Ο Αξίοχος του Πλάτωνα με θέμα τον φόβο του θανάτου

Ένας ελεύθερος, φιλοσοφικός διάλογος εμπνευσμένος από τον Αξίοχο του Πλάτωνα με θέμα τον φόβο του θανάτου.

Ο Αξίοχος είναι ένας σύντομος σωκρατικός διάλογος που παραδοσιακά αποδίδεται στον Πλάτωνα, αλλά η σύγχρονη έρευνα θεωρεί σχεδόν βέβαιο ότι δεν είναι γνήσιο έργο του. Ανήκει στα λεγόμενα ψευδοπλατωνικά έργα.

Παρά την αμφισβητούμενη πατρότητα, ο διάλογος έχει ενδιαφέρον, γιατί αγγίζει ένα από τα πιο ανθρώπινα και διαχρονικά θέματα: τον φόβο του θανάτου.

Τι πραγματεύεται ο Αξίοχος

Ο διάλογος παρουσιάζει τον Σωκράτη να συνομιλεί με τον Αξίοχο, ο οποίος βρίσκεται σε βαθιά αγωνία μπροστά στον θάνατο. Ο Σωκράτης προσπαθεί να τον παρηγορήσει και να τον οδηγήσει σε μια πιο φιλοσοφημένη στάση απέναντι στο τέλος της ζωής.

Σωκράτης: Σε βλέπω ταραγμένο, Αξίοχε. Δεν είναι το σώμα σου μόνο που νοσεί, αλλά και η ψυχή σου.
Αξίοχος: Πώς να μην ταράσσεται, Σωκράτη; Ο θάνατος στέκει κοντά μου. Ό,τι αγαπώ με εγκαταλείπει: το φως, οι φίλοι, η φωνή της πόλης. Φοβάμαι το μηδέν.
Σωκράτης: Μου λες, λοιπόν, ότι φοβάσαι αυτό που δεν έχεις γνωρίσει;
Αξίοχος: Φοβάμαι ακριβώς επειδή δεν το γνωρίζω. Όπως το παιδί φοβάται το σκοτάδι.
Σωκράτης: Κι όμως, πριν γεννηθείς, δεν βρισκόσουν κι εσύ σε ένα τέτοιο σκοτάδι;
Αξίοχος: Ναι… αλλά τότε δεν υπήρχε «εγώ» για να φοβάται.
Σωκράτης: Άρα λες πως ο φόβος ανήκει μόνο σε εκείνον που αισθάνεται. Αν μετά τον θάνατο δεν υπάρχει αίσθηση, ποιος θα φοβάται;
Αξίοχος: Αν δεν υπάρχει τίποτα, τότε ίσως έχεις δίκιο. Μα αν υπάρχει κάτι; Αν η ψυχή συνεχίζει;
Σωκράτης: Τότε, φίλε μου, δεν πεθαίνεις, αλλά μεταβαίνεις. Και πες μου: είναι κακό να μεταβαίνει κανείς από έναν τόπο φθοράς σε έναν τόπο καθαρότερο;
Αξίοχος: Όχι, αν ο τόπος αυτός είναι καλύτερος. Αλλά πώς να το γνωρίζω;
Σωκράτης: Δεν το γνωρίζεις με τα μάτια, αλλά με τον λόγο. Αν η ψυχή είναι κάτι πιο συγγενές με το αμετάβλητο παρά με το φθαρτό, γιατί να διαλύεται όπως το σώμα;
Αξίοχος: Μου δίνεις παρηγοριά, Σωκράτη, αλλά ο φόβος επιμένει.
Σωκράτης: Ο φόβος, Αξίοχε, δεν γεννιέται από τον θάνατο, αλλά από την προσκόλληση στη ζωή όπως τη γνωρίζουμε. Όποιος έζησε άδικα, φοβάται την κρίση. Όποιος έζησε άπληστα, φοβάται τη στέρηση.
Αξίοχος: Και όποιος έζησε απλά;
Σωκράτης: Εκείνος μοιάζει με άνθρωπο που ξεκουράζεται μετά από μακρύ δρόμο. Ο θάνατος δεν του αφαιρεί κάτι· του επιστρέφει την ψυχή του.
Αξίοχος: Αν είναι έτσι, τότε ο φόβος μου δεν αφορά τον θάνατο, αλλά το αν έζησα σωστά.
Σωκράτης: Τώρα μιλάς φιλοσοφικά. Διότι ο θάνατος δεν είναι το μεγαλύτερο κακό. Το μεγαλύτερο κακό είναι να φτάσει κανείς σε αυτόν χωρίς να έχει φροντίσει την ψυχή του.
Αξίοχος: Νιώθω ήδη ελαφρύτερος. Ίσως ο θάνατος να μην είναι εχθρός, αλλά δάσκαλος που μας υποχρεώνει να δούμε καθαρά.
Σωκράτης: Και μόνο αυτό, Αξίοχε, είναι αρκετό για να πάψει να τον φοβάται κανείς.

Κεντρικές ιδέες

• Ο θάνατος δεν είναι κακό: είτε η ψυχή συνεχίζει να υπάρχει σε καλύτερη κατάσταση, είτε ο θάνατος είναι ανυπαρξία — και η ανυπαρξία δεν μπορεί να είναι οδυνηρή.
• Η ζωή είναι γεμάτη βάσανα, άρα ο θάνατος μπορεί να θεωρηθεί λύτρωση.
• Η ψυχή είναι αθάνατη και επιστρέφει σε έναν καθαρότερο, θεϊκό κόσμο.
• Η φιλοσοφία προετοιμάζει για τον θάνατο, γιατί διδάσκει να αποδεχόμαστε τη φύση των πραγμάτων.

Γιατί έχει σημασία σήμερα

Ο Αξίοχος παραμένει ενδιαφέρον κείμενο επειδή:

• δείχνει πώς η πλατωνική παράδοση εξελίχθηκε μετά τον Πλάτωνα,
• προσφέρει μια από τις πιο ανθρώπινες και άμεσες εκδοχές της αρχαίας παρηγορητικής φιλοσοφίας,
• αγγίζει ένα υπαρξιακό θέμα που απασχολεί όλους.