογόνο δυναμική που αγκαλιάζει τα γήινα πράγματα· για παρά­δειγμα, τα άστρα τρέφονται από τις εξατμίσεις των ωκεανών που βρίσκο­νται κάτω από αυτά. Από τους Στωικούς, ο Κλεάνθης απέδιδε στον Ήλιο έ­ναν ιδιαίτερο ρόλο: ο Ήλιος καθορίζει το συνολικό ρυθμό της ζωής. Αυτή η θεώρηση, αν από τη μια θεμελιώνεται πάνω στον προφανή συσχετισμό των ηλιακών κινήσεων με τον κύκλο των εποχών και τα βιολογικά φαινόμενα, από την άλλη επιτρέπει στο στωικισμό να ενσωματώσει σημαντικό μέρος των παραδοσιακών θρησκευτικών αναπαραστάσεων και, συνεπώς, να αυτοπροταθεί ως η φιλοσοφία που τις θεμελίωνε και δικαιολογούσε τις λειτουργίες τους. Η κύρια καινοτομία της στωικής κοσμολογίας είναι η θεωρία της τελικής εκπυρώοεως· η πορεία των γεγονότων κορυφώνεται σε μία στιγμή. κατά την οποία όλα καταλήγουν σε κοσμικόν πνο. Πρόκειται για ένα εί­δος τελικού θριάμβου της εγγενούς στον κόσμο ζωτικής δύναμης, του οποί ου η φωτιά είναι η ύψιστη εκδήλωση. Από την τελική εκπυρωοίν ξεκινά έ­νας νέος κύκλος γεγονότων, που θα είναι πανομοιότυπος με τον προηγούμε·· νο ώς και στις λεπτομέρειες· θα υπάρξει ξανά Σωκράτης, θα κατηγορηθεί ξανά για ασέβεια, θα καταδικαστεί ξανά σε θάνατο, θα πιει ξανά το κώνειο - και το ίδιο θα συμβεί με όλα τ’ άλλα πράγματα. Στη ρίζα αυτής της στωι- κής θεωρίας υπήρχε η θεωρητική αναγκαιότητα να αποδειχθεί ο κόσμος πε­περασμένος και στη διάσταση του χρόνου· μία επ’ άπειρον μεταβλητή πο­ρεία των γεγονότων θα καθιστούσε αβάσιμη τη θέση ότι η τωρινή πορεία των γεγονότων χαρακτηρίζεται από μια έλλογη και αναγκαία τάξη. Επίσης, οι κύκλοι πρέπει να συμπίπτουν μεταξύ τους γιατί, εφόσον διέπονται όλοι α­πό τη θεία πρόνοια, δεν μπορούν να αποδειχθούν καλύτεροι ή χειρότεροι α­πό τους άλλους, αλλά εξίσου τέλειοι.

  

• Η θεολογία: η θεότητα ως ορθολογισμός της φύσης

 

Η στωική φυσική κατέληγε σε μία θεολογία. Η στωική θεολογία δεν εί­ναι μία χωριστή επιστήμη, στενά συνδεδεμένη, έστω, με τη φυσική- είναι μία πλευρά της ίδιας της φυσικής. Πράγματι, ο στωικός θεός δεν διακρίνεται από τον κόσμο· αυτός δεν είναι παρά η διάσταση της λογικότητας του κόσμου που ενυπάρχει εντός του. Η ανάγκη και η ειμαρμένη (ή "μοίρα”, πε­πρωμένο) ήταν από κάποια άποψη για τους Στωικούς δύο ονόματα που δή­λωναν το ίδιο πράγμα: τη διάσταση της θείας λογικότητας· τα δύο καταλ­ληλότερα ονόματα ήσαν για τους Στωικούς Θεός και λόγος, που από την οπτική γωνία αυτής της κοσμικής θεολογίας συνέπιπταν. Ένα άλλο όνομα για αυτό τον κοσμικό θεό ήταν για τους Στωικούς το “Ζευς”· ταυτίζοντας τη σπουδαιότερη από τις παραδοσιακές θεϊκές μορφές με τον θεό τους, ενέ­τασσαν τη μορφή αυτή στη φιλοσοφία τους. Τ έλος, ο κοσμικός ορθός λό- γος αποκαλείτο “θεία πρόνοια”. Η ειμαρμένη, που μας επιφυλάσσει αυτή, είναι καλή, ακόμη κι αν εμείς δεν κατανοούμε το θετικό και ωφέλιμο χαρα­κτήρα της. Η στωική θεία πρόνοια ασχολείται με την ιδιωτική και καθημε­ρινή διάσταση της ζωής, από την οποία ο πλατωνικός και ο αριστοτελικός θεός απούσιαζαν. Αλλά για να γευθούν οι άνθρωποι τις ευεργεσίες της, εί­ναι απαραίτητη η στωική κατάληψις. Γι’ αυτό, η στωική θεία πρόνοια είναι πολύ διαφορετική από τη χριστιανική, η οποία επεμβαίνει μέσω μιας λυτρωτικής χάριτος, με σκοπό τη μεταμόρφωση της ζωής.

  

• Η ψυχή και ο λόγος

 

Η φυσική παρέχει στους Στωικούς τα θεωρητικά ερείσματα για την αν­θρωπολογία τους, στην οποία θεμελιώνουν την ηθική τους. Η ατομική ταυτότητα κάθε ανθρώπου, όπως κάθε πράγματος, προσδιορίζεται από μια ιδιαίτερη κατάσταση του παγκόσμιου πνεύματος. Κάθε άνθρωπος έχει μέσα του μια αργή που τον κρατά ενωμένο, διατηρεί την ταυτότητά του και του δίνει ζωή. Αυτή τη λειτουργία επιτελεί για τους ανθρώπους, όπως και για τα ζώα, η ψυχή. Σωματική και αυτή, είναι η ενεργητική διάσταση του πνεύματος που μας συγκροτεί. Διάχυτη παντού στον οργανισμό, είναι ο τό­πος όπου οι μηχανισμοί των αισθήσεων δημιουργούν τις παραστάσεις. Η ψυχή έγει μια “διευθύνουσα αρχή” (ἡγεμονικόν), ένα είδος κεντρικού διευ­θυντικού οργάνου, τοποθετημένου στην καρδιά, στο οποίο συρρέουν οι διαφορετικές παραστάσεις και το οποίο καθορίζει τις κινήσεις, τις πράξεις και τις συμπεριφορές μας. Αυτό που διαφοροποιεί τους ανθρώπους από τα ζώα είναι ο τρόπος με τον οποίο εκτελεί το ήγεμονικόν τη λειτουργία αυτή, η οποία μόνο στους ανθρώπους συμβαίνει σύμφωνα με τη λογική· οι άν­θρωποι. και μόνο αυτοί, διαθέτουν λόγον.

Στη στωική ψυχολογία, η δομή της ψυχής δεν είναι - και δεν θα μπορού­σε να είναι- αντινομική. Η ψυχή δεν μπορεί να ταράσσεται από κινήσεις α­νεξάρτητες από τη διευθύνουσα αρχή. πάνω στις οποίες η τελευταία χρειά­ζεται να επεμβαίνει κυριαρχώντας τες. Η λειτουργία μιας ψυχής του είδους αυτού θα ήταν το προϊόν της σύνθεσης ετερογενών παρωθήσεων προς δρά­ση, πράγμα που θα ήταν ασύμβατο με τις θεμελιώδεις προϋποθέσεις του στωικισμού. Γι’ αυτό, για τους Στωικούς, οι ψυχικές κινήσεις πρέπει να έπονται της λειτουργίας του ηγεμονικού. Οι Στωικοί διευκρίνιζαν το σημείο αυτό, λέγοντας ότι η πρωτογενής ζωτική παρόρμηση, που είναι παρούσα ή­δη από τη στιγμή της γέννησης και αποτελεί το κέντρο της ατομικής ταυτό­τητας, είναι μια παρόρμηση οίκειώσεως, δηλαδή αυτοελέγχου μέσω μιας συνολικής αντίληψης της ατομικής σωματικής ταυτότητας και, κατ’ επέ­κταση, ελέγχου του πεδίου όπου βρίσκεται το συγκεκριμένο άτομο. Αυτή η παρόρμηση καθορίζει ταυτόχρονα το ρόλο της “διευθύνουσας αρχής” ως του παράγοντα εκείνου που διατηρεί την ψυχή ενωμένη και αποτελεί την κινητήρια δύναμή της. Η ηδονή και η οδύνη είναι αποτελέσματα της λει­τουργίας του ηγεμονικού -αν αυτό δεν υπήρχε, δεν θα υπήρχαν ούτε αυτές. Όταν το βρέφος κατά την κύηση χωρίζεται από τη μητέρα του και εισέρχε­ται στο ψύχος, αισθάνεται οδύνη· αν επαναφερθεί στη θερμότητα, αισθάνε­ται ηδονή. Όμως, δεν θα αισθανόταν οδύνη, αν δεν είχε τη ζωτική παρόρ­μηση και τη συνολική αντίληψη του σώματός του, αν, επομένως, το ήγεμονικόν, που περιφρουρεί τη σωματική ταυτότητα, δεν αντιλαμβανόταν το ψύχος ως βλάβη -και ανάλογα όσον αφορά στην ηδονή.

  

• Η ηθική και η αποδοχή του κόσμου

 

Η λογική ικανότητα, η λογικότητα, δεν είναι έμφυτη στο ήγεμονικόν του ανθρώπου· αναδύεται στην ηλικία των δεκατεσσάρων ετών περίπου. Μετά το πέρασμα από αυτό το κατώφλι, που διαχωρίζει τους ανθρώπους α­πό τα ζώα (με τα οποία μοιάζουν τα μωρά), αρχίζει ο ηθικός λόγος να επε­νεργεί' από αυτή την ηλικία και έπειτα; ο άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίσει την ύπαρξη μιας εγγενούς λογικότητας στον κόσμο, η οποία προσδιορίζει όλα τα γεγονότα, τόσο τα δικά μας όσο κι εκείνα που αφορούν στους άλ­λους. Σε αυτό το σημείο του στωικισμού υπάρχει ένα παράδοξο. Η αναγνώ­ριση αυτή είναι έργο του ηγεμονικού, ρόλος του οποίου είναι η συντήρηση της ατομικής μας ζωής· η αναγνώριση αυτή, όμως, συνεπιφέρει την παρα­δοχή της λογικότητας ακόμη και σε αυτό που μας αφαιρεί τη ζωή - στην αρρώστια, για παράδειγμα και, κυρίως, στο θάνατο. Αυτό αποτελεί ένα πραγματικό άλμα στην ψυχική ζωή, και η δυνατότητά του εγκαθιδρύει μια ουσιαστική διαφορά του ανθρώπου από τα άλλα ζώα. Οι Στωικοί συγκρί­νουν τη συνθήκη εκείνου που έχει πετύχει αυτού του είδους την αναγνώρι­ση με τη συνθήκη εκείνου που έχει το κεφάλι έξω από το νερό, ενώ οι υπό­λοιποι το έχουν μέσα και πνίγονται, ανεξάρτητα από το αν βρίσκονται σε βάθος ενός ή εκατό μέτρων. Πράγματι, αυτό το είδος ψυχικής μεταστροφής μέσω του λόγον τοποθετείται, θα λέγαμε, στην καρδιά της στωικής φιλοσο­φίας. Χωρίς αυτό, ένα μεγάλο μέρος των στωικών θεωριών (η εσωτερική αι­τιότητα, η ειμαρμένη, η παρόρμηση συντήρησης της ζωής, η οποία συγκρο­τεί την ατομική ταυτότητα) θα έχαναν κάθε σημασία.

Η στωική ηθική μπορεί επομένως να συνοψιστεί σε ένα μοναδικό κανό­να: να διατηρείς λογική την αρχή που έχει καθοριστεί να διευθύνει τη ζωή. Προκύπτει συνεπώς ότι καλό είναι αυτή η διατήρηση και κακό ό,τι της ε­ναντιώνεται, ενώ ό,τι δεν έχει υπό το πρίσμα αυτό σημασία είναι άόιάφο- ρον. Η σοφία, η ευδαιμονία και η ελευθερία συμπίπτουν με αυτή τη λογικό τητα. Στην περίπτωση που κάποιος δεν αναγνωρίζει τη λογική φύση των γεγονότων (πράγμα πολύ συχνό), η ζωή του κυριαρχείται από τα πάθη και κυλάει μέσα στη δυστυχία. Τ α πάθη δεν είναι ανεξάρτητες κινήσεις του ανθρώπινου ψυχικού βίου, αλλά συνέπειες των εσφαλμένων κρίσεων του ηγεμονικού μας, ενός ελλείμματος λογικότητας. Αν δεν κατανοούμε την α- ναγκαιότητα ενός γεγονότος που μας επηρεάζει, αναπόφευκτα υπεισέρχε- ται μια δυσαρμονία ανάμεσα σε αυτό που είμαστε και σε αυτό που θέλου­με· και αυτό είναι πάθος. Αν την κατανοήσουμε, τότε δεν τιθασεύουμε το πάθος μας, αλλά το εξαλείφουμε. Όπως στην περίπτιοση της μηχανικής αι­τιότητας στη φυσική και της ψυχικής αιτιότητας των ηδονών, έτσι και εδώ οι Στωικοί εξαλείφουν κάθε εξωτερικό αιτιακό παράγοντα, υποβιβάζοντάς τον και καθιστώντας τον εξάρτημα της (καλής ή κακής) λειτουργίας αυτού που μας ρυθμίζει από μέσα μας.

 

3 Ο στωικισμός και η ιδεολογία τον ανθρωπισμού

 

Η θεωρητική επεξεργασία του φιλοσοφικού συστήματος των Στωικών κορυφώνεται και ολοκληρώνεται με τον Χρύσιππο. Η στωική ορθοδοξία θα πάρει στη συνέχεια την μορφή της αναδιατύπωσης των θέσεων του Χρύσιπ­που και την υπεράσπισή τους ενάντια στις επιθέσεις που εξαπέλυαν υπο- στηρικτές άλλων φιλοσοφιών. Στον περιορισμένο χώρο αυτών που ασχο­λούνταν με τη φιλοσοφία επαγγελματικά -των δασκάλων των σχολών- οι έ­ριδες αυτές συνεχίστηκαν, ουσιαστικά με τους ίδιους όρους, για μερικούς αιώνες, μέχρι την προοδευτική τους εξαφάνιση. Όμως, η σημασία του στωι- κισμού για τον ελληνιστικό και ρωμαϊκό κόσμο, ακόμη και η ίδια του η ι­στορία, δεν μπορούν να ερμηνευθούν από αυτή τη εξειδικευμένη οπτική γωνία. Αν ο στωικισμός υπήρξε, όπως ειπώθηκε, η κυρίαρχη φιλοσοφία της ελ_: ληνιστικής εποχής, αυτό οφείλεται στις απαντήσεις που έδινε στα αιτήματα όχι των φιλοσόφων αλλά των πρωταγωνιστών της κοινωνικής ζωής.

     

• Ο πολιτισμικός ρόλος του στωικισμού

 

Πρόκειται για τους πολίτες τοον ελληνιστικών αυτοκρατοριών και αργό­τερα του ρωμαϊκού κράτους' οι πολίτες αυτοί ήσαν ελεύθεροι χάρη στη κοι­νωνική τους θέση, ευγενείς και γαιοκτήμονες. Για αυτούς, η φιλοσοφία δεν ήταν επάγγελμα, ούτε μπορούσε να συνοδεύεται από ένθερμο ζήλο, σαν αυ­τόν που φαίνεται να απαιτεί η στωική σοφία. Η ζωή τους έχει μια ιδιωτική σφαίρα, την οικογένεια και τη διαχείριση της οικογενειακής περιουσίας, και μια δημόσια, όπου είναι υπάλληλοι των μεγάλων κρατικών μηχανι­σμών, ανώτεροι αξιωματούχοι. δικηγόροι, πολιτικοί. Αυτό που ζητούν από τη φιλοσοφία δεν είναι βέβαια ένα θεωρητικό σύστημα στέρεο σε όλους του τους αρμούς· αυτό που ζητούν είναι ένα γενικό πλαίσιο, εντός του οποίου τα διάφορα στοιχεία της εμπειρίας τους (οι γνώσεις και οι πολιτιστικές και θρησκευτικές παραδόσεις, αφενός, και τα φυσικά χαρακτηριστικά της ζω­ής, αφετέρου) να οργανώνονται και να αποκτούν νόημα. Θέλουν, επίσης, να βρουν τη δική τους ταυτότητα και το δικό τους ρόλο μέσα σε αυτό το πλαί­σιο και να ξεκαθαρίσουν τη σχέση ανάμεσα στα κοινωνικά καθήκοντα και την ιδιωτική σφαίρα. Αυτά τα εφόδια γενικής μόρφωσης θα φέρουν μαζί τους στη μελλοντική τους δραστηριότητα. Τα στοιχεία αυτά θα είναι που θα διακρίνουν τους μορφωμένους και τους ελεύθερους, θα αποτελούν τη βά­ση της επικοινωνίας των πολιτών μεταξύ τους και θα τους βοηθούν να εντα­χθούν σε ένα πλαίσιο κοινών αξιών. Η τεχνική πολυπλοκότητα των διάφο­ρων επιστημών δεν περιλαμβάνεται σε αυτό το επίπεδο σπουδών μπορούν να την οικειωθούν οι λιγοστοί εκείνοι που θα συνεχίσουν τις σπουδές τους σε επαγγελματικό επίπεδο.

Με την πάροδο του χρόνου, η στωική φιλοσοφία τείνει να αναδιοργα­νωθεί με βάση την ανάγκη να ικανοποιηθεί αυτή η παιδευτική αξίωση. Η λογική δεν σημειώνει πρόοδο μετά τον Χρύσιππο και σταδιακά περνάει σε δεύτερη μοίρα. Από τη φυσική αντλούνται, κυρίως, όσα στοιχεία φαίνο­νται αμεσότερα συνδεδεμένα με την ανθρωπολογία, την κοσμολογία και τη θεολογία. Το μεγαλύτερο μέρος του ενδιαφέροντος καταλαμβάνει τώρα η ηθική. Αυτή η εσωτερική αναδιάταξη οδηγεί σε φιλοσοφικές αλλαγές που είναι αρκετά σημαντικές, μολονότι συχνά παρουσιάζονται με τρόπο που υ­ποβαθμίζει τη σημασία τους.

