Κυριακή 22 Νοεμβρίου 2026

Ήταν ο Πολύφημος μονόφθαλμος;

Από τα αγγεία της αρχαιότητας ως τη σύγχρονη κινηματογραφική οθόνη, έχουμε συνηθίσει να φανταζόμαστε τον Πολύφημο ως ένα πελώριο, πρωτόγονο και αποκρουστικό τέρας με ένα μόνο μάτι καρφωμένο στη μέση του μετώπου. Κι όμως, ο Όμηρος δεν περιγράφει πουθενά τον Κύκλωπα της Οδύσσειας ως μονόφθαλμο. Η εικόνα του ενός ματιού μοιάζει να του φορτώθηκε αργότερα, όταν διαφορετικοί μύθοι για διαφορετικούς Κύκλωπες άρχισαν να μπλέκονται μεταξύ τους και να γίνονται ένας.

Η απάντηση βρίσκεται μέσα στο ίδιο το ποίημα. Στη ραψωδία ι, ο ποιητής περιγράφει την τύφλωση του Πολυφήμου με σχεδόν σωματική ένταση. Ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του έχουν πυρακτώσει τη μυτερή άκρη ενός κορμού ελιάς και τη βυθίζουν στο μάτι του κοιμισμένου γίγαντα, στρέφοντάς τη σαν τρυπάνι ναυπηγού. Και τότε ακούμε:

«πάντα δέ οἱ βλέφαρ' ἀμφὶ καὶ ὀφρύας εὗσεν ἀϋτμὴ γλήνης καιομένης, σφαραγεῦντο δέ οἱ πυρὶ ῥίζαι»
Οδύσσεια, ι 389-390.

Δηλαδή: «Και η καυτή ανάσα της φωτιάς τσουρούφλισε ολόγυρα τα βλέφαρα και τα φρύδια του, καθώς καιγόταν η κόρη του ματιού, και οι ρίζες του τσιτσίριζαν μέσα στη φλόγα».

Τα βλέφαρα στον πληθυντικό δεν μας λένε πολλά, αφού κάθε μάτι έχει δύο, το πάνω και το κάτω. Τα φρύδια όμως είναι άλλη υπόθεση. Ένα μάτι χρειάζεται ένα φρύδι. Αν ο ποιητής είχε στο μυαλό του ένα πρόσωπο με ένα μάτι στο κέντρο, γιατί να μιλήσει για φρύδια; Το πιο απλό συμπέρασμα είναι ότι ο Κύκλωπας του Ομήρου είχε το πρόσωπο που έχει κάθε άνθρωπος, με δύο φρύδια πάνω από δύο μάτια. Και το πιο εντυπωσιακό είναι ότι, όταν αιώνες αργότερα ο Θεόκριτος θέλησε να ζωγραφίσει έναν μονόφθαλμο Πολύφημο, ερωτευμένο με τη νηρηίδα Γαλάτεια, ένιωσε την ανάγκη να «διορθώσει» και τα φρύδια. Στο ενδέκατο Ειδύλλιό του ο Κύκλωπας ομολογεί ότι ένα μακρύ, δασύτριχο φρύδι απλώνεται σε όλο του το μέτωπο, από το ένα αυτί ως το άλλο, και από κάτω του βρίσκεται ένα μόνο μάτι. Ο ελληνιστικός ποιητής χρειάστηκε να το πει ρητά. Ο Όμηρος δεν το είπε ποτέ.

Υπάρχει και μια δεύτερη σιωπή, εξίσου εύγλωττη. Όταν ο Οδυσσέας βλέπει για πρώτη φορά τον Πολύφημο, τον περιγράφει ως «θαῦμα πελώριον», ένα τερατώδες θέαμα που δεν έμοιαζε με άνθρωπο που τρώει ψωμί αλλά με δασωμένη κορυφή ψηλού βουνού, ορθωμένη μοναχική πάνω από τις άλλες (ι 190-192). Και όταν ο γίγαντας μπαίνει στη σπηλιά, οι σύντροφοι νιώθουν την καρδιά τους να σπάει από φόβο μπροστά στη «βαρεία φωνή» του και στο «πέλωρο» σώμα του (ι 256-257). Ο φόβος τους έχει δύο πηγές, το ανάστημα και τη φωνή. Αν ο Πολύφημος είχε ένα απόκοσμο πρόσωπο με ένα μάτι στο κέντρο, αυτό θα ήταν το πρώτο και το πιο σοκαριστικό πράγμα που θα θυμόταν ο Οδυσσέας να διηγηθεί στους Φαίακες. Κι όμως δεν το αναφέρει καθόλου.

Οφείλουμε βέβαια να ακούσουμε και την αντίθετη φωνή, γιατί δεν είναι αμελητέα. Όσοι υποστηρίζουν τον μονόφθαλμο Πολύφημο θα μας θυμίσουν ότι ο Όμηρος μιλά για το μάτι του Κύκλωπα στον ενικό. Ο Οδυσσέας ψάχνει συντρόφους για να τρίψουν τον δαυλό «ἐν ὀφθαλμῷ» (ι 333), οι άντρες τον στηρίζουν «ὀφθαλμῷ» (ι 383), ο τυφλωμένος γίγαντας λέει στο αγαπημένο του κριάρι ότι ίσως κι εκείνο λαχταρά «τον οφθαλμό» του αφέντη του (ι 453), και αργότερα ο Οδυσσέας του φωνάζει από το καράβι ότι αν τον ρωτήσουν ποιος του προκάλεσε την «τύφλωση του οφθαλμού» (ι 503), να πει πως ήταν ο Οδυσσέας. Ούτε γίνεται πουθενά λόγος για δεύτερο μάτι που να βλέπει ακόμη, αφού ο Πολύφημος ψηλαφίζει με τα χέρια τις ράχες των ζώων του. Ο ενικός όμως δεν είναι τόσο αποφασιστικός όσο φαίνεται.
 
Πρώτα, η ίδια η σκηνή μάς λέει ότι η τύφλωση δεν ήταν μόνο έργο της αιχμής αλλά και της φωτιάς, που έκαψε «πάντα» και «ἀμφί», ολόγυρα, βλέφαρα και φρύδια, σαν ένα κύμα καυτού ατμού που σαρώνει όλη την περιοχή των ματιών. Ύστερα, ο ενικός μπορεί να σημαίνει την όραση ολόκληρη, όπως κι εμείς σήμερα λέμε «μου έβγαλες το μάτι» ή «είναι το μάτι μου» χωρίς να μετράμε πόσα μάτια έχουμε. Υπάρχει όμως και μια τρίτη, βαθύτερη εξήγηση. Ο Όμηρος δεν επινόησε την ιστορία, την παρέλαβε από έναν πανάρχαιο λαϊκό θρύλο, κι εκεί ο ανθρωποφάγος γίγαντας ήταν συχνά μονόφθαλμος.
 
Ο ενικός μπορεί λοιπόν να είναι ένα απολίθωμα του παλιού παραμυθιού, μια λέξη που ταξίδεψε μαζί με την πλοκή, ενώ ο ίδιος ο ποιητής, όταν σταματά να περιγράψει, φαντάζεται ένα πρόσωπο με φρύδια, όψη βουνού και φωνή βροντής, ένα πρόσωπο πελώριο αλλά ανθρώπινο. Το ζήτημα ίσως να μη λυθεί ποτέ οριστικά. Ένα πράγμα όμως είναι βέβαιο: ο Όμηρος δεν περιγράφει πουθενά ένα μάτι στη μέση του μετώπου. Αυτή την εικόνα δεν τη βρίσκουμε σε εκείνον, τη βρίσκουμε σε έναν άλλο ποιητή.

Ο ποιητής αυτός είναι ο Ησίοδος. Στη Θεογονία του (139-146), οι Κύκλωπες δεν είναι άγριοι βοσκοί αλλά θεϊκά όντα, γιοι του Ουρανού και της Γαίας, τρία αδέρφια με ονόματα που μιλούν από μόνα τους: Βρόντης, Στερόπης και Άργης, δηλαδή η Βροντή, η Αστραπή και η Λάμψη. Αυτοί σφυρηλάτησαν τον κεραυνό του Δία, και γι' αυτούς ο Ησίοδος λέει καθαρά ότι ονομάστηκαν Κύκλωπες επειδή είχαν ένα στρογγυλό μάτι στη μέση του μετώπου. Είναι οι θεοί-σιδηρουργοί της καταιγίδας, και το ένα τους μάτι μοιάζει με τη λάμψη της αστραπής ή με το πύρινο στόμιο του καμινιού. Αργότερα η παράδοση τους έβαλε να δουλεύουν στο εργαστήρι του Ηφαίστου, μέσα στα ηφαίστεια της Λιπάρας και της Αίτνας, και ο Απόλλωνας τους σκότωσε για να εκδικηθεί τον θάνατο του γιου του, του Ασκληπιού, από τον κεραυνό που εκείνοι είχαν φτιάξει.

Οι Κύκλωπες του Ομήρου είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Είναι ένας λαός «ἀθέμιστος», χωρίς νόμους, χωρίς συνελεύσεις, χωρίς καράβια, που ζει σε σπηλιές και δεν οργώνει τη γη. Ο Πολύφημος μάλιστα δεν είναι γιος του Ουρανού αλλά του Ποσειδώνα και της νύμφης Θόωσας, όπως μας λέει η ίδια η Οδύσσεια στην πρώτη ραψωδία. Υπήρχε και ένα τρίτο γένος Κυκλώπων, οι οικοδόμοι που κατά τον Παυσανία και τον Στράβωνα ήρθαν από τη Λυκία και έστησαν τα τείχη της Τίρυνθας και των Μυκηνών, με ογκόλιθους τόσο τεράστιους που ακόμη και σήμερα τα λέμε «κυκλώπεια». Τρεις διαφορετικές παραδόσεις, μία λέξη. Ήταν φυσικό, με τον καιρό, το ένα μάτι των ουράνιων σιδηρουργών να μεταναστεύσει στο πρόσωπο του άγριου βοσκού της Οδύσσειας.

Το ίδιο δείχνει και η πρώιμη τέχνη. Στον πρωτοαττικό αμφορέα της Ελευσίνας, τον οποίο ανάρτησα σε βίντεο σήμερα το πρωί, ο Κύκλωπας εικονίζεται με κανονική ανθρώπινη μορφή. Πρόκειται για έργο του λεγόμενου «Ζωγράφου του Πολυφήμου», γύρω στο 670-660 π.Χ., που βρέθηκε να χρησιμοποιείται ως τεφροδόχος ενός παιδιού. Το ίδιο ισχύει και για το θραύσμα του αργολικού κρατήρα από το Άργος, της ίδιας περίπου εποχής. Ο Κύκλωπας είναι ζωγραφισμένος σε προφίλ, όπως όλες οι μορφές της εποχής, γι' αυτό και βλέπουμε ένα μόνο μάτι.
 
Αυτό όμως είναι σύμβαση της ζωγραφικής και όχι ανατομία του τέρατος, γιατί με τον ίδιο τρόπο έχει ένα ορατό μάτι και ο Οδυσσέας και κάθε σύντροφός του. Οι καλλιτέχνες στρέφουν τον δαυλό προς το ορατό μάτι για τις ανάγκες της αφήγησης, χωρίς ποτέ να ανοίγουν ένα τρίτο μάτι στο κέντρο του μετώπου. Σε μια από τις παλαιότερες εικόνες του μύθου που διαθέτουμε, ο Πολύφημος είναι απλώς ένας γίγαντας άνθρωπος.

Ακόμη και το όνομα αφήνει ανοιχτό το ερώτημα. Η λέξη κύκλωψ συντίθεται από τον κύκλο και το ὤψ, που σημαίνει όψη και πρόσωπο, όπως στην ομηρική έκφραση «ὦπα ἰδέσθαι», κοιτάζω κάποιον κατά πρόσωπο. Ο Ησίοδος το διάβασε ως «στρογγυλομάτης», γιατί αυτό ταίριαζε στους δικούς του Κύκλωπες. Μπορεί όμως εξίσου καλά να σημαίνει «αυτός με το στρογγυλό πρόσωπο», ή εκείνον που περιφέρει το βλέμμα του κυκλικά, φύλακα του κοπαδιού και του νησιού του. Το όνομα δεν επιβάλλει το ένα μάτι. Απλώς επέτρεψε στους μεταγενέστερους να το φανταστούν.

Ο μύθος πάντως είναι πολύ παλαιότερος και πολύ πλατύτερος από τον Όμηρο. Ο Βίλχελμ Γκριμ συγκέντρωσε ήδη τον 19ο αιώνα δεκάδες λαϊκά παραμύθια από όλη την Ευρώπη και την Ασία, όπου ένας ήρωας παγιδεύεται στη σπηλιά ενός ανθρωποφάγου γίγαντα, τον τυφλώνει και δραπετεύει κρυμμένος ανάμεσα στα ζώα του. Στη Σικελία, όπου η αρχαία παράδοση και ο Θουκυδίδης τοποθετούσαν τους Κύκλωπες ως τους πρώτους κατοίκους του νησιού, ο παλαιοντολόγος Όθενιο Άμπελ υπέθεσε το 1914 ότι τα κρανία των νάνων ελεφάντων που έβρισκαν οι αρχαίοι, με το μεγάλο ρινικό άνοιγμα στη μέση, μπορεί να τροφοδότησαν την εικόνα ενός γίγαντα με μία κόγχη στο μέτωπο. Ίσως λοιπόν η γη, η παράδοση και η ποίηση συνεργάστηκαν για να γεννηθεί το τέρας που ξέρουμε.

Τι μένει τότε από τον Πολύφημο του Ομήρου; Ένα πρόσωπο πολύ πιο ανησυχητικό από ένα τέρας. Ο Κύκλωπας της Οδύσσειας δεν τρομάζει επειδή είναι αφύσικος αλλά επειδή μοιάζει με άνθρωπο που δεν έγινε ποτέ άνθρωπος. Είναι η ωμή δύναμη πριν από τον νόμο, η όρεξη πριν από τη φιλοξενία, το σώμα πριν από το πνεύμα. Απέναντί του ο Οδυσσέας δεν νικά με τη δύναμη αλλά με τη μῆτιν, την πολύτροπη σκέψη, και με το λογοπαίγνιο του «Ούτις», όπου το «μή τις» της άρνησης ηχεί σαν τη «μῆτιν» της ευφυΐας. Ο γίγαντας που έβλεπε μόνο με τα μάτια της σάρκας τυφλώνεται από τον άνθρωπο που βλέπει με το μάτι του νου. Κι ίσως αυτό είναι το βαθύτερο νόημα του μύθου: η τύφλωση του Πολυφήμου δεν είναι η ήττα ενός τέρατος αλλά η στιγμή που ο πολιτισμός ξεπερνά την άγρια φύση από την οποία γεννήθηκε.

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου