Συχνά δημιουργείται η εντύπωση ότι η κακία είναι διάχυτη στην ανθρώπινη φύση, ίσως ακόμη και η βασική της μορφή. Ωστόσο, ο κοινωνικός ψυχολόγος Roy Baumeister, στο έργο του Evil: Inside Human Violence and Cruelty, επισημαίνει ότι όταν εξετάσουμε προσεκτικά τα αίτια της επιθετικότητας, της βίας και της καταπίεσης, οδηγούμαστε σε ένα πολύ πιο ανατρεπτικό ερώτημα: γιατί δεν υπάρχει περισσότερο κακό από αυτό που ήδη υπάρχει;
Ο μύθος του «καθαρού κακού»
Ο Baumeister απορρίπτει την ιδέα του «καθαρού κακού», τονίζοντας ότι πρόκειται για έναν απλουστευτικό μύθο. Οι παράγοντες που οδηγούν τους ανθρώπους να κάνουν κακό ο ένας στον άλλον είναι εξαιρετικά πολύπλοκοι και δεν μπορούν να περιοριστούν σε μια απλή εξήγηση.
Παρ’ όλα αυτά, για λόγους ανάλυσης, διακρίνει τέσσερις βασικές αιτίες που μπορούν να ωθήσουν ακόμη και καλοπροαίρετους ανθρώπους σε πράξεις που θεωρούνται κακές.
- Η πρώτη είναι η απλή επιθυμία για υλικό όφελος.
- Η δεύτερη είναι ο απειλούμενος εγωισμός, δηλαδή η ανάγκη του ατόμου να προστατεύσει την εικόνα και την αξία του όταν νιώθει ότι απειλούνται.
- Η τρίτη είναι ο ιδεαλισμός, δηλαδή η πεποίθηση ότι ένας «ευγενής σκοπός» μπορεί να δικαιολογήσει βίαια ή ανήθικα μέσα.
- Η τέταρτη είναι η αναζήτηση σαδιστικής ευχαρίστησης, αν και αυτό αφορά ένα πολύ μικρό ποσοστό ανθρώπων, περίπου το 5 έως 6 τοις εκατό.
Ένα μεγάλο ποσοστό βίας στις κοινωνίες προέρχεται από μια μικρή μειονότητα ανθρώπων με αντικοινωνικά χαρακτηριστικά. Ένα ακόμη μικρότερο ποσοστό είναι ψυχοπαθείς, οι οποίοι είναι πιο πιθανό να διαπράξουν σκληρές και σαδιστικές πράξεις.
Ωστόσο, μεγάλο μέρος της βίας δεν είναι προσχεδιασμένο, αλλά συμβαίνει παρορμητικά. Οι δράστες συχνά δρουν υπό την επίδραση φόβου, ανασφάλειας, θυμού, πάθους ή εκδίκησης και αρκετοί από αυτούς νιώθουν αργότερα ντροπή ή μεταμέλεια. Αυτή η μορφή συμπεριφοράς ονομάζεται αντιδραστική επιθετικότητα, ενώ η ψυχρά υπολογισμένη βία είναι λιγότερο συχνή.
Όταν μάλιστα η βία προέρχεται από ομάδες, σημαντικό ρόλο παίζει η πίεση των συνομηλίκων και η επιρροή της ομάδας.
Πώς οι δράστες βλέπουν τον εαυτό τους
Οι άνθρωποι που κάνουν κακό σπάνια θεωρούν τον εαυτό τους κακό. Συχνά υποβαθμίζουν τις συνέπειες των πράξεών τους ή βρίσκουν τρόπους να τις δικαιολογήσουν. Μπορεί να πιστεύουν ότι το θύμα προκάλεσε την κατάσταση ή ότι άξιζε αυτό που συνέβη.
Ο Baumeister επισημαίνει ότι τα θύματα τείνουν να θυμούνται («ποτέ μην ξεχνάς»), ενώ οι δράστες προτιμούν να ξεχνούν («άστα να πάνε»). Πέρα από τις υπερβολικές απεικονίσεις των ταινιών, οι περισσότεροι άνθρωποι που κάνουν κακό βλέπουν τον εαυτό τους ως «καλό», που προσπαθεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του απέναντι σε κάποιο «κακό».