  

• Μεταβολές της στωϊκής ηθικής

 

Ήταν δύσκολο να καρπωθεί κανείς τις πιο ριζοσπαστικές διατυπώσεις της στωικής ηθικής. Στη στωική παρομοίωση του αοφοϋ με τον άνθρωπο που έχει το κεφάλι του έξω από το νερό, η διαφορετική απόσταση όλων των άλλων από την επιφάνεια αντιστοιχεί στο διαφορετικό βαθμό ηθικότητας των συμπεριφορών τους. Αλλά αυτός ο βαθμός ήταν τελικά αδιάφορος, για­τί, όπως όλοι όσοι βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια του νερού πνίγονται, έτσι όλοι όσοι δεν είναι σοφοί είναι “μωροί", δηλαδή διανοητικά τυ­φλοί και ηθικά φαύλοι. Αφού οι πραγματικοί σοφοί είναι πολύ σπάνιοι, ή ίσως δεν υπάρχουν, λαμβανομένου υπόψη του πολύ υψηλού βαθμού δια­νοητικής και ηθικής τελειότητας που απαιτείται να έχουν, η στωική ηθική έμοιαζε απλώς με διαπίστωση και απόλυτη καταδίκη της γενικής παρακ­μής των ανθρώπων. Αυτή η άποψη, ωστόσο, δύσκολα συμβιβάζεται με την ιδέα ενός κόσμου που διέπεται από τη θεία πρόνοια και τη λογικότητα, κα­θώς και με το αίτημα για ηθική παιδεία που απηύθυναν στο στωικισμό οι κοινωνικές ομάδες για τις οποίες μιλήσαμε.

Καθιερώνεται, λοιπόν, σταδιακά στο στωικισμό μια αλλαγή στην αντίληψη για τη παρόρμηση του ατόμου προς τη διατήρηση της ζωής του· η παρόρμηση αυτή συνδυάζεται με μια παρόρμηση κοινωνικότητας, που θεωρείται εξίσου έμφυτη στον άνθρωπο. Απαξ και αποδεχθεί αυτή την αλλαγή, ο στωικός σοφός θα πάψει να αντιμετωπίζει το πεδίο των ανθρώπινων σχέ­σεων με την αποστασιοποίηση που του υπαγόρευε το γεγονός ότι οι άλλοι άνθρωποι δεν είναι σοφοί· εφόσον αυτός είναι σοφός, θα τηρήσει τους θεμελιώδεις κανόνες που ρυθμίζουν την ανθρώπινη κοινωνία. Έτσι, η κυνική συνιστώσα του στωικισμού σταδιακά εξαλείφεται. Προπαντός, με τον τρόπο αυτόν η μορφή του σοφού αποκτά ένα συγκεκριμένο κοινωνικό περιεχόμενο, το οποίο της επιτρέπει να τεθεί ως κανονιστικό πρότυπο αξιολόγησης των συμπεριφορών. Ορισμένες συμπεριφορές, λοιπόν, μπορούν να καταξιωθούν (και ενδεχομένως να θεωρηθούν υποχρεωτικές), διότι εμπεριέχονται στο υπόδειγμα του σοφού, ακόμη κι αν κάποιος δεν μετέχει στη λογικότητα του σοφού. Στην πραγματικότητα, με αυτό τον τρόπο η μορφή του σοφού παραμένει σε δευτερεύουσα θέση· στην πρώτη θέση περνά η προβληματική των καθηκόντων και των κανόνων κοινωνικής συμπεριφοράς του πολίτη, δηλαδή όλων εκείνων των υποχρεώσεων (που περιλαμβάνουν από τους σημαντικότερους ηθικούς κανόνες μέχρι τους κανόνες απλής εθιμοτυπίας) ο σεβασμός των οποίων είναι ο μόνος τρόπος για να προσδοθεί ηθικό κύρος στο ρόλο που έχει ο πολίτης λόγω της κοινωνικής του θέσης.

 

• Παναίτιος: φιλοσοφική και γενική πολιτιστική συμφιλίωση

 

Αυτή η εξέλιξη της στωικής ηθικής ολοκληρώνεται με τον Παναίτιο. Δι­ευθυντής της Στοάς, ο Παναίτιος είναι φίλος των Σκιπκόνων και φιλοξενού­μενος τους στη Ρώμη για περισσότερα από δέκα χρόνια; άρα βρίσκεται σε θέση που του επιτρέπει να ανταποκριθεί με τον καλύτερο τρόπο στις προσ­δοκίες με τις οποίες η άρχουσα τάξη της αναδυόμενης ρωμαϊκής δημοκρα­τίας προσεγγίζει τη φιλοσοφία. Εκτός από το ότι αναπτύσσει ευρέως τη θε­ματική των καθηκόντων, ο Παναίτιος απαλείφει ορισμένες από τις πιο ε­ντυπωσιακές πλευρές της στωικής θεωρίας, η αποδοχή των οποίων έμοιαζε περιττό βάρος· απαλείφει, για παράδειγμα, την τελική έκπνρωσιν και τη θε­ωρία των αέναης επανάληψης πανομοιότυπων κοσμικών κύκλων.

Η άλλη σημαντική πρωτοτυπία του Παναίτιου ήταν ότι συνόψισε τη φι­λοσοφική παράδοση σε ένα εγχειρίδιο, ικανό να χρησιμοποιηθεί ως μία ι­στορία της φιλοσοφίας κατά την εγκύκλιο παιδεία. Το ''κλείσιμο" της στωι­κής φιλοσοφίας ως συστήματος είχε ως -τουλάχιστον πιθανή - συνέπεια την απόρριψη όλων των φιλοσοφικών και γενικά πολιτιστικών περιεχομέ­νων που δεν μπορούσαν να ενταχθούν σε αυτό το σύστημα. Από την άλλη πλευρά, ο στωικισμός δεν μπορούσε να προχωρήσει σε ρήξη με την παράδοση· δεν ήταν δυνατόν τη λογικότητα. που ήταν ανέκα­θεν παρούσα στον κόσμο και ήταν τόσο φανερή για τον ανθρώπινο νου, να τη συνέλαβαν για πρώτη φορά οι Στωικοί· αυτό, άλλωστε, θα ερχόταν σε α­ντίθεση με την παραδοχή των κοινών εννοιών. Απέναντι σε αυτό το πρόβλη­μα, η στωική σχολή εισήγαγε την αλληγορική ανάγνωση της πολιτιστικής κληρονομιάς· πίσω από το γράμμα των ποιημάτων, των μύθων, των θρησκευτικών και των φιλοσοφικών διατυπώσεων, υπήρχε μία σημασία, που α- ποτελούσε το κοινό ορθολογικό και ηθικό τους υπόβαθρο' χάρη σε αυτήν, μπορούσαν να ενταχθούν στη στωική θεωρία (η περίπτωση της παραδοχής του Δώς ως δεύτερου ονόματος του στωικού κοσμικού θεού είναι η πιο χα­ρακτηριστική). Ο Παναίτιος παρεμβαίνει εδώ με μια πολύ σημαντική και­νοτομία' παρουσιάζει ως κεντρικό φιλοσοφικό ρεύμα το σωκρατικό, που θεωρεί πως χαρίστηκε σε τρία ίσης αξίας ρεύματα: τον πλατωνισμό, τον α­ριστοτελισμό και το στωικισμό (ο οποίος με την κατάλληλη επανερμηνεία μπορούσε να αναχθεί στον Σωκράτη μέσω του Αντισθένη και του αρχαίου κυνισμού). Έτσι, ο ίδιος ο διευθυντής της σχολής αποκλείει κάθε προνο­μιακή μεταχείριση των θεωριών της σχολής του και διαλύει μέσω της παρά­δοσης τη θεωρητική της συνοχή μέσα σε ένα ευρύ πεδίο προβληματισμών με ακαθόριστα όρια, όπου ποικίλες διατυπώσεις και απαντήσεις μπορούν να αναμιχθούν και να συντεθούν με τρόπο ιδιαίτερα ελαστικό. Η μόνη φι­λοσοφία που μένει έξω από το πεδίο αυτό είναι του Επίκουρου· η άρνησή του να δεχθεί την ύπαρξη μιας τάξης στον κόσμο και μιας ηθικής στηριγμέ­νης σε αυτή την τάξη θεωρείτο πραγματικά απαράδεκτη.

  

• Ο πολιτισμός της humanitas

 

Το συνεκτικό στοιχείο του στοχασμού του Παναίτιου δεν είναι πια ένα συγκεκριμένο σύνολο βασικών παραδοχών, αλλά μια πολύ ευρεία κατηγορία: η κατηγορία της άνθρωπύπψος. Η μορφή του Σωκράτη γίνεται εδώ το σύμβολο του ανθρακιού εκείνου που ανακάλυψε τη humanitas (ανθρωπι­σμός) αποτελώντας ταυτόχρονα τον ήρωά της. Τα εραπήματα του Σωκρά­τη για την ανθρώπινη συμπεριφορά, για τις αξίες, για τη δικαιοσύνη, και η άρνησή του να εισηγηθεί συστηματικές απαντήσεις ερμηνεύονται ως ανα­γνώριση της αλήθειας ότι πίσω από τη διαφορά και τις συγκρούσεις υπάρ­χει ένα πεδίο συγγένειας μεταξύ όλων των ανθρώπων, το οποίο εξασφαλίζει τη δυνατότητα γεφύραχτης όλων των χασμάτων πρόκειται για το πεδίο του ανθρώπινου είναι των ανθρώπων και για την ικανότητά μας να αναγνωρί­ζουμε ο ένας τον άλλο ως όμοιό του. Έτσι, η συμμετοχή στην ανθρωπότη- τα αναγνωρίζεται σε όλους, και ο πολιτισμός τής humanitas εντάσσει θεωρητικά μέσα του κάθε ανθρώπινη εκδήλωση. Πρόκειται, κατά συνέπεια, για έναν πολιτισμό που συμφιλιώνει' στο εσωτερικό του εντάσσονται, εν μέρει πάντοτε, τα πιο ανόμοια γναχττικά στοιχεία. Στο πλαίσιό του η υπο­γράμμιση των διαφορών και η τάση της χρήσης των επιμέρους στοιχείων ως βάσης για καινοτομίες είναι άγνωστες. Πάντως, ο πολιτισμός τής humanitas εισάγει ξανά - «αν και με έμμεσο μόνο τρόπο - μια διάκριση μετα­ξύ των ανθρώπων: μεταξύ αυτών που κατέχουν συνειδητά αυτόν τον πολι­τισμό, για τους οποίους «τίποτε ανθρώπινο δεν είναι ξένο», και οι οποίοι μπορούν πραγματικά να επικοινωνήσουν με τους ομοίους τους, και εκεί­νων που βρίσκονται στον κόσμο αυτό μόνο ως ηθοποιοί, δίχως να έχουν ε­πίγνωση της πραγματικής τους φύσης. Στο θέατρο του κόσμου των ανθρώ­πων “άνθρωποι” με την πλήρη σημασία της λέξης είναι μόνο οι πρώτοι.

 

4. Η εγκυκλοπαίδεια του Ποσειδώνιου

 

Οι τελευταίες συμβολές του στωικισμού στο θεωρητικό στοχασμό οφεί- λονται στον Ποσείόώνιο τον Ρόδιο. Όντας όχι μόνο φιλόσοφος αλλά και ε­πιστήμονας, ο Ποσειδώνιος ασχολήθηκε με όλους σγεδόν τους τομείς του ε­πιστητού της εποχής του: τα μαθηματικά, την αστρονομία, τη μετεωρολο­γία, την εθνολογία, τη γεωγραφία, την ιστορία, πέρα από πιο καθαρά φιλο­σοφικούς τομείς, όπως η ψυχολογία και η ηθική· ασχολήθηκε επίσης με τον αμφιλεγόμενο χώρο της αστρολογίας, συμβάλλοντας στην πολιτιστική της αναγνώριση. Οι σύγχρονοί του υποστήριξαν ότι κανείς δεν είχε συμβάλει περισσότερο από αυτόν στο να "καταστήσει το σύμπαν οικείο στους αν­θρώπους”· τα λόγια αυτά αφενός εκφράζουν θαυμασμό για το εγκυκλοπαι­δικό εύρος του έργου του και αφετέρου προσδιορίζουν τη σημασία του, που αφορά εξολοκλήρου στον πολιτισμό τής humanitas' στο έργο του η τά­ξη του σύμπαντος παρουσιάζεται με τρόπο εντυπωσιακό και καθίσταται προσιτή σε όλα της τα επίπεδα και τις διαρθροχτεις.

  

• Επίπεδα του κόσμου και οικουμενική συμπάθεια

 

Ο μηχανισμός της εγκυκλοπαίδειας του Ποσειδώνιου βασίζεται σε μια διάρθρωση διαφορετικών επιπέδων (και συνεπώς αιτιακών επιπέδων και επιστημονικών πεδίων), σύμφωνα με την οποία τα σπουδαιότερα περιέχουν και καθορίζουν τα κατώτερα. Το πρωταρχικό αιτιακό επίπεδο είναι το κο­σμολογικό και ουράνιο· αυτό καθορίζει τα όρια εντός των οποίων εκόηλώ νεται η αιτιότητα των μετεωρολογικών και των γήινων φαινομένων. Μετά κατεβαίνουμε στην εθνολογία και, από εκεί, στην ιστορία. Κάθε ενέργεια που λαμβάνει χώρα σε ένα επίπεδο προκαλεί αποτελέσματα μέσα στα όρια που του θέτει το αμέσως ανώτερο επίπεδο. Υπάρχει, επιπλέον, ένας κοινός παρονομαστής αιτιότητας, που ισχύει σε όλα τα επίπεδα: είναι η “συμπά­θεια” την οποία αισθάνεται κάθε πράγμα για όλα τ' άλλα. Κάθε πράγμα δηλαδή, δρώντας μέσα στα όρια των δικών του δυνάμεων, είναι ταυτόχρο­να διευθετημένο έτσι ώστε να διατηρεί και να αναπαράγει το σύμπαν, του οποίου αποτελεί μέρος. Η αναγκαία συμπλοκή των γεγονότων, η οποία στον αρχαίο στωικισμό ήταν ουσιαστικά ακόμη ένα θεωρητικό αίτημα, α ναδεικνύεται με τον τρόπο αυτό από τον Ποσειδώνιο σε όλες τις πτυχές της. Έτσι έχουμε ένα σύμπαν, μέσα στο οποίο κάθε τι βρίσκεται στη θέση του με τρόπο απολύτως σαφή.

  

• Η σύγκρουση της ψυχής

 

Από την άλλη, με τον Ποσειδώνιο αρχίζουν να εισδύουν στο στωικισμό στοιχεία που προετοιμάζουν τη διάλυσή του. Εξαιρετικά σημαντικό είναι το γεγονός ότι ο Ποσειδώνιος εισάγει, εμπνεόμενος από τον Πλάτωνα, μια διαίρεση της ψυχής· μέσα μας υπάρχει ένα καλό και έλλογο μέρος της ψυ­χής, και ένα κακό και άλογο. Εδώ δεν πρόκειται, όπως συνέβαινε με τους πρώτους Στωικούς, για μία ενιαία ψυχή, που μπορεί να είναι είτε λογική εί­τε παράλογη, αλλά για δύο μέρη της ψυχής, από τα οποία το πρώτο έχει το καθήκον να εξουσιάζει και να κυβερνά το δεύτερο, χωρίς όμως να μπορεί και να το εξαφανίσει. Αυτή η πόλωση της ψυχής συνδέεται με μια αντί­στοιχη πόλωση του κόσμου· υπάρχει ένα μέρος του κόσμου, το ουράνιο και θεϊκό, που χαρακτηρίζεται από συμμετρία και τάξη, και ένα άλλο, το δικό μας, όπου η ασυμμετρία και η αταξία είναι εμφατικά παρούσες· το πρώτο μέρος κυβερνά το δεύτερο.

Αυτή η χρήση πλατωνικών στοιχείων οφείλεται, αφενός, στην εξασθέ­νηση της θεωρητικής συνοχής του στωικισμού, στην οποία είχε προχωρή­σει ήδη ο Παναίτιος. Εξάλλου, η θέση περί ιεραρχικά διατεταγμένων επιπέ­δων αιτιακής δράσης αποτελεί, ώς ένα βαθμό, χαλάρωση της ένταξης κάθε επιμέρους σημείου στη δυναμική του συνόλου (όσο κι αν η καθολική συ­μπάθεια εγγυάται ότι δεν υπάρχουν πουθενά ρωγμές). Ωστόσο, ο κύριος λό­γος αυτής της χρήσης ήταν η ανάγκη των Στωικών να προσλάβουν και να ενσωματώσουν συγκεκριμένες πολιτιστικές τάσεις που πρόβαλλαν ήδη κα­τά τον 1^ο αιώνα π.Χ: οι τάσεις αυτές χαρακτηρίζονταν από ένα ισχυρό θρησκευτικό στοιχείο και επέβαλλαν πολύ ξεκάθαρες διχοτομήσεις στο συμπαγή κόσμο του επίσημου πολιτισμού. ΓΓ αυτές θα μιλήσουμε σε επό­μενο κεφάλαιο' οι τρεις τελευταίοι αξιόλογοι Στωικοί, ο Σενέκας, ο Επίκτη­τος και ο Μάρκος Αυρήλιος, κινούνται σε ένα πλαίσιο όπου οι τάσεις αυτές είναι έντονα παρούσες (14.2).

  

5. Ο στωικισμός και η εκπαίδευση τον ελληνιστικού πολίτη

 

Ο άνθρωπος των ελληνιστικών χρόνων, δηλαδή ο πολίτης των μεγάλων αυτοκρατοριών, βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα πολύ ευρύ και διαρκώς κα- τακερματιζόμενο πεδίο γνώσης. Αυτή η γνώση, παρ' ότι δεν είναι πλέον δυ­νατό να δαμαστεί στο σύνολό της, πρέπει να μεταδίδεται συνεχώς και, επο­μένως, να μπαίνει σε μία τάξη. διότι εξακολουθεί να είναι χρήσιμη σε άλλα επίπεδα· μια γενική, έστω, χρήση του χάρτη της είναι αναγκαία, προκειμέ- νου η επικοινωνία μέσα στον εξαιρετικά διευρυμένο κόσμο του πολίτη των ελληνιστικών χρόνων να μπορεί να στηρίζεται σε σχετικά σταθερές και κοινές αντιλήψεις, έτσι ώστε οι προσανατολισμοί και οι συμπεριφορές να χαρακτηρίζονται από μια σχετικά υψηλή καθολική συνοχή.

  

• Η «γενική παιδεία»

 

Διαμορφώνεται, λοιπόν, σταδιακά στον ελληνιστικό κόσμο ένα μέσο ε­πίπεδο εκπαίδευσης του πολίτη, που έχει μια σχετική αυτονομία. Αυτό το ε­πίπεδο βρίσκεται μετά τη στοιχειώδη εκπαίδευση και πριν από το ανώτατο επίπεδο (όπου η γνώση αποκτά άμεσα τη μορφή επιστήμης και συνδέεται με τις αρχές, οι οποίες τη στηρίζουν και εγγυώνται την αλήθεια και την εγκυρότητά της). Αυτό δηλώνει ο όρος “εγκύκλιος παιδεία”, από τον οποίο παράγεται η σύγχρονη λέξη "εγκυκλοπαίδεια” -με τη διαφορά ότι η σύγ­χρονη λέξη σημαίνει το σύνολο των πορισμάτων της επιστημονικής δρα­στηριότητας, ενο) ο ελληνικός όρος έχει την κατά πολύ ασθενέστερη σημα­σία της φράσης: “η τρέχουσα παιδεία” και αντιστοιχεί κύριος με αυτό που στη σύγχρονη γλώσσα εννοούμε με τον όρο “γενική παιδεία”. Πρόκειται για τη γνώση των εννοιών και των αντιλήψεων, οι οποίες αφορούν σε όλους τους τομείς του επιστητού (τόσο των επιστημών του ανθρώπου όσο και των φυσικών επιστημών), είναι ευρέως διαδεδομένες και με τις οποίες συνδέεται η γνώση των γενικών δομών του πεδίου του επιστητού.

Αυτό το επίπεδο παιδείας, που δεν έχει την αυστηρότητα της επιστήμης, έχει μια δική του λειτουργικότητα· αυτός που το έχει κατακτήσει είναι σε θέση να προσανατολιστεί στον κόσμο, να αναγνωρίσει τις κοινά αποδεκτές αξίες και ιδεολογίες και να ενταχθεί στον κύκλο της επικοινωνίας, και γενικά της συναλλαγής (με τη γενικότερη σημασία της λέξης), μεταξύ πολι­τών.

Η διαμόρφωση και η διάδοση του παιδαγωγικού ιδεώδους της “γενικής παιδείας” υπήρξε, επομένως, αποτέλεσμα της ανάγκης να ανταποκρίνονται τα εξωτερικά γνωρίσματα και το περιεχόμενο της παιδείας του ελληνιστι­κού πολίτη στα καινούργια δεδομένα της περίπλοκης γενικής κατάστασης που είχε διαμορφωθεί. Αυτό το ιδεώδες εμφανίστηκε και διαδόθηκε χωρίς κάποια φιλοσοφία να γίνει κήρυκάς της· οι φιλοσοφίες των ελληνιστικών σχολών το αντιμετώπισαν ως δεδομένη κατάσταση, απέναντι στην οποία έπρεπε να τοποθετηθούν. Οι σπουδαιότερες θέσεις τους σχετικά με την παι­δεία αναφέρονταν στο πρόβλημα της αξίας της γενικής μόρφωσης.

  

• Οι ριζοστιαστιοί σωκρατικοί κατι της γενικής καλλιέργειας

 

Όπως είδαμε, το κοινό χαρακτηριστικό όλων των ελληνιστικών φιλοσο­φικών ρευμάτων ανάγεται στο σωκρατικό ριζοσπαστισμό· πρόκειται για τη θέση ότι σκοπός της φιλοσοφίας είναι η απελευθέρωση του ατόμου - απε­λευθέρωση από την τυραννία των κοινωνικών και πολιτικών σχέσεων και, γενικότερα, από την πίεση που ασκεί στην ατομική ζωή η εξωτερική πραγ­ματικότητα. Τι αξία Μ.πορεί να έχει, λοιπόν, η απόκτηση γενικής παιδείας; Η απάντηση των Κυρηναϊκών, των Κυνικών και των Σκεπτικών μπορούσε να είναι μόνον η εξής: καμία. Η μόρφωση απορρίπτεται εξολοκλήρου· εφόσον στόχος της είναι να εντάξει το άτομο στον κόσμο, στην πραγματικότη­τα δεν είναι παρά όργανο της τυραννίας που επιβάλλει ο εξωτερικός κό­σμος στο άτομο. Την ίδια στην ουσία απάντηση έδινε ο Επίκουρος: «Σήκωσε άγκυρα, νεαρέ, κι απόφυγε κάθε είδος μόρφωσης», προειδοποιούσε. Η μόνη διαφορά ήταν ότι για τον επικουρισμό έμενε κάτι να μάθει κανείς: η θεωρία του δασκάλου, το ουσιαστικό μέσο της απελευθέρωσης. Τίποτε πε­ρισσότερο, όμως· ο δάσκαλος έχει πει όλα τα σημαντικά πράγματα. Και το φυσικό μέρος της θεορίας του - η αλήθεια του οποίου αποδεικνυόταν από την εγκυρότητα των ηθικών του προεκτάσεων - δεν συνεπαγόταν την υπο­χρέωση να περιπλανηθεί κανείς στο πεδίο της επιστήμης· η φυσική, μαζί με ολόκληρο τον κύκλο των επιστημονικών συζητήσεων, είχε αποκλειστεί.

  

• Φιλοσοφία και εκπαίδευση στο στωϊκισμό

 

Ο στωικισμός, αντίθετα, καθώς ταύτιζε την απελευθέρωση του ατόμου με την ένταξή του στη λογική τάξη του σύμπαντος, αξιολόγησε πιο προσεκτικά τη γενική παιδεία. Αφενός, η αυξανόμενη πολυπλοκότητα της στωικής θεωρίας απαιτούσε για την κατάκτησή της έναν κύκλο σπουδών όλο και πιο περίπλοκο και ευρύ· αφετέρου, και κυρίως, η αναγόρευση μιας συμπαντικής λογικότητας σε αίτημα καθιστούσε θεωρητικά πολύ δύσκολη την ολοκληρωτική απόρριψη της μορφωτικής παράδοσης. Γι’ αυτό, μολο­νότι επέμεναν εκ προοιμίου ότι μόνο η εκμάθηση του στωικού συστήματος Επανάκαμψη της πολιτιστικής παράδοσης στον στωϊκισμό μπορούσε να οδηγήσει στην αταραξία και την ευδαιμονία, οι Στωικοί σταδιακά απέδιδαν όλο και περισσότερη αξία στη γενική παιδεία· συγκεκριμέ­να, την έβλεπαν σαν ένα σταθμό της οδού που οδηγεί στη φιλοσοφία κοατη σοφία. Ως οδηγό σ’ αυτή την πορεία και ταυτόχρονα ως συνδετικό κρίκο μεταξύ παραδοσιακού πολιτισμού και στωικής φιλοσοφίας, οι Στωικοί εισήγαγαν τη μέθοδο της αλληγορικής ερμηνείας των ποιημάτων και των πα­ραδοσιακών μύθων έπρεπε να ανεύρουν, πέρα από το “γράμμα” των κειμέ­νων που διάβαζαν, μια βαθύτερη σημασία, που θα ήταν επιπλέον ηθικής ή κοσμολογικής φύσης και, με αυτόν τον τρόπο, να εντάξουν ένα μεγάλο μέ­ρος της παράδοσης στις στωικές θεωρίες. Σε παιδαγωγικό επίπεδο, η μέθο­δος αυτή (που είναι ο μακρινός πρόγονος του μαθήματος της Λογοτεχνίας στη σύγχρονη μέση εκπαίδευση) παρείχε ένα κριτήριο-οδηγό για τις γενι­κές σπουδές, συμβατό με την ανυπέρβλητη ανωτερότητα της στωικής θεω­ρίας σε σύγκριση με την άλλη γνώση· σε θεωρητικό επίπεδο καθιστούσε δυνατή τη σύνδεση του στωικισμού με την πολιτιστική παράδοση και, συ­νεπώς, μια μερική θεωρητική αποκατάσταση της δεύτερης.

Ο Παναίτιος εκμεταλλεύεται σε βάθος και έκταση τη στωική δυνατότη­τα για την αφομοίωση της γενικής παιδείας και της ιδεολογικής παράδοσης, με στόχο την προσαρμογή της στωικής σχολής στα νέα δεδομένα του αναδυόμενου ρωμαϊκού imperium. Συγκεκριμένα, ο Παναίτιος μετριάζει την αυστηρότητα του αρχαίου στωικισμού, απορρίπτοντας τη θέση ότι ο ενάρε­τος βίος είναι δυνατός μόνο για όποιον κατακτά την ύψιστη, τελική βαθμί­δα σοφίας, δηλαδή για τον σοφόν. Υπάρχουν ενδιάμεσες βαθμίδες παιδείας και αρετής, που έχουν τη δική τους αξία. Ο καλλιεργημένος πολίτης, ο πολί­της που έχει λάβει καλή ανατροφή και τηρεί τα κοινωνικά του καθήκοντα αντιμετωπίζεται έτσι ως μια θετική φυσιογνωμία, παρόλο που δεν είναι ακό­μη πραγματικά σοφός. Για να χρησιμοποιήσουμε την παρομοίωση των αρ­χαίων Στωικών, ο πολίτης αυτός τώρα πια δεν “πνίγεται” στη “μωρία”.

 

6. Η παιδεία στον ελληνιστικό-ρωμαϊκό κόσμο

 

• Αρνηση της τεχνικής εκπαίδευσης

 

Το πλαίσιο σπουδών και παιδείας που διαμορφώθηκε και σταδιακά κα­θιερώθηκε στον ελληνιστικό κόσμο και υιοθετήθηκε σχεδόν αυτούσιο από το ρωμοακό κόσμο, ονομάστηκε δικαιωματικά “κλασικό”. Αυτό αποτέλεσε τη βάση της οργάνωσης των σπουδών ακόμη και στους Νέους Χρόνους, κυρίως στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Αυτό που το κατέστησε ικανό να καθιερωθεί ως πρότυπο ήταν το γεγονός ότι οι κοινωνίες που το υιοθέτησαν αποδέχονταν το θεμελκόδη σκοπό του: τη διαμόρφωση μίας πολιτικής και ιδεολογικής άρχουσας τάξης μέσα σε μια στατική κοινωνική δομή - το γε­γονός, δηλαδή, ότι επρόκειτο για κοινωνίες που δεν έθεταν ως κύριο σκοπό τους την εξέλιξη. Από τα βασικά χαρακτηριστικά του προγράμματος σπουδών του ελληνιστικού-ρωμοακού κόσμου ξεχωρίζει η απουσία κάθε τεχνικής παιδείας· η παιδεία αυτή περιορίζεται στα εργαστήρια των τεχνι- τών και οι κάτοχοί της διαδραματίζουν έναν κοινωνικά υποδεέστερο ρόλο.

Οι βαθμίδες εκπαίδευσης είναι επταετείς. Από την ηλικία των 7 ώς των 14 ετών υπάρχει η στοιχειώδης εκπαίδευση, στην οποία τα παιδιά μαθαίνουν να διαβάζουν, να γράφουν, να μετρούν και να κάνουν τις απλούστερες πρά­ξης. Οι παιδαγωγικές μέθοδοι του αρχαίου σχολείου δεν λάμβαναν υπόψη την παιδική ψυχολογία· έτσι, η μάθηση ήταν πάντοτε κουραστική και αρ­γή· στο τέλος του πρώτου κύκλου σπουδών, το επίπεδο των μαθητών ήταν αρκετά χαμηλό σε σχέση με το αντίστοιχο των σημερινών μαθητών.

  

• Λόγια εκπαίδευση

 

Από τα 14 ώς τα 21, το κύριο μάθημα ήταν η Λογοτεχνία. Τα λογοτεχνι­κά κείμενα, αφενός, χρησιμεύουν για την εκμάθηση της Γραμματικής και, αφετέρου, επιλέγονται κυρίως με ηθικολογικά κριτήρια, για να προβάλ­λουν πρότυπα που θα εισαγάγουν προοδευτικά τους μαθητές στις παραδο­σιακές αξίες. Η γενική παιδεία ολοκληρώνεται με την παρακολούθηση μα­θημάτων από διάφορους κλάδους των επιστημών, τα οποία, εκτός από τις θετικές επιστήμες, περιλαμβάνουν μερικές φορές και σχέδιο, δίκαιο ή πολε­μική τέχνη.

  

• Τρίοδος και Τετράοδος

 

Τον 1^ο  αιώνα π.Χ. διαμορφώνεται ο κανονικός κατάλογος των μαθημά­των της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης· αυτός περιλαμβάνει τις τρεις “τέ­χνες” που αργότερα θα ονομαστούν “ελευθέριες” (την τρίοδο, “trivium” του Μεσαίωνα), δηλαδή τη γραμματική, τη ρητορική και τη διαλεκτική, και τους τέσσερις μαθηματικούς κλάδους (την τετράοόο, “quadrivium” του Με­σαίωνα), δηλαδή τη γεωμετρία, την αριθμητική, την αστρονομία και τη θε­ωρία της μουσικής.

Τα τελευταία δύο χρόνια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αφιερώνο­νται σε ένα είδος στρατιωτικής θητείας, την εφηβείαν, η οποία έγινε υπο­χρεωτική γύρω στα μέσα του 4ου π.Χ. αιώνα με σκοπό την ενίσχυση της στρατιωτικής δύναμης των πόλεων-κρατών ενάντια στην απειλή του μακε­δονικού βασιλείου. Μετά την εδραίωση των ελληνιστικών αυτοκρατοριών, η θητεία αυτή εξακολουθεί να υπάρχει· όμως, γρήγορα χάνει μεγάλο μέρος από τη στρατιωτική της διάσταση και μετατρέπεται σε περίοδο ολοκλήρω­σης της εκπαίδευσης των νέων των ανώτερων κοινωνικών τάξεων. Έτσι, στη Φυσική Αγωγή δίνονται διαλέξεις, όπου διδάσκονται έννοιες και ιδέες γενικής φύσης σχετικές με όλους σχεδόν τους τομείς των επιστημών, με σκοπό να δοθούν στον μαθητή οι πολύ γενικές γραμμές του συνολικού πλαισίου της γνώσης. Έχοντας ολοκληρώσει μετά από αυτά ο νέος την εκ­παίδευσή του. αρχίζει τη ζωή του μέσα στην κοινωνία, ως πολίτης μεταξύ πολιτών. Λίγοι φοιτούν στην ανώτατη βαθμίδα εκπαίδευσης· η βαθμίδα αυ­τή είναι ανώφελη για τον πολίτη, αν δεν ασχοληθεί επαγγελματικά με τη φιλοσοφία και την επιστήμη. Εδώ τα μαθήματα διδάσκονται στις μεγάλες σχολές πανεπιστημιακού επιπέδου με το μέγιστο βαθμό εμβάθυνσης και θε­ωρητικής αυστηρότητας.

 

• Η οικογένεια εντολοδότης της εκπαίδευσης

 

Η οργάνωση του κύκλου τιον σπουδών ελέγχεται από την κοινότητα, συνήθως μέσω μιας αρμόδιας διοικητικής αρχής. Όμως. η εκπαίδευση χρη­ματοδοτείται από ιδιώτες, είτε με τη μορφή καταβολής διδάκτρων από τις οικογένειες των φοιτητών είτε. σπανιότερα, με κληρονομιές και δωρεές (γι’ αυτό και η οικογένεια παραμένει ο πρώτος εντολοδότης της εκπαίδευσης). Έτσι, μόνο γόνοι σχετικά πλούσιων οικογενειών περάτωναν το δεύτερο κύ­κλο σπουδών.

Η συμβολή αυτή της οικογένειας καθόριζε αποφασιστικά τις παιδαγω­γικές μεθόδους. Κατά. το μέτρο που η απόκτηση γνώσης ήταν αναγκαία για την εξασφάλιση και τη διατήρηση ενός ανώτερου κοινωνικού ρόλου και ε­νός γοήτρου στο πλαίσιο της πόλης, οι οικογένειες, και κυρίως αυτές των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων, απαιτούσαν από τους δασκάλους να ο­λοκληρώσουν απαραιτήτως οι γιοι τους τη βαθμίδα εκπαίδευσης που ζη­τούσαν.

Αυτή η απαίτηση, σε συνδυασμό με την άγνοια της ψυχολογίας τοι παιδιού, οδήγησε σε μια πολύ σκληρή παιδαγωγική μέθοδο· για να κάμψει την υποτιθέμενη απείθεια και το θράσος του μαθητή, ο δάσκαλος των ελ· ληνιστικών και των ρωμαϊκών χρόνων καταφεύγει συνεχώς σε σωματικές τιμωρίες, με τη συχνή χρήση μαστιγίου.

  

• Το πρόβλημα τον αποκλεισμού από την εκπαίδευση στην ελληνιστικο- ρωμαϊκή κοινωνία

 

Από αυτό το εκπαιδευτικό πρόγραμμα εξακολουθούν να αποκλείονται φυσικά, όλοι οι νέοι που δεν είναι προορισμένοι εκ γενετής να γίνουν πολί τες με την πλήρη σημασία της λέξης: πρώτ’ απ’ όλα, τα παιδιά των δούλων μετά των αγροτιάν και των πληβείων της πόλης και. τέλος, ένα μεγάλο μέ ρος των γυναικιόν. Εφόσον δεν υπάρχει καθολική στοιχειώδης εκπαίδευστ ο αναλφαβητισμός είναι ο κανόνας σε αυτές τις τεράστιες κοινωνικές μό ζες του ελληνιστίκού-ρωμάίκού κόσμου· οι όποιες στοιχειώδεις γνώσεις πο ρέχονται μόνο από την οικογένεια και, στο πλαίσιο του χωριού ή της επαγγελματικής συντεχνίας, από τους κατόχους των πρακτικών τεχνών, οι οποίοι μεταδίδουν τις γνώσεις τους στα νέα μέλη του επαγγέλματος.

Μετά τον Πλάτωνα, εξάλλου, το πρόβλημα διαφοροποίησης της εκπαί­δευσης, ανάλογα με τα κοινωνικά στρώματα, δεν τίθεται πλέον ούτε καν σε φιλοσοφικό επίπεδο. Στο πλαίσιο της ιδεολογίας τής humanitas, όλοι οι άν­θρωποι θεωρούνται προγραμματικά ίσον όμως, η θεώρηση αυτή δεν οδήγη­σε στην κατάργηση των υπαρκτών κοινωνικών ανισοτήτων, αλλά στη συ­γκάλυψή τους, στην απόκρυψη των προβλημάτων που δημιουργούσαν αυ­τές στο εκπαιδευτικό επίπεδο. Αν η πλατωνική φιλοσοφία αποδεχόταν τη δι­αίρεση της κοινωνίας σε τάξεις και ήθελε να την εντάξει σε ένα ορθολογικό πολιτικό σχέδιο, η ιδεολογική εξίσωση όλων των ανθριύπων από τις ελληνι- στικές-ρωμάίκές σχολές κρύβει, πίσω από την κεντρική φυσιογνωμία του πολίτη, την ύπαρξη όλων όσων δεν είναι και δεν θα γίνουν ποτέ πολίτες. Το να μιλάς διαρκούς για την κοινή ανθρώπινη φύση. για. γενική παιδεία, για α­πελευθέρωση του ανθρώπου, είχε παραδόξως το τίμημα της αποσιώπησης της υποβάθμισης, του αναλφαβητισμού, της πραγματικής υποδούλωσης της μεγάλης μάζας των ανθρώπων που βρίσκονταν στο περιθώριο.

-------------------

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

    FOUCAULT Μ., La cura di se, (ιτ. μτφ), Feltrinelli, Milano, 1987.

    GOLDSCIIMIDT V., Le systeme stdicien et I'idee du temps, Paris, 1989.

    ISNARDI PARENTE M„ Stoichiantichi. Vol. I II. Torino 1989. lOPPOLO A.M., Opinione e scienza, Bibliopolis, Napoli, 1986.

    LAFFRANQUE M„ Poseidonios d’Apamee, Paris. 1964.

    MIGNUCCI Μ.. II signillcato della logica. Patron. Bolognia. 1965.

          POHLENZ M., La Stoa. Storia di un movimenlo spirituale, (ιτ. μτφ). La Nuova Italia, Firenze,1967.

    SAMBURSKY S.. IImondo fisico deigreci, (ιτ. μτφ), Feltrinelli. Milano, 1983. VEGETTI M„ L ’etica degliantichi, Laterza. Roma-Bari. 1990.

Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΔΑΧΤΥΛΙΔΙΟΥ

ΜΙΛΟΥΣΑΜΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΓΚΗ να κερδίσεις την αναγνώριση και την εκτίμηση των άλλων.
Όλοι χρειαζόμαστε το σεβασμό και την εκτίμηση των άλλων ώστε να οικοδομήσουμε την αυτοπεποίθησή μας. Εκείνη την εποχή, εγώ παραπονιόμουν ότι δεν είχα την ειλικρινή αποδοχή των γονιών μου, δεν με επέλεγαν για σύντροφο οι φίλοι μου, δεν απολάμβανα την αναγνώριση στη δουλειά μου.

                 

«Υπάρχει μια παλιά ιστορία» είπε ο Χοντρός ενώ μου έδινε το μάτε να το ετοιμάσω εγώ, «για ένα παιδί που πήγε να ζητήσει τη βοήθεια ενός σοφού. Το πρόβλημά σου μου θυμίζει το δικό του.»

• «Ήρθα, δάσκαλε, γιατί νιώθω τόσο ασήμαντος που δεν έχω όρεξη να κάνω τίποτα. Μου λένε ότι δεν αξίζω τίποτα, ότι δεν κάνω τίποτα σωστά, ότι είμαι αδέξιος και χαζός. Πώς μπορώ να βελτιωθώ; Τι μπορώ να κάνω για να με εκτιμήσουν περισσότερο;» Ο δάσκαλος, χωρίς να τον κοιτάξει, του είπε:
• «Πόσο λυπάμαι, αγόρι μου. Δεν μπορώ να σε βοηθήσω γιατί πρώτα πρέπει να λύσω ένα δικό μου πρόβλημα. Μετά, ίσως…» και ύστερα από μια παύση συνέχισε: «Αν θέλεις να με βοηθήσεις εσύ, μπορεί να λύσω γρήγορα το πρόβλημά μου και μετά να μπορέσω να σε βοηθήσω.»
• «Ε… μετά χαράς, δάσκαλε» είπε διστακτικά ο νεαρός, νιώθοντας ότι τον υποτιμούσαν γι΄άλλη μια φορά και μετέθεταν τις ανάγκες του.
• «Ωραία» συνέχισε ο δάσκαλος. Έβγαλε ένα δαχτυλίδι που φορούσε στο αριστερό του χέρι και το έδωσε στο αγόρι, λέγοντας: «Πάρε το άλογο που είναι εκεί έξω και τρέξε στην αγορά. Πρέπει να πουλήσω αυτό το δαχτυλίδι για να πληρώσω ένα χρέος. Είναι ανάγκη να πάρεις όσο περισσότερα χρήματα μπορείς γι΄αυτό. Και με κανέναν τρόπο μη δεχτείς λιγότερα από ένα χρυσό φλουρί. Πήγαινε και έλα με το χρυσό φλουρί όσο πιο γρήγορα μπορείς.»

Ο νεαρός πήρε το δαχτυλίδι κι έφυγε. Μόλις έφτασε στην αγορά άρχισε να προσφέρει το δαχτυλίδι στους εμπόρους που το κοίταζαν με κάποιο ενδιαφέρον, ώσπου ο νεαρός έλεγε τι ζητούσε γι΄αυτό.
Όταν το παιδί έλεγε «ένα χρυσό φλουρί» άλλοι γελούσαν, άλλοι του γυρνούσαν τις πλάτες και μόνο ένας γέροντας φάνηκε αρκετά ευγενικός για να μπει στον κόπο να του εξηγήσει ότι ένα χρυσό φλουρί ήταν πάρα πολύ για ένα δαχτυλίδι. Θέλοντας να βοηθήσει, ένας του πρόσφερε ένα ασημένιο νόμισμα κι ένα μπακιρένιο τάσι, όμως, ο νεαρός είχε οδηγίες να μη δεχτεί λιγότερα από ένα χρυσό φλουρί κι έτσι απέρριψε την προσφορά.
Αφού προσπάθησε να πουλήσει το κόσμημα σε όποιον συνάντησε στο δρόμο του στη αγορά – και σίγουρα θα ήταν πάνω από εκατό άτομα – παραδέχτηκε την αποτυχία του, καβάλησε το άλογο και γύρισε πίσω. Μπήκε μέσα στην κάμαρη.

• «Δάσκαλε» είπε, «λυπάμαι. Είναι αδύνατο να τα καταφέρω. Ίσως να μπορούσα να πάρω δύο ή τρία ασημένια, όμως, νομίζω ότι δεν μπορώ να γελάσω κανέναν για την πραγματική αξία του δαχτυλιδιού.»
• «Αυτό που είπες είναι πολύ σημαντικό, νεαρέ μου φίλε» απάντησε χαμογελαστός ο δάσκαλος. «Πρέπει πρώτα να μάθουμε την αληθινή αξία του δαχτυλιδιού. Καβάλησε πάλι το άλογο και πήγαινε στον κοσμηματοπώλη. Ποιος άλλος θα ξέρει καλύτερα; Πες του ότι θέλεις να το πουλήσεις και ρώτησέ τον πόσα μπορεί να πιάσει. Όμως, μην του το πουλήσεις όσα κι αν σου προσφέρει. Γύρισε πίσω με το δαχτυλίδι.»

Ο νεαρός καβάλησε κι έφυγε πάλι. Ο κοσμηματοπώλης εξέτασε το δαχτυλίδι στο φως του κεριού, το κοίταξε με το φακό, το ζύγισε και μετά είπε στο παιδί:

• «Πες στο δάσκαλο, αγόρι μου, ότι αν θέλει να το πουλήσει αμέσως, δεν μπορώ να του δώσω παραπάνω από πενήντα οχτώ χρυσά φλουριά για το δαχτυλίδι του.»
• «Πενήντα οχτώ χρυσά;» φώναξε το παιδί.
• «Ναι» απάντησε ο κοσμηματοπώλης. «Βέβαια, με λίγη υπομονή θα μπορούσαμε να βγάλουμε γύρω στα εβδομήντα χρυσά φλουριά, όμως, αν είναι επείγον…»

Ο νεαρός έτρεξε συγκινημένος στο σπίτι του δασκάλου να του πει τα καθέκαστα.

• «Κάθισε» του είπε ο δάσκαλος αφού τον άκουσε. «Είσαι κι εσύ σαν αυτό το δαχτυλίδι. Ένα πολύτιμο και μοναδικό κόσμημα. Και σαν τέτοιο, πρέπει να σ΄εκτιμήσει ένας αληθινά ειδικός. Γιατί στη ζωή σου γυρίζεις εδώ κι εκεί ζητώντας να εκτιμήσει ο καθένας την πραγματική σου αξία;»

Και μ΄αυτά τα λόγια, έβαλε πάλι το δαχτυλίδι στο μικρό δάχτυλο του αριστερού του χεριού.

Φρύνη, η διάσημη εταίρα της αρχαιότητος

Η Φρύνη ήταν μια διάσημη εταίρα της αρχαιότητας, ξακουστή για το φυσικό της κάλλος. Έζησε κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. στην αρχαία Αθήνα, ωστόσο καταγόταν από τις Θεσπιές της Βοιωτίας στις οποίες και φέρεται να γεννήθηκε το 371 ή το 365 π.Χ..

Ο πατέρας της λεγόταν Επικλής και το πραγματικό της όνομα ήταν Μνησαρέτη, αλλά εξαιτίας του χλωμού (ωχρού) δέρματός της έμεινε γνωστή ως Φρύνη (το όνομα προκύπτει από το αμφίβιο φρύνος). Σχετικά με τη ζωή της διασώζονται πολλά διάσημα ιστορικά ανέκδοτα, ενώ θεωρείται πως αποτέλεσε το μοντέλο για το διάσημο άγαλμα, γνωστό ως «Αφροδίτη της Κνίδου», έργο του Πραξιτέλη. Η Φρύνη πέθανε στην Αθήνα το 310 π.Χ..

Οι αφηγήσεις τη θέλουν εξαιρετικά όμορφη και πρέπει να είχε μεγάλη επιτυχία στους κύκλους των πλουσίων πολιτών. Ερχόμενη στην αρχαία Αθήνα ξεκίνησε να εργάζεται ως αυλήτρια όπου πολύ σύντομα απέκτησε δόξα και πολλά χρήματα καλούμενη στα σπουδαιότερα συμπόσια της εποχής της με συνέπεια να συνδεθεί με πολλούς σημαντικούς άνδρες της πόλης. Είναι δε διάσημη γιατί ζητούσε πολύ υψηλή αμοιβή.

Ο κωμικός ποιητής Μάχων αφηγείται πως ζητούσε μια μνα για μια νύχτα. Αναφέρεται μάλιστα πως όριζε η ίδια τα χρήματα που θα έπαιρνε, ανάλογα με το πώς αισθανόταν για τον εκάστοτε πελάτη. Αν τον έβρισκε αντιπαθητικό το ποσό που θα ζητούσε ήταν υπέρογκο. Από την άλλη προσέφερε τον εαυτό της δωρεάν στο φιλόσοφο Διογένη τον Σινωπέα, επειδή θαύμαζε το μυαλό του. Ο Διογένης ο Λαέρτιος παραθέτει ένα περιστατικό στο οποίο η Φρύνη προσπάθησε μάταια να αποπλανήσει το φιλόσοφο Ξενοκράτη.

Τα πλούτη που συγκέντρωνε χάρις στην ομορφιά της ήταν τόσα πολλά ώστε, σύμφωνα με την αφήγηση του Καλλίστρατου, προσφέρθηκε να ανοικοδομήσει τα τείχη της Θήβας, τα οποία είχαν καταστραφεί από τον Αλέξανδρο το Μέγα το 336 π.Χ. Έθεσε, ωστόσο, έναν όρο: να τοποθετηθεί η επιγραφή: «Καταστράφηκαν από τον Αλέξανδρο, επισκευάστηκαν από τη Φρύνη την εταίρα». Οι αρχές της πόλης αρνήθηκαν αυτή τη συναλλαγή.

Σε κάποιους εορτασμούς προς τιμήν του Ποσειδώνα στην Ελευσίνα, αφαίρεσε τα ρούχα της, έλυσε τα μαλλιά της και προχώρησε γυμνή προς τη θάλασσα, μπροστά στα μάτια του κόσμου. Ο ζωγράφος Απελλής, λέγεται, πως εμπνεύστηκε από το γεγονός αυτό για να φιλότεχνήσει το περίφημο έργο «Αφροδίτη Αναδυόμενη», για το οποίο η ίδια η Φρύνη πόζαρε ως μοντέλο. Ο Αθήναιος και ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρουν πως αποτελεί επίσης το μοντέλο για το διάσημο άγαλμα, γνωστό ως «Αφροδίτη της Κνίδου», έργο του Πραξιτέλη.

Ο Κλαύδιος Αιλιανός στο έργο του αναφέρει πως οι Αθηναίοι αφιέρωσαν στους Δελφούς ένα άγαλμα της Φρύνης από χρυσάφι. Ο Αθήναιος συμπληρώνει πως ήταν έργο του Πραξιτέλη και έφερε την υπογραφή «Φρύνη, κόρη του Επικλή από τις Θεσπιές».

Η δίκη της Φρύνης

Κάποια στιγμή, την προσέγγισε ο ρήτορας Ευθίας. Η Φρύνη απέρριψε όλες του τις προτάσεις, γιατί τον θεωρούσε πολύ άσχημο και αγενή. Ο Ευθίας θίχτηκε και αποφάσισε να τιμωρήσει την αυθάδη εταίρα. Την κατηγόρησε ότι προσπαθούσε να εισάγει στην Αθήνα μία θρησκεία απ’ τη Θράκη, που θα έβλαπτε τα ήθη των νεαρών κοριτσιών. Αυτή ήταν ίσως η πιο συνηθισμένη κατηγορία στην αρχαία Αθήνα. Ο φιλόσοφος Σωκράτης είχε εκτελεστεί για τον ίδιο λόγο.

Ο Ευθίας έσυρε τη Φρύνη στο δικαστήριο, όπου την εκπροσώπησε ο πρώην εραστής της, Υπερείδης. Παρά το ανυπόστατο της κατηγορίας του Ευθία, η δίκη δεν εξελισσόταν αισίως για την εταίρα. Οι δικαστές φαίνονταν να έχουν πειστεί απ’ το κατηγορητήριο και πίστευαν ότι ο Υπερείδης ήταν επηρεασμένος απ’ τη σχέση του με τη Φρύνη. Λίγο πριν παρθεί η τελική απόφαση, ο Υπερείδης τράβηξε την εταίρα στο κέντρο του δικαστηρίου, για να μπορούν να την δουν όλοι. Χωρίς να πει κουβέντα, έσκισε τα ρούχα της και αποκάλυψε στον κόσμο, το εκθαμβωτικά όμορφο κορμί της.

Οι δικαστές τα έχασαν. Νόμισαν ότι έβλεπαν μπροστά τους την ίδια τη Θεά Αφροδίτη. Τα μέλη του δικαστηρίου εντυπωσιάστηκαν τόσο – σύμφωνα με μια εκδοχή η φυσική ομορφιά θεωρούταν σημείο της εύνοιας των θεών την εποχή εκείνη – που την αθώωσαν πανηγυρικά.

Οι φήμες για το απαράμιλλο κάλλος της εταίρας αποδείχθηκαν αληθινές. Την εποχή εκείνη, ο κόσμος πίστευε ότι η σωματική ομορφιά είχε σχέση με το ήθος και την εύνοια των Θεών. Όταν οι δικαστές αντίκρισαν την τελειότητα της Φρύνης, πείστηκαν ότι αν καταδίκαζαν αυτή τη γυναίκα, καταδίκαζαν την αγαπημένη των Θεών. Η εταίρα αθωώθηκε και η φήμη ότι ήταν η επίγεια Θεά Αφροδίτη εξαπλώθηκε. Ωστόσο ο ρήτορας εκδιώχτηκε από τον Άρειο Πάγο.

Πολύ γρήγορα, ο Πραξιτέλης έγινε ένας απ’ τους πιο αφοσιωμένους εραστές της Φρύνης. Λέγεται ότι ήταν ο μόνος που αγάπησε πραγματικά η εταίρα. Η Φρύνη έγινε η μούσα του γλύπτη και με πρότυπο εκείνη, έφτιαξε 3 αγάλματα.

Το πρώτο το αγόρασαν οι Κνίδιοι και έγινε ξακουστό ως η Αφροδίτη της Κνίδου.
Το δεύτερο ήταν από πεντελικό μάρμαρο και ο Πραξιτέλης το δώρισε στη γενέτειρα της Φρύνης, στις Θεσπιές.
Το τρίτο ήταν ολόχρυσο και στήθηκε στους Δελφούς.

Η Φρύνη, παρά τον έρωτά της, δεν έχανε ευκαιρία να αποκομίσει δώρα απ’ τον Πραξιτέλη. Κάποια στιγμή της είπε, ότι θα της έδινε ότι του ζητούσε. Εκείνη ήθελε το μεγαλύτερο αριστούργημά του. Τότε ο Πραξιτέλης της απάντησε, ότι δεν μπορούσε να ξεχωρίσει ανάμεσα στα έργα του, ίσως για να αποφύγει να της δώσει το αγαπημένο του.

Η πανούργα Φρύνη δεν τον πίστεψε. Έβαλε έναν υπηρέτη του Πραξιτέλη να φωνάξει μες στη μέση της νύχτας, ότι είχε πάρει φωτιά το εργαστήριο του γλύπτη. Ο Πραξιτέλης έντρομος, ζήτησε να βγάλουν έξω το άγαλμα του Έρωτα. Η Φρύνη, που ήταν ξαπλωμένη δίπλα του, χαμογέλασε πονηρά και τον ενημέρωσε ότι το εργαστήριο δεν κινδύνευε.

Εκείνη είχε στήσει όλο το σχέδιο, για να μάθει ποιο ήταν το αγαπημένο του έργο. «Τον Έρωτα θα μου δώσεις», του είπε και ο Πραξιτέλης δεν μπόρεσε να αρνηθεί. «Στοιχημάτισα να νικήσω άνθρωπο, όχι άγαλμα».

Η Φρύνη είχε βάλει στοίχημα, ότι κανείς άντρας δεν μπορούσε να αντισταθεί στα κάλλη της. Επέλεξε ως θύμα το φιλόσοφο Ξενοκράτη, μαθητή του Πλάτωνα και δάσκαλο του Δημοσθένη. Πήγε στο σπίτι του και του ζήτησε να διανυκτερεύσει εκεί, με τη δικαιολογία ότι την κυνηγούσαν ληστές. Ο Ξενοκράτης τη φιλοξένησε. Τη νύχτα, η Φρύνη μπήκε κρυφά στο δωμάτιο του Ξενοκράτη και ξάπλωσε δίπλα του.

Ο φιλόσοφος δεν ενέδωσε στον πειρασμό. Της ζήτησε να επιστρέψει στο δωμάτιό της και η Φρύνη υπάκουσε, απογοητευμένη. Την επόμενη μέρα, όταν γνωστοποιήθηκε η αποτυχία της, η Φρύνη προσπάθησε να δικαιολογηθεί λέγοντας: «Στοιχημάτισα να νικήσω άνθρωπο, όχι άγαλμα».

Αμνησία: Πώς εξηγείται το «κενό» στη μνήμη

Το έχουμε δει να συμβαίνει σε ταινίες, πόσο πιθανό είναι όμως να συμβεί στην πραγματική ζωή;

 

Η παροδική αμνησία είναι αρκετά συχνό φαινόμενο, δεδομένου ότι συνοδεύει τη γενική αναισθησία που απαιτείται για να πραγματοποιηθούν ορισμένες χειρουργικές επεμβάσεις. Αυτό το είδος «ελεγχόμενης» αμνησίας είναι σύνηθες και όχι ιδιαίτερα συναρπαστικό, από επιστημονικής τουλάχιστον πλευράς.

 

Ένα είδος «ανεξέλεγκτης» αμνησίας που δεν σχετίζεται με προκλητή απώλεια των αισθήσεων είναι η λεγόμενη παιδική αμνησία (infantile amnesia), δηλαδή η αδυναμία να θυμηθούμε γεγονότα από την παιδική μας ηλικία.

 

Παρά το γεγονός ότι συγκρατούμε γνώσεις από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας (π.χ. λέξεις), είναι αδύνατο να ανακαλέσουμε εικόνες και εμπειρίες. Μια θεωρία που έχει προταθεί ως εξήγηση της παιδικής αμνησίας είναι ο ταχύτατος ρυθμός δημιουργίας νέων κυττάρων κατά την παιδική ηλικία, με αποτέλεσμα να «διαγράφονται» ορισμένα κυκλώματα της μνήμης.

 

Υπάρχει επίσης η ανάδρομη αμνησία (retrograde amnesia), η οποία αποδίδεται σε κάποια εμφανή αιτία (π.χ. χτύπημα στο κεφάλι). Στην περίπτωση αυτή, «χάνονται» αναμνήσεις που δημιουργήθηκαν πριν το αιτιακό συμβάν. Η ανάδρομη αμνησία δεν επηρεάζει μελλοντικά τη μνήμη, άρα δημιουργούνται νέες αναμνήσεις από τη στιγμή του συμβάντος και έπειτα.

 

Αντιθέτως, η εμπροσθόδρομη ή προοπτική αμνησία (anterograde amnesia) συνεπάγεται αδυναμία σχηματισμού νέων αναμνήσεων μετά από ένα αιτιακό συμβάν, ενώ οι παλαιότερες αναμνήσεις παραμένουν ανεπηρέαστες.

 

Η εμπροσθόδρομη αμνησία μπορεί να είναι αποτέλεσμα βλάβης στον ιππόκαμπο, περιοχή του εγκεφάλου που ελέγχει τη μνήμη. Ο ιππόκαμπος πλήττεται συνήθως λόγω κρανιοεγκεφαλικής κάκωσης ή από εφυλιστικές παθήσεις όπως το Αλτσχάιμερ.

 

Τόσο στην ανάδρομη όσο και στην εμπροσθόδρομη αμνησία, οι χαμένες αναμνήσεις δεν επιστρέφουν ποτέ.

 

Η αποσυνδετική ή διασχιδιστική αμνησία (dissociative amnesia), η οποία παλαιότερα ονομαζόταν ψυχογενής αμνησία, εκδηλώνεται όταν ένα άτομο παρουσιάζει έλλειμμα μνήμης σχετικά με προσωπικές εμπειρίες του παρελθόντος, έλλειμμα που σχετίζεται άμεσα με κάποια τραυματική ή εξαιρετικά στρεσογόνο εμπειρία. Στην περίπτωση αυτή η αναμνήσεις δεν διαγράφονται –υπάρχουν στη μνήμη αλλά δεν ανακαλούνται αυθόρμητα.

Θεός Ερμάνουβις, Ελληνιστικοί χρόνοι και θεολογικός συγκρητισμός

"-Μώμος: Πες μου, Δία, όμως, πώς μας κουβαλήθηκαν ο ’ττις κι ο Κορύβας και ο Σαβάζιος; Ή εκείνος εκεί, ο Μίθρας ο Μήδος, με το μανδύα και την τιάρα του, που ούτε και ελληνικά δε μιλάει; Κι εσύ, σκυλομούρη ’νουβι, πώς νομίζεις ότι θα περάσεις για θεός, αν συνεχίσεις να γαυγίζεις; Ντρέπομαι, Δία, ν' αναφέρω τις ίβιδες και τις μαϊμούδες και τα τραγιά, και τ' άλλα πιο γελοία ζώα, που δεν ξέρω πώς ήρθανε από την Αίγυπτο και χώθηκαν στον Ουρανό. Πώς το ανέχεστε, θεοί, να βλέπετε να λατρεύονται το ίδιο με σας ή και περισσότερο; Kι εσύ, Δία, πώς το βλέπεις να σου φυτεύουν κέρατα κριαριού στο κεφάλι;

-Ζευς: Είναι πράγματι αισχρά όλα αυτά που λες, Μώμε, για τους Αιγύπτιους. Ωστόσο, τα περισσότερα απ' αυτά είναι ζητήματα συμβολισμού και δεν ταιριάζει καθόλου στους αμύητους να τα ειρωνεύονται".
Λουκιανού, Θεών Εκκλησία, 9-11

Κατά τη διάρκεια της Ελληνιστικής περιόδου η συμβίωση εντόπιων λαών και ελληνικών πληθυσμών στα κράτη που δημιούργησαν οι Διάδοχοι του Αλεξάνδρου ευνόησε τη βαθμιαία διάδοση και εξάπλωση της λατρείας ανατολικών θεοτήτων: των αιγυπτιακών Ίσιδος και Σαράπιδος, της μεγάλης Mητέρας των θεών Κυβέλης και του συντρόφου της ’ττι, του φρυγικού Μην, των ασσυριακών Ατάργατι, Χαδάδ, Μελκάρτ, Αστάρτης, Σαβάζιου και πολυάριθμων ακόμα.

Αρχικά οι θεότητες αυτές έγιναν γνωστές σε κοσμοπολίτικα μέρη, όπως στη Ρόδο, στη Δήλο, στην Κόρινθο ακόμα και στη Δημητριάδα της Θεσσαλίας. Μεγάλο μέρος της δημοτικότητάς τους οφειλόταν στο γεγονός ότι εύκολα εξομοιώνονταν ή ακόμα και ταυτίζονταν με άλλες Ελληνικές θεότητες, ιδιαίτερα μάλιστα με τις Ολύμπιες.

Η πιο χαρακτηριστική μορφή του φαινομένου αυτού, το οποίο ονομάζεται "θρησκευτικός συγκρητισμός", υπήρξε η εικονογραφική και λεκτική εξομοίωση θεοτήτων που έχουν σε δύο ή περισσότερα λατρευτικά συστήματα παρόμοια χαρακτηριστικά, φέρουν τα ίδια σύμβολα, λατρεύονται με παρεμφερή τρόπο ή τους αποδίδονται ανάλογες τιμές και θυσίες.

Μία προσευχή που απηύθυνε στην Ίσιδα ένας Αιγύπτιος ιερέας ονόματι Ισίδωρος, κατά τον1ο αιώνα π.Χ., αναδεικνύει το συγκρητισμό:

"Οι Σύριοι σε ονομάζουν Aστάρτη, ’ρτεμη, Aναία, οι φυλές των Λυκίων βασίλισσα Λητώ, οι Θράκες Μητέρα των θεών, οι Έλληνες μεγαλόθρονη Ήρα, Αφροδίτη, καλή Εστία, Ρέα και Δήμητρα, όμως οι Αιγύπτιοι σε αποκαλούν Θιούη, γιατί μόνη εσύ είσαι όλες οι άλλες θεές που ονομάζουν οι λαοί".

Σε ορισμένες περιπτώσεις η εξομοίωση οδηγούσε στη συγχώνευση τοπικών και Ελληνικών θεοτήτων και στη δημιουργία άλλων, υβριδικών. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι συνενώσεις του αιγυπτιακού Θωθ ή του ’νουβι με τον Ελληνικό Ερμή, από τις οποίες προέκυψαν ο Ερμής Τρισμέγιστος και ο Ερμάνουβις αντίστοιχα, καθώς και του Αιγυπτιακού Σά(ε)ραπι με τον Ήλιο, από όπου προήλθε ο Ηλιοσά(ε)ραπις.

Μολονότι το φαινόμενο του συγκρητισμού χαρακτήρισε σε μεγάλο βαθμό την ελληνιστική θρησκεία, σε ορισμένες περιπτώσεις διακρίνεται η τάση προς αναζήτηση μίας μοναδικής και απόλυτης θεότητας που θα αφομοίωνε όλες τις διαφορές και τις ανομοιότητες των πολλαπλών θεοτήτων.

Στην εξέλιξη αυτή καθοριστικό ρόλο έπαιξε πρώτιστα η θεολογία των λαών της Ανατολής, η οποία αναγόταν άμεσα σε ένα και μοναδικό παντοδύναμο ον· σε έναν ουράνιο θεό ή μία μεταφυσική αρχή. Μέσα στο πλαίσιο αυτό ο ελληνικός Ζευς ως πατέρας όλων των θεών λατρεύτηκε με την προσωνυμία Χαδίδ στην Μπααλμπέκ, Δολιχηνός στην Κομμαγηνή και Σαβάζιος στην Ανατολία. Μέσα από αυτόν το συγκρητισμό απόκτησε και διατήρησε χαρακτηριστικά πολύ διαφορετικά από εκείνα του ανθρωπόμορφου Δία της ελληνικής μυθολογίας, σταθερά πλησιάζοντας όλο και περισσότερο προς το σοβαρό και ανεξιχνίαστο εβραϊκό ή χριστιανικό θεό πατέρα.

Η ανάλογη μείωση της οικειότητάς του με τον άνθρωπο αναπληρώθηκε με τη μεσολάβηση διάφορων σωτήρων, που γεφύρωναν το χάσμα μεταξύ του ανθρώπου και του ύψιστου ή υπερήσιου Δία.

Η συνεχώς διαδιδόμενη αντίληψη ότι είναι αδύνατον να υπάρχουν τα πολλά χωρίς το Ένα, η οποία σύμφωνα με αρκετούς μελετητές ανάγει την απαρχή της στη φιλοσοφία, έστρεψε σταδιακά τις θρησκευτικές αναζητήσεις προς έναν ηλιακό μονοθεϊσμό. Στο σύστημα αυτό ως κέντρο του κόσμου και υπέρτατο ον θεωρήθηκε ο Ήλιος, ο οποίος ουσιαστικά συνδύαζε στοιχεία από τον ελληνικό Απόλλωνα, τον ασσυριακό Μίθρα και το σύριο Βάαλ.

Η καθιέρωση του Χριστιανισμού ως επίσημης θρησκείας του ρωμαϊκού κράτους, πολλούς αιώνες αργότερα, πηγάζει ουσιαστικά από την επίδραση που άσκησε ο ηλιακός μονοθεϊσμός στις θρησκευτικές απόψεις των Mεγάλου Κωνσταντίνου.

Δείτε πως συμπεριφέρονται γυναίκες από διαφορετικές εθνότητες όταν κάνουν σεξ!

Πως η σύνδεση εγκεφάλου και εντέρου επηρεάζει την ψυχική ευεξία

Έχετε αναρωτηθεί ποτέ για ποιο λόγο μερικές φορές νιώθετε σαν να έχετε πεταλούδες στο στομάχι σας; Ή εκείνο το αίσθημα κενού στο στομάχι όταν συμβαίνει κάτι αναπάντεχο; Τα τελευταία χρόνια, αρκετές μελέτες έχουν καθιερώσει την πεποίθηση ότι η κατάσταση του πεπτικού συστήματος επηρεάζει και την ψυχική υγεία ενός ατόμου. Το ανθρώπινο σώμα αποτελείται από δύο εγκεφάλους: ο ένας βρίσκεται στο κεφάλι μας και ο δεύτερος στο πεπτικό σύστημα. Και οι 2 εγκέφαλοι ξεκινούν να διαμορφώνονται από τη στιγμή που το ωάριο γονιμοποιείται.

Αναπτύσσονται από το ίδιο είδος ιστού όπου ένα τμήμα του εξελίσσεται στο κεντρικό νευρικό σύστημα (εγκέφαλος) και το άλλο στο εντερικό νευρικό σύστημα (πεπτικό). Το πνευμονογαστρικό νεύρο, το μεγαλύτερο σε μήκος από όλα τα κρανιακά νεύρα, συνδέει αυτά τα δύο είδη του νευρικού συστήματος. Οι χημικές ουσίες (ορμόνες, νευροδιαβιβαστές) οι οποίες ελέγχουν τον εγκέφαλο που βρίσκεται στο κεφάλι ελέγχουν και τον πεπτικό εγκέφαλο. Λόγω αυτής της σύνδεσης μεταξύ των 2 εγκεφάλων οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ένα υγιές πεπτικό σύστημα βοηθά ταυτόχρονα στη διατήρηση της καλής ψυχικής και συναισθηματικής κατάστασης.

Στο πεπτικό σύστημα του ανθρώπου υπάρχει η εντερική μικροχλωρίδα, η οποία αποτελείται από πολλούς μικροοργανισμούς. Στο έντερο ζουν τρισεκατομμύρια μικροοργανισμοί, συμπεριλαμβανομένων τουλάχιστον 1000 διαφορετικών ειδών βακτηρίων με περισσότερα από 3 εκατομμύρια γονίδια (αριθμός 150 φορές μεγαλύτερος από αυτόν των ανθρώπινων γονιδίων).Σύμφωνα με μελέτες, η παρουσία ή απουσία της μικροχλωρίδας επηρεάζει την ανάπτυξη της συμπεριφοράς, η οποία προκαλεί νευροχημικές αλλαγές στον εγκέφαλο.

Η μικροχλωρίδα ελέγχει τη λειτουργία και την επικοινωνία με τον εγκέφαλο. Η παρουσία ή η απουσία της επηρεάζει το κεντρικό νευρικό σύστημα και τις αντιδράσεις του. Ως εκ τούτου, είναι απαραίτητη μια υγιής επικοινωνία ανάμεσα στο πεπτικό σύστημα και τον εγκέφαλο για την αποφυγή εμφάνισης ψυχιατρικών ασθενειών. Επιπλέον, περίπου το 70% των κυττάρων που συνθέτουν το ανοσοποιητικό σύστημα του σώματος βρίσκεται στο πεπτικό σύστημα. Γι’ αυτό τον λόγο, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να το διατηρείτε σε καλή κατάσταση.

Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια (UCLA) μελέτησαν μια ομάδα αποτελούμενη από 45 γυναίκες στις οποίες είχαν δοθεί οδηγίες είτε να λαμβάνουν καθημερινά προβιοτικό γιαούρτι, είτε γιαούρτι χωρίς προβιοτικά είτε καθόλου γιαούρτι. Όταν οι γυναίκες εξετάστηκαν μετά από 4 εβδομάδες, διαπιστώθηκε ότι όσες κατανάλωναν προβιοτικό γιαούρτι είχαν πιο σταθερή συναισθηματική αντίδραση όταν έπρεπε να αντιμετωπίσουν μια στρεσογόνα κατάσταση.

Η Kirsten Tillisch, η οποία ηγήθηκε της έρευνας της Καλιφόρνιας, ανέφερε ότι αλλάζοντας το περιβάλλον του εντέρου μπορούμε να αλλάξουμε κι αυτό που συμβαίνει στον εγκέφαλο.

Όταν δίνετε τροφή στο μυαλό σας, φροντίστε να κάνετε το ίδιο και στο έντερό σας. Υπάρχουν πάρα πολλοί τρόποι για να διατηρήσετε ταυτόχρονα υγιές το μυαλό και το πεπτικό σας σύστημα.

1) Συμπεριλάβετε τα πρεβιοτικά στην καθημερινή σας διατροφή. Τα πρεβιοτικά είναι δύσκολο να αφομοιώσουν τους υδατάνθρακες που αυξάνουν τον αριθμό των βακτηρίων στο έντερο. Τέτοια είναι το γιαούρτι, η ωμή βρώμη, το σκόρδο, τα κρεμμύδια, οι μπανάνες, το ανεπεξέργαστο σιτάρι και κριθάρι κλπ.

2) Μην παραλείπετε το πρωινό γεύμα. Όταν ξυπνάτε το πρωί, τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα σας είναι χαμηλά, γεγονός το οποίο μπορεί να σας φέρνει λήθαργο και να σας κάνει νωχελικούς. Για να ενισχύσετε την ενέργειά σας, να τρώτε πρωινό καθημερινά. Οι διάφορες αλλαγές στο επίπεδο σακχάρου οδηγούν και σε αλλαγές στο σώμα σας και την πνευματική σας ενέργεια.

3) Η έλλειψη ποικιλίας στη διατροφή σας σημαίνει και έλλειψη ποικιλίας στα εντερικά βακτήρια. Προσπαθήστε να καταναλώνετε όσο το δυνατόν περισσότερο υγιεινά και θρεπτικά γεύματα.
4) Αποφύγετε τις όξινες τροφές. Ελέγξτε την κατανάλωση καφέ και αλκοόλ.

5) Τρώτε αρκετά φρούτα, διότι αποτελούν την καλύτερη πηγή ενζύμων και βιταμινών.

6) Πολλά βότανα όπως η κανέλα, το κάρδαμο και ο κόλιανδρος συμβάλλουν στη διατήρηση των βακτηρίων στο έντερο. Συμβάλλουν επίσης στη μείωση των μη φιλικών βακτηρίων.

7) Μειώστε τα επίπεδα των ορμονών του στρες. Ασχοληθείτε με δραστηριότητες που σας αρέσουν – τραγούδι, ζωγραφική, χορό κτλ.

8) Η γιόγκα και ο διαλογισμός είναι εξαιρετικοί τρόποι για να χαλαρώσετε. Η τακτική γυμναστική ενισχύει την έκκριση των υγιών ορμονών που απαιτούνται για τη διατήρηση ενός υγιούς νου. Έχει αποδειχτεί ότι διατηρούν και το έντερο σε καλή κατάσταση.

9) Κρατήστε σε ισορροπία τη σωματική και πνευματική σας ενέργεια με πολλά μικρά γεύματα κατά τη διάρκεια της ημέρας. Ο καλός μεταβολισμός είναι το κλειδί για άριστη φυσική κατάσταση.

10) Πίνετε άφθονο νερό. Η αφυδάτωση προκαλεί διάφορα προβλήματα.

Το γέλιο και οι επιδράσεις του στη ζωή μας...

Το γέλιο είναι η μουσική της ζωής… Σαίξπηρ

Το γέλιο είναι μια συμπεριφορά, που προκύπτει από έντονα θετικά συναισθήματα. Όσο πιο πολύ γελάμε τόσο πιο θετική γίνεται η διάθεσή μας και τόσο πιο θετικά και αισιόδοξα αντιμετωπίζουμε τον κόσμο γύρω μας. Το γέλιο δημιουργεί την αίσθηση της ευχαρίστησης και της απόλαυσης, της ψυχαγωγίας και της πληρότητας. Είναι μια μορφή επικοινωνίας και ένας τρόπος ανταμοιβής στις ανθρώπινες σχέσεις, αλλά και ένας τρόπος εκδήλωσης ενδιαφέροντος προς άτομα που μας ενδιαφέρουν.

Η χρήση του χιούμορ είναι ένας τρόπος να αναπτυχθεί οικειότητα και να δημιουργηθεί μια ανοιχτή ατμόσφαιρα, καθώς ενισχύονται τα θετικά συναισθήματα. Το χιούμορ συμβάλλει στην βελτίωση της ακρόασης, της κατανόησης και της αποδοχής των μηνυμάτων, αυξάνοντας τα επίπεδα της επικοινωνίας.

Το χιούμορ είναι, επίσης, ένας τρόπος άμυνας, για να αποφύγουμε να μιλήσουμε για τον εαυτό μας, να μην χρειαστεί να εκθέσουμε τα συναισθήματά μας ή να μην δώσουμε απάντηση. Ακόμη, η χρήση του χιούμορ μπορεί να επιτρέψει την άσκηση κριτικής χωρίς να προκληθούν αρνητικές διαπροσωπικές επιδράσεις. Το χιούμορ μειώνει την αίσθηση απειλής που νιώθει το άτομο και αυξάνει την καλή διάθεση του ατόμου. Επομένως, όταν χρησιμοποιούμε το χιούμορ για να πούμε κάτι, το άλλο άτομο είναι πιο πιθανό να το λάβει ως καλοπροαίρετο.

Το χιούμορ αποτελεί και συντελεί σε μια ευχάριστη ψυχολογική διάθεση, ενώ είναι μια ιδιαίτερη μορφή λεκτικής και μη λεκτικής επικοινωνίας, που προκαλεί γέλιο και ευχάριστη ατμόσφαιρα. Το γέλιο ως η συμπεριφορά με την οποία εκδηλώνεται η αίσθηση του χιούμορ στο άτομο προσφέρει θετικά συναισθήματα στο άτομο, ενώ συμβάλλει στην επικοινωνία, τη δημιουργία διαπροσωπικών σχέσεων, την έκφραση διφορούμενων συναισθημάτων και στην απελευθέρωση της έντασης σε σωματικό επίπεδο. Το γέλιο βοηθάει στη μείωση του άγχους και στην υιοθέτηση μιας πιο θετικής και αισιόδοξης πλευράς της ζωής. Επιπλέον, το γέλιο μας ανακουφίζει από αρνητικά συναισθήματα και σκέψεις.

Για τον Freud το χιούμορ είναι ο πιο ώριμος και ισχυρός μηχανισμός άμυνας που μπορεί να μετατρέψει δυσάρεστα και επώδυνα γεγονότα σε πιο ανεκτά και αντιμετωπίσιμα για το άτομο. Το άτομο από τη μια μεριά έχει μια ρεαλιστική εικόνα της κατάστασης και από την άλλη μεριά μπορεί να αποφύγει δυσάρεστα συναισθήματα. Το γέλιο είναι ένας τρόπος απελευθέρωσης της ενέργειας, που μας επιτρέπει να νιώσουμε πιο ανάλαφροι και να εκτονωθούμε. Επίσης, ο Freud υποστήριζε ότι το χιούμορ είναι το μέσο για να απελευθερώσει το άτομο τις κοινωνικά καταπιεσμένες ορμές επιθετικότητας και σεξουαλικότητας.

Το γέλιο μας βοηθά να αντιμετωπίσουμε καλύτερα και πιο εύκολα τα προβλήματα και τις δυσκολίες στη ζωή μας. Επομένως, κάθε φορά που μας δίνεται η ευκαιρία ας γελάμε και ας ψάξουμε να βρούμε κι άλλες ευκαιρίες για γέλιο μέσα στην καθημερινότητά μας. Το γέλιο εξαφανίζει τα αρνητικά συναισθήματα και τις φοβίες, μας απελευθερώνει από εντάσεις και συγκρούσεις και μας δίνει μια ισορροπία στη ζωή μας. Μας βοηθάει να χαλαρώσουμε και να νιώσουμε καλύτερα ψυχολογικά, αυξάνει την αυτοπεποίθησή μας και μας κάνει να νιώθουμε μεγαλύτερη ασφάλεια. Μας κάνει να νιώθουμε πιο άνετα σε ποικίλες καταστάσεις και πιο κοντά με τους άλλους ανθρώπους. Μειώνει την πίεση, την ένταση και την αίσθηση του πόνου, αλλά και μας κάνει πιο ανθεκτικούς στον πόνο.

Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας γελούν μέχρι και 400 φορές την ημέρα, ενώ στην ενήλικη ζωή γελάμε περίπου 17 φορές κάθε μέρα. Οι ευκαιρίες που μας προκαλούν γέλιο στην ενήλικη ζωή μειώνονται δραστικά. Όμως, για να γελούν τόσο συχνά τα μικρά παιδιά μάλλον κάτι ξέρουν…

Μεγαλώνοντας κάποια πράγματα τα θεωρούμε δεδομένα, όμως, δεν θα πρέπει να χάνουμε τις μέρες μας χωρίς γέλιο… χαμένοι μέσα στην καθημερινότητα και στα προβλήματα… Μπορούμε να κάνουμε διαλείμματα με γέλιο που θα μας κάνουν να νιώθουμε καλύτερα κατά τη διάρκεια της υπόλοιπης μέρας. Όσο πιο πολύ γελάμε, τόσο πιο πολύ γέλιο παράγεται… Το γέλιο έχει αρκετά ευεργετικά οφέλη στη ζωή μας που σε γνωστικό, κοινωνικό, συναισθηματικό, σωματικό και ψυχολογικό επίπεδο, που μπορούμε να τα διαπιστώσουμε γελώντας περισσότερο, αφήνοντας πιο ελεύθερο τον εαυτό μας και απελευθερώνοντας τη σκέψη μας.

«Γέλα, καρδιά μου, γέλα
Βρες χρόνο να γελάς
αυτό είναι η μουσική της Ψυχής»
Γιάννης Ρίτσος

«Δεν θα αντάλλασα ποτέ το γέλιο της Καρδιάς μου με τα πλούτη όλου του Κόσμου»
Χαλίλ Γκιμπράν

Μια μέρα χωρίς γέλιο είναι μια μέρα χαμένη.
Τσάρλι Τσάπλιν

Η ευτυχία έρχεται σ’ εκείνους που γελούν.
Ιαπωνική παροιμία

Όσο γελάμε, τίποτα δεν χάθηκε…
Σαίξπηρ

Η συμπεριφορά σου απέναντι στη μοναχικότητά σου, θα σου καθορίσει και την αυθεντικότητα όλων των άλλων σχέσεών σου.

Τη μοναχικότητα, όχι, μην τη φοβάσαι.

Είναι οι στιγμές που πρέπει στα ίσια να μιλήσεις με τον εαυτό σου. Αν το θέλεις, και αν επιθυμείς ειλικρινής μαζί του να είσαι.

Η συντροφικότητα, υπέροχη είναι, αλλά λειτουργεί για το εμείς, σε χρόνους και τόπους που δεν είμαστε μόνοι και στους οποίους μοιραζόμαστε.

Η φιλία, τέλεια είναι, αλλά ανθίζει στο εκεί, και όχι στο εδώ. Με τους φίλους, εκεί θα περάσεις όμορφα, θα μιλήσεις, θα αναλύσεις. Στο εδώ, μόνος θα κατασταλάξεις και θα αποφασίσεις.

Η οικογένεια, είναι οι ρίζες μας, που υπάρχουν σε χρόνο τότε και όχι στο τώρα.

Το τότε, προσδιορίζει το ποιος είσαι τώρα, αλλά αυτό δεν είναι μη αναστρέψιμο!

  Και αν τα πόδια σου στις ρίζες σου βρίσκονται, αυτό δεν σου στερεί την ελευθερία το κορμί σου να το γύρεις κατά που θέλεις και όχι κατά που σου όρισαν.

Όταν όμως το βλέμμα σου το ρίχνεις στον καθρέφτη, τότε βλέπεις το εδώ και το τώρα σου. Αν μορφάσεις, μορφασμός θα σου επιστραφεί.

Αν χαμογελάσεις, χαμόγελο θα παραλάβεις.

Αν καθαρίσεις με ειλικρίνεια τα μάτια σου, θα επιτρέψεις σε ένα καθαρό βλέμμα να σε κοιτάξει.

Αν του μιλήσεις, θα δεις ότι δεν ακούει, δεν απαντάει.

Αν σωπάσεις, θα ακούσεις τόσα πολλά που έχει να σου πει.

Αυτή ήταν, είναι, και θα είναι, η πιο αληθινή σου σχέση.

Η συμπεριφορά σου απέναντι στη μοναχικότητά σου, θα σου καθορίσει και την αυθεντικότητα όλων των άλλων σχέσεών σου.

Βγες εξω απο το θεατρικο ρολο... γινε παρατηρητης... Μπορεις...

 Να γυρισεις να κοιταξεις μεσα σου... σταθερα και να ψαξεις ,να καλεσεις τη ψυχη σου να ερθει να σε ανταμωσει...

Να μη τρομαξεις οταν θα την συναντησεις... οχι να μην τρομαξεις... να αναγνωρισεις τον αγωνα που εκανε για να σου προσφερει τη γνωση της Γης...

Να της δωσεις τοση πολυ αγαπη μεχρι να φωτιστει ξανα...να την αγκαλιασεις με αποδοχη...οσο σκληρα και αν σου φερθει...να την κατανοεις διαρκως... να μην τρομαξεις με αυτα που θα σου πει,που θα σε κανει να νιωσεις η με αυτα που θα αφησει στο φυσικο σου σωμα με το περασμα της... ολα θα ειναι αναλογα της ποιοτητας του κομματιου που ειναι εκει για φωτιση...και ολα θα σβησουν με το περασμα της στο Φως!!!

Εισαι Θεος..μην ξεχνας ποτε... και, ΝΑΙ ... Μπορεις!!!

Μπορεις, γιατι εσυ επελεξες να `ρθεις στη Γη... μπορεις... γιατι εσυ (δεν) εισαι ο ανθρωπος που υποδυεσαι...εισαι κατι ανωτερο ... θεικο... και, Ναι, Μπορεις!!!
Αρκει να Θες!!!

Βγες εξω απο το θεατρικο ρολο ....γινε παρατηρητης...Μπορεις...

Ο ανθρωπος ειναι αδυναμος και γκρινιαρης...αλλα αυτη ειναι η φυση του

Εσυ , δεν εισαι μόνο ανθρωπος....

Εισαι αγνη συνειδητοτητα!!!

Οι επιστήμονες παραποιούν συνειδητά τον ορισμό των ‘αφυπνισμένων’ ατόμων

Τα τελευταία χρόνια γίνεται ολοένα και περισσότερη κουβέντα για την Συναισθηματική Νοημοσύνη (EQ) και την ενσυναίσθηση με τους “ειδικούς” να δημιουργούν, ως συνήθως, ένα απόλυτο χάος, αντί να εξηγούν τι ακριβώς συμβαίνει
Κι αυτό, γιατί η αναμενόμενη αφύπνιση που άρχισε τις 3 τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα και έχει σκοπό να ολοκληρωθεί στον 21ο, είναι αγκάθι στην καρδιά αυτών που έχουν αποφασίσει να διαφεντεύουν αέναα τον πλανήτη.
Οι Άγγλοι ειδικοί λοιπόν, δανείστηκαν μια ακόμα ελληνική λέξη, με μια συγκεκριμένη έννοια για να περιγράψουν κάτι διαφορετικό. Την λέξη empathy.
Σε μας η εμπάθεια αφορά έντονα αρνητικά συναισθήματα, εχθρότητα, πάθοςεναντίον κάποιου. Οι Αγγλόφωνοι όπως επιστήμονες και ειδικοί, με την λέξη empathy, εννοούν την συναισθηματική ταύτιση ή ενσυναίσθηση:
Όρος της κλινικής ψυχολογίας. Από την άποψη του συμπεριφορισμού, πρόκειται για τη γενίκευση εξαρτημένων αντανακλαστικών λύπης, πόνου, απογοήτευσης κ.ά., στην οποία αυτές οι συναισθηματικές αντιδράσεις αυτές προκαλούνται από τις δυσάρεστες συνθήκες άλλων ατόμων, λόγω της ομοιότητας ή των κοινών στοιχείων τους με τα εξαρτημένα προκλητικά ερεθίσματα για αντίστοιχες συναισθηματικές αντιδράσεις στη δική μας ζωή.
Αφού πρώτα δημιούργησαν ένα γλωσσικό μεταφραστικό μπάχαλο, από ελληνικά στα αγγλικά, και μετά πίσω στα ελληνικά εμείς κατασκευάσαμε την λέξη ενσυναίσθηση για να ανταποκριθούμε επιστημονικά, στο τέλος φροντίζουν να περιοριστούν σε καθαρά εκλογικευμένες και επιστημονικές ιδιότητες, αποκλείοντας τεχνηέντως οτιδήποτε θα μπορούσε να θεωρηθεί ‘μεταφυσικό’, πνευματικό, ή ακόμα και θρησκευτικό.
Φυσικά το επόμενο στάδιο, είναι να δώσουν και “συμβουλές” πως να αντιμετωπίσει κανείς την περίπτωση του, αν διαπιστώσει ότι ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Κανένα εμβόλιο μήπως;
Πρόκειται για καθαρή αφύπνιση
Ο αφυπνισμένος άνθρωπος, που δεν έχει καμία σχέση με εμπάθειες, συμπάθειες ή αντιπάθειες, νιώθει στο λεπτό νευρικό του σύστημα σχεδόν τα πάντα, ανάλογα βέβαια και σε πιο βαθμό είναι αφυπνισμένος.
Είναι συνδεδεμένος με το σύμπαν και με τα έμβια όντα γύρω του και ανταλλάσσει συνεχώς ενέργεια. Παίρνει και δίνει.
Είναι ικανός να αισθανθεί τον πόνο των άλλων, όχι γιατί έχει την ιδιότητα “να είναι καλός ακροατής”, όπως περιγράφουν οι ειδικοί, αλλά γιατί είναι συνδεδεμένος με τον άλλον μέσα από την αφύπνιση του. Τρανό παράδειγμα εκείνο των διδύμων που αν χτυπήσει το ένα μπορεί να πονέσει και το άλλο, ας βρίσκεται και χιλιόμετρα μακριά κι ας μην έχει ενημερωθεί για το χτύπημα του αδελφού του, το ένστικτο της μάνας ή το ‘δέσιμο’ μεταξύ δυο ανθρώπων που ζουν καιρό αρμονικά μαζί.
Επίσης είναι ικανός να νιώσει μέσα από το συλλογικό συνειδητό την ψυχική κατάσταση μιας μικρής ή ακόμα και μεγάλης κοινωνίας στην οποία ζει. Αυτό μάλιστα, έχει γίνει μελέτη ετών με φοβερά αποτελέσματα από το Ινστιτούτο του Princeton όταν πάνω από 60 ανιχνευτές καταγράφουν την Ψυχική Ενέργεια σε όλο τον κόσμο.
Μάλιστα το 2004, το βράδυ της Κυριακής της 4ης Ιουλίου, λίγο πριν ο Άγγελος Χαριστέας βάλει το γκολ που ανέδειξε την ελληνική
ομάδα κορυφαία στην Ευρώπη, κάποια συσκευή που κατέγραψε την ψυχική ενέργεια στην Ελλάδα σημείωσε έξαρση δεδομένων. Την ίδια συμπεριφορά παρουσίασαν συσκευές στη Νέα Υόρκη, οι οποίες κατέγραψαν τον πανικό και τον τρόμο των νεοϋορκέζων, αρκετά λεπτά πριν το συμβάν των δίδυμων πύργων. Με λίγα λόγια, οι συσκευές τους όχι μόνο ‘αισθάνονται’, αλλά ‘προ-αισθάνονται’ – μια μεγάλη ικανότητα που είχε παλιά ο άνθρωπος και την έχασε όταν άρχισε να ζει πια στις μεγαλουπόλεις μακριά από τη φύση.
Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του αφυπνισμένου ατόμου
1. Νιώθει τα συναισθήματα των άλλων ανθρώπων, ακόμη και κατά την απουσία τους
Ένα αφυπνισμένο άτομο, είναι σε θέση να νιώσει τα ενεργειακά πεδία των άλλων, ακόμη και όταν δεν είναι γύρω του. Θα μπορούσε να είναι στην άλλη πλευρά της πόλης, της χώρας ή ακόμη και του πλανήτη, κι όμως είναι σε θέση να πάρει τις δονήσεις του και να νιώσει τα συναισθήματά τους. Αυτό μπορεί να συμβεί κι αν κάποιος βάλει την προσοχή του έντονα πάνω του και ξαφνικά να νιώσει κάπως. Αν είναι όμορφα, έχει καλώς, αλλά αν όχι, καλό να αναρωτηθεί: «Είναι αυτό τώρα δικό μου;»
Αυτό γλυτώνει από μια μεγάλη ταλαιπωρία, αν μάθετε να αναγνωρίζετε ότι μερικές φορές αυτό που αισθάνεστε είναι αποτέλεσμα της ενέργειας κάποιου άλλου, κι όχι δικό σας.
2. Τα πλήθη είναι βάρος
Μεγάλα πλήθη σημαίνει πολύ και ανακατεμένη ενέργεια, διαφορετικών επιπέδων σε μεγάλες δόσεις. Ο αφυπνισμένος προτιμά πάντα τις μικρές ομάδες ανθρώπων ή τη μοναξιά εκτός κι αν οι μεγάλες συγκεντρώσεις, τελούν κάτω από μια ομπρέλα θετικής ενεργειακής φόρτισης, όπως π.χ. μια συγκέντρωση για ομαδικό διαλογισμό, όπου εκεί θα νιώσει όμορφα ανταλλάσσοντας δονήσεις με άτομα εξίσου αφυπνισμένα.
3. Γνωρίζει πράγματα χωρίς να ξέρει πως τα γνωρίζει
Δεν πρόκειται για μαντική ικανότητα, αλλά είναι αποτέλεσμα της σύνδεσης του με το συλλογικό συνειδητό. Δυσκολεύεται να εξηγήσει λογικά στους άλλους τα όσα “ξέρει”, καθώς τα μη αφυπνισμένα άτομα έχουν την τάση να τα βλέπουν όλα ορθολογικά και να απαιτούν εξηγήσεις και αποδείξεις.
4. Ξέρει τι είναι αλήθεια και τι ψέμα
Με την ίδια ‘ανεξήγητη’ ικανότητα, νιώθει όταν κάποιος του λέει αλήθεια ή ψέματα. Επίσης μπορεί να διαβάσει τη γλώσσα του σώματος πολύ καλά, αλλά και να εντοπίσει σε ένα γραπτό τι μπορεί “να κρύβεται ανάμεσα στις γραμμές.”
5. Είναι υπερ-ευαίσθητοι σε πολλά
Εκτός από την 6η αίσθηση, ακόμα και οι άλλες είναι πολύ ενεργοποιημένες. Οι αφυπνισμένοι δεν αντέχουν το έντονο φως, τη δυνατή μουσική και τους θορύβους, τις έντονες οσμές, νιώθουν τη βρώμικη ηλεκτρική ενέργεια, τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα, δεν αντέχουν τις φωνές και τη βία, ούτε καν σε ταινία στον κινηματογράφο ή την τηλεόραση.
6. Εύκολα θύματα ενεργειακού βαμπιρισμού
Τα αφυπνισμένα άτομα αποτελούν σκέτο θήραμα για τα ενεργειακά βαμπίρ. Συνειδητά, αλλά και πολλές φορές ασυνείδητα, τα περιτριγυρίζουν γιατί νιώθουν καλά στην παρουσία τους, αφού είναι κινητοί πομποί θετικής ενέργειας, για να γεμίσουν τις δικές τους μπαταρίες. Καλό θα είναι ο συνειδητά αφυπνισμένος να αποφεύγει τα πάρε-δώσε μαζί τους, ειδικά εκείνων που ξέρουν πολύ καλά τι κάνουν και μάλιστα έχουν αναπτύξει και πολλές τεχνικές (που δεν τις αναφέρουμε για ευνόητους λόγους). Τα αφυπνισμένα άτομα θα πρέπει να βρουν τις δικές τους τεχνικές που θα τους βοηθήσουν να μείνουν ανέγγιχτοι και προστατευμένοι.
7. Έχουν Θεό μέσα τους
Οι ‘αφυπνισμένοι’ φυσικά είναι άνθρωποι που έχουν πολύ Θεό μέσα τους. Ανεξάρτητα αν ανήκουν σε κάποια θρησκεία, έχουν υψηλή πνευματικότητα στην οποία και καταφεύγουν για να φορτιστούν. Η επαφή με τη φύση επίσης τους βοηθάει πολύ να νιώσουν αρμονικά και ισορροπημένα. Αγαπούν το όμορφο και το απλό, ξεχωρίζουν την καλή τέχνη από τις καλές της δονήσεις κι όχι από το βιογραφικό ή το όνομα του καλλιτέχνη και δεν τους τρομάζει η μοναξιά γιατί δεν νιώθουν ποτέ μόνοι, αφού είναι συνδεδεμένοι με το σύμπαν και το Δημιουργό του.
Αυτοί είναι οι empathic, ή οι ενσυναίσθητοι ή όπως αλλιώς προσπαθούν να τους ονομάσουν οι “ειδικοί”, για να τους μειώσουν, αποπροσανατολίσουν, περιθωριοποιήσουν και να περιορίσουν τα χαρακτηριστικά τους -που άλλες φορές είναι ευχή κι άλλες κατάρα- σε στενά κοινωνικά και ‘εξηγήσιμα’ πλαίσια.
Βέβαια, πίσω από τις πλάτες μας, οι ‘άθεοι’ επιστήμονες, σπαταλούν ενέργεια, χρόνο και χρήμα, για να κατανοήσουν τα πως και τα γιατί του σύμπαντος -βλέπε cern και πειράματα Princeton κι άλλα πολλά- πράγματα που ο αφυπνισμένος “ξέρει” γιατί ζει μέρα νύχτα με αυτά. Δεν θα στα εξηγήσει, περιγράψει, δώσει να καταλάβεις με λέξεις, γιατί είναι αδύνατον. Ο ίδιος όμως γνωρίζει, γιατί είναι μέρος ενός Θεϊκού Όλου, ένα μικρό ταπεινό κομματάκι του Απόλυτου…

ΜΗ - ΠΡΑΞΗ

Η μη-πράξη είναι ένα σύνολο ενεργειών οι οποίες διαφέρουν ριζικά από ό,τι κάνουμε αυθόρμητα και μηχανικά κατά συνήθεια. Τον έως τώρα αυτόματο τρόπο λειτουργίας μας θα το θεωρήσουμε ως “πράξη”. Ο τρόπος ζωής μας, οι σκέψεις μας, τα συναισθήματά μας, όλες μας οι συμπεριφορές, η κοσμοθεωρία μας, ακόμα και η χρήση της προσοχής μας υπόκεινται στην επήρεια της μηχανικότητας και των συνηθειών οι οποίες μας έχουν επιβληθεί, είτε από το περιβάλλον μέσω της κοινωνικής διαμόρφωσης, είτε από την παραμελημένη ενστικτώδη φύση μας.

Συνεπώς η μη-πράξη συνιστά την οποιαδήποτε σκόπιμη και προσχεδιασμένη εξωτερική ή εσωτερική μας εκδήλωση, η οποία αποκλίνει σημαντικά από τη μέχρι τώρα λειτουργία του εαυτού μας.

Η τεχνική αυτή είναι στην ουσία ένας στρατηγικά προσχεδιασμένος έλεγχος των διαφόρων εκδηλώσεών μας, προκειμένου να επιτύχουμε τις επιθυμητές αλλαγές και να εξασφαλίσουμε μια επαρκή ποσότητα ενέργειας και προσωπικής δύναμης. Απόλυτη προϋπόθεση για την άσκηση της μη-πράξης είναι η συστηματική και μακροχρόνια εκπαίδευση στην ανακεφαλαίωση, η οποία έχει αναλυθεί επαρκώς στο αντίστοιχο κεφάλαιο, δηλαδή στην ανασκόπηση των περιστατικών της ζωής μας καθώς και των καθημερινών γεγονότων, με τον ιδιαίτερο τρόπο που έχουμε περιγράψει.

Με την ανακεφαλαίωση τακτοποιούμε και απελευθερώνουμε το ενεργειακό μας δυναμικό, γεγονός που έχει ως συνέπεια την απόκτηση της απαιτούμενης νηφαλιότητας, με τη βοήθεια της οποίας πλέον μπορούμε να σχεδιάσουμε και να αποφασίσουμε τις αλλαγές που πρέπει να επιβάλλουμε στον εαυτό μας. Διαφορετικά οι ενέργειές μας θα είναι επηρεασμένες από διάφορα “αξεδιάλυτα” περιστατικά και από απωθημένες επιθυμίες, έτσι αντί για μια ουσιαστική μη-πράξη θα αναπαράγουμε τα ίδια πρότυπα συμπεριφοράς, εξαπατώντας τον εαυτό μας.

Ας δούμε την τεχνική αυτή στη λειτουργία της. Έστω πως μέσω της ανακεφαλαίωσης διαπιστώσαμε ότι την καθημερινή μας συμπεριφορά χαρακτηρίζει ένα είδος ανυπομονησίας και εκνευρισμού. Η ίδια η ανακεφαλαίωση ασκούμενη με τον περιγραφέντα τρόπο, μας αποστασιοποιεί από τη συνήθεια αυτή, εξαγνίζοντας το ενεργειακό μας δυναμικό. Όμως δεν αποκλείεται η κακή συνήθεια του εκνευρισμού να επανέρχεται συνεχώς, διότι δεν είναι εύκολο να αποβληθεί ένας τρόπος αντιμετώπισης της ζωής ο οποίος μας συνοδεύει για χρόνια και έχει ουσιαστικά καταστεί δεύτερη φύση.

Η εργασία αποκατάστασης της φυσικής τάξης μέσα μας, δηλαδή της ήρεμης και ψύχραιμης αυτοκυριαρχίας, η οποία ξεκίνησε με την ανακεφαλαίωση ολοκληρώνεται με τη μη-πράξη. Αποφασίζουμε κατά τη διάρκεια της ημέρας να διατηρούμε μια στάση ηρεμίας και σύνεσης, σε αντίθεση με τον έως τώρα εκνευρισμό μας. Η απόφασή μας αυτή χαρακτηρίζεται από μια βεβαιότητα διότι με την ανακεφαλαίωση έχουμε διαπιστώσει απολύτως τις βλαβερές συνέπειες της ανυπομονησίας και έχουμε αποκαταστήσει επαρκώς το ενεργειακό μας δυναμικό, ώστε η πρόθεση για αλλαγή συμπεριφοράς είναι χαρακτηριστικό αυτογνωσίας και νηφαλιότητας.

Επειδή η ανακεφαλαίωση συνιστά μια σημαντική προεργασία, οι αποφάσεις μας είναι ειλικρινείς. Αυτό μας επιτρέπει να ασκήσουμε πίεση στον εαυτό μας, διότι οι αποφασισθείσες αλλαγές είναι προϊόν της δικής μας θέλησης, άρα δεν τίθεται θέμα κάποιας αυτοκαταπίεσης. Καταπιεζόμαστε μόνο όταν οι πράξεις μας δεν είναι απόρροια της προσωπικής μας βούλησης και συνείδησης.

Άρα ως μη-πράξη τηρούμε ήρεμη στάση στις καθημερινές προκλήσεις ακόμα και αν μέσα μας είμαστε εκνευρισμένοι. Αυτή η τακτική θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ένα είδος “πνευματικής υποκριτικής”, η οποία ασφαλώς δεν αποσκοπεί στο να εξαπατήσουμε τον περίγυρό μας δίνοντας την ψευδή εντύπωση ενός ήρεμου ανθρώπου, αλλά αποσκοπεί στο να επιδράσουμε στον ψυχικό μας κόσμο με τρεις τρόπους. Ο πρώτος είναι η κατανόηση των συνεπειών του εκνευρισμού πράγμα που τον καθιστά ανεπιθύμητο, ο δεύτερος είναι η άμεση χρήση της δύναμης της θέλησης με την οποία τον σταματάμε και ο τρίτος είναι η έμμεση επίδραση που ασκεί η εξωτερική συμπεριφορά στα συναισθήματά μας.

Στο παράδειγμα που εξετάσαμε η μη-πράξη επεκτείνει τα αποτελέσματα της ανακεφαλαίωσης σε όλη την υπόλοιπη ζωή μας και σε όλους τους τομείς. Αν είμαστε, όπως είπαμε, σε θέση με τη δύναμη της θέλησης να κατευνάζουμε τον εκνευρισμό μας, τότε η μη-πράξη θα φέρει άμεσα αποτελέσματα. Διαφορετικά θα πάρει τη μορφή ενός “ρόλου”. Ο ρόλος αυτός είναι το να συμπεριφερόμαστε εξωτερικά σαν να είμαστε ήρεμοι εσωτερικά. Η αυτοπειθαρχία που απαιτείται προκειμένου να προσομοιώσουμε τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά ηρεμίας οδηγεί στην αύξηση του ενεργειακού μας δυναμικού και τελικά στο να τα αφομοιώσουμε εσωτερικά και να καταστούμε πραγματικά ήρεμοι.

Η μη-πράξη μπορεί και πρέπει να εφαρμόζεται σε μια πληθώρα εκδηλώσεων και λειτουργιών, αν επιθυμούμε ειλικρινά να αλλάξουμε ως άνθρωποι προς το καλύτερο. Δρώντας με ασυνήθιστους για μας τρόπους εξασφαλίζουμε μια σημαντική ποσότητα ενέργειας και αρχίζουμε να “βλέπουμε” τη ζωή από διαφορετικές οπτικές γωνίες, γεγονός που αυξάνει το εύρος της συνειδητότητάς μας.

Με τη βοήθεια της μη-πράξης δίνουμε “μάχες” αυξάνοντας την προσωπική μας δύναμη. Ασκούμε τον “έλεγχο του πολεμιστή” και διακόπτουμε τις διαρροές ενέργειας. Η κατάληξη πρέπει να είναι το να ζούμε ολόκληρη την ημέρα ως μια σύνθετη και συνεχή μη-πράξη, πράγμα που σημαίνει πως κάθε περιστατικό της καθημερινότητας αντιμετωπίζεται με έναν προσχεδιασμένο τρόπο, διαφορετικό από αυτόν που συνηθίσαμε έως τώρα, έχοντας ως οδηγό τις νηφάλιες συνειδητοποιήσεις της ανακεφαλαίωσης. Κάθε γεγονός είναι και μια πρόκληση για βελτίωση και συνειδητή αλλαγή. Κανένα καθημερινό συμβάν δεν το ζούμε απλώς “αφημένοι”, ή “ξεχασμένοι” και ιδιαίτερα αυτό ισχύει για τη ρύθμιση των συναισθημάτων μας, τα οποία πρέπει να είναι βασικός στόχος των μη πράξεών μας.

Η μη-πράξη διακόπτει τη “ροή” της μηχανικότητας μέσα μας, πράγμα που ισχύει επίσης για την ίδια μας την προσοχή και μπορεί να έχει μια θα λέγαμε διαλογιστική εφαρμογή. Το σταμάτημα του εσωτερικού διαλόγου θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε ως τη “μη-πράξη της εσωτερικής ομιλίας”.

Αν εστιάσουμε την προσοχή μας σε ένα αντικείμενο ο νους μας το αναγνωρίζει και μέσω μιας διαδικασίας συνειρμών το εντάσσει σε ένα πλαίσιο κατανόησης και ερμηνείας. Π.χ. αντικρίζω ένα αυτοκίνητο, δηλαδή ένα όχημα που χρησιμοποιείται για τη μετακίνηση ανθρώπων, που καταναλώνει βενζίνη, ρυπαίνει το περιβάλλον, είναι υπεύθυνο κατά μεγάλο μέρος για το σύγχρονο τρόπο ζωής κλπ... Αν όμως συγκεντρώσουμε όλη μας την προσοχή με τη μέγιστη ένταση σε ένα μόνο τμήμα του αντικειμένου τότε δεν έχουμε επίγνωση του συνόλου και έτσι διακόπτουμε την ερμηνευτική ροή σκέψεων. Δεν το αναγνωρίζουμε πλέον διότι έχουμε εστιαστεί σε ένα μόνο μέρος του και ο νους μας αδυνατεί να το συνδέσει με τα συνηθισμένα για μας πρότυπα ερμηνείας και συνειρμών. Έτσι ο εσωτερικός μας διάλογος σταματάει.

Με την ίδια “τεχνική” μπορούμε να αποσυνδέσουμε ένα συναίσθημα από την υπόλοιπη δομή της προσωπικότητάς μας και έτσι να το θέσουμε υπό τον έλεγχό μας. Μια συγκίνηση δεν μπορεί να υπάρξει ανεξάρτητη από το εγώ μας με το οποίο είναι συνυφασμένη και αν την αντικρίσουμε μέσω μιας κατάστασης αυξημένης, αλλά και εστιασμένης προσοχής, τότε αυτή παύει πλέον να υφίσταται. Σε αυτή την κατάσταση δεν έχουμε καμία επίγνωση της προσωπικότητας, του εαυτού μας, ή του εγώ μας, αλλά μόνο του συγκεκριμένου συναισθήματος. Και λόγω του ότι αυτό είναι ένα σύνθετο φαινόμενο, συστατικό μέρος του οποίου είναι και το εγώ μας, “αποσυναρμολογείται” άμεσα και εξαφανίζεται.

Ο διαφορετικός τρόπος χρήσης της προσοχής μας στα δύο προαναφερθέντα παραδείγματα είναι μη-πράξη της προσοχής. Έχοντας μια “νωχελική” και “γενική” επίγνωση ενός συναισθήματος το συνδέουμε με τον εαυτό μας – εγώ μας – κοσμοθεώρησή μας και έτσι επιβιώνει. Αυτό είναι “πράξη” στην περίπτωση αυτή. Αν όμως συγκεντρωθούμε έντονα στο συναίσθημα διατηρούμε την επίγνωσή του, αλλά έχουμε αποσύρει την προσοχή από το εγώ μας και το συγκινησιακό φαινόμενο αποσυναρμολογείται. Μια συγκίνηση - συναίσθημα αποτελείται από κάποια εντύπωση συνυφασμένη με την αντίδραση του εγώ μας, και όταν εμείς μέσω της συγκέντρωσης “αφαιρέσουμε” το ένα από τα δύο συστατικά της η συγκίνηση δεν μπορεί να υπάρξει, διότι δεν έχει όλα της τα μέρη διαθέσιμα.

Θα μπορούσε κάποιος να παρατηρήσει πως η περιγραφείσα διαδικασία θυμίζει το φαινόμενο της ψυχολογικής απώθησης. Εδώ πρέπει να επισημάνουμε πως η απώθηση είναι ένα είδος κακομεταχείρισης της μη-πράξης και διαγνωστικό εργαλείο για τον εντοπισμό της εσφαλμένης χρήσης της προσοχής είναι η ύπαρξη εσωτερικού διαλόγου. Αν “μιλάμε στον εαυτό μας” την ώρα που εστιαζόμαστε σε μια συγκίνηση, τότε πολύ πιθανόν να οδηγηθούμε σε αυτοδικαιολόγηση ή και σε απωθήσεις, διότι έχουμε πέσει στην παγίδα της φαντασίας. Η μη-πράξη δεν γίνεται εξαπατώντας τον εαυτό μας με φαντασιώσεις και θεωρίες, αλλά γίνεται με την προσοχή και τη βούληση.

Όμως οι άνθρωποι που εύκολα δημιουργούν απωθήσεις, νευρώσεις, αυτοκατάκριση, ή αυτοδικαιώνονται συνεχώς, είναι ακατάλληλοι για να ακολουθήσουν την Οδό του Πολεμιστή. Απαιτείται ένα αρχικό “κεφάλαιο” προσωπικής δύναμης για να ξεκινήσει κανείς, το οποίο δυστυχώς όσοι είναι επιρρεπείς σε ψυχολογικά προβλήματα, προλήψεις, θεωρητικολογίες και φαντασιώσεις, δεν διαθέτουν.

Τροφή χωρίς σκέψη

Τι είναι αυτό που κάνει τον άνθρωπο να τρώει αλόγιστα, υπερβολικά και χωρίς να πεινάει;
Γιατί είναι αδύνατον να χάσουμε κιλά ενώ σχεδόν λιμοκτονούμε;
Γιατί υπάρχουν τόσα φαγητά γύρω μας ενώ τα περισσότερα απ’ αυτά όχι μόνο δεν κάνουν για τροφή, αλλά βρωμίζουν ακόμη και τα σκουπίδια;
Φάγατε ποτέ το τελευταίο κομμάτι ξεραμένου, μπαγιάτικου κέικ, παρόλο που ήταν σαν πριονίδι με μυρωδιά σοκολάτας; Αποτελειώσατε ποτέ ένα ένα πιάτο με τηγανίτες πατάτες, παρόλο που είχαν κρυώσει και ήταν υπερβολικά μαλακές; Γιατί συνεχίζουμε να καταβροχθίζουμε φαγητό που δεν έχει καν ωραία γεύση;
Τρώμε υπερβολικά γιατί γύρω μας υπάρχουν σημάδια που μας προτρέπουν να φάμε. Απλώς δεν είναι στη φύση μας να σταματάμε έπειτα από κάθε μπουκιά και να σκεπτόμαστε αν χορτάσαμε. Καθώς τρώμε αλόγιστα ψάχνουμε για σημάδια ότι φάγαμε αρκετά. Πάρτε για παράδειγμα το ποπκορν του σινεμά. Δεν υπάρχει η σωστή ποσότητα ποπκορν να φάτε. Δεν υπάρχουν κανόνες ή οδηγίες του ΕΟΦ. Οι άνθρωποι τρώνε όσο θέλουν, ανάλογα με το πόσο πεινούν και το πόσο ωραία γεύση έχει. Αυτό τουλάχιστον ισχυρίζονται.
Καθένας από μας τρώει, όσο τρώει, κυρίως λόγω του περιβάλλοντος του. Τρώμε πολύ λόγω πείνας, αλλά και λόγω της οικογένειας και των φιλών μας,
των συσκευασιών και των πιάτων, των ονομάτων και των αριθμών, των προϊόντων και των χρωμάτων, των σχημάτων και των οσμών, των ντουλαπιών και των σκευών. Η λίστα είναι σχεδόν τόσο ατελείωτη όσο και αόρατη.
Αόρατη;
Οι περισσότεροι από μας έχουν την ατυχία να μην γνωρίζουν τι επηρεάζει τη ποσότητα του φαγητού που καταναλώνουν. Δεκάδες μελέτες χιλιάδων ανθρώπων, όπως οι περισσότεροι από εμάς, πιστεύουν ότι η ποσότητα όσων τρώμε καθημερινά καθορίζεται κυρίως από το πόσο πεινάμε, πόσο μας αρέσει το φαγητό και ποια διάθεση έχουμε. Όλοι θεωρούμε ότι είμαστε πολύ έξυπνοι για να ξεγελαστούμε από τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Αυτό ακριβώς κάνει το αλόγιστο φαγητό τόσο επικίνδυνο. Σχεδόν ποτέ δεν αντιλαμβανόμαστε τι συμβαίνει στα αλήθεια, όπως φυσικά ούτε και τι ποσότητες τρώμε, αλόγιστα και χωρίς να πεινάμε αληθινά.
Τι θα συνέβαινε όμως αν μπορούσαμε να ξέραμε γιατί τρώμε αυτά που τρώμε; Θα μπορούσαμε να καταναλώνουμε λιγότερο, πιο υγιεινό φαγητό
και να το απολαμβάνουμε πολύ περισσότερο.
Το φαγητό είναι μια μεγάλη απόλαυση της ζωής, όχι κάτι με το όποιο θα πρέπει να συμβιβαστούμε. Απλώς χρειάζεται να αλλάξουμε το περιβάλλον μας, ώστε να λειτούργει υπέρ του τρόπου ζωής μας και όχι εναντίων του.
Όλοι μας έχουμε ακούσει για την αδελφή της εξαδέλφης κάποιου, που ακολούθησε μια αυστηρή δίαιτα, έχασε πολλά κιλά διατήρησε το βάρος της σταθερό, κέρδισε το Λόττο και έζησε αυτή καλά και εμείς καλύτερα. Ξέρουμε όμως ότι για πολλούς ανθρώπους που άρχισαν μια δίαιτα και την παράτησαν αποθαρρημένοι ή έχασαν κιλά και μετά πήραν περισσότερα. Πράγματι εκτιμάται ότι πάνω από το 95% των ανθρώπων που χάνουν κιλά από μια αυστηρή δίαιτα τα παίρνουν ξανά.
Οι περισσότερες δίαιτες είναι δίαιτες στέρησης. Περιορίζουμε ή αποκλείουμε κάτι από την διατροφή μας με την ελπίδα ότι θα αλλάξει ο μεταβολισμός μας και θα χάσουμε ποιο γρήγορα κιλά. Δυστυχώς, οι δίαιτες στερήσεων δεν αποδίδουν για 3 λόγους:
1. Το σώμα μας τις πολεμάει
2. Ο εγκέφαλος μας τις πολεμάει
3. Το καθημερινό μας περιβάλλον τις πολεμάει
Εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης έκαναν το σώμα μας πολύ έξυπνο για να ξεγελαστεί με το κόλπο «θα φάω μόνο μια σαλάτα». Ο μεταβολισμός του σώματος μας είναι αποτελεσματικός. Όταν έχει άφθονη τροφή να κάψει ανάβει το καζάνι και καίει γρηγορότερα τα αποθέματα λίπους. Όταν έχει λιγότερη τροφή να κάψει, κλείνει το καζάνι και καίει πιο σιγά και λιγότερο αποτελεσματικά. Αυτή η αποτελεσματικότητα βοήθησε τους προγόνους μας να επιζήσουν από λιμούς και βαρείς χειμώνες.
Άρα κάθε δίαιτα στέρησης είναι αποτυχημένη από προγραμματισμό επιβίωσης μας εκατομμυρίων χρόνων.
Όλοι οι σύγχρονοι διαιτολόγοι και η ΛΟΓΙΚΗ λέει, ότι ΤΕΛΟΣ ΣΤΙΣ ΔΙΑΙΤΕΣ αν θέλουμε να χάσουμε κιλά.
Επιβάλλεται πλέον μια ισορροπημένη διατροφή, με υγιεινά φαγητά, σε λογικές ποσότητες.
>Ισορροπία
>Ποιότητα
>Ποσότητα
Η τριλογία της καλής υγείας και της ευτυχούς ζωής.
Πιο απλό δεν γίνεται.

Αngelo Musc

Η νέα φωτογραφική ψευδαίσθηση του Αngelo Musc
Τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται και αυτό το ρητό εκφράζει απόλυτα την νέα φωτογραφική δουλειά του Angelo Musco που ονομάζεται P1(Aves). Το μοναδικό αυτό πρότζεκτ με μια πρώτη ανάγνωση μοιάζει απλώς με ένα φτερό που παρασύρεται από τον αέρα. Η ιδιαιτερότητά του, ωστόσο, διακρίνεται μόνον εάν κάποιος εμβαθύνει σε αυτή τη ψηφιακή εικόνα. Τότε θα ανακαλύψει με θαυμασμό πως πρόκειται για 10 χιλιάδες ανθρώπινα σώματα τα οποία ενώνονται και δημιουργούν αυτό το σπάνιο αποτέλεσμα.

«Στη σειρά Aves οι εικόνες είναι μινιμαλιστικές, και παρότι βρίσκονται στην επιφάνεια, διατηρούν μια ποιητική πολυπλοκότητα κρυμμένη κάτω από το πρώτο επίπεδο. Οι φωτογραφίες παρουσιάζονται να αιωρούνται στον αέρα ή να πέφτουν κομψά στο έδαφος, ή ακόμη και ως ένας ‘παγωμένος’ χορός, μια σιωπηρή μουσική γέφυρα, ένα παράδοξο της φωτεινότητας» εξηγεί ο Angelo Musco

Ο φωτογράφος, αρχικά, απαθανάτισε μια πληθώρα ζωντανών μοντέλων σε αυθόρμητες –απρογραμμάτιστες- πόζες. Έπειτα, στο στούντιό του, εργάστηκε σε καθένα μεμονωμένα και προσάρμοσε σχολαστικά το ένα στο άλλο ως προς τον τόνο και τη σκιά.
Η σειρά φωτογραφιών βρίσκεται στην έκθεση Mayfair στη Lyon Wier Gallery της Νέας Υόρκης μέχρι και τις 23 Μαϊου.

Τρομακτική κατσαρίδα αρπακτικό ανακαλύφθηκε στη Μιανμάρ

Ένα είδος προϊστορικής κατσαρίδας-αρπαχτικού βρέθηκε διατηρημένο μέσα σε κεχριμπάρι στη Μιανμάρ από τον Γερμανό ερευνητή Ziggi Ellenberger.

Αρχικά, οι επιστήμονες πίστευαν πως πρόκειται για αλογάκι της Παναγίας, όμως όταν το δείγμα αναλύθηκε από τον δόκτορα Peter Vršanský από το Γεωλογικό Ινστιτούτο της Μπρατισλάβα και την Σλοβακική Ακαδημία Επιστημόνων, αποκαλύφθηκε πως το εύρημα ήταν ένα είδος κατσαρίδας που κατοικούσε στη γη πριν από 100 εκατομμύρια χρόνια.

Ο ίδιος κατέληξε σε αυτή την εκτίμηση μαζί με τον Günter Bechly από το Κρατικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στην Στουτγάρδη και μαζί δημοσίευσαν την ανακάλυψή τους στο περιοδικό «Geologica Carpathica».
«Μετά την πρώτη ματιά ήξερα πως ήταν κάτι διαφορετικό», δήλωσε ο Vršanský στο BBC Earth, προσθέτοντας πως τίποτα παρόμοιο δεν περπατάει πάνω στη Γη σήμερα.
Σύμφωνα με του επιστήμονες, η κατσαρίδα δεν ξεπερνά το 1 εκατοστό, όμως διαθέτει χαρακτηριστικά που αποδεικνύουν πως ήταν αρπαχτικό και κυνηγούσε τα βράδια.

Μπορούσε να πετάξει όταν υπήρχε ανάγκη, ενώ γράπωνε τη λεία της με τα κοντά και δυνατά αγκάθια που βρίσκονταν κατά μήκος των μακριών ποδιών της. Το όνομά του νέου αυτού είδους είναι Manipulator modificaputis.

Ένας άλλος επιστήμονας, ο δόκτωρ Alexandr Rasnitsyn από την Ρωσική Ακαδημία Επιστημών, πιστεύει πως οι κατσαρίδες του είδους Manipulator δεν ήταν κυνηγός, καθώς τα πόδια της ήταν αδύναμα και μακριά και το πιθανότερο είναι πως δεν μπορούσε να τρέξει γρήγορα.

Nasa: Θεαματικό βίντεο ηλιακής έκρηξης

Θεαματικό βίντεο του Ήλιου από το Παρατηρητήριο Solar Dynamics

Εικόνες που κόβουν την ανάσα και αφήνουν άφωνους τους ανθρώπους με το τι μπορεί να δημιουργήσουν οι πλανήτες.

Οι εκρήξεις αυτές προκαλούνται από διαφορετικά μήκη κύματος της υπεριώδους δραστηριότητας.
Πρόκειται για μία ηλιακή έκρηξη από τις πολλές που γίνονται στην επιφάνεια του καυτού αστεριού, ωστόσο η συγκεκριμένη είχε κάτι το διαφορετικό.
Πρόκειται για ηλιακές εκλάμψεις που στην ουσία βγαίνουν με τη μορφή μαστιγίου από το εσωτερικό του πλανήτη Ήλιου, εκπέμποντας ισχυρή ακτινοβολία.
Σημειώνεται ότι τα κύματα ακτινοβολίας που παράγονται από την ηλιακή έκρηξη δεν μπορούν να διαπεράσουν την ατμόσφαιρα της Γης και κατά συνέπεια να επηρεάσουν τον άνθρωπο.
Το μόνο που μπορεί να συμβεί αν πρόκειται για ισχυρότατη έκρηξη είναι να επηρεαστεί η ατμόσφαιρα στο επίπεδο όπου GPS και τηλεπικοινωνίες παίρνουν… σήμα.

Aπό το παρελθόν μιλάει για το μέλλον - Καρλ Σαγκάν

Καμία από τις αμέτρητες ταινίες επιστημονικής φαντασίας και ντοκιμαντέρ σχετικά με το μέλλον της ανθρωπότητας, δεν ήταν τόσο τόσο εμπνευσμένη και ρεαλιστική, όσο αυτή η εξαιρετική ταινία μικρού μήκους από τον Erik Wernquist, με αφηγητή τον Καρλ Σαγκάν.

Και το πιο εκπληκτικό είναι ότι όλες οι σκηνές αυτού του βίντεο δείχνουν αναπαραστάσεις πραγματικών τοπίων από δορυφόρους και πλανήτες του ηλιακού συστήματος.

Δηλαδή δεν πρόκειται για ανύπαρκτα μέρη βγαλμένα από τη φαντασία ενός γραφίστα, αλλά για υπαρκτούς κόσμους στο ηλιακό μας σύστημα.
Το βίντεο βασίστηκε στις εικόνες που λαμβάνονται μέσω των τηλεσκοπίων, ή διαστημικές αποστολές που έχουν πλησιάσει αυτές τις απόμακρες περιοχές.
Προς το παρόν, στέλνουμε τα ρομπότ ή τις μηχανές στο διάστημα. Μαθαίνουμε πολλά με αυτόν τον τρόπο, και δεν υπάρχει τέλος σε ότι μπορούμε να ανακαλύψουμε.
Αλλά αυτό είναι μια ανθρώπινη προσπάθεια, μια ανθρώπινη περιπέτεια, και θα έρθει κάποια στιγμή που οι εικόνες των τοπίων που βλέπετε σε αυτό το βίντεο δεν θα είναι πλέον επιστημονική φαντασία.
Πιθανώς για κάποιους ανθρώπους στο κοντινό μέλλον, αυτοί οι κόσμοι θα είναι το σπίτι τους.