Το νόημα δεν είναι στην πράξη. Είναι στο μεταξύ μας

Δίνουμε νόημα στη συμπεριφορά κάποιου, ανάλογα με τη σχέση που έχουμε μαζί του. Το λάθος που κάνουμε όλοι είναι απλό: πιάνουμε μια πράξη και την κάνουμε “απόδειξη”.

Λέμε: «έκανε αυτό… άρα είναι αυτό».

Στις σχέσεις, το “άρα” είναι επικίνδυνο. Γιατί η ίδια πράξη δεν σημαίνει το ίδιο πράγμα για όλους. Δεν έχει μία ερμηνεία. Έχει ιστορία από πίσω.

Η ίδια σιωπή μπορεί να είναι “σεβασμός”. Μπορεί να είναι “τιμωρία”.
Η ίδια καθυστέρηση μπορεί να είναι “κουράστηκα”. Μπορεί να είναι “σε γράφω”.
Το ίδιο “έλα μωρέ” μπορεί να είναι χάδι. Μπορεί να είναι καρφί.


Δεν αλλάζει το γεγονός. Αλλάζει το πλαίσιο.

Κι ας το πούμε όπως το έλεγαν οι παλιοί: δεν ζούμε με τα πράγματα. Ζούμε με το νόημα που τους δίνουμε. Και αυτό το νόημα δεν το φτιάχνεις σήμερα το πρωί. Το κουβαλάς. Από το σπίτι, από τις σχέσεις, από το πώς έμαθες να “διαβάζεις” τους ανθρώπους.

Η συστημική δεν ρωτά μόνο «τι έκανε;» Ρωτά «τι κάνει αυτό μεταξύ μας;»

Στο κλασικό ατομικό πρίσμα, η κουβέντα πάει εύκολα σε ταμπέλες: 

• «Γιατί το έκανε;»
• «Τι άνθρωπος είναι;»
• «Τι πρόβλημα έχει;»

Στη συστημική, η ερώτηση αλλάζει. Γίνεται πιο πρακτική: 

• Σε ποιον το έκανε;
• Πότε το έκανε;
• Τι προηγήθηκε;
• Τι ακολούθησε;
• Πώς απάντησες εσύ;
• Τι κύκλος άνοιξε;

Γιατί στις σχέσεις δεν είμαστε “μία πράξη και τέλος”. Είμαστε αλληλουχία. Αυτό που κάνεις, αλλάζει αυτό που θα κάνει ο άλλος. Κι αυτό που θα κάνει ο άλλος, αλλάζει εσένα. Έτσι φτιάχνονται οι κύκλοι που μας τρώνε χρόνια.

Και εδώ κολλάει το βασικό: δεν υπάρχει “μη-επικοινωνία”. Ακόμα κι όταν δεν μιλάς, κάτι λες. Ακόμα κι όταν δεν απαντάς, κάτι δηλώνεις. Ακόμα κι όταν φεύγεις, κάτι αφήνεις πίσω.

Το θέμα δεν είναι αν ειπώθηκε κάτι. Το θέμα είναι τι διάβασε ο άλλος.

Watzlawick: το μήνυμα δεν είναι μόνο αυτό που λες. Είναι αυτό που “είστε” όταν το λες.

Ο Watzlawick δεν είπε κάτι “φιλοσοφικό”. Είπε κάτι ενοχλητικά καθημερινό: δεν υπάρχει καθαρό μήνυμα. Δεν υπάρχει “το είπα όπως το είπα, άρα έτσι είναι”. Ό,τι λες, περνάει μέσα από τη σχέση.

Δεν υπάρχει “μη-επικοινωνία”.
Σιωπή; μήνυμα. Απόσταση; μήνυμα. Μούτρα; μήνυμα.

Σε σχέση με εμπιστοσύνη, η σιωπή μπορεί να είναι ανάσα.
Σε σχέση με φόβο, η σιωπή μπορεί να είναι μαχαίρι με ευγενικό περιτύλιγμα.

Κάθε μήνυμα έχει δύο επίπεδα.
Το περιεχόμενο: τι ειπώθηκε.
Και η σχέση: τι δηλώνει αυτό για το “ποιος είμαι εγώ για σένα”.

Εκεί γίνεται ο καβγάς. Όχι στη λέξη. Στη θέση.
Γιατί το «εντάξει» δεν είναι πάντα «εντάξει». Μπορεί να σημαίνει «σε ακούω». Μπορεί να σημαίνει «σε κλείνω έξω». Και ο άλλος αντιδράει σε αυτό που κατάλαβε ότι του κάνεις μέσα στη σχέση.

Η “στίξη” της ιστορίας.

Ο καθένας βάζει τελεία εκεί που τον βολεύει:

«Αποσύρεσαι, γι’ αυτό πιέζω.»
«Πιέζεις, γι’ αυτό αποσύρομαι.»

Και οι δύο το πιστεύουν απόλυτα. Κανείς δεν έχει “την” αρχή. Έχει τη δική του.

Γι’ αυτό στη συστημική δεν ψάχνεις τον φταίχτη. Δεν ωφελεί. Ψάχνεις τον κύκλο: πώς κρατιέται ζωντανός.

Άλλο λέει το στόμα, άλλο το σώμα.
Λόγια vs τόνος/βλέμμα/παύση/στάση.
Κι εδώ ακούς συχνά: «Δεν είπα κάτι κακό».
Ναι. Αλλά το είπες με τρόπο που έλεγε: «σκάσε», «είσαι βάρος», «μην ζητάς».

Οι άνθρωποι δεν απαντάμε μόνο σε λέξεις. Απαντάμε σε αυτό που μας γίνεται.

Συμμετρικό και συμπληρωματικό παιχνίδι.
Άλλοι τσακώνονται για ισότητα (“μη μου κάνεις κουμάντο”).
Άλλοι τσακώνονται για ρόλους (“ποιος οδηγεί εδώ;”).

Γι’ αυτό η ίδια πράξη αλλού είναι “διεκδίκηση” και αλλού είναι “πρόκληση”. Εξαρτάται από την ισορροπία που υπάρχει ήδη.

Η σχέση βάζει υπότιτλους

Δύο άνθρωποι κάνουν το ίδιο πράγμα: δεν απαντούν για ώρες.

Στον φίλο: «Θα τρέχει.»

Στον σύντροφο μετά από καβγά: «Με τιμωρεί.»

Στον γονιό που έλειπε πάντα: «Πάλι δεν υπάρχω.»

Στον συνεργάτη: «Δεν με σέβεται.»

Ίδια πράξη. Άλλοι υπότιτλοι. Και οι υπότιτλοι δεν είναι “ψυχρή λογική”. Είναι ιστορία. Είναι παρελθόν. Είναι παλιά μοτίβα. Κάποιες φορές είναι και παλιά τραύματα.

Εκεί που ανάβει η φωτιά: όταν η ερμηνεία γίνεται “γεγονός”

Δεν είναι το πρόβλημα ότι ερμηνεύουμε. Αυτό είναι ανθρώπινο. Το πρόβλημα είναι ότι μετά φερόμαστε στην ερμηνεία σαν να είναι αποδεικτικό στοιχείο.

Παράδειγμα κλασικό:

• Εκείνος σωπαίνει.
• Εκείνη το διαβάζει “απόρριψη”.
• Πιέζει: «Μίλα.»
• Εκείνος το ζει ως έλεγχο.
• Κλείνει πιο πολύ.

Και να ο κύκλος. Η ερμηνεία γίνεται καύσιμο. Η αντίδραση γίνεται “απόδειξη”. Χτίζεται βεβαιότητα. Και μέσα στη βεβαιότητα, η σχέση δεν αναπνέει.

Στη συστημική σκέψη: το πρόβλημα δεν είναι “ο ένας”. Είναι το μεταξύ. Το νόημα δεν περιγράφει απλώς την πραγματικότητα, τη φτιάχνει.

Οι σχέσεις είναι μηχανές νοήματος. Ό,τι λες για αυτό που έγινε, γίνεται μέρος του συστήματος. Το στερεώνεις. Το συνεχίζεις.

Και εδώ ταιριάζει και ο Wittgenstein, χωρίς επιδείξεις: το νόημα είναι η χρήση. Άλλη χρήση έχει η σιωπή σε σχέση με ασφάλεια, άλλη σε σχέση με εγκατάλειψη.

Οι Στωικοί έλεγαν πως δεν μας ταράζουν τα πράγματα, αλλά η κρίση μας γι’ αυτά.
Η συστημική συμπληρώνει: η κρίση δεν γεννιέται στο κενό. Μαθαίνεται μέσα σε σχέσεις.

Η μικρή αλλαγή που σώζει (και δεν είναι “θεωρία”)

Από το “είναι” στο “μοιάζει”.

«Με αγνοεί» → «Μοιάζει σαν να με αγνοεί.»
«Με τιμωρεί» → «Το διαβάζω σαν τιμωρία.»
«Δεν με σέβεται» → «Το έζησα σαν έλλειψη σεβασμού.»

Δεν μειώνεις τον πόνο. Μειώνεις τη βεβαιότητα. Κι όταν πέσει η βεβαιότητα, ανοίγει χώρος για κουβέντα. Για ερώτηση. Για πραγματική επαφή. Όχι για δίκη.

Τρεις ερωτήσεις που αλλάζουν την τροχιά

Τι προηγήθηκε;
Σπάνια μια συμπεριφορά είναι “σκέτη”.

Όταν το διαβάζω έτσι, εγώ τι κάνω μετά;
Η ερμηνεία γεννά αντίδραση. Η αντίδραση γεννά τον επόμενο γύρο.

Αν υπήρχε και δεύτερη εξήγηση, ποια θα ήταν;
Όχι για να τα “συγχωρήσουμε όλα”. Για να σπάσει το μονοπώλιο της μίας ιστορίας.

Μερικές φορές η δεύτερη εξήγηση δεν είναι ωραία. Είναι όμως πιο ακριβής. Και η ακρίβεια στις σχέσεις γλιτώνει φθορά.

Επίλογος

Η πρόταση «δίνουμε νόημα στη συμπεριφορά κάποιου, ανάλογα με τη σχέση που έχουμε μαζί του» δεν είναι ρομαντισμός. Είναι κλινικός κανόνας.

 
Οι άνθρωποι σπάνια χωρίζουν για την πράξη. Χωρίζουν για το νόημα της πράξης. Όχι επειδή “έγινε κάτι”. Αλλά επειδή έγινε κάτι και το “εμείς” το διάβασε σαν τέλος.