Έτσι δημιουργείται η διάκριση «εμείς εναντίον αυτών», όπου το κακό αποδίδεται σχεδόν πάντα στους άλλους.
Ιστορικό παράδειγμα: Adolf Hitler
Ένα χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα είναι ο Adolf Hitler, ο οποίος θεωρούσε ότι ο ίδιος και ο γερμανικός λαός ήταν θύματα, κυρίως των Εβραίων, τους οποίους κατηγορούσε για την ήττα της Γερμανίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και για την οικονομική της καταστροφή.
Τους παρουσίαζε ως απειλή και θεωρούσε ότι οι διώξεις και η εξόντωσή τους αποτελούσαν μορφή αυτοάμυνας.
Η προσωπικότητά του, που χαρακτηριζόταν από άγχος, εμμονές, ευερεθιστότητα, έλλειψη εκπαίδευσης και τάση να αποδίδει ευθύνες στους άλλους, τον έκανε επιρρεπή στην υιοθέτηση ακραίων και παρανοϊκών θεωριών.
Ο ρόλος του αυτοελέγχου και της κοινωνίας
Το γεγονός ότι οι αιτίες του κακού είναι τόσο συχνές μας οδηγεί στο ερώτημα γιατί η βία δεν είναι ακόμη πιο διαδεδομένη; Η απάντηση σχετίζεται με τον αυτοέλεγχο και τους κοινωνικούς μηχανισμούς περιορισμού. Οι περισσότεροι άνθρωποι διαθέτουν εσωτερικές αναστολές που τους εμποδίζουν να εκφράζουν βίαιες παρορμήσεις κάθε φορά που τις νιώθουν. Όταν αυτές οι αναστολές μειώνονται ή καταρρέουν, τότε αυξάνεται η πιθανότητα βίαιης συμπεριφοράς.
Ο αυτοέλεγχος συνδέεται στενά με τη λειτουργία του μετωπιαίου λοβού του εγκεφάλου, ιδιαίτερα του προμετωπιαίου φλοιού. Όπως επισημαίνει ο νευροεπιστήμονας Robert Sapolsky, ο μετωπιαίος λοβός μάς επιτρέπει να επιλέγουμε το δύσκολο αλλά σωστό. Ωστόσο, υπάρχει μεγάλη διαφοροποίηση μεταξύ των ανθρώπων ως προς αυτή τη λειτουργία, και άτομα με χαμηλότερο αυτοέλεγχο εμφανίζονται συχνότερα σε επιθετικές ή εγκληματικές συμπεριφορές. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ΔΕΠΥ, η οποία εμφανίζεται σε πολύ υψηλότερα ποσοστά στους πληθυσμούς των φυλακών σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό.
Το πλαίσιο της ανθρώπινης συμπεριφοράς
Η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν μπορεί να εξηγηθεί χωρίς να ληφθεί υπόψη το πλαίσιο μέσα στο οποίο εκδηλώνεται. Οι βιολογικοί και κοινωνικοπολιτισμικοί παράγοντες είναι στενά συνδεδεμένοι και αλληλεπιδρούν συνεχώς. Ο Sapolskyτονίζει επανειλημμένα ότι η κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς απαιτεί να λαμβάνουμε υπόψη το «πλαίσιο, πλαίσιο, πλαίσιο». Η συμπεριφορά επηρεάζεται από γενετικές προδιαθέσεις, εμπειρίες ζωής, ιδιαίτερα της παιδικής ηλικίας, κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, πολιτισμικά πρότυπα, αλλά και από τις συγκεκριμένες περιστάσεις κάθε στιγμής.
Ανθρώπινη φύση. Καλή, κακή ή και τα δύο;
Σε φιλοσοφικό επίπεδο, υπάρχει μια μακροχρόνια διαμάχη για το αν ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως καλός ή κακός. Η πιο ρεαλιστική απάντηση φαίνεται να είναι ότι είναι και τα δύο.
Ο ψυχολόγος Steven Pinker έχει δείξει ότι, παρά τις αντιφάσεις, η βία έχει μειωθεί σημαντικά τους τελευταίους αιώνες. Αυτό οφείλεται σε πολλούς παράγοντες, όπως η ανάπτυξη κρατικών θεσμών και νόμων, η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, η εκπαίδευση, η οικονομική συνεργασία μεταξύ κοινωνιών και η αυξανόμενη ικανότητα των ανθρώπων να κατανοούν ο ένας τον άλλον. Σημαντικό ρόλο έχει παίξει και η ενδυνάμωση των γυναικών. Παράλληλα, το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν ενισχύσει τόσο τις θετικές όσο και τις αρνητικές πλευρές της ανθρώπινης φύσης.
Η παγίδα του διαχωρισμού «καλοί» και «κακοί»
Είναι επικίνδυνο να πιστεύουμε ότι οι άνθρωποι χωρίζονται απλά σε «καλούς» και «κακούς». Αυτή η απλουστευτική αντίληψη έχει επηρεάσει συστήματα δικαιοσύνης και έχει οδηγήσει σε συγκρούσεις, καθώς ομάδες ανθρώπων θεωρούν ότι πολεμούν το «κακό». Στην πραγματικότητα, η ανθρώπινη φύση είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι έννοιες του καλού και του κακού είναι ρευστές και συνυπάρχουν μέσα στους ανθρώπους.
Τι σημαίνει «καλό»
Το «καλό» συνδέεται με την ενσυναίσθηση, τη συμπόνια και την ανιδιοτέλεια, δηλαδή την ικανότητα να κατανοούμε τους άλλους και να θέτουμε τις ανάγκες τους πάνω από τις δικές μας. Προσωπικότητες όπως ο Mahatma Gandhi και ο Martin Luther King Jr. αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα ανθρώπων που ενσάρκωσαν αυτές τις αξίες.
Τι σημαίνει «κακό»
Αντίθετα, το «κακό» συνδέεται με την έλλειψη ενσυναίσθησης, τον εγωκεντρισμό και την τάση εκμετάλλευσης των άλλων, οι οποίοι αντιμετωπίζονται ως μέσα για την ικανοποίηση προσωπικών επιθυμιών.
Η ρευστότητα του καλού και του κακού
Οι περισσότεροι άνθρωποι βρίσκονται κάπου ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα. Η ενσυναίσθηση δεν είναι σταθερή ιδιότητα, αλλά μπορεί να καλλιεργηθεί. Πνευματικές παραδόσεις, όπως η θρησκεία, δίνουν έμφαση στην ανάπτυξη της μέσω πρακτικών όπως για παράδειγμα ο διαλογισμός ή η εξομολόγηση. Επιπλέον, σύγχρονες προσεγγίσεις όπως η αποκαταστατική δικαιοσύνη επιδιώκουν να ενισχύσουν την ενσυναίσθηση των δραστών, φέρνοντάς τους αντιμέτωπους με τις συνέπειες των πράξεών τους, κάτι που συχνά οδηγεί σε αλλαγή συμπεριφοράς.
Τελική Σκέψη. Μια πιο σύνθετη εικόνα του κακού
Συνολικά, οι άνθρωποι που κάνουν κακό συχνά πιστεύουν ότι οι πράξεις τους είναι δικαιολογημένες ή ακόμη και σωστές. Παράλληλα, η εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας έχει δημιουργήσει μηχανισμούς που περιορίζουν τη βία και ενισχύουν τη συνεργασία και την ενσυναίσθηση. Αν και η εμπειρία του να είναι κανείς θύμα είναι βαθιά τραυματική, η ευρύτερη εικόνα δείχνει ότι ο κόσμος δεν είναι τόσο κακός όσο φαίνεται και ότι η βία, σε μακροχρόνια βάση, μειώνεται.
Τελικά, το καλό φαίνεται να συνδέεται με τη σύνδεση μεταξύ των ανθρώπων και την ικανότητα για ενσυναίσθηση, ενώ το κακό εμφανίζεται όταν αυτή η σύνδεση διασπάται. Το κακό δεν αποτελεί την ουσία της ανθρώπινης φύσης, αλλά μάλλον μια απόκλιση από αυτήν. Αν το «κακό» δεν είναι κάτι έμφυτο αλλά κάτι που γεννιέται μέσα από τις επιλογές, τις συνθήκες και την απόσταση από τους άλλους, τότε πόσο σταθερή είναι τελικά η γραμμή που χωρίζει το καλό από το κακό και σε ποια πλευρά βρισκόμαστε πραγματικά κάθε στιγμή;
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου