«Ο αναζητητής είναι ο διαχωρισμός»: Ο αναζητητής δεν ταξιδεύει προς την ολότητα· η ταυτότητα του να είναι κανείς ξεχωριστός είναι αυτό που κάνει τον δρόμο να εμφανίζεται.
«Όταν ο χάρτης γίνεται τοίχος»: Τα στάδια, τα επίπεδα και οι μυήσεις παύουν να περιγράφουν την Πραγματικότητα και αρχίζουν να την εμποδίζουν, όταν ληφθούν κυριολεκτικά.
«Το παρόν δεν ήταν ποτέ ατελές»: Η χρονική ακολουθία της μελλοντικής συνειδητοποίησης είναι αυτό που κάνει το τώρα να φαίνεται ελλιπές.
«Η άφιξη απαιτεί δύο μέρη»: Η αναγνώριση δεν μπορεί να είναι άφιξη, διότι η άφιξη προϋποθέτει έναν ταξιδιώτη και έναν προορισμό που ποτέ δεν ήταν δύο.
«Ο δρόμος που τελειώνει στον εαυτό του»: Όχι στην επίτευξη, αλλά στην κατάρρευση της υπόθεσης ότι η κίνηση ήταν ποτέ απαραίτητη.
1 — Η Γεωμετρία της Απόστασης
Κάθε δρόμος προϋποθέτει έναν ταξιδιώτη. Αυτό φαίνεται τόσο προφανές που δεν αξίζει καν να εξεταστεί. Ένας δρόμος είναι μια γραμμή που χαράσσεται ανάμεσα σε ένα «εδώ» και ένα «εκεί», και το να πατήσεις πάνω του σημαίνει να συμφωνήσεις, χωρίς να το πεις, ότι το «εδώ» δεν αρκεί και ότι το «εκεί» βρίσκεται κάπου αλλού. Σπάνια παρατηρούμε αυτή τη συμφωνία. Παρατηρούμε μόνο τον δρόμο, και ο δρόμος φαίνεται σαν καλοσύνη: ένας τρόπος που προσφέρεται σε κάποιον που θέλει να φτάσει.
Όμως σκέψου τι πρέπει ήδη να ισχύει για να έχει νόημα ένας δρόμος. Πρέπει να υπάρχει ένα μέρος όπου στέκεται ο ταξιδιώτης, ένα μέρος όπου δεν βρίσκεται, και ένα κενό ανάμεσά τους αρκετά μεγάλο ώστε να δικαιολογεί το βάδισμα. Το κενό δεν είναι χαρακτηριστικό του τοπίου που ο δρόμος τυχαίνει να διασχίζει. Είναι το πρώτο πράγμα που ο δρόμος προϋποθέτει, και το πρώτο πράγμα που παράγει. Πριν καν γίνει ένα βήμα, το ταξίδι έχει ήδη δηλώσει ότι κάτι βρίσκεται μακριά.
Αυτό είναι τόσο φυσικό, που το να το αμφισβητήσεις μπορεί να φανεί διαστροφικό. Φυσικά, όποιος θέλει κάτι κινείται προς αυτό. Ο πόθος έχει μέσα του μια κατεύθυνση. Όταν ένας άνθρωπος νιώθει τον πόνο της ατέλειας —είτε τον ονομάζει Θεό, αλήθεια, ειρήνη, είτε απλώς σπίτι—, ο πόνος φαίνεται να δείχνει κάπου, και το να ακολουθήσεις τον πόνο φαίνεται η μόνη τίμια πράξη. Η ειλικρίνεια του ταξιδιώτη δεν αμφισβητείται. Τίποτα εδώ δεν χρειάζεται χλευασμό. Το ερώτημα είναι άλλο, και αφορά όχι την καρδιά του ταξιδιώτη, αλλά τη δομή του ταξιδιού στο οποίο αυτή η καρδιά έχει μπει.
Πρόσεξε πώς ο πόθος γίνεται κατεύθυνση, και πώς η κατεύθυνση γίνεται χάρτης. Στην αρχή υπάρχει μόνο μια αόριστη αίσθηση ότι κάτι λείπει. Έπειτα η αίσθηση αποκτά αντικείμενο: είναι μακριά, είναι ψηλά, είναι βαθιά, είναι αργότερα. Έπειτα το αντικείμενο αποκτά διαδρομή, με στάδια και πινακίδες και τη μαρτυρία εκείνων που έχουν ήδη περάσει. Σε κανένα σημείο αυτής της ακολουθίας δεν αποφασίζει κανείς να δημιουργήσει μια απόσταση. Η απόσταση απλώς εμφανίζεται μαζί με την κατεύθυνση, όπως η σκιά εμφανίζεται μαζί με το σώμα. Το να πεις «ψάχνω αυτό» σημαίνει ήδη να πεις «δεν το έχω», και το να πεις «δεν το έχω» σημαίνει ότι το έχεις τοποθετήσει αλλού.
Έτσι, ο ταξιδιώτης, ο δρόμος και ο προορισμός δεν είναι τρία πράγματα που τυχαίνει να συναντηθούν. Γεννιούνται μαζί, ως τρεις όροι μιας ενιαίας γραμματικής. Αφαίρεσε τον προορισμό και ο δρόμος χάνει το νόημά του. Αφαίρεσε τον δρόμο και ο ταξιδιώτης παύει να είναι ταξιδιώτης. Αφαίρεσε τον ταξιδιώτη και δεν υπάρχει κανείς για τον οποίο κάτι να είναι μακριά. Κάθε όρος εξαρτάται από τους άλλους δύο, και ολόκληρη η διάταξη εξαρτάται από ένα κενό που κανείς τους δεν μπορεί να κλείσει, γιατί το κενό είναι αυτό που τους κρατά χωριστά και επομένως αυτό που τους κρατά σε ύπαρξη.
Αυτό υποδηλώνει μια άβολη δυνατότητα. Ίσως η αναζήτηση να μην ξεκινά από την πληρότητα και να ταξιδεύει προς τα έξω. Ίσως ξεκινά επιβεβαιώνοντας έναν διαχωρισμό και έπειτα προτείνει να τον διασχίσει. Αν ισχύει αυτό, ο δρόμος δεν διασχίζει απλώς το κενό. Το επιβεβαιώνει κάθε φορά που βαδίζεται. Κάθε βήμα προς τα εμπρός είναι επίσης μια ήσυχη μαρτυρία ότι το «εδώ» είναι ελλιπές, και μια μαρτυρία που επαναλαμβάνεται καθημερινά γίνεται πεποίθηση. Το μονοπάτι μπορεί διαρκώς να ενισχύει τον διαχωρισμό που ισχυρίζεται ότι θεραπεύει.
Μπορεί κανείς να πιστεύει ότι το μονοπάτι είναι η θεραπεία. Μπορεί, σε στιγμές πραγματικής προσπάθειας, να βιώσει κάτι που περιπλέκει αυτή την πίστη. Παρατήρησε τον νου όταν εργάζεται σκληρά για να φτάσει κάποια διαύγεια, κάποιο βάθος, κάποια ησυχία. Συχνά υπάρχει ένας αμυδρός υπόηχος κάτω από την προσπάθεια, μια αίσθηση του «όχι ακόμη». Δεν είναι ακριβώς δυστυχία. Είναι περισσότερο σαν κλίση. Το σώμα κλίνει προς μια πόρτα που δεν έχει ανοίξει, και η ίδια η κλίση είναι η απόδειξη ότι η πόρτα είναι κλειστή. Μπορεί κανείς να ερμηνεύσει αυτή την κλίση ως τη φυσική ένταση της ανάπτυξης. Μπορεί επίσης να αναρωτηθεί αν είναι ο ίδιος ο διαχωρισμός, αισθητός από μέσα, που ανανεώνεται από την ίδια την προσπάθεια που υποτίθεται ότι θα τον τελειώσει.
Αν το κενό δημιουργείται από την κίνηση και ανανεώνεται από αυτήν, τότε το επόμενο ερώτημα αφορά το πώς βιώνεται ένα τέτοιο κενό. Μια απόσταση στον χώρο μπορεί να μετρηθεί και να διασχιστεί. Αλλά η απόσταση που νιώθει ο αναζητητής δεν είναι φτιαγμένη από χιλιόμετρα.
2 — Το Ατελείωτο Παρόν
Η απόσταση του αναζητητή είναι απόσταση στον χρόνο. Έτσι εισέρχεται η γεωμετρία του δρόμου σε μια πραγματική ζωή: το «εκεί» γίνεται ένα «αργότερα», και το κενό γίνεται μια αναμονή.
Τα συστήματα επίτευξης είναι γενναιόδωρα με τα μέλλοντα. Προσφέρουν στάδια, επίπεδα, βαθμούς, μυήσεις και τελικές πραγματοποιήσεις, το καθένα ένα σκαλί πάνω από το προηγούμενο. Αυτά τα συστήματα είναι συχνά έργο ανθρώπων μεγάλου βάθους, και κάνουν πραγματικά πράγματα. Δίνουν σε έναν ανήσυχο νου κάτι να κρατήσει. Διδάσκουν ταπεινότητα, γιατί η σκάλα είναι μακριά και η θέση σου σε αυτήν χαμηλή. Προσφέρουν πειθαρχία, κοινότητα και ένα λεξιλόγιο για εμπειρίες που διαφορετικά θα έμεναν άναρθρες. Τίποτα από αυτά δεν είναι ασήμαντο. Κι όμως κάθε σκαλί, επειδή βρίσκεται μπροστά, ορίζει το παρόν ως το μέρος όπου κανείς δεν είναι ακόμη αυτό που θα γίνει.
Αργά, μια ζωή αναδιοργανώνεται γύρω από αυτό. Ο αναζητητής έρχεται να κατοικήσει μια ψυχολογική χρονογραμμή, και σε αυτή τη χρονογραμμή το παρόν δεν είναι ποτέ ένας τόπος άφιξης, αλλά μόνο ένας τόπος διέλευσης. Είναι μια αίθουσα αναμονής. Κάθεται κανείς εκεί με κάποια υπομονή, ίσως ακόμη και με κάποια χάρη, αλλά κάθεται με την κατανόηση ότι το πραγματικό πράγμα συμβαίνει αλλού, αργότερα, αφού ολοκληρωθεί η αναγκαία εργασία. Το παρόν ορίζεται από αυτό που του λείπει.
Σκέψου τι κάνει αυτό στην προσοχή. Η προσοχή που οργανώνεται γύρω από μια μελλοντική πλήρωση κλίνει προς τα εμπρός από συνήθεια. Διαβάζει κάθε στιγμή ως μέσο: αυτή η διαλογιστική πρακτική είναι για χάρη εκείνης της διαύγειας, αυτή η πειθαρχία για εκείνο το άνοιγμα, αυτή η ώρα αγώνα για κάποια μακρινή ευκολία. Η στιγμή η ίδια δεν αρνείται, αλλά ούτε και δέχεται ποτέ πλήρως. Επεξεργάζεται, χρησιμοποιείται και ξοδεύεται. Μπορεί κανείς να περάσει χρόνια χωρίς να επιτρέψει σε μια μόνη στιγμή να είναι αρκετή όπως είναι, και να μην το παρατηρήσει, γιατί η μπροστινή κλίση έχει γίνει τόσο σταθερή που μοιάζει με τη συνηθισμένη στάση ενός σοβαρού ανθρώπου.
Κάτι πιο παράξενο ακολουθεί. Το μονοπάτι δεν αναβάλλει απλώς την πλήρωση· ανανεώνει την αίσθηση της ατέλειας με κάθε στάδιο που φτάνει κανείς. Υπόθεσε ότι φτάνεις σε έναν βαθμό, σε ένα άνοιγμα, σε ένα αναγνωρισμένο βάθος. Για λίγο υπάρχει μια αίσθηση άφιξης. Αλλά το σύστημα που παραχώρησε το στάδιο περιγράφει και το επόμενο, και το επόμενο, και η ίδια η δομή που χορήγησε την επίτευξη τώρα την αποκαλύπτει ως απλώς το νέο σημείο από το οποίο να νιώθεις την έλλειψη. Η σκάλα πάντα εκτείνεται προς τα πάνω. Αυτό δεν είναι ελάττωμα κάποιας συγκεκριμένης διδασκαλίας. Είναι συνέπεια της μορφής: μια σκάλα δεν μπορεί να είναι σκάλα χωρίς μια κορυφή που δεν έχει ακόμη φτάσει.
Υπάρχει επίσης μια άνεση εδώ που πρέπει να παραδεχτούμε με ειλικρίνεια. Το μονοπάτι δίνει στον αναζητητή κάτι να κάνει. Υπάρχει πάντα μια πρακτική να τελειοποιήσει, ένα επίπεδο να προσεγγίσει, ένα μέρος να πάει. Αυτή είναι μια πραγματική ευσπλαχνία για έναν νου που δεν αντέχει το κενό, και θα ήταν άδικο να το ονομάσουμε ελάττωμα. Αλλά μπορεί κανείς να ρωτήσει αν η πρόοδος έχει γίνει τρόπος αναβολής της ανάπαυσης. Αν υπάρχει πάντα κάτι περισσότερο να γίνει, τότε υπάρχει πάντα ένας λόγος να μην σταματήσεις, και το να μην σταματάς μπορεί να είναι ακριβώς αυτό που κρατά τον αναζητητή αναζητητή.
Αυτό εγείρει ένα ερώτημα που η προηγούμενη ενότητα μόνο υπαινίχθηκε. Ποιος είναι εκείνος που είναι ατελής; Έχουμε μιλήσει σαν ο αναζητητής να είναι ένας άνθρωπος που «έχει» μια αίσθηση διαχωρισμού, όπως έχει κανείς κρυολόγημα, και που εργάζεται για να το ξεφορτωθεί. Αλλά η χρονογραμμή υποδηλώνει κάτι πιο ανησυχητικό. Ο αναζητητής μπορεί να μην είναι κάποιος που έχει μια αίσθηση έλλειψης, αλλά κάποιος που «είναι» αυτή η αίσθηση, που κρατιέται σε ύπαρξη από την υπόσχεση της θεραπείας της. Η ταυτότητα του ταξιδιώτη εξαρτάται από τη συνέχιση του ταξιδιού. Ένας ταξιδιώτης χωρίς πουθενά να πάει δεν θα ήταν πλέον ταξιδιώτης, και η δομή, ήσυχα, το γνωρίζει αυτό.
Έτσι, η πειθαρχία και η διαύγεια μπορεί να κάθονται δίπλα σε μια λεπτή εμπέδωση. Η ίδια η δομή που ταπεινώνει το εγώ μπορεί επίσης να το τρέφει, δίνοντάς του ένα μακρύ και τιμητικό έργο να κατοικήσει. Δεν μπορούμε απλώς να το καταδικάσουμε, γιατί το έργο έχει πραγματικά βοηθήσει. Ούτε μπορούμε απλώς να το επαινέσουμε, γιατί μπορεί να συντηρεί αυτό που ελπίζει να διαλύσει. Και αν η χρονογραμμή είναι τόσο φυσική, τόσο χρήσιμη, τόσο βαθιά υφασμένη στον τρόπο που διδάσκεται η πνευματική ζωή, πρέπει να ρωτήσουμε γιατί κρατά τόσο σταθερά. Γιατί ο αναζητητής συνεχίζει να πιστεύει ότι το παρόν είναι ατελείωτο; Η απάντηση μπορεί να βρίσκεται σε αυτό που θεωρούμε ότι είναι οι χάρτες.
3 — Όταν ο Χάρτης Λαμβάνεται για Πραγματικότητα
Σε αυτό το σημείο η έρευνα θα μπορούσε εύκολα να στραφεί σε απόρριψη, και δεν πρέπει. Το να πεις ότι ο δρόμος ενισχύει το κενό δεν σημαίνει ότι οι παραδόσεις είναι λανθασμένες, ή ότι οι δάσκαλοί τους εξαπατήθηκαν, ή ότι οι χάρτες τους είναι άχρηστοι. Η εικόνα του τοίχου δεν είναι χλευασμός. Είναι ένα ερώτημα για το τι «γίνονται» οι χάρτες όταν αντιμετωπίζονται ως κυριολεκτικές περιγραφές της Πραγματικότητας.
Ένας χάρτης μπορεί να κρατηθεί με δύο τρόπους. Κρατημένος ως δείκτης, είναι μια προσωρινή χειρονομία: «κοίτα προς αυτή την κατεύθυνση». Δεν λέει τίποτα για την τελική δομή αυτού προς το οποίο δείχνει. Απλώς βοηθά έναν αποπροσανατολισμένο άνθρωπο να γυρίσει το κεφάλι του. Μια πινακίδα που λέει «το χωριό είναι από εκεί» δεν ισχυρίζεται ότι το χωριό είναι μακριά, ούτε ότι η απόσταση είναι το βαθύτερο γεγονός για τα χωριά. Είναι μια ευκολία, και πρέπει να χρησιμοποιηθεί και, την κατάλληλη στιγμή, να αφεθεί.
Κρατημένος ως περιγραφή, ο ίδιος χάρτης λέει κάτι εντελώς διαφορετικό. Λέει: «έτσι είναι τα πράγματα». Υπάρχουν πραγματικά δύο μέρη. Ο αναζητητής είναι πραγματικά μακριά από τον στόχο. Η απόσταση πρέπει πραγματικά να διασχιστεί, με αυτή τη σειρά, με αυτά τα μέσα. Αυτό που ξεκίνησε ως χειρονομία έχει σκληρύνει σε μια μεταφυσική αξίωση, και η αξίωση είναι ακριβώς εκείνη που οι προηγούμενες ενότητες βρήκαν τόσο προβληματική: ότι ο διαχωρισμός είναι πραγματικός, και ότι μπορεί να ξεπεραστεί μόνο μέσω χρόνου και προσπάθειας.
Πώς συμβαίνει αυτή η σκλήρυνση; Όχι μέσω κάποιας ανεντιμότητας. Μια χρήσιμη εικόνα αποκτά εξουσία επειδή είναι χρήσιμη. Προσανατολίζει, παρηγορεί, εξηγεί εμπειρίες που ήταν τρομακτικές ή σκοτεινές. Σταδιακά αποκτά το βάρος ενός γεγονότος, και ο άνθρωπος που βασίζεται σε αυτήν αρχίζει να αισθάνεται ότι το να αμφισβητήσει την εικόνα θα σήμαινε να αμφισβητήσει τη βοήθεια που έλαβε. Η πίστη στον χάρτη γίνεται μορφή ευγνωμοσύνης, και η ευγνωμοσύνη γίνεται μορφή αφοσίωσης, και η αφοσίωση, αν μείνει ανεξέταστη, μπορεί να γίνει κλουβί που νιώθει σαν σπίτι.
Το σημείο είναι αρκετά λεπτό για να ειπωθεί με προσοχή. Μπορεί κανείς να «πιστεύει» ότι τα στάδια είναι πραγματικά χαρακτηριστικά της Πραγματικότητας. Μπορεί να «βιώσει» κάτι —ένα άνοιγμα, μια ακινησία, μια στιγμή απρόσμενης διαύγειας. Και μπορεί να «ερμηνεύσει» εκείνη την εμπειρία μέσα από τον χάρτη που του δόθηκε: «αυτό είναι ο τρίτος βαθμός», «αυτό είναι το στάδιο της κάθαρσης», «αυτό είναι μια ματιά σε αυτό που περιμένει». Ανάμεσα στην εμπειρία και την ερμηνεία υπάρχει ένα μικρό διάστημα, και σε εκείνο το διάστημα ο χάρτης ήσυχα παίρνει τον έλεγχο. Η πίστη για τον δρόμο αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως αντίληψη. Αξίζει να ρωτήσει κανείς, ήπια και χωρίς κατηγορία, πόσο συχνά έχει συμβεί αυτό στη δική του περίπτωση: πόσο συχνά μια έννοια για τον δρόμο έχει εκληφθεί ως αντίληψη του δρόμου.
Αυτός είναι ο λόγος που η κριτική αφορά τον κυριολεκτισμό και όχι την παράδοση. Οι ίδιες οι παραδόσεις είναι συχνά αξιοσημείωτα συνειδητές της δυσκολίας. Πολλές από αυτές μιλούν για το δάχτυλο και το φεγγάρι, για τη σχεδία που πρέπει να εγκαταλειφθεί αφού περάσεις τον ποταμό, για τις λέξεις που αποτυγχάνουν, για τη σκάλα που κλωτσάται μακριά. Ένας καλός χάρτης μπορεί να κουβαλά, κάπου στα περιθώριά του, μια παραδοχή ότι είναι μόνο χάρτης. Το πρόβλημα αρχίζει όχι με τους χάρτες, αλλά με τον τρόπο που κρατιούνται: σφιχτά, φοβισμένα, σαν το να χαλαρώσει η λαβή να σήμαινε να χάσεις τον δρόμο.
Και εδώ η ένταση δεν μπορεί να αποφευχθεί. Οι χάρτες είναι απαραίτητοι για την αρχή. Κανείς δεν ξεκινά από το πουθενά· ένας άνθρωπος χρειάζεται κάποια κατεύθυνση, κάποιο λεξιλόγιο, κάποιο αξιόπιστο χέρι. Κι όμως οι ίδιοι χάρτες γίνονται εμπόδια όταν σφίγγονται. Δεν μπορεί κανείς απλώς να τους πετάξει, γιατί τότε δεν έχει τίποτα να τον καθοδηγήσει. Δεν μπορεί απλώς να τους εμπιστευτεί, γιατί τότε έχει μπερδέψει το δάχτυλο με το φεγγάρι. Αυτό που μένει είναι μια πιο δύσκολη πειθαρχία: να χρησιμοποιείς τον χάρτη πλήρως ενώ γνωρίζεις ότι είναι χάρτης, να ακολουθείς τον δείκτη ενώ παραμένεις συνειδητός ότι το δείξιμο δεν είναι το ίδιο με το να βρίσκεσαι εκεί όπου δείχνει.
Αν ισχύει αυτό, τότε παρουσιάζεται ένα ερώτημα με κάποια επείγουσα ανάγκη. Τι συμβαίνει αν ακολουθήσεις τον χάρτη με ειλικρίνεια, χωρίς να κλέψεις και χωρίς να γυρίσεις πίσω, μέχρι το τέλος του; Τι αποκαλύπτει ένας δρόμος όταν βαδιστεί μέχρι την τελευταία του πέτρα;
4 — Ο Τοίχος
Αποκαλύπτει έναν τοίχο.
Αλλά η λέξη πρέπει να κατανοηθεί με προσοχή. Ο τοίχος δεν είναι το εμπόδιο ενός δρόμου που έχει μπλοκαριστεί. Δεν είναι η αποτυχία ενός ταξιδιώτη που του έλειπε η δύναμη ή η ειλικρίνεια ή ο χρόνος. Ένας μπλοκαρισμένος δρόμος υποδηλώνει ότι ο προορισμός υπάρχει πέρα από το μπλοκάρισμα, απλώς ανέφικτος. Ο τοίχος αυτής της έρευνας λέει κάτι διαφορετικό: είναι το μέρος όπου η δομή του ταξιδιού γίνεται ορατή.
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να χτυπήσεις έναν τοίχο και στο να «δεις» τον τοίχο. Μπορεί κανείς να φτάσει στο τέλος ενός μονοπατιού με απογοήτευση, εξαντλημένος, πεπεισμένος ότι απλώς απέτυχε, και να γυρίσει στην αρχή για να δοκιμάσει ξανά με καλύτερη μέθοδο. Αυτό είναι το να χτυπάς τον τοίχο. Το να τον δεις είναι άλλο πράγμα. Είναι η στιγμή που η προσπάθεια παύει να είναι απλώς ματαιωμένη και γίνεται διαφανής, όταν βλέπει κανείς όχι ότι ο προορισμός είναι ανέφικτος, αλλά ότι ο προορισμός δεν ήταν ποτέ το είδος πράγματος που θα μπορούσε να φταστεί.
Γιατί όχι; Επειδή ο προορισμός κατασκευάστηκε από την ίδια κίνηση που κατασκεύασε τον αναζητητή. Επιστρέψαμε σε αυτή την αμοιβαιότητα από την ίδια την αρχή: ταξιδιώτης, δρόμος και προορισμός γεννιούνται μαζί. Τώρα δεν είναι πλέον επιχείρημα, αλλά παρατήρηση. Το «εκεί» που αναζητήθηκε παρήχθη από το «εδώ» που το αναζήτησε, και το «εδώ» ορίστηκε ως χωριστό από την ίδια την πράξη της αναζήτησης. Δεν είναι δύο ανεξάρτητα πράγματα που θα μπορούσαν, με αρκετό βάδισμα, να ενωθούν. Είναι δύο όψεις μιας ενιαίας χειρονομίας. Καμία ποσότητα βαδίσματος δεν μπορεί να ενώσει αυτό που το ίδιο το βάδισμα κρατά χωριστά.
Αυτός είναι ο λόγος που τίποτα δεν φτάνεται στον τοίχο. Η άφιξη προϋποθέτει δύο μέρη, και ο τοίχος είναι εκεί όπου γίνεται φανερό ότι ποτέ δεν υπήρχαν δύο. Δεν μπορεί κανείς να φτάσει σε ένα μέρος από το οποίο δεν έχει φύγει ποτέ, και δεν μπορεί να φύγει από ένα μέρος που είναι το ίδιο το έδαφος της αποχώρησης. Αυτό που αποκαλύπτεται δεν είναι ένα νέο έδαφος, αλλά η δομή του παλιού: ο τρόπος με τον οποίο ο διαχωρισμός υποτέθηκε, χτίστηκε μέσα σε κάθε στάδιο, και ανανεώθηκε από κάθε βήμα.
Υπάρχει μια σιωπή σε αυτό που είναι εύκολο να παραβλεφθεί. Στον τοίχο δεν υπάρχει περαιτέρω διδασκαλία. Δεν υπάρχει επόμενο επίπεδο, κανένας κρυφός βαθμός, καμία τελική μύηση που κρατήθηκε σε εφεδρεία. Οι χάρτες, που μιλούσαν τόσο εύγλωττα κατά μήκος του δρόμου, δεν έχουν τίποτα να πουν εδώ, όχι επειδή είναι λάθος, αλλά επειδή σχεδιάστηκαν για να περιγράψουν κίνηση, και η κίνηση έχει σταματήσει. Ο αναζητητής που περίμενε μια ανταμοιβή βρίσκει, αντί γι’ αυτήν, απουσία ανταμοιβής. Αυτό μπορεί να είναι αποπροσανατολιστικό. Μπορεί να το νιώσεις σαν απώλεια. Για μια στιγμή μπορεί να νιώσεις σαν να έχουν αφαιρεθεί όλα. Και ίσως, αν μείνει κανείς, υπάρχει επίσης μια ήσυχη ανακούφιση, η ανακούφιση ενός βάρους που δεν ήξερε ότι κουβαλούσε, του βάρους του να πρέπει να φτάσει κάπου.
Η εξάντληση του δρόμου εδώ δεν είναι ήττα, αλλά ένα είδος ειλικρίνειας. Ο δρόμος έχει πει όλα όσα μπορεί να πει. Ακολουθήθηκε με ειλικρίνεια, και η ειλικρίνεια έχει κάνει ό,τι μπορεί να κάνει η ειλικρίνεια: έχει δείξει το σχήμα της δομής που την περιείχε. Αυτός είναι ο λόγος που ο τοίχος μπορεί να ειδωθεί μόνο «επειδή» βαδίστηκε ο δρόμος. Εδώ η παραδοξότητα πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα και να μην αποφευχθεί. Ο δρόμος είναι και λάθος και αναγκαιότητα. Είναι λάθος γιατί προϋπέθεσε το κενό που υποσχέθηκε να κλείσει. Είναι αναγκαιότητα γιατί μόνο βαδίζοντάς τον μέχρι το τέλος μπορούσε η προϋπόθεση να γίνει ορατή. Δεν μπορεί κανείς να δει το πλαίσιο από έξω από την εικόνα χωρίς πρώτα να έχει ζήσει μέσα της.
Τι είναι, λοιπόν, αυτό που βλέπει τον τοίχο; Αυτό δεν είναι ερώτημα στο οποίο μπορεί να δοθεί απάντηση, γιατί οποιαδήποτε απάντηση θα γινόταν αμέσως νέος προορισμός, και ο δρόμος θα άρχιζε ξανά, με νέο κενό και νέα κατεύθυνση. Είναι καλύτερα να μείνει ως ερώτημα, και ακόμη καλύτερα ως πρόσκληση. Σταμάτα, έστω και για μια στιγμή, την προσπάθεια να φτάσεις. Όχι με βία, αφού η βία είναι μόνο περισσότερη προσπάθεια, αλλά απλώς αφήνοντας την κλίση να σταματήσει. Τι μένει όταν η προσπάθεια δεν έχει αντικείμενο; Όχι μια θεωρία. Όχι μια εμπειρία προς συλλογή. Μόνο το ερώτημα, κρατημένο χωρίς βιασύνη.
Και αν τίποτα δεν φτάστηκε, είμαστε υποχρεωμένοι να ρωτήσουμε τι έχει πέσει, και τι σημαίνει ότι η κίνηση ποτέ δεν χρειαζόταν.
5 — Η Κατάρρευση της Αναγκαιότητας
Αυτό που πέφτει δεν είναι η άγνοια του αναζητητή, αν με αυτό εννοούμε ένα κενό γνώσης που τώρα έχει γεμίσει. Τίποτα δεν έχει προστεθεί. Αυτή είναι η αποφασιστική διαφορά ανάμεσα στην επίτευξη και την κατάρρευση: η επίτευξη είναι ένα κέρδος, κάτι που αποκτά ο αναζητητής και μεταφέρει μπροστά· η κατάρρευση είναι μια αφαίρεση, η διάλυση μιας προϋπόθεσης που κρατούσε ολόκληρη τη δομή στη θέση της. Η προϋπόθεση ήταν ότι το «εδώ» ήταν ατελές και ότι το «εκεί» ήταν αναγκαίο. Όταν πέφτει, ο δρόμος δεν φτάνει στον προορισμό του. Απλώς χάνει τον λόγο ύπαρξής του.
Σκέψου πόσο παράξενο είναι αυτό. Είμαστε συνηθισμένοι να σκεφτόμαστε την πνευματική πραγματοποίηση ως την υψηλότερη δυνατή απόκτηση, την τελική κατοχή, την κορυφή που κάνει κάθε προηγούμενη προσπάθεια αξιόλογη. Αλλά αν η βαθύτερη αναγνώριση δεν μπορεί να μειωθεί σε άφιξη, επειδή η άφιξη απαιτεί δύο μέρη, τότε δεν μπορεί να είναι καθόλου απόκτηση. Δεν μπορεί να επιδιωχθεί όπως επιδιώκεται ένας στόχος, αφού η επιδίωξη θα ανοικοδομούσε μόνο τον διαχωρισμό που ήλπιζε να τελειώσει. Μπορεί μόνο να ειδωθεί, ή να μην ειδωθεί, και το να βλέπεις δεν είναι κάτι που κάνεις για να φτάσεις κάπου.
Τι συμβαίνει, λοιπόν, στον αναζητητή; Ο αναζητητής δεν ήταν ποτέ ένας άνθρωπος που είχε προορισμό με τον τρόπο που ένας πεζοπόρος έχει ένα βουνό. Ο αναζητητής ήταν η αίσθηση της ατέλειας, οργανωμένη σε χαρακτήρα και κρατημένη ζωντανή από μια υπόσχεση. Χωρίς προορισμό, ο χαρακτήρας δεν έχει κατεύθυνση. Όχι ότι συμβαίνει κάτι δραματικό· δεν υπάρχει έκρηξη, καμία μεταμόρφωση. Υπάρχει, ίσως, μόνο μια ήσυχη αλλαγή στο ερώτημα. Το «πώς φτάνω εκεί;» χάνει το έδαφός του. Δεν απαντάται. Απλώς παύει να βρίσκει πού να σταθεί, γιατί προϋπέθετε ένα «εκεί», και το «εκεί» ήταν κατασκευή.
Και το παρόν, το μακροχρόνια αναβληθέν, πάντα προσωρινό παρόν, δεν είναι πλέον αίθουσα αναμονής. Ποτέ δεν ήταν πραγματικά αίθουσα αναμονής. Εμφανιζόταν ως τέτοια μόνο μέσα από τη χρονογραμμή, και η χρονογραμμή έχει χάσει την εξουσία της. Αυτό που ήταν πάντα εδώ είναι εδώ: αυτό το δωμάτιο, αυτή η αναπνοή, αυτό το συνηθισμένο φως. Όχι ως ανταμοιβή και όχι ως κατάσταση που πρέπει να διατηρηθεί, αλλά ως αυτό που ήταν παρόν από την αρχή, παραβλεπόμενο από ένα βλέμμα που ήταν καρφωμένο αλλού. Είναι δυνατόν αυτό που αναζητήθηκε να μην ήταν ποτέ απόν, και ότι ήταν η ίδια η αναζήτηση, όχι η Πραγματικότητα, που εμφανιζόταν μακρινή.
Αυτός είναι επίσης ο τρόπος που φαίνεται ο δρόμος όταν ειδωθεί από εδώ. Δεν χλευάζεται, αφού βαδίστηκε με πραγματική καρδιά και μετέφερε πραγματικούς ανθρώπους μέσα από πραγματικό σκοτάδι. Δεν χρειάζεται, αφού η προϋπόθεσή του έχει διαλυθεί. Απλώς ειδώνεται: μια μακριά γραμμή σχεδιασμένη πάνω σε ένα έδαφος που ποτέ δεν κινήθηκε. Ο ταξιδιώτης, η απόσταση, ο προορισμός και ο τοίχος δεν βρίσκονται πλέον σε ένταση μεταξύ τους. Είναι η ενιαία χειρονομία του διαχωρισμού ειδωμένη ως χειρονομία. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι τίποτα δεν έχει αλλάξει, και ότι αυτό ακριβώς είναι η έκπληξη. Η συνηθισμένη ζωή, που θεωρούνταν το πράγμα από το οποίο ταξίδευε κανείς μακριά, αποδεικνύεται ότι δεν ήταν ποτέ αλλού.
Εδώ απαιτείται μια ειλικρινής διστακτικότητα. Το να πεις ότι τίποτα δεν χρειαζόταν να γίνει κινδυνεύει να γίνει μία ακόμη διδασκαλία, ένας νέος χάρτης με νέο προορισμό που ονομάζεται «το τέλος της αναζήτησης». Αν κρατηθεί ως πίστη, θα κάνει ακριβώς ό,τι έκαναν οι παλαιότεροι χάρτες: θα εγκαταστήσει ένα «εκεί», και ένα «εδώ» που το στερείται, και έναν δρόμο ανάμεσά τους. Η δήλωση ότι τίποτα δεν έλειπε δεν είναι τίποτα περισσότερο από έναν δείκτη, και όπως κάθε δείκτης είναι χρήσιμος μόνο μέχρι να εκληφθεί ως το πράγμα προς το οποίο δείχνει. Μπορεί κανείς να το πιστεύει. Μπορεί να βιώσει κάτι που φαίνεται να το επιβεβαιώνει. Μπορεί να ερμηνεύσει εκείνη την εμπειρία με πολλούς τρόπους. Αλλά η ίδια η αναγνώριση, αν έρθει, δεν θα αποτελείται από κανένα από αυτά.
Έτσι, το δοκίμιο δεν μπορεί να τελειώσει με μια φόρμουλα. Μπορεί μόνο να γυρίσει τον αναγνώστη πίσω προς αυτό πάνω στο οποίο ο δρόμος πάντα σχεδιαζόταν. Όχι για να υιοθετήσει μια θέση, αλλά για να κοιτάξει. Ακριβώς τώρα, σε αυτή τη στιγμή, όπως είναι: λείπει πραγματικά κάτι; Όχι στη θεωρία, και όχι σε σύγκριση με κάποιο φανταστικό μέλλον, αλλά εδώ, όπου η προσοχή ήδη αναπαύεται. Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό, και δεν έχει μια προετοιμασμένη απάντηση που περιμένει πίσω του.
Αν τίποτα δεν έλειπε ποτέ, τι ήταν ο δρόμος, και ποιος τον βάδιζε;

Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου