Κικέρων, Περί Νόμων, Βιβλίο Β΄, 36
Τα Ελευσίνια Μυστήρια περιστρέφονταν γύρω από μια θεότητα η οποία, πολύ νωρίς —ίσως πρώτη από όλους τους άλλους θεούς— προσέλκυσε την προσοχή του ανθρώπου. Μολονότι οι περισσότεροι αρχαίοι λαοί φαντάζονταν τους θεούς τους να κατοικούν στον ουρανό, η θεότητα της γης είναι πολύ παλαιότερη. Αποκαλούμενη αρχικά Γαία, με το πέρασμα των αιώνων απέκτησε το όνομα Δήμητρα, το οποίο πιθανότατα σημαίνει «Γη μήτηρ».
Τα Θεσμοφόρια, τα Σκίρα και τα Αλώα είναι μερικές από τις μεγάλες γιορτές που διοργανώνονταν στον ελλαδικό χώρο προς τιμήν της θεάς της γονιμότητας. Η λαμπρότερη, ωστόσο, εορτή προς τιμήν της Δήμητρας τελούνταν στην Ελευσίνα, στο περίφημο ιερό όπου λάμβαναν χώρα τα σημαντικότερα μυστήρια της αρχαιότητας και όπου η θεά λατρευόταν ως πανίσχυρη, χθόνια και γονιμική.
Το ιδιαίτερο περιεχόμενο της λατρείας της Δήμητρας στην Ελευσίνα οφείλεται στο γεγονός ότι, ανάμεσα σε όλες τις θεότητες του Ολύμπου, είναι η μοναδική που γνωρίζει τι σημαίνει «θάνατος». Αν και η ίδια, η κόρη της Περσεφόνη και ο πατέρας της, ο Δίας, είναι αθάνατοι, η Δήμητρα βιώνει τον θάνατο μέσα από την απώλεια: όταν ο Πλούτωνας, ο σκοτεινός θεός του Άδη, αρπάζει τη νεαρή κόρη της. Ο μύθος της αρπαγής και της αναζήτησης της Περσεφόνης, και ο βαθύς πόνος της μητέρας, αποτελούν τον μυθικό πυρήνα των Ελευσινίων Μυστηρίων.
Το Ιερό της Ελευσίνας υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα λατρευτικά κέντρα της αρχαιότητας. Εκεί λατρευόταν η Δήμητρα, θεά της φύσης, της γεωργίας και της αγροτικής ζωής, μαζί με την Κόρη της, την Περσεφόνη. Ο μύθος αυτός, χιλιοειπωμένος από ραψωδούς και δραματουργούς, υπήρξε από τους πιο αγαπημένους του αρχαίου κόσμου και πηγή έμπνευσης για καλλιτέχνες σε διαφορετικές εποχές.
Οι αλλαγές της Ιεράς Οδού —του δρόμου που ακολουθούσαν οι μύστες και οι προσκυνητές προς την Ελευσίνα— καθώς και του ίδιου του ελευσινιακού τοπίου στα νεότερα χρόνια υπήρξαν δραματικές. Από την Αθήνα έως την είσοδο του ιερού της Ελευσίνας η απόσταση είναι περίπου 21 χιλιόμετρα, όσα και το μήκος της Ιεράς Οδού. Τη διαδρομή αυτή ακολουθούσαν οι μύστες εν πομπή, κρατώντας κλαδιά μυρτιάς, υπό τη συνοδεία μουσικής και τιμητικού στρατιωτικού αποσπάσματος. Προπορευόταν το ιερατείο, το οποίο μετέφερε το άγαλμα του Ίακχου, γιου της Δήμητρας, στολισμένο με μυρτιές και κρατώντας αναμμένο δαυλό, καθώς και τα ιερά αντικείμενα των Μυστηρίων, τοποθετημένα μέσα σε κίστες.
Η διαδρομή των ξεκινούσε απο τη γέφυρα του Κηφισού. Εκεί οι προσκυνητές σταματούσαν για το έθιμο των «γεφυρισμών», δηλαδή χονδροειδή σκώμματα και πειράγματα που εκτοξεύονταν από το συγκεντρωμένο πλήθος, ενώ οι μύστες απαντούσαν με τα λεγόμενα «ἐξ ἁμάξης». Η Ιερά Οδός, πλάτους περίπου 5,5 μέτρων, παρέμεινε σε χρήση τουλάχιστον έως τον 6ο αιώνα μ.Χ., ενώ τμήματά της έχουν αποκαλυφθεί σε διάφορα σημεία της διαδρομής.
Ο δρόμος κατέληγε στην πλατεία του ιερού, ενώ άλλος κλάδος του οδηγούσε στον κυρίως ναό της Δήμητρας, το Τελεστήριο. Στο επιβλητικό αυτό κτίριο τελούνταν τα Μυστήρια. Στο κέντρο του υπήρχε το Ανάκτορον, χώρος απροσπέλαστος για τους πιστούς, όπου μόνο ο ιεροφάντης είχε δικαίωμα εισόδου, καθώς εκεί φυλάσσονταν τα ιερά σύμβολα της λατρείας. Η μύηση τελούνταν τη νύχτα, υπό το φως των δαυλών, με τα «λεγόμενα», τα «δρώμενα» και τα «δεικνύμενα».
Οι Ρειτοί ήταν δύο μικρές λίμνες που σχηματίζονταν από τα νερά πηγών στις δυτικότατες παρυφές του όρους Αιγάλεω, περίπου 300 μέτρα βόρεια της ακτής. Βρίσκονταν κατά μήκος της Ιεράς Οδού (στον αρχαίο δρόμο Αθηνών–Ελευσίνος) και ήταν αφιερωμένες: η βόρεια στη Δήμητρα και η νότια στην Περσεφόνη. Από εκεί περνούσε και η πομπή των Ελευσινίων Μυστηρίων.
Κύριες στάσεις κατά την πομπή των Ελευσινίων Μυστηρίων ήταν το ιερό του Δαφναίου Απόλλωνος στο Δαφνί και το ιερό της Αφροδίτης. Την ύπαρξη του ναού του Απόλλωνα μαρτυρεί σήμερα ένας κίονας εντοιχισμένος στη Μονή Δαφνίου. Οι υπόλοιποι αφαιρέθηκαν από τον λόρδο Έλγιν και μεταφέρθηκαν στο Λονδίνο. Την ύπαρξή τους επιβεβαίωσε και ο Άγγλος περιηγητής και αρχαιολόγος Edward Dodwell (1767–1832), ο οποίος το 1805 αναφέρει μικρούς ιωνικούς κίονες με τα κιονόκρανά τους. Σήμερα βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο.
Η λίμνη της Δήμητρας ονομαζόταν και λίμνη των Καθαρμών, καθώς εκεί τελούνταν οι τελετουργικοί εξαγνισμοί των ιερέων. Ο Παυσανίας αναφέρει σχετικά:
«Οι λεγόμενοι Ρειτοί ρέουν όπως τα ποτάμια· το νερό τους είναι θαλασσινό. Από παράδοση θεωρούνται αφιερωμένοι στην Κόρη και στη Δήμητρα, και ψάρια από αυτούς μπορούν να πιάνουν μόνο οι ιερείς.»
Παυσανίας, Αττικά, 38
Σήμερα η λίμνη της Περσεφόνης είναι γνωστή ως λίμνη Κουμουνδούρου και βρίσκεται στα δεξιά του δρόμου από Αθήνα προς Ελευσίνα, πριν από τη βιομηχανική ζώνη του Ασπροπύργου. Η λίμνη της Δήμητρας αποστραγγίστηκε τη δεκαετία του 1950 και στη θέση της ανεγέρθηκαν εγκαταστάσεις των Ελληνικών Πετρελαίων. Παλαιοί κάτοικοι του Σκαραμαγκά αναφέρουν ότι και οι δύο λίμνες υπήρχαν έως τα μέσα του 20ού αιώνα και τις περιγράφουν με πεντακάθαρα, συνεχώς ανανεούμενα νερά, πλούσια σε ψάρια.
Μετά τους Ρειτούς, η πορεία οδηγούσε προς τα δυτικά, στην όχθη του ελευσινιακού Κηφισού. Κοντά σε αυτόν, σύμφωνα με τον μύθο, ο Θησέας σκότωσε τον ληστή Πολυπήμονα, γνωστό ως Προκρούστη. Ο ποταμός αυτός είναι σήμερα γνωστός ως Σαρανταπόταμος και έχει τη μορφή ξεροπόταμου, ενώ στην αρχαιότητα ήταν ορμητικός και πλημμύριζε το Θριάσιο Πεδίο. Ο Παυσανίας διέσχισε τον ποταμό από μεγάλη λίθινη γέφυρα που είχε κατασκευαστεί από τον αυτοκράτορα Αδριανό στο σημείο συνάντησής του με την Ιερά Οδό. Η γέφυρα σώζεται έως σήμερα σε πολύ καλή κατάσταση.
Περίπου ένα χιλιόμετρο μετά, ο Παυσανίας έφτασε στην Ελευσίνα. Ωστόσο, δεν μας δίνει λεπτομέρειες για όσα συνέβαιναν στο ιερό, καθώς, ως μυημένος, δεσμευόταν από όρκο σιωπής.
Με τη σταδιακή επικράτηση του Χριστιανισμού, τα ιερά της Ελευσίνας παρήκμασαν. Η οριστική καταστροφή επήλθε το 395 μ.Χ., όταν οι Βησιγότθοι του Αλάριχου εισέβαλαν στον ιερό χώρο και τον κατέστρεψαν. Σήμερα διακρίνονται κυρίως το θαλάσσιο μέτωπο και ο λόφος όπου βρίσκεται το ιερό της Δήμητρας με την ακρόπολη της αρχαίας πόλης.
Παρόλα αυτά, η χρήση της Ιεράς Οδού συνεχίστηκε επί πολλούς αιώνες, καθώς αποτελούσε βασική αρτηρία επικοινωνίας της Ελευσίνας και των γύρω οικισμών με την Αθήνα, αλλά και κύριο άξονα σύνδεσης της Πελοποννήσου με τη Στερεά Ελλάδα. Κατά τον 19ο αιώνα, πολλά τμήματα της αρχαίας οδού παρέμεναν ορατά ή ακόμη και σε χρήση.
Τα Ελευσίνια Μυστήρια περιστρέφονταν γύρω από μια θεότητα η οποία, πολύ νωρίς —ίσως πρώτη από όλους τους άλλους θεούς— προσέλκυσε την προσοχή του ανθρώπου. Μολονότι οι περισσότεροι αρχαίοι λαοί φαντάζονταν τους θεούς τους να κατοικούν στον ουρανό, η θεότητα της γης είναι πολύ παλαιότερη. Αποκαλούμενη αρχικά Γαία, με το πέρασμα των αιώνων απέκτησε το όνομα Δήμητρα, το οποίο πιθανότατα σημαίνει «Γη μήτηρ».
Τα Θεσμοφόρια, τα Σκίρα και τα Αλώα είναι μερικές από τις μεγάλες γιορτές που διοργανώνονταν στον ελλαδικό χώρο προς τιμήν της θεάς της γονιμότητας. Η λαμπρότερη, ωστόσο, εορτή προς τιμήν της Δήμητρας τελούνταν στην Ελευσίνα, στο περίφημο ιερό όπου λάμβαναν χώρα τα σημαντικότερα μυστήρια της αρχαιότητας και όπου η θεά λατρευόταν ως πανίσχυρη, χθόνια και γονιμική.
Το ιδιαίτερο περιεχόμενο της λατρείας της Δήμητρας στην Ελευσίνα οφείλεται στο γεγονός ότι, ανάμεσα σε όλες τις θεότητες του Ολύμπου, είναι η μοναδική που γνωρίζει τι σημαίνει «θάνατος». Αν και η ίδια, η κόρη της Περσεφόνη και ο πατέρας της, ο Δίας, είναι αθάνατοι, η Δήμητρα βιώνει τον θάνατο μέσα από την απώλεια: όταν ο Πλούτωνας, ο σκοτεινός θεός του Άδη, αρπάζει τη νεαρή κόρη της. Ο μύθος της αρπαγής και της αναζήτησης της Περσεφόνης, και ο βαθύς πόνος της μητέρας, αποτελούν τον μυθικό πυρήνα των Ελευσινίων Μυστηρίων.
Το Ιερό της Ελευσίνας υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα λατρευτικά κέντρα της αρχαιότητας. Εκεί λατρευόταν η Δήμητρα, θεά της φύσης, της γεωργίας και της αγροτικής ζωής, μαζί με την Κόρη της, την Περσεφόνη. Ο μύθος αυτός, χιλιοειπωμένος από ραψωδούς και δραματουργούς, υπήρξε από τους πιο αγαπημένους του αρχαίου κόσμου και πηγή έμπνευσης για καλλιτέχνες σε διαφορετικές εποχές.
Οι αλλαγές της Ιεράς Οδού —του δρόμου που ακολουθούσαν οι μύστες και οι προσκυνητές προς την Ελευσίνα— καθώς και του ίδιου του ελευσινιακού τοπίου στα νεότερα χρόνια υπήρξαν δραματικές. Από την Αθήνα έως την είσοδο του ιερού της Ελευσίνας η απόσταση είναι περίπου 21 χιλιόμετρα, όσα και το μήκος της Ιεράς Οδού. Τη διαδρομή αυτή ακολουθούσαν οι μύστες εν πομπή, κρατώντας κλαδιά μυρτιάς, υπό τη συνοδεία μουσικής και τιμητικού στρατιωτικού αποσπάσματος. Προπορευόταν το ιερατείο, το οποίο μετέφερε το άγαλμα του Ίακχου, γιου της Δήμητρας, στολισμένο με μυρτιές και κρατώντας αναμμένο δαυλό, καθώς και τα ιερά αντικείμενα των Μυστηρίων, τοποθετημένα μέσα σε κίστες.
Η διαδρομή των ξεκινούσε απο τη γέφυρα του Κηφισού. Εκεί οι προσκυνητές σταματούσαν για το έθιμο των «γεφυρισμών», δηλαδή χονδροειδή σκώμματα και πειράγματα που εκτοξεύονταν από το συγκεντρωμένο πλήθος, ενώ οι μύστες απαντούσαν με τα λεγόμενα «ἐξ ἁμάξης». Η Ιερά Οδός, πλάτους περίπου 5,5 μέτρων, παρέμεινε σε χρήση τουλάχιστον έως τον 6ο αιώνα μ.Χ., ενώ τμήματά της έχουν αποκαλυφθεί σε διάφορα σημεία της διαδρομής.
Ο δρόμος κατέληγε στην πλατεία του ιερού, ενώ άλλος κλάδος του οδηγούσε στον κυρίως ναό της Δήμητρας, το Τελεστήριο. Στο επιβλητικό αυτό κτίριο τελούνταν τα Μυστήρια. Στο κέντρο του υπήρχε το Ανάκτορον, χώρος απροσπέλαστος για τους πιστούς, όπου μόνο ο ιεροφάντης είχε δικαίωμα εισόδου, καθώς εκεί φυλάσσονταν τα ιερά σύμβολα της λατρείας. Η μύηση τελούνταν τη νύχτα, υπό το φως των δαυλών, με τα «λεγόμενα», τα «δρώμενα» και τα «δεικνύμενα».
Οι Ρειτοί ήταν δύο μικρές λίμνες που σχηματίζονταν από τα νερά πηγών στις δυτικότατες παρυφές του όρους Αιγάλεω, περίπου 300 μέτρα βόρεια της ακτής. Βρίσκονταν κατά μήκος της Ιεράς Οδού (στον αρχαίο δρόμο Αθηνών–Ελευσίνος) και ήταν αφιερωμένες: η βόρεια στη Δήμητρα και η νότια στην Περσεφόνη. Από εκεί περνούσε και η πομπή των Ελευσινίων Μυστηρίων.
Κύριες στάσεις κατά την πομπή των Ελευσινίων Μυστηρίων ήταν το ιερό του Δαφναίου Απόλλωνος στο Δαφνί και το ιερό της Αφροδίτης. Την ύπαρξη του ναού του Απόλλωνα μαρτυρεί σήμερα ένας κίονας εντοιχισμένος στη Μονή Δαφνίου. Οι υπόλοιποι αφαιρέθηκαν από τον λόρδο Έλγιν και μεταφέρθηκαν στο Λονδίνο. Την ύπαρξή τους επιβεβαίωσε και ο Άγγλος περιηγητής και αρχαιολόγος Edward Dodwell (1767–1832), ο οποίος το 1805 αναφέρει μικρούς ιωνικούς κίονες με τα κιονόκρανά τους. Σήμερα βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο.
Η λίμνη της Δήμητρας ονομαζόταν και λίμνη των Καθαρμών, καθώς εκεί τελούνταν οι τελετουργικοί εξαγνισμοί των ιερέων. Ο Παυσανίας αναφέρει σχετικά:
«Οι λεγόμενοι Ρειτοί ρέουν όπως τα ποτάμια· το νερό τους είναι θαλασσινό. Από παράδοση θεωρούνται αφιερωμένοι στην Κόρη και στη Δήμητρα, και ψάρια από αυτούς μπορούν να πιάνουν μόνο οι ιερείς.»
Παυσανίας, Αττικά, 38
Σήμερα η λίμνη της Περσεφόνης είναι γνωστή ως λίμνη Κουμουνδούρου και βρίσκεται στα δεξιά του δρόμου από Αθήνα προς Ελευσίνα, πριν από τη βιομηχανική ζώνη του Ασπροπύργου. Η λίμνη της Δήμητρας αποστραγγίστηκε τη δεκαετία του 1950 και στη θέση της ανεγέρθηκαν εγκαταστάσεις των Ελληνικών Πετρελαίων. Παλαιοί κάτοικοι του Σκαραμαγκά αναφέρουν ότι και οι δύο λίμνες υπήρχαν έως τα μέσα του 20ού αιώνα και τις περιγράφουν με πεντακάθαρα, συνεχώς ανανεούμενα νερά, πλούσια σε ψάρια.
Μετά τους Ρειτούς, η πορεία οδηγούσε προς τα δυτικά, στην όχθη του ελευσινιακού Κηφισού. Κοντά σε αυτόν, σύμφωνα με τον μύθο, ο Θησέας σκότωσε τον ληστή Πολυπήμονα, γνωστό ως Προκρούστη. Ο ποταμός αυτός είναι σήμερα γνωστός ως Σαρανταπόταμος και έχει τη μορφή ξεροπόταμου, ενώ στην αρχαιότητα ήταν ορμητικός και πλημμύριζε το Θριάσιο Πεδίο. Ο Παυσανίας διέσχισε τον ποταμό από μεγάλη λίθινη γέφυρα που είχε κατασκευαστεί από τον αυτοκράτορα Αδριανό στο σημείο συνάντησής του με την Ιερά Οδό. Η γέφυρα σώζεται έως σήμερα σε πολύ καλή κατάσταση.
Περίπου ένα χιλιόμετρο μετά, ο Παυσανίας έφτασε στην Ελευσίνα. Ωστόσο, δεν μας δίνει λεπτομέρειες για όσα συνέβαιναν στο ιερό, καθώς, ως μυημένος, δεσμευόταν από όρκο σιωπής.
Με τη σταδιακή επικράτηση του Χριστιανισμού, τα ιερά της Ελευσίνας παρήκμασαν. Η οριστική καταστροφή επήλθε το 395 μ.Χ., όταν οι Βησιγότθοι του Αλάριχου εισέβαλαν στον ιερό χώρο και τον κατέστρεψαν. Σήμερα διακρίνονται κυρίως το θαλάσσιο μέτωπο και ο λόφος όπου βρίσκεται το ιερό της Δήμητρας με την ακρόπολη της αρχαίας πόλης.
Παρόλα αυτά, η χρήση της Ιεράς Οδού συνεχίστηκε επί πολλούς αιώνες, καθώς αποτελούσε βασική αρτηρία επικοινωνίας της Ελευσίνας και των γύρω οικισμών με την Αθήνα, αλλά και κύριο άξονα σύνδεσης της Πελοποννήσου με τη Στερεά Ελλάδα. Κατά τον 19ο αιώνα, πολλά τμήματα της αρχαίας οδού παρέμεναν ορατά ή ακόμη και σε χρήση.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου