ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

«Η ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ»

 

Η λέξη λειτουργία, πανελλήνια, δήλωνε γενικότερα την προσφορά μιας δημόσιας υπηρεσίας από έναν πολίτη, ειδικότερα την υποχρέωσή του να αναλάβει τη δαπάνη συγκεκριμένου έργου. Έργα που πραγματοποιούνταν στην Αθήνα με μία λειτουργία ήσαν θρησκευτικές εκδηλώσεις και εξοπλισμοί. Ως λειτουργίες της πρώτης ομάδας αναφέρονται η χορηγία, η γυμνασιαρχία, η ἀρχιθεωρία και η ἐστίασις. Ο πολίτης που χρεωνόταν με μια χορηγία, ο χορηγός, όφειλε να αναλάβει τη δαπάνη για τις αμοιβές των μελών του χορού ενός θεατρικού έργου (τραγωδίας ή κωμωδίας) ή διαφόρων πανηγύρεων για αρκετές ημέρες. Ένας γυμνασίαρχος κατέβαλλε τα έξοδα που απαιτούνταν για μια λαμπαδηδρομία. Περιβαλλόμενος με την τιμή να ηγηθεί της θεωρίας (αντιπροσωπείας) που έστελνε η πόλη στη Δήλο για την ετήσια εορτή του Απόλλωνα, ο ἀρχιθέωρος ανταπέδιδε καταβάλλοντας τα έξοδα της αποστολής. Η ἐστίασις προοριζόταν για οργάνωση δείπνου προσφερομένου στα μέλη μιας φυλής σ’ ορισμένες εορτές. Μοναδική λειτουργία με σκοπό στρατιωτικό, η τριηραρχία καθιερώθηκε την εποχή που οι Αθηναίοι, με την παρακίνηση του Θεμιστοκλή, επιδόθηκαν στη συγκρότηση μεγάλου στόλου. Τότε το κράτος επέλεξε 100 από τους πλουσιότερους πολίτες και ανέθεσε στον καθένα από αυτούς τη φροντίδα της ναυπηγήσεως μιας τριήρους με δημόσια επιχορήγηση ενός ταλάντου και πρόσθετα δικά τους έξοδα. Στη συνέχεια όμως η τριηραρχία δεν περιλάμβανε μεν τη ναυπήγηση του σκάφους και τον εφοδιασμό του με ξάρτια, αποστολές που ανέλαβε το κράτος, επιβάρυνε όμως τον τριήραρχο με τα έξοδα της συντηρήσεως και των επισκευών του σκάφους, της αντικαταστάσεως των εξαρτημάτων που φθείρονταν ή χάνονταν και της εκπαιδεύσεως των κωπηλατών, καθώς και, επί πλέον, με τα καθήκοντα κυβερνήτη. Οι λειτουργίες ήσαν βαρύτατοι ατομικοί φόροι. Τον 4ον αιώνα το κόστος μιας χορηγίας κυμαινόταν από 1.500 ώς και 5.000 δραχμές, μια τριηραρχία στοίχιζε από 4.000 ώς και 6.000 δραχμές. Αυτά τα ποσά αποτελούσαν πολύ μεγάλα ποσοστά του κεφαλαίου του καλουμένου να αναλάβει μια λειτουργία και ακόμη μπορούσαν να υπερβαίνουν το ετήσιο εισόδημά του. Εξ άλλου, κάθε χρόνο χρειάζονταν, τον 5αν αιώνα π.Χ. τουλάχιστον, εκατό χορηγοί και περίπου 300 τριήραρχοι για ολόκληρο έτος. Τον 4ον αιώνα π.Χ. επιβάλλονταν τριηραρχίες όχι πια για όλες τις πλώιμες τριήρεις και για τη διάρκεια του έτους, αλλά για όσες αποφάσιζε κάθε φορά ο Δήμος και για τη διάρκεια της συγκεκριμένης επιχειρήσεως. Υποτίθεται ότι μια ακίνητη περιουσία μπορούσε να φορολογηθεί σε διάστημα από τριάντα μέχρι σαράντα ετών με δύο χορηγίες, άλλες τόσες τριηραρχίες και μερικές άλλες, πιο μικρές, λειτουργίες. Αν ένας πολίτης υποχρεωνόταν να αναλάβει μια λειτουργία, ενώ δεν διέθετε πια χρηματικό απόθεμα, δεν είχε άλλες διεξόδους από το να χρεωθεί ή να πουλήσει ένα μέρος από την περιουσία του. Για τούτο το λόγο καθιερώθηκε η συντριηραρχία, περί το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου ανεπίσημα, έπειτα επίσημα. Έτσι μία τριηραρχία κατανεμόταν μεταξύ δύο ή τριών πολιτών. Τέλος, το 358/7 π.Χ., εφαρμόσθηκε για τις συντριηραρχίες ένα νέο σύστημα: ανά 4-6 από τα 60 μέλη κάθε συμμορίας (βλ. σελ. 200, 262) σχημάτιζαν μια συντέλεια και αυτή ήταν που χρεωνόταν με μια συντριηραρχία.

 

«ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΩΝ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ»

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

 

 Ἡ «λει­τουρ­γί­α» ἦ­ταν ἕ­να εἶ­δος δη­μό­σιας ὑ­πη­ρε­σί­ας, στό ὁ­ποῖ­ο ὑ­πο­χρε­οῦν­ταν οἱ πλου­σι­ό­τε­ροι ἄν­δρες τῆς Ἀ­θή­νας, καί πο­λί­τες καί (γιά ὁ­ρι­σμέ­να εἴ­δη λει­τουρ­γι­ῶν) μέ­τοι­κοι. Συ­νε­πα­γό­ταν τήν κα­τα­βο­λή χρη­μά­των ὑ­πέρ κά­ποι­ας δη­μό­σιας δρα­στη­ρι­ό­τη­τας· συ­νή­θως συ­νε­πα­γό­ταν ἐ­πί­σης καί ἄλ­λα κα­θή­κον­τα. Με­ρι­κές λει­τουρ­γί­ες εἶ­χαν σχέ­ση μέ δη­μό­σι­ες θρη­σκευ­τι­κές γι­ορ­τές, ὅ­πως τά Δι­ο­νύ­σια ἤ τά Πα­να­θή­ναι­α: ἕ­νας ἄν­δρας μπο­ροῦ­σε νά δι­ο­ρι­σθεῖ χο­ρη­γός γιά νά πλη­ρώ­σει τά ἔ­ξο­δα ἑ­νός ἀ­πό τούς χο­ρούς (τοῦ τρα­γι­κοῦ, τοῦ κω­μι­κοῦ ἤ τοῦ δι­θυ­ραμ­βι­κοῦ) καί νά πα­ρά­σχει δι­ευ­κο­λύν­σεις γι’ αὐ­τόν, ἤ γυ­μνα­σί­αρ­χος, γιά νά ἀ­να­λά­βει τά ἔ­ξο­δα μί­ας ὁ­μά­δας σκυ­τα­λο­δρό­μων γιά κά­ποι­α λαμ­πα­δη­δρο­μί­α, ἤ ἀρ­χι­θε­ω­ρός, γιά νά ἀ­να­λά­βει τά ἔ­ξο­δα τῆς ἀ­θη­να­ϊ­κῆς ὁ­μά­δας τῶν ὑ­πο­ψή­φι­ων γιά κά­ποι­α ἀ­πό τίς δι­ε­θνεῖς (πα­νελ­λή­νι­ες) γι­ορ­τές, ὅ­πως ἦ­ταν οἱ Ὀ­λυμ­πια­κοί ἀ­γῶ­νες ἤ τά Πύ­θια. Ὁ ἀ­ριθ­μός τῶν ἀν­δρῶν πού χρει­ά­ζον­ταν γιά τήν ἐ­κτέ­λε­ση αὐ­τῶν τῶν ἑ­ορ­τα­στι­κῶν λει­τουρ­γι­ῶν ἦ­ταν γύ­ρω στούς ἑ­κα­τό κά­θε χρό­νο[1]. Ἕ­να ἄλ­λο εἶ­δος λει­τουρ­γί­ας ἦ­ταν ἡ τρι­η­ραρ­χί­α, Ὁ τρι­ή­ραρ­χος ἔ­πρε­πε νά πλη­ρώ­σει καί νά κα­νο­νί­σει γιά τήν συν­τή­ρη­ση ἑ­νός πλοί­ου τοῦ ἀ­θη­να­ϊ­κοῦ ναυ­τι­κοῦ· ἦ­ταν ἐ­πί­σης ὁ κυ­βερ­νή­της του, ἄν τό πλοῖ­ο στελ­νό­ταν σέ θα­λάσ­σια ἀ­πο­στο­λή, ἐ­κτός ἄν προ­τι­μοῦ­σε νά πλη­ρώ­σει κά­ποι­ον ἄλ­λον γιά νά ἐ­κτε­λέ­σει αὐ­τό τό κα­θῆ­κον στή θέ­ση του. Πε­ρί­που ἀ­πό τό 411 καί με­τά, μί­α τρι­η­ραρ­χί­α τήν μοι­ρά­ζον­ταν κα­νο­νι­κά δύ­ο ἄν­δρες καί ἀρ­γό­τε­ρα πε­ρισ­σό­τε­ροι: ὑ­πῆρ­χε ἕ­να σύ­νο­λο 1200 τρι­η­ράρ­χων κα­τά τή διά­ρκεια τῶν ἐ­τῶν 357-40, καί ἕ­να σύ­νο­λο 300 με­τά ἀ­πό τό 340[2].

 

Ἐ­ξάλ­λου ἕ­να ἄλ­λο εἶ­δος λει­τουρ­γί­ας, τό ὁ­ποῖ­ο εἰ­σά­χθη­κε τόν τέ­ταρ­το αἰ­ώ­να, ἦ­ταν ἡ «προ­ει­σφο­ρά»: ὁ­ρι­ζό­ταν ἕ­νας ἄν­δρας νά πλη­ρώ­σει στό δη­μό­σιο τα­μεῖ­ο τό συ­νο­λι­κό πο­σό τοῦ φό­ρου («εἰ­σφο­ρά») πού ὀ­φει­λό­ταν ἀ­πό ἕ­ναν ἀ­ριθ­μό φο­ρο­λο­γού­με­νων καί στή συ­νέ­χεια προ­σπα­θοῦ­σε νά εἰ­σπρά­ξει ὅ­σο πε­ρισ­σό­τε­ρα ἀ­πό τά χρή­μα­τα αὐ­τά μπο­ροῦ­σε ἀ­πό ἐ­κεί­νους οἱ ὁ­ποῖ­οι ὑ­πο­χρε­οῦν­ταν νά τά πλη­ρώ­σουν. Ὁ ἀ­ριθ­μός τῶν ἀν­δρών πού ὑ­πο­χρε­οῦν­ταν νά κα­τα­βά­λουν «προ­ει­σφο­ρά» ἦ­ταν 300 σέ κά­θε πε­ρί­πτω­ση (ὄ­χι κά­θε χρό­νο) ἐ­πι­βο­λῆς φό­ρου[3].

 

Κά­θε χρό­νο βρί­ζον­ταν ἀ­πό τους ἁρ­μό­διους ἄρ­χον­τες δι­ά­φο­ροι ἄν­δρες γιά ὅ­λες αὐ­τές τίς λει­τουρ­γί­ες· ὁ «ἄρ­χων» δι­ό­ρι­ζε χο­ρη­γούς γιά τούς τρα­γι­κούς χο­ρούς στά Δι­ο­νύ­σια, οἱ στρα­τη­γοί δι­ό­ρι­ζαν τρι­η­ράρ­χους κ.ο.κ. Με­ρι­κές φο­ρές ἕ­νας ἄν­δρας πού λα­χτα­ροῦ­σε νά ὑ­πη­ρε­τή­σει τήν Ἀ­θή­να ἤ νά ἐ­πι­δεί­ξει τά πλού­τη του, θά προ­σφε­ρό­ταν ἐ­θε­λον­τι­κά νά ἀ­να­λά­βει μιά λει­τουρ­γί­α. Δι­α­φο­ρε­τι­κά, δι­ο­ρί­ζον­ταν οἱ πλου­σι­ό­τε­ροι δι­α­θέ­σι­μοι ἄν­δρες, ἀλ­λά ὁ νό­μος κα­θό­ρι­ζε ὁ­ρι­σμέ­νες ἐ­ξαι­ρέ­σεις. Οἱ ἀ­νή­λι­κοι ἀ­παλ­λάσ­σον­ταν ἀ­πό ὅ­λες τίς λει­τουρ­γί­ες, μέ­χρι ἕ­να ἔ­τος με­τά τήν ἐ­νη­λι­κί­ω­σή τους. Οἱ ἐν­νέ­α ἄρ­χον­τες ἦ­ταν σί­γου­ρα, ἀ­παλ­λαγ­μέ­νοι ἀ­πό τήν τρι­η­ραρ­χί­α καί πι­θα­νό­τα­τα καί ἀ­πό ὅ­λες τίς λει­τουρ­γί­ες. Ἡ σω­ζό­με­νη ρή­τρα τοῦ νό­μου ἔ­λε­γε: «Κα­νείς δέν ἀ­παλ­λάσ­σε­ται ἀ­πό τήν τρι­η­ραρ­χί­α, ἐ­κτός ἀ­πό τούς ἐν­νέ­α ἄρ­χον­τες», στήν πρά­ξη ὅ­μως φαί­νε­ται σα­φές ὅ­τι οἱ ἀ­νά­πη­ροι καί οἱ κλη­ροῦ­χοι (κά­τοι­κοι ὑ­περ­πόν­τι­ων ἀ­θη­να­ϊ­κῶν ἀ­ποι­κι­ῶν) δέν δι­ο­ρί­ζον­ταν. Κα­νέ­νας δέν μπο­ροῦ­σε νά ὑ­πο­χρε­ω­θεῖ νά ἐ­κτε­λέ­σει δύ­ο λει­τουρ­γί­ες στό ἴ­διο ἤ σέ δι­α­δο­χι­κά ἔ­τη, ἄν καί με­τά τό 357 ἡ συμ­με­το­χή στήν ὁ­μά­δα τῶν τρι­η­ράρ­χων δέν ὑ­πο­λο­γι­ζό­ταν γι’ αὐ­τόν τόν σκο­πό. Ἕ­νας νό­μος πού ἔ­λε­γε ὅ­τι ἕ­νας ἄν­δρας δέν ἔ­πρε­πε νά ἐ­κτε­λέ­σει τήν ἴ­δια λει­τουρ­γί­α δύ­ο φο­ρές, πρέ­πει νά ἴ­σχυ­ε μό­νο γιά τίς ἑ­ορ­τα­στι­κές λει­τουρ­γί­ες καί ὄ­χι γιά τήν τρι­η­ραρ­χί­α ἤ τήν «προ­ει­σφο­ρά». Ὑ­πῆρ­χε ἐ­πί­σης ἕ­νας κα­νό­νας, σύμ­φω­να μέ τόν ὁ­ποῖ­ο ὁ χο­ρη­γός ἑ­νός χο­ροῦ ἀ­γο­ρι­ῶν ἔ­πρε­πε νά ἦ­ταν ἄ­νω τῶν σα­ράν­τα ἐ­τῶν. Ὅ­ποι­ος βρι­ζό­ταν νά ἐ­κτε­λέ­σει κά­ποι­α λει­τουρ­γί­α, ἀλ­λά ἰ­σχυ­ρι­ζό­ταν ὅ­τι δι­και­οῦν­ταν ἀ­παλ­λα­γῆς γιά ὁ­ποι­ον­δή­πο­τε ἀ­πό τούς ἀ­νω­τέ­ρω· λό­γους, ὑ­πέ­βαλ­λε τόν λό­γο πού δι­και­ο­λο­γοῦ­σε τήν ἀ­παλ­λα­γή του («σκέ­ψις») ὑ­πό τήν κρί­ση τοῦ ἄρ­χον­τα πού τόν εἶ­χε δι­ο­ρί­σει, ὁ ὁ­ποῖ­ος, ἄν δέν ἦ­ταν δι­α­τε­θει­μέ­νος νά τόν ἀ­πο­δε­χθεῖ, εἰ­σῆ­γε τήν ὑ­πό­θε­ση σέ δι­κα­στή­ριο γιά νά κρι­θεῖ ἀ­πό τούς δι­κα­στές[4].

 

Ἄν ὁ δρι­ζό­με­νος γιά τήν ἐ­κτέ­λε­ση κά­ποι­ος λει­τουρ­γί­ας δέν μπο­ροῦ­σε νά ἀ­ξι­ώ­σει ἀ­παλ­λα­γή γιά κά­ποι­ον ἀ­π’ αὐ­τούς τούς λό­γους, μπο­ροῦ­σε μο­λα­ταῦ­τα νά ἐ­πι­δι­ώ­ξει νά ἀ­πο­φύ­γει τήν ἐ­κτέ­λε­ση αὐ­τῆς τῆς ὑ­πη­ρε­σί­ας, ἰ­σχυ­ρι­ζό­με­νος ὅ­τι ὑ­πῆρ­χε κά­ποι­ος πλου­σι­ό­τε­ρος ἄν­δρας, μή ἀ­παλ­λαγ­μέ­νος, καί ὅ­τι θά ἔ­πρε­πε ἐ­κεῖ­νος μᾶλ­λον πα­ρά αὐ­τός νά εἶ­χε ὁ­ρι­σθεῖ. Σ’ αὐ­τήν τήν πε­ρί­πτω­ση ἐ­φαρ­μο­ζό­ταν ἡ δι­α­δι­κα­σί­α πού ὀ­νο­μα­ζό­ταν «ἀν­τί­δο­σις». Ἡ δι­α­δι­κα­σί­α μπο­ροῦ­σε νά κι­νη­θεῖ μό­νο μί­α συγ­κε­κρι­μέ­νη μέ­ρα, ἡ ὁ­ποί­α ὁ­ρι­ζό­ταν κά­θε χρό­νο γι’ αὐ­τόν τό σκο­πό ἀ­πό τόν ἁρ­μό­διο γιά κά­θε εἶ­δος λει­τουρ­γί­ας ἄρ­χον­τα. Ἐ­κεί­νη τήν ἡ­μέ­ρα, ὁ­ποι­οσ­δή­πο­τε εἶ­χε ὁ­ρι­σθεῖ νά ἐ­κτε­λέ­σει κά­ποι­α λει­τουρ­γί­α μπο­ροῦ­σε νά προ­κα­λέ­σει κά­ποι­ον ἄλ­λον νά δι­α­λέ­ξει με­τα­ξύ δύ­ο ἐ­πι­λο­γῶν: ἤ (ἄν πα­ρα­δε­χό­ταν ὅ­τι ἦ­ταν πλου­σι­ό­τε­ρος) νά ἀ­να­λά­βει τήν λει­τουρ­γί­α ἀ­πό τόν προ­κα­λοῦν­τα, ἤ (ἄν ἰ­σχυ­ρι­ζό­ταν ὅ­τι ἦ­ταν φτω­χό­τε­ρος) νά ἀν­ταλ­λά­ξει τό σύ­νο­λο τῆς πε­ρι­ου­σί­ας του μέ τήν πε­ρι­ου­σί­α τοῦ προ­κα­λοῦν­τος, ὁ ὁ­ποῖ­ος τό­τε θά ἐ­κτε­λοῦ­σε τήν λει­τουρ­γί­α ὁ ἴ­διος. Ἄν ὁ προ­κα­λού­με­νος ἐ­πέ­λε­γε τή δεύ­τε­ρη δυ­να­τό­τη­τα, δηλ. τήν ἀν­ταλ­λα­γή πε­ρι­ου­σι­ῶν, τό­τε οἱ δύ­ο ἄν­δρες ἔ­δι­ναν ἕ­ναν ὅρ­κο (ἡ δι­α­τύ­πω­σή του δέν εἶ­ναι γνω­στή, ἐν­δε­χο­μέ­νως ὅ­μως ὁρ­κί­ζον­ταν νά πα­ρα­δώ­σουν τό σύ­νο­λο τῆς πε­ρι­ου­σί­ας τους χω­ρίς νά κρα­τή­σουν τί­πο­τε) καί, μέ­σα σέ τρεῖς μέ­ρες, ὁ κα­θέ­νας ἔ­πρε­πε νά πα­ρου­σιά­σει ἀ­πο­γρα­φή τῶν ὑ­παρ­χόν­των του, πού νά δεί­χνει τό­σο τά χρέ­η καί τίς ὑ­πο­χρε­ώ­σεις, ὅ­σο καί τό ἐ­νερ­γη­τι­κό. Ὁ κα­θέ­νας ἐ­πί­σης μπο­ροῦ­σε, ἄν ἤ­θε­λε, νά με­τα­βεῖ μέ μάρ­τυ­ρες στό σπί­τι ἤ τό κτῆ­μα τοῦ ἄλ­λου, γιά νά δεῖ τί ὑ­πῆρ­χε ἐ­κεῖ καί νά σφρα­γί­σει τίς πόρ­τες τῶν ἀ­πο­θη­κῶν ἤ τῶν κε­λα­ρι­ῶν, γιά νά ἐ­λέγ­ξει ὅ­τι ὁ ἀν­τί­πα­λός του δέν εἶ­χε με­τα­φέ­ρει τί­πο­τε κρυ­φά. Ἕ­νας νό­μος, πού ἦ­ταν σέ ἰ­σχύ τήν δε­κα­ε­τί­α τοῦ 320, ἐ­πέ­τρε­πε τόν ἀ­πο­κλει­σμό ἀ­πό τήν ἀν­ταλ­λα­γή τῆς πε­ρι­ου­σί­ας πού εἶ­χε κά­ποι­ος στά με­ταλ­λεῖ­α ἀρ­γύ­ρου, ἀλ­λά δέν πλη­ρο­φο­ρού­μα­στε πό­τε καί για­τί εἰ­σά­χθη­κε ἡ ἑ­ξαί­ρε­ση[5].

 

Ἡ ὅ­λη δι­α­δι­κα­σί­α ἀ­πο­τε­λεῖ ἕ­να ἐκ­πλη­κτι­κό πα­ρά­δειγ­μα τῆς ἀ­θη­να­ϊ­κῆς λο­γι­κῆς. Ἡ ἰ­δέ­α ὅ­τι δύ­ο ἄν­δρες, ὁ κα­θέ­νας ἀ­πό τούς ὁ­ποί­ους ἰ­σχυ­ρι­ζό­ταν ὅ­τι ἡ πε­ρι­ου­σί­α τοῦ ἄλ­λου ἦ­ταν με­γα­λύ­τε­ρη, ἔ­πρε­πε νά ἀν­ταλ­λά­ξουν τίς πε­ρι­ου­σί­ες τούς εἶ­ναι ἀ­πό­λυ­τα λο­γι­κή. Ὡ­στό­σο, σή­μαι­νε ὅ­τι μιά οἰ­κο­γέ­νεια, ἡ ὁ­ποί­α εἶ­χε ζή­σει στό ἴ­διο ἀ­γρό­κτη­μα ἐ­πί πολ­λές γε­νι­ές, μπο­ροῦ­σε, μέ­σα σέ προ­θε­σμί­α λί­γων ἡ­με­ρῶν, νά ἀ­φή­σει πί­σω ὅ,τι εἶ­χε καί δέν εἶ­χε καί νά με­τα­κο­μί­σει σ’ ἕ­να ἀ­γρό­κτη­μα σέ κά­ποι­ο ἄλ­λο μέ­ρος τῆς Ἀτ­τι­κῆς, ἤ σ’ ἕ­να σπί­τι στήν πό­λη καί νά κερ­δί­ζει τά πρός τό ζῆν μ’ ἕ­να ἐρ­γο­στά­σιο, μί­α τρά­πε­ζα ἤ κά­ποι­ο ἄλ­λο μέ­σον. Με­ρι­κοί νε­ό­τε­ροι ἐ­πι­στή­μο­νες ἔ­χουν θε­ω­ρή­σει αὐ­τήν τή ρύθ­μι­ση ὡς ἐν­τε­λῶς ἀ­πί­στευ­τη. Ἀλ­λά οἱ προ­σπά­θει­ές τους νά ἑρ­μη­νεύ­σουν τά στοι­χεῖ­α πού ὑ­πάρ­χουν μέ δι­α­φο­ρε­τι­κό τρό­πο δέν ὑ­πῆρ­ξαν πο­λύ πε­τυ­χη­μέ­νες. Ἀ­νά­με­σα στίς φρά­σεις τίς ὁ­ποῖ­ες βρί­σκου­με σέ δι­ά­φο­ρους λό­γους σχε­τι­κά μέ τήν «ἀν­τί­δο­ση» ὑ­πάρ­χουν καί οἱ ἑ­ξῆς: «γκρέ­μι­σαν τίς πόρ­τες τῶν δω­μα­τί­ων, σάν νά τούς ἀ­νῆ­καν ἤ­δη μέ τήν «ἀν­τι­δο­ση”­»· «Εἶ­μαι πρό­θυ­μος νά πα­ρα­δώ­σω, ἐ­κτός ἀ­πό τήν ὑ­πό­λοι­πη πε­ρι­ου­σί­α μου, καί ὅ,τι ἔ­χω στίς με­ταλ­λευ­τι­κές ἐ­πι­χει­ρή­σεις, ἄν μου πα­ρα­δώ­σει μό­νο τό ἀ­γρό­κτη­μα πού ἔ­χει στόν λό­φο χω­ρίς βά­ρη»· «εἴ­τε ἔ­χω τήν πε­ρι­ου­σί­α τοῦ Φαι­νίπ­που εἴ­τε τήν δι­κή μου»· «τό ζευ­γά­ρι τῶν βο­δι­ῶν, οἱ δοῦ­λοι καί ὅ­λά ὅ­σά πῆ­ρε ἀ­πό τήν ἐ­ξο­χή μέ τήν «ἀν­τι­δο­ση”­»­[1]. Ἐν ὄ­ψει τέ­τοι­ων ἐκ­φρά­σε­ων, θά πρέ­πει νά δε­χθοῦ­με ὅ­τι μπο­ροῦ­σαν πράγ­μα­τι νά λά­βουν χώ­ρα ἀν­ταλ­λα­γές πε­ρι­ου­σι­ῶν.
 

Ὡ­στό­σο, φαί­νε­ται ἀ­πί­θα­νο νά συ­νέ­βαι­ναν συ­χνά. Πι­θα­νῶς, ἡ συ­νη­θέ­στε­ρη κα­τά­στα­ση ἦ­ταν ἐ­κεί­νη κα­τά τήν ὁ­ποί­α ὁ προ­κα­λού­με­νος, ἄν καί ἀ­πρό­θυ­μος νά ἀ­να­λά­βει τήν λει­τουρ­γί­α, δέν ἤ­θε­λε, ὅ­μως, οὔ­τε νά ἀν­ταλ­λά­ξει τήν πε­ρι­ου­σί­α του. Ἄν ὁ προ­κα­λῶν ὑ­πέ­βαλ­λε στόν ἄρ­χον­τα γρα­πτή δή­λω­ση ὅ­τι ὁ προ­κα­λού­με­νος οὔ­τε εἶ­χε ἀ­να­λά­βει τήν λει­τουρ­γί­α, οὔ­τε εἶ­χε ἀν­ταλ­λά­ξει τήν πε­ρι­ου­σί­α του, ὁ ἄρ­χον­τας κα­νό­νι­ζε τή δι­ε­ξα­γω­γή μί­ας δί­κης μέ ἐ­νόρ­κους. Ἡ ὑ­πό­θε­ση ἦ­ταν μιά «δι­α­δι­κα­σί­α»: κα­νείς δέν θε­ω­ροῦν­ταν ὡς κα­τή­γο­ρος ἤ κα­τη­γο­ρού­με­νος, ἀλ­λά τό δι­κα­στή­ριο ἔ­πρε­πε ἁ­πλῶς νά κρί­νει ποι­ός ἀ­π’ τούς δύ­ο ἔ­πρε­πε νά ἐ­κτε­λέ­σει τήν λει­τουρ­γί­α[6].

 

Ὑ­πάρ­χει ἕ­νας σω­ζό­με­νος λό­γος, ὁ ὁ­ποῖ­ος συν­τέ­θη­κε γιά μιά τέ­τοι­α πε­ρί­πτω­ση στή δε­κα­ε­τί­α τοῦ 320, ὁ λό­γος «κ α τ ά  Φ α ι ν ί π π ο υ» (Δη­μο­σθέ­νης 42). Ὁ ὁ­μι­λη­τής (τοῦ δποί­ου τό ὄ­νο­μα δέν εἶ­ναι γνω­στό) δι­ο­ρί­σθη­κε ἀ­πό τους στρα­τη­γούς στή λει­τουρ­γί­α τῆς «προ­ει­σφο­ρᾶς». Ἰ­σχυ­ρί­ζε­ται ὅ­τι πρό­σφα­τα ἔ­χα­σε πολ­λά χρή­μα­τα καί ὅ­τι ὁ Φαί­νιπ­πος, ἕ­νας νε­α­ρός ἀ­γρό­της πού δέν εἶ­χε πο­τέ ἐ­κτε­λέ­σει κά­ποι­α λει­τουρ­γί­α, εἶ­ναι σέ πο­λύ κα­λύ­τε­ρη οἰ­κο­νο­μι­κή κα­τά­στα­ση· ἔ­τσι λοι­πόν προ­κά­λε­σε τόν Φαί­νιπ­πο σέ «ἀν­τί­δο­ση». Στήν ἀρ­χή, ὁ Φαί­νιπ­πος φαί­νε­ται ὅ­τι συμ­φώ­νη­σε νά γί­νει ἡ ἀν­ταλ­λα­γή πε­ρι­ου­σι­ῶν. Ὁ ὁ­μι­λη­τής στή συ­νέ­χεια ἐ­πι­θε­ώ­ρη­σε τό ἀ­γρό­κτη­μα τοῦ Φαι­νίπ­που καί σφρά­γι­σε τίς ἀ­πο­θῆ­κες, ἐ­πί­σης δέ κα­τάρ­τι­σε καί κα­τά­λο­γο τῆς δι­κῆς του πε­ρι­ου­σί­ας. Με­τά, ὅ­μως, ὁ Φαί­νιπ­πος ἀ­πο­σφρά­γι­σε τίς ἀ­πο­θῆ­κες καί ἀ­μέ­λη­σε νά προ­σκο­μί­σει ἔγ­και­ρα τόν δι­κό του κα­τά­λο­γο ἀ­πο­γρα­φῆς· ἔ­τσι ὁ ὁ­μι­λη­τής κα­τάγ­γει­λε στούς στρα­τη­γούς ὅ­τι ὁ Φαί­νιπ­πος δέν ἐ­κτε­λοῦ­σε τήν ἀν­ταλ­λα­γή τῶν πε­ρι­ου­σι­ῶν μέ τόν πρέ­πον­τα τρό­πο. Ὁ Φαί­νιπ­πος, ἐ­ξάλ­λου, κα­τη­γό­ρη­σε μέ τή σει­ρά του τόν ὁ­μι­λη­τή ὅ­τι δέν εἶ­χε κα­ταρ­τί­σει τόν κα­τά­λο­γό του ὅ­πως ἔ­πρε­πε· ἴ­σως δέ καί τά δύ­ο μέ­ρη, καί ὄ­χι μό­νο ἐ­κεῖ­νος ὁ ὁ­ποῖ­ος εἶ­χε ἀρ­χι­κά προ­κα­λέ­σει, μπο­ροῦ­σε νά ζη­τή­σει μιά «δι­α­δι­κα­σί­α», ἄν ὑ­πο­στή­ρι­ζε ὅ­τι ἡ ἀν­ταλ­λα­γή δέν δι­εκ­πε­ραι­ω­νό­ταν σω­στά. Αὐ­τό ὅ­μως δέν ση­μαί­νει ὅ­τι τό δι­κα­στή­ριο ἔ­πρε­πε νά ρυθ­μί­σει τίς λε­πτο­μέ­ρει­ες τῆς ἀν­ταλ­λα­γῆς: ὅ­ταν ἐ­λάμ­βα­νε χώ­ρα μιά «δι­α­δι­κα­σί­α», ἡ πρό­τα­ση ἀν­ταλ­λα­γῆς πε­ρι­ου­σι­ῶν ἀ­δρα­νοῦ­σε, καί τό δι­κα­στή­ριο ἁ­πλῶς δι­έ­τασ­σε τόν ἕ­ναν ἤ τόν ἄλ­λον νά ἐ­κτε­λέ­σει τή λει­τουρ­γί­α. Δέν γνω­ρί­ζου­με ποι­ός ἡτ­τή­θη­κε στήν ὑ­πό­θε­ση τοῦ Φαι­νίπ­που.

 

Ἀ­φοῦ ρυθ­μι­ζό­ταν τό ποι­ός ἔ­πρε­πε νά ἐ­κτε­λέ­σει τήν λει­τουρ­γί­α, θά πε­ρί­με­νε κα­νείς ὅ­τι ὑ­πῆρ­χαν με­ρι­κές νο­μι­κές κυ­ρώ­σεις ἐ­ναν­τί­ον ἐ­κεί­νου ὁ ὁ­ποῖ­ος δέν κα­τόρ­θω­νε νά τήν ἐ­κτε­λέ­σει ὅ­πως ἔ­πρε­πε. Γιά τήν τρι­η­ραρ­χί­α, εἶ­ναι σα­φές ὅ­τι ὑ­πῆρ­χαν πράγ­μα­τι δι­α­δι­κα­σί­ες γιά δί­ω­ξη καί τι­μω­ρί­α, του­λά­χι­στον κα­τά τόν τέ­ταρ­το αἰ­ώ­να. Ἐ­κεί­νη τήν ἐ­πο­χή ὁ τρι­ή­ραρ­χος, ὅ­πως οἱ ἄρ­χον­τες, ὑ­πέ­κει­το σέ «εἰ­σαγ­γε­λί­α» ἐ­νώ­πιον τῆς Βου­λῆς καί ἐ­πί­σης σέ «εὔ­θυ­να» κα­τά τό τέ­λος τοῦ ἔ­τους (ὅ­πως πε­ρι­γρά­φε­ται πιό κά­τω σ’ αὐ­τό τό κε­φά­λαι­ο)­[1]. Ὑ­πάρ­χουν με­ρι­κά λε­πτο­με­ρή στοι­χεῖ­α γιά τήν πε­ρί­ο­δο με­τά τήν ἀ­να­μόρ­φω­ση τῆς τρι­η­ραρ­χί­ας, τό 357, ὁ­πό­τε βρί­σκου­με ἀ­να­φο­ρές στούς «ἀ­πο­στο­λεῖς» καί στούς ἐ­πό­πτες τῶν ναυ­πη­γεί­ων («ἐ­πι­με­λη­ταί τῶν νε­ω­ρί­ων»­). Αὐ­τοί οἱ ἄρ­χον­τες μπο­ροῦ­σαν νά φυ­λα­κί­σουν τόν τρι­ή­ραρ­χο πού πα­ρέ­λει­πε νά ἐ­κτε­λέ­σει τά κα­θή­κον­τά του. Ἄν ἕ­να πλοῖ­ο πά­θαι­νε ζη­μι­ές ἤ κα­τα­στρε­φό­ταν εἴ­τε ἀ­πό κα­ται­γί­δα, εἴ­τε ἀ­πό ἐ­χθρι­κή ἐ­νέρ­γεια, εἴ­τε ἀ­πό ἀ­μέ­λεια τοῦ τρι­η­ράρ­χου, ἤ ἄν ἐ­ξα­φα­νι­ζό­ταν μέ­ρος τοῦ ἐ­ξο­πλι­σμοῦ του, προ­κα­λοῦ­σαν τήν δι­ε­ξα­γω­γή «δι­α­δι­κα­σί­ας», κα­τά τήν ὁ­ποί­α οἱ δι­κα­στές ἔ­πρε­πε νά ἀ­πο­φα­σί­σουν ἄν τό κό­στος τῆς ἀν­τι­κα­τά­στα­σης ἔ­πρε­πε νά κα­τα­βλη­θεῖ ἀ­πό τό δη­μό­σιο τα­μεῖ­ο, ἀ­πό κά­ποι­ον τρι­ή­ραρ­χο, ἤ ἀ­πό κά­ποι­ο ἄλ­λο προ­σω­πο[7]. Γιά τήν πρω­ι­μό­τε­ρη πε­ρί­ο­δο ὑ­πάρ­χουν πο­λύ λί­γα στοι­χεῖ­α, ἀλ­λά μί­α πρό­τα­ση τοῦ «Π α λ α ι ο ῦ  Ὀ λ ι γ α ρ χ ι κ ο ῦ» καί με­ρι­κές ἀ­πο­σπα­σμα­τι­κές ἐ­πι­γρα­φές δεί­χνουν ὅ­τι οἱ «ἐ­πι­με­λη­ταί τῶν νε­ω­ρί­ων» (γιά τούς ὁ­ποί­ους φαί­νε­ται ὅ­τι ὑ­πῆρ­χε δι­α­ζευ­κτι­κῶς τήν ἐ­πο­χή ἐ­κεί­νη ἡ ὀ­νο­μα­σί­α «νε­ω­ροί») ὑ­πῆρ­χαν πρίν ἀ­πό τό τέ­λος τοῦ πέμ­πτου αἰ­ώ­να καί ὅ­τι ἡ δι­α­δι­κα­σί­α τῆς «δι­α­δι­κα­σί­ας» ἦ­ταν ἤ­δη τό­τε ἕν χρή­σει γιά τόν ἐ­ξο­πλι­σμό πλοί­ων[8].

 

Ὑ­πάρ­χει ἐ­πί­σης ὁ λό­γος «κ α τ ά  Π ο λ υ κ λ έ ο υ ς» (Δ η μ ο σ θ έ ν η ς 50) πού δεί­χνει πῶς ἕ­νας ἀ­με­λής τρι­ή­ραρ­χος μπο­ροῦ­σε νά ἀν­τι­με­τω­πί­σει τήν ἐ­ναν­τιόν του ὑ­πο­βο­λή κα­ταγ­γε­λί­ας ἰ­δι­ω­τι­κῆς φύ­σης («δί­κης»­): ὁ Ἀ­πολ­λό­δω­ρος ἦ­ταν τρι­ή­ραρ­χος τό 362/1· κα­τά τό τέ­λος τοῦ ἔ­τους ὁ δι­ά­δο­χός του Πο­λυ­κλῆς δέν πα­ρου­σι­ά­στη­κε ἐγ­καί­ρως γιά νά ἀ­να­λά­βει τό πλοῖ­ο, καί ἔ­τσι ὁ Ἀ­πολ­λό­δω­ρος συ­νέ­χι­σε ὡς τρι­ή­ραρ­χος γιά ἀρ­κε­τούς μῆ­νες ἀ­κό­μη· με­τά ἀ­π’ αὐ­τά, μή­νυ­σε τόν Πο­λυ­κλῆ γιά νά πά­ρει πί­σω τά πρό­σθε­τα ἔ­ξο­δα, στά ὁ­ποῖ­α εἶ­χε ὑ­πο­βλη­θεῖ.

 

Σχε­τι­κά μέ τήν «προ­ει­σφο­ρά», ὅ­ποι­ος δι­ο­ρι­ζό­ταν γιά τήν ἐ­κτέ­λε­ση τῆς λει­τουρ­γί­ας αὐ­τῆς καί πα­ρέ­λει­πε νά πλη­ρώ­σει, ὑ­πέ­κει­το ἀ­σφα­λῶς σέ μή­νυ­ση, ἀλ­λά τί­πο­τε δέν εἶ­ναι γνω­στό σχε­τι­κά μέ τήν δι­α­δι­κα­σί­α[9]. Δέν ὑ­πάρ­χει τί­πο­τε πού νά δεί­χνει ἄν ὑ­πῆρ­χαν δι­α­δι­κα­σί­ες γιά τήν ἐ­πι­βο­λή τῆς ἁρμόζουσας ἐκτέλεσης τῶν ἑορταστικῶν λειτουργιῶν.

----------------------

[1] Πβλ. J.K. Davies στό JHS 87 (1967) 33-40.

[2] Πβλ. Β. Jordan «The Athenian Navy in the Classical Period» (1975) 61-93.

[3] Πβλ. R. Thompson «Eisphora» (1964) 206-26.

[4] Λυσίας 32.24, Δημ. 14, 16, 20.8, 20.27, 21.155, 50.9, ΑΠ 56.3, 61.1, IG II2 1629 (Tod 200) 204-17.

[5] Δημ. 42· πβλ. W. A. Goligher στό «Hermathena» 14 (1907) 481-515, Harrison «Law» II 236-8.

[6] [Ξέν.] Ἀθ. 3.4, Δήμ. 28.17, Ἴσοκ. 15.5.

[7] Δημ. 18.107, 47.2C, IG II2 1629 (Tod 200) 251-8, 1613-2ο2-6, 1631. 343-6, κλπ.· πβλ. Harrison «Law» II 235-6, Rhodes «Boule» 153-8.

[8][Ξεν.] Ἀθ. 3.4, IG I2 73.19, 74, II2 1 (ML 94) 28-32, «Hesperia» 4 (1935) 5-19, no 1· πβλ. B. Jordan «The Athenian Navy in the Classical Period» (1975) 30-46.

[9] Δημ. 37.37.

Λόγια στον άνεμο

Είναι που δεν εμπιστεύεσαι τη ζωή.

Είναι που προσπαθείς να την ελέγξεις.

Είναι που νομίζεις πως έχεις όλα τα στοιχεία και δεδομένα.

Είναι που νομίζεις πως όλα εξαρτώνται από σένα... από αυτά που είναι μπροστά στο οπτικό σου πεδίο.

Είναι που νομίζεις ότι έχεις όλο το χρόνο δικό σου...δεν τον υπολογίζεις πως περνάει.

Είναι που έχεις ορίσει τι είναι φυσιολογικό, επιτρεπτό, υπερβολικό, αναγκαίο ή μη.

Είναι που φοβάσαι να βουτήξεις στο άγνωστο, όσες "τρέλες" κι αν κάνεις.

Είναι που θεωρείς πως η πορεία σου έχει μια μόνο κατεύθυνση και σε αυτήν δεν χωράνε λάθη.

Είναι που πίστεψες όσους "σοφούς" γύρω σού έλεγαν να "κάνεις κάτι με τη ζωή σου", λες και αυτό το κάτι είναι κάποια συνταγή που πρέπει να βρεις.

Είναι που ξεχνάς να ξυπνάς καινούργιος, θαυμάζοντας το μεγαλείο της ύπαρξης...απλά επειδή αναπνέεις και συμμετέχεις στην ευκαιρία που λέγεται παρόν.

Είναι που κάποια στιγμή, έτσι ξαφνικά, τα παιδικά παιχνίδια μετατρέπονται σε σοβαρά.

Πόση σοβαρότητα αντέχει ο άνθρωπος προτού τη μετατρέψει σε σοβαροφάνεια, χάνοντας εντελώς την αθωότητα μέσα του;

Είναι που όσα φοβάσαι τα αποφεύγεις και όσα δε βλέπεις υποθέτεις πως δεν υπάρχουν.

Είναι που νομίζεις πως είσαι μόνος...πως δεν υπάρχουν άλλοι γύρω σου.

Είναι που θεωρείς τις αποφάσεις σου δικές σου και πως δεν επηρεάζουν ολόκληρη τη ζωή.

Είναι που τα λόγια μου θα τα πάρει ο αέρας μέχρι να τα ξαναφέρει μπροστά σου η ίδια η ζωή... με αγάπη!

Λόγος και ...Έρως

Η διαλεκτική επισκέφθηκε πρώτη την Ελληνική διάνοια, ήρθε στην ανθρώπινη νόηση με την Ελληνική γλώσσα και την σκέψη της γλώσσας με τον Πλάτωνα. Έτσι προφέρεται σε παγκόσμια πρώτη, αυτό που δεν θα ειπωθεί ποτέ παρά μόνο στα Ελληνικά και κατά την Ελληνική εκφορά σε όλες τις γλώσσες του κόσμου.

Όχι το ουσιαστικό «διαλεκτική» αλλά το επίθετο διαλεκτικός»
Διαλεκτικώτερον εστίν αποκρίνεσθαι και ο ουσιαστικοποιημένος τύπος του …από τον Κρατύλο.
Ο Πλάτων δεν είναι παρά ανάδοχος.
Απλώς ονόμασε τον τρόπο σκέψεως του Σωκράτους, τρόπος που μέσω των σοφιστών ανάγεται στον Παρμενίδη.
Ο Πλάτων μάλιστα έφθασε στην κατανομασία αυτού που εφαρμόζει από την αρχή της διδασκαλίας του και της συγγραφικής του παραγωγής.
Ο Μένων σύμφωνα με την κρατούσα άποψη για την χρονολόγηση των διαλόγων κατέχει την ενδέκατη θέση κατατασσόμενος στην δεύτερη περίοδο της πνευματικής εξέλιξης του συγγραφέα.
Για την διαλεκτική μέθοδο θα κάνει λόγο αργότερα στο Ζ της πολιτείας του, όπου και ο μοναδικός ορισμός της ερμηνευτικής αυτής διαδικασίας.
Αν αλήθευε η άποψη του γλωσσολόγου για ότι το πράγμα δεν υπάρχει παρά μόνο την στιγμή της κατανομασίας του, τότε θα έπρεπε να θεωρηθεί δεδομένο ότι η διαλεκτική δεν υπήρχε πριν τον Μέδωνα.
Ωστόσο ο ίδιος ο Πλάτων αποδίδει την πατρότητα της μεθόδου στον Ζήνωνα.
Ακόμη και αληθής όμως η υπόθεση αυτή του γλωσσολόγου δεν θα μπορούσε να αναιρέσει την ουσιαστική συνάφεια ενός όρου με την ψυχολογία το πνεύμα και την ιστορία ενός λαού στους κόλπους του οποίου ο όρος αυτός εκδηλώνεται.

Ο ορισμός της διαλεκτικής στην Πολιτεία συνάπτει την διαλεκτική στον λόγο.
Ή και διαλεκτικότερο καλείς τον λόγο εκάστου λαμβάνοντα της ουσίας;
Είναι διαλεκτικόν το να καταλαμβάνεις κανείς, να καταλαβαίνει, να αντιλαμβάνεται και να κατανοεί.
Το να αλώνει και να κατακτά την ουσία των πραγμάτων και των φαινομένων με τον λόγο, η δια του λόγου κατάληψη, σύλληψη κατανόηση της φύσης του είναι του όντος.
Η διαλεκτική είναι πορεία προς την ουσία με μέσο τον λόγο. Αλλού φέρεται ως δύναμη του διαλέγεσθαι.
Οι δύο αυτοί πλατωνικοί προσδιορισμοί δείχνουν ότι η διαλεκτική είναι η ικανότητα του διαλέγεσθαι και είδος λόγου.
Το διαλέγεσθαι μας παραπέμπει στον Όμηρο
Και ο λόγος πρωτίστως στον Ηράκλειτο.

Η διαλεκτική ανάγεται μέσω ουσιαστικοποιημένου επιθέτου δια λεκτος από το ρηματικό επίθετο λεκτός,
Στο δια λέγομαι και μέσω αυτού στο λέγω από όπου απορρέουν ο λόγος και ο διάλογος.
Το διαλέγομαι απαντά στον Όμηρο στην αρχαιότερη μαρτυρία της ελληνικής γραμματείας και του Ελληνικού λόγου σε πέντε χωρία της Ιλιάδος
Το πρώτο έχει ως ακολούθως;

Λ Ιλιάδος
Μονάχος ο Οδυσσέας απόμεινε, του κονταριού ο τεχνίτης,
κανείς Αργίτης άλλος· όλοι τους στα πόδια το 'χαν βάλει.
Βαρυγκομώντας τότε μίλησε στην πέρφανη καρδιά του:
«Τι θα γενώ; Κακό είναι, αλίμονο, μεγάλο, φοβισμένος
να φύγω ομπρός τους, μα χειρότερο να σκοτωθώ εδώ πέρα
μονάχος. Οι άλλοι Αργίτες σκόρπισαν από του Δία το χέρι.
Όμως γιατί η καρδιά μου κάθεται και τα αναδεύει ετούτα;
«αλλά τί μοι τα φίλος διελέξατο θυμός;»
Το ξέρω, μοναχά οι λιγόκαρδοι ξεκόβουν από τη μάχη'
μα όποιου το λέει η καρδιά, στον πόλεμο πρεπό 'ναι να κρατήσει
αδείλιαστος μπορεί και σκότωσε, μπορεί και τον σκότωσαν.»

Το διαλέγομαι ως σημαντική πηγή περιέχει όπως είναι επόμενο πολύτιμες πληροφορίες για την έννοια της διαλεκτικής.
Το γεγονός δε της παντελούς απουσίας από την Οδύσσεια θέτει ορισμένο προβλήματα.
Πρόκειται άραγε για εξαντλητική χρήση ή μήπως για ενδεικτική χρήση;
Τα βιβλία όπως σαν άλλοι άνθρωποι έχουν την δική τους μοίρα. Όποιος αποφασίζει να εισέλθει στον Όμηρο πρέπει να έχει υπ' όψη του ότι δεν είναι εύκολη η έξοδος.
Η γλώσσα παρέχει αυθεντική μαρτυρία για το πνεύμα ενός λαού και για τον νου και την σκέψη του ομιλητή και δημιουργού.
Αρχή σοφίας ονομάτων επίσκεψης και αρχή παιδείας ονομάτων θεωρία. Οι λέξεις ως κοινωνικό όργανο δίνουν λόγο για τις ιδιότητες των κατονομαζομένων πραγμάτων και για το πνεύμα που τις επινοεί επισημαίνει ο Λάιμπνιστς.
Η γλώσσα δεν λειτουργεί ωστόσο απλώς ως αυθεντική μόνο ερμηνεία του πνεύματος ενός λαού ή ενός δημιουργού αλλά είναι επιπλέον και αυτό το ίδιο το πνεύμα του λαού και του συγκεκριμένου δημιουργού.

Και κατά τον Χάιντεγκερ, αυτό το ίδιο είναι η έδρα του όντος. Τίποτα δεν ομιλεί ευγλωτότερα για τον ομιλητή και την κοινωνία από την γλώσσα την οποία αυτοί μιλούν.
Και τίποτα δεν είναι αποκαλυπτικότερο της ουσίας της γλώσσας από το λέγειν και λόγος της Ελληνικής..
Στην Ελλάδα προεξεχόντως ανθρώπινη, κατ' εξοχήν κοσμολογική γλώσσα, κατοικεί ο κόσμος και ο άνθρωπος της ουσίας των όντων και του Είναι. Πραγματικός πρωταγωνιστής των Ομηρικών Επών είναι στην ουσία ο λόγος και τίποτα δεν συμβαίνει χωρίς αυτόν.
Είναι πανταχού παρών. Και μάχεται δικαιωματικά λέει ο Διομήδης Ι 32-33.
Ο Όμηρος είναι συνιδρυτής και ιερουργός της Ελληνικής, πρωτοστάτης και εξομολογητής της πρώτης οικουμενικής γλώσσας της ανθρωπότητας.

Ο Δυτικός πολιτισμός είναι προϊόν του αρχικού λέγειν, το οποίο αναδύθηκε από την Ελληνική γλώσσα και είναι αυτό το ίδιο το Είναι.
Με τον Ελληνικό λόγο το Είναι ήλθε στον εαυτό του, συγκροτήθηκε ως παρουσία, παρουσιάστηκε και αποφάνθηκε.
Ο Ελληνικός λόγος είναι η εγκυρότερη έως τώρα παρουσία απόφανση του Είναι. Η ανθρώπινη ιστορία η οποία αρχίζει ουσιαστικά στην αρχαία Ελλάδα, όπου αναπτύσσεται η κριτική σκέψη αποκαλύπτεται ως η μεγαλύτερη αμφισβήτηση που γνώρισε ποτέ και μπορεί αναγνωρίσει το Είναι.
Αυτό είναι το πρώτιστο μάθημα της Ελληνικής γλώσσας και υπάρχει αυτοτελώς στο λέγω του Ομηρικού διαλέγομαι.
Με τον Ελληνικό λόγο κατόρθωσε αυτό το Είναι να προσητυλιστεί στην Δημοκρατία. Είναι το επιστημολογικό επακόλουθο της ανατροπής που έφερε την ελληνική γλώσσα στο κέντρο της οντολογικής θεωρίας του.

Ο Ελληνικός λόγος είναι από την φύση του δημοκρατικός και κατ ουσίαν ερωτικός.
Αναγορεύοντας την ποίηση κατ' εξοχήν ερωτική εστία.
Το διαλέγομαι διατηρήθηκε στην φιλοσοφική γλώσσα παραλλήλως με το λέγω
Από το πρώτο εκπορεύτηκε η διαλεκτική και ο διάλογος
και από το δεύτερο η λογική και ο λόγος.
Ο άνθρωπος προγενέστερος των θεσμών και ο μόνος απ όλα τα όντα που εκπονεί θεσμούς αναγορεύεται και ο ίδιος σε θεσμούς.
Πριν από τον homo oeconomicous, homo eroticus της νομικής διευθέτησης και οργάνωσης θεσμός προηγείται η φυσική του σύσταση και παρουσία, όπου ο έρως επικρατεί.
Έξω από τον άνθρωπο δεν υπάρχει η οικονομία ενώ, ο έρως επικρατεί και η ερωτική λειτουργία άμεσα συνδεδεμένη με την φυσική συντήρηση.
Η ελληνική σκέψη μυθική και λογική δεν αφήνει την παραμικρή αμφιβολία για την πρωταρχικότητα της ερωτικής λειτουργίας, για την ευρύτερη δικαιοδοσία, την καθολική παρουσία και τον κυρίαρχο ρόλο της.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Έκτωρ, ο Οδυσσέας και ο Αχιλλέας είναι πρότυπα ερωτικής συμπεριφοράς.
Η Ελληνική διαλεκτική απόρροια του Ομηρικού διαλέγεσθαι το οποίο έφερε την ανθρώπινη ιστορία στο Ελληνικό λέγειν είναι μια ερωτική συμφωνία ζωής που αντιτίθεται στην Ευρωπαϊκή διαλεκτική του θανάτου.

Η ερωτική ετυμολογική αξία του Ελληνικού λόγου παγκόσμια μοναδικότητα ανταποκρίνεται κατά την κυριολεξία στο θεμελιώδες ερώτημα περί της ουσίας και του προορισμού του κόσμου και του ανθρώπου.

Ο έρως και ο λόγος απαντά στο ερώτημα της ουσίας του ανθρώπου και του κόσμου μέσω της σημαντικής των Ελληνικών λέξεων και της σκέψης της Ελληνικής γλώσσας.
Αποτελεί μαθητεία με δάσκαλο τον Ελληνικό λόγο. Αυτό που κάνει διαφορετικό τον κόσμο του Διός είναι ότι πρόκειται για ένα κόσμο εξατομικευμένο, προσωπικό.
Κάθε τι που έρχεται στο φως είναι ένα άτομο με προσωπικότητα και συνείδηση.
Ο κόσμος αυτός είναι επομένως, έτοιμος να υποδεχθεί ένα ανανεωμένο έρωτα.
Όχι πλέον τον άφωνο, άμορφο και απρόσωπο έρωτα της φυσικής αντικειμενικότητας, του ενστίκτου της αναπαραγωγής και του φυσικού κοινωνικού καταναγκασμού, αλλά τον έρωτα της ελεύθερης επιλογής, της αισθητικής αγαλλίασης και της δημιουργικής πνοής.
Τον έρωτα με το ανθρώπινο πρόσωπο και το πανανθρώπινο λέγειν.
Η αλλαγή που συντελείται είναι στρατηγικής σημασίας και το ερωτικό αιτούμενο είναι η χαρά, το αίσθημα το ωραίο.
Ο έρωτας συνδέεται με την ομορφιά, το αίσθημα, την νόηση, την χάρη και την τρυφερότητα. Είναι ο έρωτας μετά της φιλικότητας, περάν του βιολογικού καθολικού φυσικού πόθου, είναι έρως ενανθρωπισμένος.
Αν ο άνθρωπος πραγματώθηκε ως άνθρωπος περισσότερο απ οπουδήποτε αλλού, αν ονομάσθηκε όσο πουθενά αλλού τόσο ουσιαστικά από την Ελληνική γλώσσα, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο Ελληνικός κόσμος και η Ελληνική γλώσσα νου και καρδιά έχει τον έρωτα βασιλιά.

Ο Ελληνικός έρως είναι ανθρωπισμός.
Το νέο καταστατικό το δείχνει ο Όμηρος εύγλωττα στο επίπεδο των θεών και στην τυπική του μορφή με την περίφημη σκηνή όπου η Ήρα σαγηνεύει τον Δία.
Οι πληροφορίες που αντλούμε από αυτό το άκρως ενδιαφέρον επεισόδιο είναι όντως αποκαλυπτικές.
Ο έρως παντοδύναμος, ούτε ο παντοκράτωρ Ζευς δεν μπορεί να του αντισταθεί, ευφυής, μετέρχεται στρατηγημάτων, στοργικός, τρυφερός και προπάντων εύγλωττος.
Η ερωτική διαδικασία έχει δομή συνομιλίας και διαλόγου.
Ενώνοντας τους ανθρώπους κατά ζεύγη ολοκληρώνει του ανθρώπους, διότι αυτός που αγαπά τον άνθρωπο δεν έχει ανάγκη τον θεό.
Κάτι που γνώριζε η βιβλική αναγόρευση της αγάπης ως αποκλειστικού προνομίου του θεού κι εφήρμοσε ο χριστιανισμός για τον οποίο η αγάπη του πλησίον είναι η αγάπη του αγαπητού από τον θεό.
Δεν υπάρχει χριστιανική αγάπη έξω από τον θεό.
Η απόπειρα του Αδάμ και της Εύας να συνάψουν ερωτικές σχέσεις προσωπικές τους αποξένωσε από τον θεό.
Η τέλεση αντιθέτως του Ελληνικού ερωτικού ιερού μυστηρίου δωροδόκησε τον άνθρωπο δια του λόγου, με την Συνείδηση.

Στους κόλπους της Ομηρικής ανθρωπότητας, ο έρως κατέχει καταφανώς πρωταρχική θέση, θέση αρχής, διαθέτοντας αυτό που αποτελεί οικουμενικό αίτημα και προς ο οποίο κατευθύνεται, το μοναδικό που διερμηνεύσει και να εκφράσει το μεγαλείο:
Την ομορφιά.
Αυτή την ομορφιά που αυτός που αγαπά βλέπει στον άλλο.
Όχι η ομορφιά της επιφάνειας, αλλά η ομορφιά του βάθους της ψυχής, της προσωπικότητας, εκείνη που παιδαγωγεί και εντάσσει την ομορφιά του προσώπου, του σώματος, της ύλης του σημαίνοντος, αλλά πρωτίστως η ομορφιά της σημασίας.
Το στοιχείο του έρωτος είναι η ομορφιά.
Ο Ομηρικός έρως, εκτός από την ομορφιά αίτημα συνολικό του κόσμου, είναι και λόγος φορέας εκδηλότητας, ειλικρίνειας και πασιφάνειας.
Συνδέεται με τον θεό Φάνη και η Αφροδίτη είναι εύλποια ποντεία, διασφαλίζει την πορεία και ανοίγει νέους δρόμους.
Η πραγματική ελληνική θρησκεία είναι ένας ερωτικός ουσιαστικός μονοθεϊσμός. Συνδεδεμένος με την αξία με τον λόγο και με την ομορφιά ο έρως αυτός είναι προσήλωση στο άξιο να αγαπηθεί δεν έχει καμιά σχέση με το πάθος τον οίκτο ή το έλεος.
Το στοιχείο του βρίσκεται στην τιμή και στην δημιουργία.

Ο Ελληνικός έρως είναι τίμιο πνεύμα θαυμαστής του κάλλους, ορθός λόγος και υπέρτατη δικαιοσύνη ως δικαίωση του άξιου να αγαπηθεί και ως υπέρτατη δημιουργική ελευθερία του ικανού να αγαπά όχι με όρους του πιστεύω εξουσιαστικούς αλλά με συνθήκες λόγου απελευθερωτικούς.
Στον φανταστικό σύγχρονο Οργουελιανό ολοκληρωτισμό του Big brother, ο έρως αποτελεί έγκλημα εσχάτης προδοσίας, ως υπονομευτική και ανατρεπτική δραστηριότητα και διώκεται απηνώς.
Ο έρωτας του ανθρώπου για τον άνθρωπο διώχθηκε ανηλεώς από το χριστιανικό Μεσαίωνα επειδή ανταγωνίζεται τον θεό.
Η αντιερωτική στρατηγική του χριστιανισμού υπαγορεύεται από την λογική την αποκλειστική αγάπης στο θεό.
Στην Ομηρική κοσμολογία αντιθέτως ο έρως βασιλεύει όχι μόνο στους ανθρώπους, αλλά και στους θεούς.
Και είναι πάνω από του θεούς.

Η σύνδεση του έρωτος με την ομιλία και με το λέγω θα μπορούσε να αναφανεί σαν κατ εξοχή συνομολογία του είδους.
Οι ερωτευμένοι ομονοούν, αλληλοεξομολογούνται, ομολογεί ο ένας στον άλλον.
Συνομολογούν.
Στην ερωτική συνομολογία συντελείται η αυθεντικότητα και αποκαλύπτεται η ουσία της ουσίας, η πεμπτουσία.
Η ερωτική συνομιλία είναι διέξοδος προς το Είναι είναι το Είναι τελεσφορημένο στο Εαυτό του.
Το άγιο πνεύμα εκπορεύεται από τον Έρωτα και αυτού του είδους τα παιδιά μας άφησαν ο Όμηρος και η ποίηση του.

Η χριστιανική σύνδεση έρωτος και γνώσεως προϋποθέτει πως η αυθεντική γνώση εξαρτάται από την επιβεβαίωση επικύρωση της Εκκλησίας.
Δεν υπάρχει τίποτα το ανάλογο στην Ελληνική αντίληψη.
Ο έρως είναι ελεύθερη ατομική πράξη είναι αποτέλεσμα μιας φωτισμένης ανθρωπότητας.
Είναι το σπέρμα που γεννάει τις λέξεις και τον λόγο μαζί με την λογική.
Ο αντιερωτισμός σαν ευρωπαϊκό φαινόμενο έχει τις ρίζες του στον χριστιανικό πουριτανισμό έργο κατ εξοχή του Παύλου.
Η στάση αυτή απέναντι στην αρχαιοελληνική φιλοσοφία είναι ψυχαναλυτικά ύποπτη και κοινωνικά προβληματική.
Εκεί που βασιλεύει ο έρως βασιλεύει και το αυθεντικό και ως πνεύμα ο έρως είναι ακατανίκητος, ουσιαστικά άτρωτος, ακέραιος, τίποτα δεν μπορεί να αφαιρέσει τον φυσικό πλούτο του ένα, η παρουσία του εμπλουτίζει την ανθρωπότητα του ανθρώπου, την κοσμιότητα του κόσμου, την συμπαντικότητα του σύμπαντος.

Ο έρωτας την ολοτητοποιεί. Η όλη δημιουργία είναι ένα έργο ερωτικό και ερωτικό γεγονός, προϊόν ελευθέρας βουλήσεως, ανιδιοτελές.
Πριν από πολιτικό ο άνθρωπος υπήρξε ερωτικό ον.
Η ερωτική του φύση είναι προγενέστερη της πολιτικής.
Η Ελληνική πόλη, η πολιτική η δημοκρατία είναι παράγωγα της ελληνικής ερωτικής λειτουργίας.
Η δημοκρατία είναι η αγαπημένη θυγατέρα της ερωτικής συνομιλίας, στην οποία δεν πρωταγωνιστεί η φυσική ηδονή, αλλά η δημιουργική σκέψη.

Αντιθέτως η χριστιανική αγάπη ως θεοκεντρική, μονόδρομος καθόδου από τον θεό στον άνθρωπο και αποκλειστικώς αγάπη του ελέους, απαξιώνει το ανθρώπινο πρόσωπο, το οποίο δεν βρίσκει το εαυτό του παρά μόνο σαν απολωλός, μέσα σε ένα απολυταρχικό σύστημα εξουσίας.
Ο άνθρωπος του χριστιανισμού είναι ο περιλάτητος δούλος του θεού, δεν είναι φίλος του .
Η αγάπη του πλησίον είναι ένα παρεκκλήσι του μητροπολιτικού ναού της αγάπης στον θεό.
Αγαπούν τον πλησίον κατ εντολή του θεού.
Ο χριστιανισμός αγαπά ως εντολοδόχος.
Ο Ελληνικός έρως Είναι γενναιόδωρος και δίκαιος, ανιδιοτελής και δωροδότης.
Το χριστιανικό ιδανικό είναι να καταστεί ο άνθρωπος θεοφιλής για να σωθεί από την αμαρτία.
Η γλώσσα δεν υπάρχει από την στιγμή που κάποιος αρχίζει να ομιλεί, αλλά από την στιγμή που κάποιος τον ακούει και τον κατανοεί.
Ο Οδυσσέας του διαλέγομαι μονολογεί όταν ομιλεί μέσα από διαλέγομαι του Οδυσσέα, ως άνθρωπος που καθρεφτίζεται στον εαυτό του, φτιάχνοντας τον κόσμο του λόγου και της λογικής.
Ο έρως είναι παιδί του κάλλους της ομορφιάς και ο λόγος είναι παιδί του Έρωτα.
Ο ελληνικός έρως είναι δύναμη συνοχής σύνθεσης συγκρότησης έρως μετά ευγλωττίας.
Αν ο Ιουδαϊκός λαός υπήρξε εκλεκτός του θεού, ο Ελληνικός υπήρξε εκλεκτός του έρωτα.

Ο πολιτισμός που προήλθε από τον εκλεκτό του θεού υπήρξε κατά ανάγκη θεολογικός κατά κύριο λόγο, ιστορικά εμπορικός, καταναλωτικός και ποσοτικός ενώ, ο πολιτισμός που εκπορεύτηκε από τους Έλληνες και την σκέψη τους είναι ερωτικός, ανθρωπιστικός, δημιουργικός και ποιοτικός.
Πολιτισμός ποιητικός, ο οποίος ανοίγει και αναδεικνύει την ανθρώπινη ουσία την φυσική ικανότητα του ανθρώπου να εγκαθίσταται στην παρουσία και να λάμπει ως αυθεντική ενσάρκωση του φαεινού λόγου, φορέα της αλήθειας.
Η εξίσωση αυτή του έρωτα και της αλήθειας είναι το πραγματικό επισφράγισμα της Ελληνικής διανοίας, που της προσδίδει συνεχεία λογική και μαθηματική δομή.
Ο Ελληνικός έρως είναι υπέρμαχος στρατηγός της Αυτονομίας. Ως υπέρτατη παρουσία και ενέργεια απελευθερώσεως αυτοεκπορευόμενη, αναγορεύεται σε υπέρτατη απελευθερωτική Αρχή.
Η χριστιανική αγάπη είναι οίκτος και ελεημοσύνη είναι κερδοφόρος και δωρεοδόχος
Ο χριστιανικός αντιερωτικός αστός και ο μαρξιανός προλετάριος εχθρεύονται εξίσου τον έρωτα, ο οποίος διαχωρίζεται έτσι από τον θεό και την ιστορία, θέτοντας την μετατροπή της γενετήσιας ενέργειας στην υπηρεσία του θεού και κατά συνέπεια στους αντιπροσώπους του και σε κοινωνική απρόσωπη παραγωγή.

Ο Δυτικός άνθρωπος νοσεί θανάσιμα εξ αιτίας της εχθρικής στάσης του απέναντι στον έρωτα στην φύση στην γυναίκα .
Για την στάση αυτή υπεύθυνοι είναι ο θεολογικός χριστιανισμός και η σύγχρονη θεοκρατική επιστήμη.
Έχουμε σύγκρουση και εδώ, έρωτος και πολιτισμού, κατίσχυση του πολιτισμού και κατατρόπωση του έρωτος.
Η Δυτική σκέψη ταυτίζοντας την γυναίκα με την φύση και τον έρωτα με την γυναίκα, οδήγησε στην εγκαθίδρυση ενός ανελεύθερου θεοκρατικού ανδροκρατικού συστήματος γενικής βίας, καταπιέσεως και εξουθενώσεως της γυναίκας και του έρωτος, καταναλώσεως και καταστροφής της φύσης και τελικώς αποδυναμώσεως του ανθρώπου.

Δραματική είναι τέλος η διάγνωση του Αμερικάνου Alan Bloom:
Η σεξουαλική επανάσταση και η ερωτική χειραφέτηση της γυναίκας είχαν ως αποτέλεσμα να καταστεί ο έρως στην έννοια του συμποσίου ανάπηρος.
Ο ανάπηρος έρωτας δεν μπορεί να πετάξει, δεν περικλείει πλέον τη διαρκή επιθυμία της αθανασίας. Μη έχοντες οι άνθρωπο εμπιστοσύνη στον έρωτα, δεν έχουν ούτε αυτοσεβασμό, συμβάλλοντας στην συνεύρεση χωρίς το βάθος της καθολικής επικράτησης μιας αφοπλισμένης ψυχής.
Ο υποχείριος ευρωπαϊκός πολιτισμός της ιουδαιοχριστιανικής μυθολογίας ακρωτηρίασε την Αφροδίτη, απεδύθηκε την ελληνική ουσία του έρωτος, με αποτέλεσμα την νόθευση και τελικώς την ολοσχερή αποξένωση του από τον Ελληνικό λόγο.
Η ευρωπαϊκή κρίση είναι στο βάθος κρίση Ελληνικότητας! Ο Όμηρος έφερε με το διαλέγομαι το λέγω την Ελληνική γλώσσα και τον Έλληνα στην κατάσταση που του επέτρεψε να ανυψωθεί στον πολιτισμό και στον αυθεντικό άνθρωπο.
Προσέφερε στον άνθρωπο το μέγα ύψωμα.

Με το λέγειν του Ομηρικού διαλέγομαι καταδηλώθηκε και κατατέθηκε η πρωταρχικότητα του έρωτος και αποφάνθηκε η ερωτική αρχή ως Λόγος του Κόσμου!
Έχουμε εδώ την ληξιαρχική πράξη γεννήσεως της ιστορίας, τα αποκαλυπτήρια της ανθρωπότητας, την αρχική ενέργεια η οποία έθεσε σε κίνηση το πνεύμα και έφερε τον άνθρωπο στο πολιτισμό, διατηρώντας την φυσική του ακεραιότητα.
Ο Ομηρικός άνθρωπος είναι ο πρώτος πολιτισμένος φυσικός άνθρωπος.
Ο άνθρωπος που άρχισε να σκέπτεται και το διαλέγομαι ως κατεξοχήν τρόπος παρουσίας του διάλογου ως έναρξη της διαλογικής λειτουργίας και άνοιγμα του ορίζοντας της διαλεκτικής, προϋποθέτει βάθος σκέψης.
Που εκβαθύνεται ακόμη περισσότερο όταν ο διάλογος είναι εσωτερικός, ο άνθρωπος με τον εαυτό του, ενώπιος ενωπίω και είναι έτοιμος να δεχθεί την πρωταρχική δελφική εντολή, το γνώθι σαυτόν.
Η Ελληνική γλώσσα μέσω του Ομηρικού διαλέγομαι, ως ερωτική περισυλλογή εξασφαλίζει αυθεντική παρουσία, εγκαθιστώντας την παρουσία μέσα στην προστατευτική ζώνη του έρωτος.

Η Ουσία βρίσκει καταφύγιο και άσυλο στον Έρωτα.
Η ερωτική ασυλία του Είναι είναι κοσμολογικά κατοχυρωμένη και χωρίς δυνατότητα άρσεως.
Το λέγω αυτό με το οποίο αποκαλύφθηκε στους Έλληνες η ουσία της γλώσσας και των πραγμάτων.
Ως ερωτικός ο Ελληνικός λόγος είναι ενωτικός, συμφιλιωτικός, εξισωτικός, λόγος ισοτιμίας. Η ερωτική εξομολόγηση φέρει στην παγκόσμια ενότητα αυτό το μήνυμα και αποτελεί κάλεσμα για την εφαρμογή της ανοικοδομήσεως της ανθρωπότητας του Λόγου, του λέγοντος τον λόγο τους Ερώντος και του Ερωμένου Λόγου.

Η πανανθρώπινη αυτή διακήρυξη της Ελληνικής γλώσσας, ως διακήρυξη πανερωτικής ενότητας , ως αυθεντικός πανερωτισμός, ως λόγος έρως, είναι η πρόταση ειρήνης και ενός επίγειου παραδείσου, του αυτεξούσιου αυτόνομου ανθρώπου αυτογνωστικού παναθρώπου, όπου η παρουσία του θεού ακόμη και υπαρκτού περιττεύει
γιατί ο άνθρωπος αυτός δεν διώκει τον θεό, αλλά τον προστατεύει.
Ο Όμηρος είναι ο πρώτος άνθρωπος που δέχτηκε το μήνυμα του λέγω και αυτός εγκαινίασε τον ποιητικό βαθύτατα ερωτικό λόγο.
Η ποίηση βγήκε από το Ελληνικό λέγειν, όπως η Αθηνά από το κεφάλι του Διός.
Η κυρίαρχη Ελληνική πραγματικότητα είναι μία ερωτική ποίηση, μια ποιητική ερωτική.
Το Ελληνικό λέγω είναι η ενέργεια που προκύπτει από το τετράγωνο του φωτός της θεωρίας της σχετικότητας.
Όπως αυτό υπερβαίνει την ταχύτητα του φωτός, το λέγειν υπερβαίνει την ακτινοβολία την λάμψη του φωτός.
Όπως εκείνο δημιούργησε την φύση, το ελληνικό λέγειν δημιούργησε τον ανώτερο άνθρωπο.
Ο κόσμος μίλησε με το Ελληνικό λέγειν και αυτό που είπε ο κόσμος με το λέγειν είναι ότι :
Το Είναι είναι Λόγος και ο Λόγος Έρως!

Η Ελληνική γλώσσα ομολογεί το εν αρχή ην ο Λόγος-Έρως.
Και ο Έρως ...Είναι του ανθρώπου! Αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι η έκπτωση από την ανθρώπινη γλώσσα του Ελληνικού λέγειν, του Ελληνικού λόγου, έκπτωση η οποία συμπαρασύρει υποχρεωτικά τον Έρωτα, ξεριζώνοντας τον από την καρδιά του σημερινού ανθρώπου.
Η γλώσσα της σημερινής ανθρωπότητας έχει πέσει στο επίπεδο των μαζικών μέσων ενημέρωσης.
Η εποχή αυτή είναι μεταδιαλεκτική μεταλογική και μεταερωτική.
Ο έρως και ο λόγος είναι σε αυτή την συγκυρία μία ατομική πράξη αντιστάσεως.
Αντιστάσεως στον ανέραστο και άλογο σημερινό κόσμο.
Και συγχρόνως μια οικουμενική διακήρυξη του δικαιώματος του ανθρώπου να αγαπά τον άνθρωπο.
Να αγαπά τον άνθρωπο ...περισσότερο και από τον θεό.

Πώς να επικοινωνείς καλύτερα με τα παιδιά σου: Ερωτήσεις που καλό είναι να τους κάνεις

Η επικοινωνία μας με όλα τα μέλη της οικογένειας και περισσότερο με τα παιδιά μας είναι ένας σημαντικός παράγοντας που προάγει τη σύνδεση μας μαζί τους. Όταν τα παιδιά νιώθουν ότι συνδέονται με τους γονείς τους νιώθουν περισσότερη ασφάλεια και συνεπώς συνεργάζονται πιο άμεσα και αποτελεσματικά με τους γύρω τους. Κάνοντας την απλή κίνηση του να σταματάμε αυτό που κάνουμε εκείνη την στιγμή για να ακούσουμε, μας βοηθάει να μάθουμε τόσα πολλά για τα παιδιά μας.

Ίσως έχουμε παρατηρήσει ότι συνήθως τα παιδιά μας γυρνώντας από το σχολείο δεν μιλάνε για το πώς πέρασαν την ημέρα τους ή τι έγινε στο σχολείο. Αυτό που συμβαίνει τις περισσότερες φορές είναι να πάρουμε σαν απάντηση στην ερώτηση του πώς πήγε το σχολείο, ένα ξερό: “καλά” και στο τι έκαναν σήμερα: “δεν θυμάμαι”. Η αντίδραση αυτή φέρνει και τους γονείς και τα παιδιά σε μεγάλη σύγχυση, καθώς δεν μπορεί να συνεχιστεί έτσι ένας διάλογος.

Πώς όμως θα βοηθήσουμε τα παιδιά να μας ανοιχτούν; Είναι σημαντικό τα παιδιά μας να νιώθουν ότι μπορούν να μας μιλήσουν για απλά πράγματα, ώστε όταν προκύψει κάτι πιο σοβαρό να νιώθουν άνετα να μας ανοιχτούν. Επίσης είναι εξίσου σημαντικό να είμαστε παρόντες, όχι μόνο σωματικά, όταν μας μιλάνε. Το να προσπαθούν τα παιδιά μας να επικοινωνήσουν μαζί μας και εμείς παράλληλα να κάνουμε και άλλα πράγματα δεν ενθαρρύνει την επικοινωνία μας μαζί τους. Ακόμα, αυτό που θα βοηθήσει εξίσου αποτελεσματικά είναι να ακούμε χωρίς να ασκούμε κριτική, αλλά με μια διάθεση υποστήριξης και σύνδεσης.

Ποιες ερωτήσεις θα μπορούσαμε να κάνουμε στα παιδιά μας ώστε να ανοίξουμε τα κανάλια της επικοινωνίας μας; Οι παρακάτω ερωτήσεις έχει βρεθεί ότι ενθαρρύνουν την επικοινωνία:

1) Ποιο ήταν το καλύτερο κομμάτι της ημέρας σου ή του σχολείου σήμερα;
2) Ποιο ήταν το πιο αστείο πράγμα που είδες σήμερα;
3) Πώς θα ήταν μια τέλεια μέρα για σένα;
4) Εάν μπορούσες να αλλάξεις κάτι στο σχολείο τι θα ήταν αυτό;
5) Ποιο είναι το αγαπημένο σου βιβλίο ή παιδικό και τι σου αρέσει σε αυτό;
6) Ποιο είναι το μεγαλύτερο σου όνειρο;
7) Ποια είναι η μεγαλύτερη σου ανησυχία;
8) Τι σου αρέσει να κάνεις πιο πολύ;
9) Ποιο είναι το ωραιότερο μέρος για σένα;
10) Υπάρχει κάτι που πάντα ήθελες να με ρωτήσεις, αλλά δεν το έχεις κάνει ακόμα; Θέλεις να με ρωτήσεις τώρα;

Οι περισσότεροι γονείς θέλουμε να ξέρουμε τις σκέψεις, τα όνειρα και τις ανησυχίες των παιδιών μας. Για να αναθρέψουμε συναισθηματικά ανθεκτικά και χαρούμενα παιδιά είναι σημαντικό να τα ακούμε συχνά, καθώς το να είμαστε ευπρόσδεκτοι στον κόσμο των παιδιών μας επιτρέπει να είμαστε υποστηρικτικοί γονείς και πραγματικά παρόντες για τα παιδιά μας.

Mην αφήνεις τη ζωή να φεύγει: Ζήσε όσα θέλεις πραγματικά

Ήρθε η μέρα των σου γενεθλίων. Το τραπέζι έχει στρωθεί, το σπίτι έχει ετοιμαστεί για να υποδεχτείς τους καλεσμένους σου. Περιμένεις όλα τα αγαπημένα σου πρόσωπα: φίλους, συγγενείς,την οικογένεια σου. Σήμερα θα είναι όλοι εκεί,ακόμα και άνθρωποι που έχεις να δείς χρόνια αλλά παρέμειναν πάντα μες την καρδιά σου.

Πέρασε πολύς χρόνος από την ημέρα που γεννήθηκες.

Όμως ο χρόνος είναι σχετικός και συχνά μπορούμε να ζήσουμε σε μία ώρα ότι δεν έχουμε ζήσει για μήνες ή χρόνια. Άλλοτε κυλάει αργά κι άλλοτε γρήγορα, ανάλογα με το πόσο η κάθε μας εμπειρία πλησιάζει στον πυρήνα του εαυτού μας και τις πραγματικές μας επιθυμίες.

Ο χρόνος μας φθείρει, μας θεραπεύει, μας μεταβάλλει, μας παρασύρει στην ακατάπαυστη ροή του. Δεν μπορούμε να απαλλαγούμε από τον χρόνο και από τα όσα συνεπάγεται.

Γι’αυτό και σήμερα, ογδόντα χρόνια μετά από την ημέρα που ήρθες στον κόσμο, θα ήθελα να σου ζητήσω να κοιτάξεις πίσω. Να ψάξεις μέσα στις αναμνήσεις σου, τις σκέψεις σου, να δείς εάν έζησες τη ζωή σου ώς ο ιδανικός σου εαυτός.

Ίσως θα ήταν πιο έυκολο να κρυφακούσεις τις συζητήσεις των καλεσμένων σου, αφότου έρθουν και συζητούν μεταξύ τους για σένα.Τι θα ήθελες να λένε για σένα και για το ποιός ήσουν στη ζωή σου; Τι άνθρωπος ήσουν; Τι δημιούργησες; Γιατί είσαι σημαντικός για εκείνους; Εάν υποθέσουμε πώς στην περισσότερη ζωή σου υπήρξες ο ιδανικός σου εαυτός;

Πώς θα ήθελες να είχες περάσει όλα αυτά τα χρόνια; Τι ήταν το σημαντικότερο για σένα στη ζωή σου;Τι διεκδίκησες που είχε ζωτική σημασία για σένα;Για ποιά πράγματα νιώθεις περηφάνεια και εκπλήρωση;

Πώς νιώθεις καθώς κοιτάς πίσω στο χρόνο;

Εναλλακτικά
Εάν δεν είχες ζήσει τη ζωή σου εκπληρώνοντας αυτό που είναι σημαντικό για σένα, τι θα άλλαζε τη μέρα των σου γενεθλίων; Προσπάθησε να φτιάξεις μια εικόνα στο μυαλό σου.

Εάν είχες περιορίσει τη ζωή σου μόνο γύρω από επιλογές που σου δίνουν ασφάλεια αλλά όχι απαραίτητα εκπλήρωση, εάν δεν είχες υπάρξει ο ιδανικός σου εαυτός ή δεν είχες διεκδικήσει να ζήσεις σύμφωνα με τις αξίες σου, πως θα ήταν η σημερινή μέρα;

Τι θα ένιωθες καθώς κοιτάς πίσω;
Ερχόμαστε στη ζωή με τα μάτια κλειστά. Μετά από το ζεστό και σκοτεινό περιβάλλον της μήτρας, μας παίρνει μέρες να συνηθίσουμε το φως και  να διατηρούμε τα μάτια μας ανοιχτά για περισσότερο διάστημα. Εάν και συχνά δεν ερχόμαστε στον κόσμο όλοι με τις ίδιες δυνατότητες, έχουμε όλοι τις πιθανότητες να ζήσουμε μια γεμάτη ζωή.

Ας  κρατάμε τα μάτια μας ανοιχτά, ας μη φοβόμαστε το φως.
Δεν είμαστε φτιαγμένοι για να ζούμε στο σκοτάδι, ούτε σε υπερβολικά προστατευμένα περιβάλλοντα.
Δεν χρειάζονται χρόνια για να συνειδητοποιήσουμε  τι μπορεί να χάσαμε.
Ας γίνουμε η καλύτερη έκδοση του εαυτού μας
Ας γίνουμε εμείς.

Μεσοποταμιακή μυθολογία

Η Μυθολογία της Μεσοποταμίας είναι η γενική ονομασία που περιλαμβάνει τις μυθολογίες των Σουμερίων, των Ακκάδων, των Ασσυρίων και των Βαβυλωνίων στην ευρύτερη περιοχή μεταξύ των ποταμών Τίγρη κι Ευφράτη, στα σημερινά κράτη του Ιράκ, της Συρίας και της Τουρκίας.

Σουμεριακή μυθολογία

Οι Σουμέριοι είχαν μια πολυθεϊστική θρησκεία με ανθρωπόμορφες θεότητες, οι οποίες εκπροσωπούσαν δυνάμεις ή οντότητες του κόσμου, όπως στη μεταγενέστερη ελληνική μυθολογία. Οι θεοί αρχικά δημιούργησαν τους ανθρώπους για να τους υπηρετούν, αλλά τους ελευθέρωσαν όταν έγινε δύσκολο γι' αυτούς να τους ελέγξουν και να τους χειραγωγήσουν.

Πολλοί μύθοι των Σουμερίων είναι παρόμοιοι με ιστορίες των υπολοίπων θρησκειών της Μέσης Ανατολής. Για παράδειγμα, οι βιβλικές αναφορές για τη δημιουργία του ανθρώπου και τον κατακλυσμό του Νώε μοιάζουν πάρα πολύ με τους σουμεριακούς μύθους, παρά το γεγονός ότι οι τελευταίοι γράφτηκαν αιώνες νωρίτερα της Παλαιάς Διαθήκης και της Βίβλου. Σουμεριακές θεότητες μοιάζουν χαρακτηριστικά με θεότητες της ακκαδικής και της καναανιτικής μυθολογίας, ενώ κάποιοι μύθοι ή θεότητες μπορούν να παραλληλιστούν με αντίστοιχους της ελληνικής μυθολογίας, όπως η κάθοδος της Ινάννα στον κόσμο των νεκρών με την αρπαγή της Περσεφόνης στον Κάτω Κόσμο.

ΘεότητεςΚάθε πόλη του πολιτισμού της Μεσοποταμίας ξεκινούσε από ένα μικρό αστικό κέντρο γύρω από ένα ιερό. Κατά το πέρασμα των αιώνων, οι πόλεις αναπτύσσονταν κι εξελίσσονταν σε πόλεις-κράτη με τείχη και μεγαλύτερα ιερά και ναούς. Το μέγεθος των ναών σταδιακά αυξανόταν κι έτσι δημιουργήθηκαν τα ζιγκουράτ, τεράστιοι ναοί με πολλά επίπεδα που άγγιζαν τον ουρανό. Ίσως από τους ναούς αυτούς να προέρχεται ο εβραϊκός μύθος για τον Πύργο της Βαβέλ.

Κάθε ιερό έπαιρνε το όνομά του από μια συγκεκριμένη θεότητα. Με την ανάπτυξη του Σουμεριακού πολιτισμού, οι θεότητες των Σουμερίων αποτέλεσαν ένα πάνθεον συγκεκριμένων θεοτήτων , γνωστό ως Ανουνάκι. (Anu = Ουρανός, Na = Και, Ki = Γη). Έτσι, αντί ο Άνου να αποτελούσε το θεό των ουρανών, "ήταν" ο ουρανός. Οι ναοί των θεών αναπτύσσονταν και σταδιακά αποκτούσαν όλο και μεγαλύτερη σημασία μέσα στις πόλεις, με αποτέλεσμα να δημιουργείται ένα σύστημα ιεραρχίας κι ο αρχιερέας να αποκαλείται Εν. Ο θεός των ανέμων λεγόταν Λιλ κι έτσι δημιουργήθηκε ο θεός Ενλίλ: οι θεοί στο εξής αποκτούσαν όλο και περισσότερα ανθρωπομορφικά χαρακτηριστικά.

Άνου, θεός των ουρανώνΣτη σουμεριακή μυθολογία, κι αργότερα στους Ασσύριους και τους Βαβυλώνιους, ο Άνου ή Αν ήταν θεός του ουρανού και των αστερισμών, άρχοντας των θεών, των πνευμάτων και των δαιμόνων. Ο Άνου θεωρείτο ότι είχε την εξουσία να δικάσει όσους είχαν διαπράξει εγκλήματα. Ήταν πατέρας των Ανουνάκι. Στην τέχνη απεικονίζεται συνήθως σαν τσακάλι.
Ο Άνου ήταν ο γηραιότερος θεός στο πάνθεον της σουμεριακής μυθολογίας, ενώ αποτελούσε Τριάδα μαζί με τον Ενλίλ, θεό του ουρανού, και τον Ένκι, θεό των υδάτων. Ο Άνου συσχετίζεται συχνά με την πόλη Ουρούκ, την αντίστοιχη βιβλική Ερέχ και, κατά συνέπεια, πιστεύεται ότι αποτελούσε το αρχικό κέντρο λατρείας του. Η θεότητα Ινάννα-Ιστάρ, που επίσης λατρευόταν στην Ουρούκ, πολλές φορές θεωρούνταν σύντροφός του γι' αυτό το λόγο.

Ενλίλ, θεός των ανέμων και των καταιγίδωνΣτους αρχαίους σουμεριακούς και βαβυλωνιακούς μύθους, ο Ενλίλ είναι ο θεός των ανέμων και των καταιγίδων. Ο Ενλίλ είναι ο επιφανέστερος του πάνθεου των λαών της Μεσοποταμίας και μερικές φορές αναφέρεται ως Κουρ-Γκαλ, που σημαίνει μεγάλο βουνό. Γεννήθηκε από την ένωση του ουρανού και της γης, του Άνου και της Κι. Έτσι τους χώρισε μεταξύ τους κι απέκτησε το δικό του κομμάτι, τη γη.

Σύζυγός του είναι η Νινλίλ, με την οποία απέκτησε πέντε παιδιά: το Νάννα, το Νεργκάλ, το Νινούρτα (ή Νινγκίρσου) και τη Νισάμπα. Ο Ενλίλ έχει στην κατοχή του τις Πινακίδες του Πεπρωμένου, έχοντας έτσι εξουσία σε ολόκληρο τον κόσμο. Κάποιες φορές είναι στοργικός προς την ανθρωπότητα, αλλά μπορεί να γίνει μοχθηρός και να τιμωρήσει τους ανθρώπους, όπως τότε που έστειλε το μεγάλο κατακλυσμό που αφάνισε όλους τους ανθρώπους από προσώπου γης, εκτός από τον Ουτναπιστίμ.

Ο Ενλίλ απεικονίζεται να φοράει ένα στέμμα με κέρατα, σύμβολο της εξουσίας του, ενώ ο πιο μεγαλοπρεπής ναός του βρισκόταν στην πόλη Νιπούρ, της οποίας ήταν και προστάτης θεός.

Ένκι, θεός των υδάτων και της γόνιμης γης Στη σουμεριακή μυθολογία, ο Ένκι είναι ο θεός των υδάτων, αλλά και ο σοφός θεός της δημιουργίας, του πνεύματος και της ιατρικής που μπορούσε να αναστήσει τους νεκρούς. Αποτελούσε την πηγή όλης της απόκρυφης και μαγικής γνώσης της ζωής και της αθανασίας. Με τη Νινχουρσάγκ απέκτησαν μια κόρη, τη Νινσάρ.

Ο Ένκι ήταν προστάτης της σουμεριακής πόλης Ερίντου. Έλεγχε επίσης τις "εξουσίες" και τους "νόμους" του κόσμου, μέχρι που τις έκλεψε η Ινάννα και τις μετέφερε στην πόλη της, την Ουρούκ. Ο Ένκι εφήυρε για χάρη των ανθρώπων τον πολιτισμό κι έπειτα τους άφησε να ακολουθήσουν τη μοίρα τους. Επέβαλε την τάξη στον κόσμο: γέμισε τους ποταμούς με ψάρια, κι έμαθε τη γεωργία στους ανθρώπους.

Νινχουρσάγκ, θεά της γηςΣτη Σουμεριακή μυθολογία, η Νινχουρσάγκ ήταν η θεότητα της γης, η Θεά Μητέρα που συνήθως εμφανίζεται ως αδερφή του Ενλίλ. Το όνομά της σημαίνει Κυρά των Λόφων, αλλά είναι γνωστή και με τις ονομασίες Νιντούρ (θεά του τοκετού) και Κι, που σημαίνει Γη. Από την ένωσή της με το θεό 'Ενκι γεννήθηκε η Νινσάρ, θεά της βοσκής. Από τη Νινχουρσάγκ, ή σύμφωνα με άλλους μύθους τη Νινλίλ, και τον Ενλίλ γεννήθηκε ο Νινούρτα, θεός των αστραπών αλλά και της γεωργίας. Ναός της Νινχουρσάγκ εντοπίστηκε σε ανασκαφές στη Συρία, κοντά στα σύνορα με το Ιράκ.

Ασούρ, θεός του ουρανού, κύρια θεότητα των Ασσυρίων

Νινλίλ, θεότητα της δημιουργίαςΣτη σουμεριακή μυθολογία, η Νινλίλ είναι η κόρη της Νάμου και του Άνου. Ζούσε με την οικογένειά της στη Ντιλμούν, την κατοικία των θεών. Ο άδερφός της, κι αργότερα σύζυγός της, Ενλίλ, τη βίασε και γι' αυτό τιμωρήθηκε, αφού οι υπόλοιποι θεοί τον εξόρισαν από την Ντιλμούν. Η Νινλίλ γέννησε ένα αγόρι, το Νάννα, που έγινε ο θεός της σελήνης.

Μετά το θάνατό της, η Νινλίλ έγινε θεότητα των ανέμων, όπως κι ο Ενλίλ. Δείχνει επίσης έλεος προς όσους αδικεί η μοίρα. Μαζί με τον Ενλίλ λατρεύονταν κυρίως στην πόλη της Νιπούρ.

Ινάννα, θεά του έρωτα και του πολέμουΗ Ινάννα αποτελούσε την κύρια θηλυκή θεότητα των Σουμέριων, την οποία αποκαλούσαν «Αγία Παρθένα» Ήταν η πρώτη γνωστή θεότητα που σχετίστηκε με τον πλανήτη Αφροδίτη.

Η Ινάννα για πρώτη φορά λατρεύτηκε στην Ουρούκ και είχε δυο πλευρές. Η θεά της γονιμότητας και του αισθησιασμού είχε και τη δύναμη να καταστρέφει τα χωράφια και να στερεί τη γονιμότητα από όλα τα γήινα πλάσματα. Λατρευόταν σαν θεά του πολέμου και του κυνηγιού ιδιαίτερα ανάμεσα στους πολεμοχαρείς Ασσύριους. Η Ινάννα ήταν η προστάτιδα των ιερόδουλων, οι οποίες και την υπηρετούσαν στους ναούς της.

Η Ινάννα πρωταγωνιστεί σε αρκετούς μύθους, με σημαντικότερο την σουμεριακή «Κάθοδο στον Κάτω Κόσμο». Στο μύθο αυτό κατεβαίνει στο Βασίλειο των Νεκρών για να διεκδικήσει την εξουσία της. Ωστόσο, η βασίλισσα και αδερφή της, Ερεσκιγκάλ, διατάζει το θάνατό της. Με το θάνατο της όμως πέθανε και η Φύση και τίποτα δεν μπορούσε να φυτρώσει πια. Μετά από παρέμβαση του θεού Ένκι, θα μπορούσε να αναγεννηθεί, αν κάποιο άλλο πρόσωπο έπαιρνε τη θέση της. Η Θεά διάλεξε να καταδικάσει τον σύζυγό της Ντουμούζι (Ταμμούζ), ο οποίος στο εξής θα εξουσίαζε στον Κάτω Κόσμο για μισό χρόνο. Η ιστορία αυτή θυμίζει τον αντίστοιχο μύθο της Δήμητρας και της κόρης της, Περσεφόνης, που συμβολίζει το θάνατο και την αναγέννηση της φύσης.

Η Ινάννα είναι η κόρη του Θεού Άνου, άρχοντα των Ουρανών. Το όνομα Ινάννα σημαίνει «Βασίλισσα του Ουρανού», ενώ παραλλαγές του ονόματός της είναι Νινσιάννα, ως προσωποποίηση του Αυγερινού, και Νουουγιγάνα, η "Ιερόδουλος των Ουρανών". Απεικονίζεται σαν πλούσια ντυμένη θεά ή σαν γυμνή γυναίκα. Σύμβολο της είναι το οκτάκτινο αστέρι. Σημαντικά ιερά της Ινάννα υπήρχαν στην Ουρούκ και στη Βαβυλώνα. Οι Βαβυλώνιοι την ονόμαζαν Ιστάρ. Αποτελούσε, επίσης, το αντίστοιχο της δυτικοσημιτικής θεάς Αστάρτης. Στην μετέπειτα Ελληνική και Ρωμαϊκή μυθολογία οι θεές Αφροδίτη και Βένους αντίστοιχα απορρόφησαν κάποιες από τις σχετικές με αυτή την ανατολική θεότητα παραδόσεις.

Μαρδούκ, θεός των Βαβυλωνίων

Νάννα, θεός της σελήνηςΣτη Μεσοποταμιακή μυθολογία, ο Νάννα είναι θεός της σελήνης και γιος του Ενλίλ και της Νινλίλ. Στη σουμεριακή γλώσσα, το όνομά του σημαίνει "αυτός που φωτίζει". Στη Βαβυλωνία και την Ασσυρία ονομαζόταν Σιν. Είχε μια γενειάδα από λάπις λάζουλι και εμφανιζόταν να ιππεύει ένα φτερωτό ταύρο.

Σύζυγός του ήταν η Νινγκάλ, από την οποία απέκτησε το θεό Ούτου και την Ινάννα. Σύμβολά του είναι η ημισέληνος, ο ταύρος κι ο τρίποδας. Λατρευτικά κέντρα αποτελούσαν η πόλη Ουρ στο νότο και η Χαράν ή Χαρράν στο βορρά.

Ούτου, θεός του ήλιουΣτη σουμεριακή μυθολογία, ο Ούτου, που σημαίνει ήλιος, ήταν γιος της Νάμου και του Άνου.

Ο Ούτου είναι ο θεός του ήλιου και της δικαιοσύνης. Στο τέλος κάθε μέρας κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο, όπου αποφασίζει για τη μοίρα των νεκρών.

Ο Ούτου των Σουμέριων αντιστοιχεί με τον Σαμάς των Ακκάδων.

Νινούρτα, θεός των Σουμερίων, αργότερα όλης της ΜεσοποταμίαςΣτην ακκαδική και σουμεριακή μυθολογία, ο Νινούρτα είναι ο θεός της πόλης Νιππούρ, ο οποίος συχνά ταυτίζεται με το Νινγκίρσου, ενώ λατρευόταν σαν τριάδα μαζί με τους θεούς Ενλίλ και Νινλίλ, τους γονείς του.

Ο Νινούρτα είναι θεός της βροχής και της αστραπής, της γονιμότητας και της γεωργίας. Το όνομά του σημαίνει "Κύριος της Γης". Όταν οι Πινακίδες του Πεπρωμένου κλάπηκαν από το πλάσμα Ανζού, κατάφερε να τις επανακτήσει.

Καθώς μεγάλωναν οι πόλεις, κάθε θεός κατέληξε να αντιπροσωπεύει έναν ανθρώπινο μονάρχη ή αρχιερέα, περιτριγυρισμένο από την οικογένεια και την αυλή του, γεμάτη επιτρόπους και υπηρέτες. Οι ελάσσονες θεότητες θεωρούνταν συγγενικές με τις κύριες θεότητες, όπως για παράδειγμα η Ερεσκιγκάλ, που ήταν αδερφή της θεάς Ινάννα.

Κοσμολογία της Μεσοποταμίας

Το σύμπαν αρχικά δηιουργήθηκε όταν η Νάμου, η προσωποποιημένη άβυσσος, γέννησε τους πρωταρχικούς θεούς. Σύμφωνα με τους Βαβυλωνίους, η πρώτη ένωση ήταν μεταξύ της θεότητας Τιαμάτ και του Απσού, από την οποία προήλθαν οι Λαχαμού και Λαχμού, οι φρουροί του ναού της πόλης Ερίντου, που γέννησαν τους Ανσάρ και Κισάρ, ουράνιες στήλες, οι οποίοι θεωρούνται γονείς του Άνου και της Κι, του ουρανού και της γης. Από αυτές τις θεότητες προήλθε και η ονομασία Ανουνάκι, όπως αναφέρθηκε παραπάνω.

Ο Άνου και η Κι γέννησαν τον Ενλίλ, τον αρχηγό του σουμεριακού πάνθεου. Μετά την εκδίωξη του Ενλίλ από τη Ντιλμούν, την οικία των θεών, εξαιτίας του βιασμού της Νινλίλ, εκείνη γέννησε το Νάννα, θεό της σελήνης. Ο Νάννα κι η Νινγκάλ γέννησαν την Ινάννα ή Ιστάρ και στον Ούτου ή Σαμάς.

Η Νάμου γέννησε επίσης τον Ένκι, που έλεγχε τις "εξουσίες" και τους "νόμους" του κόσμου, μέχρι που η Ινάννα τους πήρε από την Ερίντου, πόλη του Ένκι, και τους μετέφερε στην πόλη της, την Ουρούκ. Η μεταφορά αυτή μπορεί να αντικατοπτρίζει αρχαία πολιτικά γεγονότα στην περιοχή του Νότιου Ιράκ.

Η πτώση

Η πτώση. Η δική μου πραγματικότητα.
Βουλιάζω αργά και βασανιστικά σε ένα τεράστιο βούρκο με σκατά.
Και δεν πεθαίνω τουλάχιστον να ησυχάσω.
Και δεν υπάρχει ένα χέρι για να ζήσω.
Εκεί, να με βλέπω να βυθίζομαι και να μην μπορώ να αντιδράσω.
Πνίγομαι, πνίγομαι, ΠΝΙΓΟΜΑΙ.

Θέλω να ουρλιάξω.
Γέμισα ανασφάλειες, κυνηγητά, φόβους και αρρώστιες.
Ζητάω απελπισμένα φροντίδα, αγάπη και κατανόηση.
Λαμβάνω διαρκώς άρνηση, απομάκρυνση, σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα και πόνο.
ΠΝΙΓΟΜΑΙ.

Βλέπω ζευγάρια στο δρόμο και ζηλεύω βαθιά.
Εγώ σέρνομαι και παρακαλάω για μια έξοδο, για ένα χάδι, για μια ματιά.
ΠΝΙΓΟΜΑΙ.

Πνίγομαι και δεν έχω που να το μοιραστώ.
Θεωρούμαι υπερβολική βαρετή, συνηθισμένη.
ΠΝΙΓΟΜΑΙ.

Στα δικά τους σκατά που με ταΐσανε ανελλιπώς.
Σε ερωτήματα που δεν έχουν απάντηση.
Στην ανάγκη μου να μοιραστώ την αγάπη.
ΠΝΙΓΟΜΑΙ.

Και δεν με ακούει κανείς.
Ουρλιάζω και δεν ανταποκρίνεται ψυχή.
ΠΝΙΓΟΜΑΙ.

Και θα μείνω για πάντα κολλημένη μέσα στο βούρκο.
Ούτε νεκρή, ούτε ζωντανή.
ΠΝΙΓΟΜΑΙ.

Και δεν θα μάθεις ποτέ πόσο με πληγώνει η συμπεριφορά σου.
Δεν θα μάθεις ποτέ πόσο θυμωμένη είμαι μαζί μου.
ΠΝΙΓΟΜΑΙ.

Και θα με θεωρούν πάντα ένα κομμάτι κρέας.
Μια όμορφη παρουσία.
ΠΝΙΓΟΜΑΙ.

Και δεν θα βρεθεί κανείς να με τραβήξει.

του Αλμπέρ Καμύ.

ΠΩΣ ΕΒΛΕΠΑΝ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΙΚΟΙ

Ο άνθρωπος έγινε αντικείμενο της φιλοσοφικής σκέψης από τους Σοφιστές και τον Σωκράτη για πρώτη φορά. Με το πρόβλημα του ανθρώπου ασχολήθηκαν επίσης οι τραγικοί αλλά και οι μεγάλοι φιλόσοφοι (Πλάτωνας, Αριστοτέλης, Επίκουρος κ.λπ.)...

Κατά τον Πρωταγόρα ο άνθρωπος πλάστηκε μαζί με τα άλλα ζώα, ήταν όμως το ασθενέστερο πλάσμα και κινδύνευε να αφανιστεί. Σώθηκε χάρη στην ανακάλυψη της φωτιάς και την αιδώ και τη δίκη, που τον βοήθησαν να φτιάξει οργανωμένη κοινωνία.

Ο Σωκράτης από την άλλη μεριά είδε τον άνθρωπο σε συνάρτηση με την αρετή και την λογική σκέψη. Ο άνθρωπος, που είναι μια σύνθεση από σώμα και ψυχή, πρέπει να καλλιεργεί τη σκέψη του, να αυτοεξετάζεται και να αποκτά την αρετή. Η απόκτηση της αρετής γίνεται μέσω της εξέτασης και της γνώσης. Σαν βάση στην ανθρωπολογική φιλοσοφία του Σωκράτη υπόκειται η σκέψη ότι ο άνθρωπος είναι πολύ ανώτερος από τα ζώα και πρέπει να ζει σύμφωνα με την ανώτερη φύση του, δηλ. έλλογα, συνειδητά και υπεύθυνα.

Ο Πλάτωνας έκανε ένα μεγάλο πήδημα. Φαντάστηκε τον άνθρωπο κατουσίαν σαν ψυχή, που ζούσε σε ένα πνευματικό βασίλειο, στον ουρανό, και από κει ξέπεσε, εξαιτίας ενός παραπτώματός του, στον υλικό κόσμο και ντύθηκε υλικό σώμα. Ο άνθρωπος στη γη έχει έναν υψηλό προορισμό. Πρέπει να εξαγνιστεί, να απαλλαγεί από τη σωματικότητα, να κυριαρχεί πάνω στις επιθυμίες του σώματος και της ψυχής του, για να μπορεί να επιστρέψει στον ουράνιο κόσμο των ιδεών. Και για τον Πλάτωνα ο άνθρωπος είναι κυρίως λογικό ον. Ο άνθρωπος όμως στην ιδανική του μορφή πρέπει να εξελιχθεί σε ένα αντινατουραλιστικό και ασκητικό τύπο, που θα περιφρονεί τη σωματικότητα. Αυτό το απέφυγε ο Αριστοτέλης, ο φιλόσοφος του μέτρου.

Ο Αριστοτέλης αφιέρωσε στον άνθρωπο ένα ιδιαίτερο φιλοσοφικό κλάδο που τον ονόμασε «η περί τα ανθρώπινα φιλοσοφία». Σ’ αυτήν κατέταξε την ηθική και την πολιτική φιλοσοφία. Για τον Αριστοτέλη ο άνθρωπος είναι ένα πολιτικό, δηλ. κοινωνικό, ον, είναι μέλος του οργανωμένου κράτους, της πόλης. Καθαυτός ο άνθρωπος αποτελείται από σώμα, ψυχή και νου. Ο Αριστοτέλης δεν διδάσκει την ανθρωπολογική διαρχία, όπως ο Πλάτωνας. Γι’ αυτόν σώμα και ψυχή αποτελούν μια αδιάσπαστη ενότητα. Και για τον Αριστοτέλη το ανώτερο στοιχείο στον άνθρωπο είναι η νόηση. Η νόηση όμως δεν πρέπει να καταπιέζει το άλογον μέρος της ψυχής, τις επιθυμίες και τα συναισθήματα, αλλά να προσδίδει σ’ αυτά μέτρο και αρμονία. Ο Αριστοτέλης μιλά μόνο για αθανασία του νου, όχι της ψυχής. Αμφίβολο επίσης είναι αν ο Αριστοτέλης μιλά για προσωπική αθανασία του καθενός ή για ένωση του ανθρώπινου νου με τον θεϊκό. Την ιδέα της αθανασίας απομακρύνουν εντελώς από τον άνθρωπο ο Δημόκριτος και ο Επίκουρος. Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του θνητό ον, η ζωή του κινείται μέσα σε ορισμένα χρονικά όρια και γι’ αυτή τη ζωή έχει να φροντίσει. Αυτό που έχει σημασία είναι να ζήσει ο άνθρωπος με όσο το δυνατό λιγότερο πόνο, λιγότερο άγχος. Σ’ αυτό θα τον βοηθήσει η φρόνηση, η σωστή σκέψη, ενώ αντίθετα θα τον κάνουν ένα δυστυχισμένο ον ιδέες λαθεμένες και ανεξέταστες.

Οι τραγικοί παρατήρησαν τις απόλυτες τάσεις του ανθρώπου, τις τάσεις να υπερβεί τον εαυτό του, να μην αναγνωρίζει τον παγκόσμιο ηθικό νόμο και να συγκρούεται με την ηθική τάξη, που έχει παγκόσμιο κύρος. Η ελευθερία του ανθρώπου δεν μπορεί να είναι απόλυτη. Μια τέτοια τάση είναι ύβρη και πληρώνεται πολύ ακριβά. Ο άνθρωπος πρέπει να κάνει χρήση της ευβουλίας του, να τηρεί το μέτρο (μη τείνειν άγαν), να κινείται μέσα στα περιορισμένα ανθρώπινα όρια.

Μέσα στο πλαίσιο μιας παγκόσμιας τάξης είδαν τον άνθρωπο και οι Στωικοί. Γι’ αυτούς ο άνθρωπος δεν μπορεί να μεταβάλει τους αιώνιους φυσικούς νόμους. Μπορεί να μεταβάλει μόνο τον εαυτό του και να τον ευθυγραμμίσει με την αντικειμενική τάξη. Και οι Στωικοί έβαζαν τον ορθό λόγο πάνω από τα πάθη και τα συναισθήματα.

Από τους αρχαίους στοχαστές ο Ευριπίδης κυρίως έδειξε τη δύναμη του πάθους. Ο Διόνυσος, το άλογο και ενστικτώδες στοιχείο, φαίνεται να κυριαρχεί ή τουλάχιστον να συνυπάρχει με το απολλώνιο, το λογικό, ψύχραιμο και αρμονικό. Η ιδέα αυτή ταιριάζει με την πραγματική εικόνα που έχουμε για τον Έλληνα άνθρωπο, που εκινείτο ανάμεσα στη λογική και το πάθος ή πετύχαινε συγκερασμό τους.

Σημασία για αρχαία ελληνική σκέψη έχει το ότι δεν έβλεπε τον άνθρωπο σαν ένα ον που δεν χρειάζεται εξέταση. Τον έβλεπε σαν πρόβλημα. Και ο κάθε στοχαστής ή η κάθε ομάδα φιλοσόφων τον έβλεπε και τον παρουσίαζε διαφορετικά.     

Η ΑΦΥΠΝΙΣΗ

Η Αντίληψη της Ύπαρξής μας (Υπάρχω, Είμαι, Είμαι Εδώ, Τώρα) είναι μια Βασική Άμεση Ενδογενής «Αίσθηση», που η «ανάδυσή» της εκδηλώνεται σαν «Συνείδησης», σαν «Εγώ», σαν εγώ μέσα στον κόσμο. Η περαιτέρω αποσαφήνιση της ύπαρξης και του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο υπάρχουμε και ζούμε γίνεται με τις εξωτερικές δραστηριότητες, λειτουργίες, της διανόησης, των «επιλογών», των εξωτερικών αισθήσεων. Αντιλαμβανόμαστε μέσα από τον εαυτό, το εγώ, μέσα από ένα αντιληπτικό κέντρο, τον εαυτό μας και τον κόσμο γύρω μας.

Ήδη ο «διαχωρισμός» μας από το Όλο, η ανάδυση της «συνείδησης», του αντιληπτικού κέντρου, μας διαχωρίζει από το «περιβάλλον», τον κόσμο, το Άλλο. Αντιλαμβανόμαστε πάντα ότι «κατοικούμε» μέσα στο Άλλο, το Οποίο δεν είναι απλά το «περιβάλλον» αλλά η «Κατοικία» κι Αυτό που μας Γέννησε, η Μητέρα Φύση, ο Ουρανός Άνωθεν που Γεννά τα Πάντα, ο Θεός. Τουλάχιστον αυτή είναι η βασική κοσμοθεωρητική αντίληψη του ανθρώπου, εδώ και χιλιάδες χρόνια, η «θρησκευτική» αντίληψη.

Εξαιτίας της υιοθέτησης αυτής της αντίληψης (αυτού του τρόπου αντίληψης) ο Άνθρωπος αισθάνεται πως «διαχωρίζεται» από το Άλλο, από την Φύση, το Παγκόσμιο. Και πάντα, το Πρόβλημα του Ανθρώπου είναι η «Σύνδεση με το Άλλο», η «Επικοινωνία» με το Όλο και ο Τρόπος Ένωσης, η «Ένωση» με το Άλλο, που Έχει Ένα Μυστηριώδες Βάθος, πέρα από την ανθρώπινη αντίληψη. Είναι το Όντως Ον, το Αληθινό Είναι, η Πηγή του Είναι, το Εσωτερικό Είναι Όλων των Όντων, η Εσώτερη Ουσία, η Πραγματικότητα, η Αλήθεια, κλπ. Έτσι γεννήθηκε η Πρώτη Αντίληψη του Θεού, η Προσπάθεια Επανένωσης της διασπασμένης ύπαρξης, η Οδός της Θρησκείας, η Θρησκεία. Όχι σαν απλή θεωρητική εξήγηση της ύπαρξης, σαν ερμηνεία της ζωής και των φαινομένων αλλά σαν Πρακτικός Βίος, σαν Βιωματική Εμπειρία της Ουσίας της Ύπαρξης, σαν Αληθινή Ζωή.

Ο Άνθρωπος, στην προσπάθειά του να Κατανοήσει, πάντα με τα εξωτερικά μέσα που διέθετε, προσπάθησε να καταλάβει το Μυστηριώδες Βάθος του Κόσμου, από Που έρχεται η ύπαρξη, Που πηγαίνει η «δύναμη» που εμψυχώνει το σώμα, όταν το σώμα κείτεται «άψυχο», νεκρό. Λογικά κατανοούσε ότι η Μυστηριώδης Δύναμη που Δημιούργησε την Φύση που Αντιλαμβανόμαστε (κι όσα «διαισθανόμαστε»), η δύναμη που εμψυχώνει το σώμα και φεύγει με τον «θάνατο», ανήκουν όχι στον κόσμο των αισθήσεων, των φαινομένων, αλλά σε ένα Άλλο Κόσμο, που ίσως δεν θα μπορούσε να διερευνήσει ούτε η διανόηση – η διανόηση θα μπορούσε ίσως να υιοθετήσει μόνο, με την «πίστη», αλλά όχι να αποδείξει ή να αγγίξει.

Έτσι, από πολύ παλιά, χιλιετηρίδες πίσω, έγινε κατανοητό από τον άνθρωπο ότι όσο κι αν ψάχνει να διερευνήσει τον εαυτό του, τον κόσμο, αυτό που συμβαίνει, με εξωτερικές δυνάμεις, θα φτάνει πάντα σε αδιέξοδο, γιατί αυτό που ζητά δεν είναι μέσα στον κόσμο που αντιλαμβάνεται, που έφτιαξε με την αντίληψη, με την διανόηση και τις αισθήσεις. Υπήρξαν άνθρωποι, από πολύ παλιά, που κατανόησαν ότι ο κόσμος των ανθρώπων, που φτιάχνουν με την διανόηση, τις αισθήσεις, την γνώση, την μνήμη, τον πολιτισμό, είναι απλά μια ανθρώπινη κατασκευή, κάτι περιορισμένο (σαν προϊόν μια ανθρώπινης λειτουργίας, της διανόησης) και δεν μπορεί να ταυτιστεί με την Πραγματικότητα που Υπερβαίνει κατά πολύ όλες αυτές τις περιορισμένες αντιλήψεις. Το Όλο Είναι Το Μυστηριώδες Μέσα στο Οποίο Ενώνονται Όλα και δεν υπάρχουν «διαχωρισμοί», Είναι Πέρα από κάθε αντίληψη, πέρα από εγώ και αντικείμενο, Πέρα από όλα.

Που είναι λοιπόν το «λάθος» των ανθρώπων; Το λάθος βρίσκεται στο ότι ενώ ξεκινούν από την μόνη πραγματική υπαρξιακή βάση (την Συνείδηση, το Υπάρχω, το Είμαι, το Είμαι Εδώ, Τώρα) αντιλαμβάνονται εξωτερικά και «ταυτίζουν» την αντίληψη με την πραγματικότητα, ενώ πρόκειται μόνο για αντίληψη, για μια αντίληψη, (και πάντα θα πρόκειται για αντίληψη, για μια αντίληψη, για μια «κατασκευή»). Ίσως θα μπορούσαν ή θα έπρεπε να Αναζητήσουν την Αλήθεια με «άλλο τρόπο».

Αυτό σημαίνει να Αναζητήσουν Μέσα, στον Ίδιο τον Εαυτό, την Διαφώτιση της Ύπαρξης, την Κατανόηση με Ίδιες Εσωτερικές Δυνάμεις κι όχι με την εξωτερική δραστηριότητα της διανόησης ή με τις αισθήσεις. Έτσι δημιουργήθηκε ο Εσωτερισμός, η Στροφή Προς Τα Έσω, η Γνώση του Εαυτού. Κι αυτό τον Δρόμο ακολούθησαν όλοι εκείνοι που ήθελαν να Κατανοήσουν την Αληθινή Φύση του Ανθρώπου για να ξεπεράσουν τον κόσμο της δυαδικότητας, του διαχωρισμού υποκειμένου, αντικειμένου, τον κόσμο της αυταπάτης και να Ανυψωθούν στον Κόσμο της Ενότητας, στην Βιωματική Εμπειρία του Όλου.

Η Στροφή Προς Τα Έσω δεν οδηγεί σε ένα απομονωμένο και πλαστό υποκειμενισμό αλλά στην Αντικειμενική Βάση στην Οποία Εδράζεται το Υποκείμενο, στην Αντικειμενική Ύπαρξή μας, στην Αληθινή Ουσία μας. Αλλά αυτό είναι κάτι που πρέπει να βιώσει κάποιος για να κατανοήσει. Δεν συλλαμβάνεται με την διανόηση. Θα πρέπει πραγματικά να σταματήσουν οι εξωτερικές δραστηριότητες για να Νοιώσουμε την Πραγματικότητα, το Βάθος και την Ποιότητα της Αληθινής Ουσίας μας. Αυτή είναι η κατάσταση που περιγράφει η Ανατολική Παράδοση σαν Σαμάντι ή σαν Καθαρό Νου.

Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η Στροφή Προς τα Έσω, η Αναγνώριση του Εαυτού, η Εμβάθυνση και η Κατανόηση του Εαυτού, οδηγεί όχι σε ένα άλλο ξεχωριστό, σε ένα εσωτερικό κόσμο σε αντίθεση με τον εξωτερικό αλλά σε μια Διαπλάτυνση της Αντιληπτικής Όρασης, σε ένα Πλατύτερο Κόσμο Ενότητας που συμπεριλαμβάνει μέσα του τον εξωτερικό κόσμο των παροδικών φαινομένων ,σε μια «Σύνθεση» του Εσωτερικού και του «εξωτερικού», σε μια «ολότητα» που καταργεί τους διαχωρισμούς εσωτερικό εξωτερικό, σε μια Πρώτη Αντίληψη της Ολότητας της Ύπαρξης, στο Όλο (που Βρίσκεται στο Απέραντο Βάθος).

Ερευνητές ανακάλυψαν μετα-υλικό που μπορεί να λειτουργεί σαν... αιρ-κοντίσιον

Ερευνητές στις ΗΠΑ δημιούργησαν ένα νέο πολύ λεπτό υλικό, το οποίο μπορεί να ψύξει στη διάρκεια όλου του 24ωρου μια επιφάνεια, όπως μια στέγη, ακόμη και κάτω από τις κάθετες ακτίνες του ήλιου, χωρίς να χρειάζεται καθόλου κατανάλωση ενέργειας ή νερού. Θεωρείται μετα-υλικό, επειδή διαθέτει ιδιότητες που δεν υπάρχουν στη φύση.

Το υβριδικό υλικό, που αποτελείται από ύαλο και πολυμερές, ψυχραίνει τα αντικείμενα με το να αντανακλά πίσω στο διάστημα την θερμική ενέργεια του ήλιου, ενώ ταυτόχρονα επιτρέπει στην επιφάνεια να διαχέει στο εξωτερικό περιβάλλον -με την μορφή υπέρυθρης ακτινοβολίας- τη δική της θερμότητα, δρώντας ως αιρ-κοντίσιον, τόσο τη μέρα όσο και τη νύχτα. Το υλικό είναι ελαφρύ, έχει πάχος μόλις 50 μικρομέτρων (εκατομμυριοστών του μέτρου), είναι εύχρηστο στην τοποθέτησή του και μπορεί να παραχθεί μαζικά και φθηνά σε μορφή φιλμ, όπως το αλουμίνιο που έχουμε στην κουζίνα για περιτύλιγμα.

Οι ερευνητές, με επικεφαλής τον αναπληρωτή καθηγητή Σιαμπό Γιν του Τμήματος Μηχανολόγων Μηχανικών και Επιστήμης των Υλικών του Πανεπιστημίου του Κολοράντο, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό "Science", δήλωσαν ότι το νέο υλικό μπορεί να αποδειχθεί σημαντικό, καθώς είναι δυνατό να έχει πληθώρα πρακτικών εφαρμογών, ιδίως για την ψύξη κτιρίων και άλλων αντικειμένων. Μπορεί επίσης να αξιοποιηθεί για τη βελτίωση της αποδοτικότητας και της διάρκειας ζωής των ηλιακών πάνελ, στη βιομηχανία, στη γεωργία, στην αεροδιαστημική κ.α.

Οι μαύρες τρύπες αναπτύσσουν τη θερμότητα στο σύμπαν

 Τίποτα δεν μπορεί να δραπετεύσει από τη μοιραία έλξη των μελανών οπών, ούτε καν η ακτινοβολία, περιέργως όμως αυτά τα κοσμικά τέρατα φαίνεται ότι λειτούργησαν σαν θερμάστρες, οι οποίες θέρμαναν το διαστρικό αέριο σε ολόκληρο το Σύμπαν, δείχνουν οι τελευταίες προσομοιώσεις.

 

Μια υπερβαρέα μαύρη τρύπα περιβάλλεται από ένα δίσκο σκόνης (τόρος). Η συμπίεση του αερίου στην μαύρη τρύπα εκτοξεύει ένα ενεργητικό πίδακα ύλης και ακτινοβολίας, που μεταφέρεται σε κοσμολογικές αποστάσεις. Ένας πίδακας; που κατευθύνεται προς την διεύθυνση της Γης λέγεται "blazar"

 

Η επιπλέον θερμότητα δεν προέρχεται βέβαια από τις ίδιες τις μαύρες τρύπες, αλλά από τα υλικά που παγιδεύονται στην έλξη τους: πριν τελικά χαθούν μέσα στην κοσμική οπή, τα υλικά αυτά στροβιλίζονται γύρω της σε ακραίες ταχύτητες και φτάνουν έτσι σε εξωφρενικές θερμοκρασίες.

 

Το αποτέλεσμα αυτής της θέρμανσης είναι η εκπομπή ακτίνων γάμμα, δηλαδή ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας με υψηλή συχνότητα, και επομένως υψηλή ενέργεια.

 

Οι αστροφυσικοί γνώριζαν ότι η ακτινοβολία αυτή μπορεί να θερμάνει τα νεφελώματα αερίου στη γειτονιά της μαύρης τρύπας, πίστευαν όμως ότι η επίδρασή της σε μεγάλες αποστάσεις είναι αμελητέα.

 

Τώρα, έρευνα που δημοσιεύεται στο έγκριτο Astrophysical Journal δίνει μια διαφορετική εικόνα. Διεθνής ερευνητική ομάδα προσομοίωσε με μαθηματικά μοντέλα την επίδραση των ακτίνων γ που εκπέμπουν τα κβάζαρ, εξαιρετικά φωτεινά γαλαξιακά κέντρα, μέσα στα οποία πιστεύεται ότι κρύβονται μαύρες τρύπες μεγάλης μάζας.

 

Το συμπέρασμα είναι ότι οι ακτίνες γ των μαύρων τρυπών μπορεί να θερμάνει έμμεσα νέφη αερίου ακόμα και σε αποστάσεις κοσμικής κλίμακας. Η ηλεκτρομαγνητική ενέργεια που μετατρέπεται τελικά σε θερμότητα, μέσω μιας περίπλοκης διαδικασίας, είναι αρκετή για να αυξήσει κατά δέκα φορές τη θερμοκρασία σε νέφη μέσης πυκνότητας, και κατά 100 φορές σε νέφη χαμηλής πυκνότητας.

 

Το φαινόμενο δεν παρατηρήθηκε άμεσα, επιβεβαιώνεται όμως από τα υπολογιστικά μοντέλα για την εξέλιξη του Σύμπαντος: όταν η υπόθεση της θέρμανσης από μαύρες τρύπες τροφοδοτήθηκε στα μοντέλα, τα αποτελέσματα ταίριαζαν απόλυτα με τα παρατηρούμενα φασματικά χαρακτηριστικά των κβάζαρ.

 

“Τα Τα blazars ξαναγράφουν τη θερμική ιστορία του Σύμπαντος” σχολίασε ο Christoph Pfrommer του Ινστιτούτου Θεωρητικών Μελετών της Χαϊδελβέργης, το οποίο προσέφερε τον υπερυπολογιστή στον οποίο έτρεξαν τα μοντέλα.

 

Το συμπέρασμα της μελέτης, τονίζουν οι ερευνητές, έχει σημαντικές συνέπειες όσον αφορά την κατανόηση της εξέλιξης των γαλαξιών και γενικά του Σύμπαντος.

 

Οι γαλαξίες σχηματίστηκαν από ψυχρά νέφη αερίου που συμπυκνώθηκαν κάτω από την επίδραση της ίδιας τους της βαρύτητας και σχημάτισαν άστρα και πλανήτες. Όμως, τα νέφη αερίου με υψηλή θερμοκρασία δεν μπορούν να συμπυκνωθούν και να καταρρεύσουν κάτω από το ίδιο τους το βάρος.

Φαίνεται επομένως ότι οι μαύρες τρύπες θέρμαναν τα νέφη αερίου αρκετά ώστε να φρενάρουν το σχηματισμό μικρών γαλαξιών, γνωστών ως γαλαξιών-νάνων.

 

Και αυτό θα εξηγούσε γιατί οι αστρονόμοι βλέπουν λιγότερους γαλαξίες-νάνους από ό,τι προβλέπουν οι κοσμολογικές προσομοιώσεις.

Ηλεκτροκίνηση στο διάστημα με ηλιακή τεχνολογία

Μηχανικοί από την Ball Aerospace & Technologies έχουν υποβάλει ένα σχέδιο για την προώθηση διαστημικών σκαφών της NASA με τη βοήθεια μόνο της ηλιακής ενέργειας.

 

Οι τεχνολογίες πρόωσης με βάση την ηλιακή ενέργεια που μετατρέπεται σε ηλεκτρική, είναι ένας από τους κύριους στόχους που πρέπει να επιτευχθεί πριν μπορέσει ο άνθρωπος να εδραιώσει την παρουσία του στο διάστημα.

 

Νέα μελέτη για μελλοντικές αποστολές της NASA επιδεικνύει την ηλιακή ηλεκτρική πρόωση (SEP)

Η πρότασή τους θέλει να αποδείξει ότι η ηλιακή ηλεκτρική πρόωσης (SEP) μπορεί να χρησιμοποιηθεί με επιτυχία στο διάστημα. Η Ball Aerospace είναι μια από τις πέντε εταιρείες που πήραν 600.000 $  από τη NASA το Σεπτέμβριο του 2011, για την ανάπτυξη μιας τέτοιας ιδέας.

 

Η NASA θέλει μια βιώσιμη και οικονομικά προσιτή ανθρώπινη παρουσία στο διάστημα, και η SEP είναι στο επίκεντρο αυτού του σχεδίου. Οι ειδικοί θα μπορούσαν να δοκιμάσουν τη νέα ιδέα αποστολής στο διάστημα ώστε να δοκιμαστεί η αποτελεσματικότητα της νέας τεχνολογίας πρόωσης.

 

Ο γενικός στόχος που επιδιώκει της NASA είναι η δημιουργία πολύ αποτελεσματικών και ισχυρών διαστημικών συστημάτων, που να τροφοδοτούνται εξ ολοκλήρου από τον Ήλιο. Οι τρέχουσες τεχνολογίες των ηλιακών πάνελ δεν είναι τόσο χρήσιμες για αποστολές που πηγαίνει βαθιά μέσα στο ηλιακό σύστημα, πέρα ​​από τις τροχιές του Δία ή του Κρόνου, για παράδειγμα.

Το αστρικό σμήνος των Πλειάδων ή η Πούλια του Λαού μας

Ανάμεσα στα άστρα που σχηματίζουν την πλάτη του αστερισμού του Ταύρου βρίσκεται ένα από τα πιο όμορφα ανοιχτά αστρικά σμήνη που αντιπροσωπεύουν τις Πλειάδες, στις οποίες ο λαός μας έχει δώσει το όνομα Πούλια.  Οι Πλειάδες είναι ένα κοντινό σε μας κι αρκετά χαλαρό ανοικτό σμήνος, περίπου, 500 άστρων στον αστερισμό του Ταύρου. Είναι επίσης γνωστό ως οι Επτά Αδελφές, αν και οι περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να δουν με γυμνό μάτι μόνο έξι αστέρια, που όλα τους είναι χρώματος ανοιχτού μπλε-λευκού: Αλκυόνη, Άτλας, Ηλέκτρα, Μαία, Μερόπη, και Ταϋγέτη (Η Πλειώνη είναι έβδομη κατά σειράν φωτεινότερο άστρο).

 

Τα 9 κύρια άστρα του σμήνους είναι φασματικού τύπου Β με λαμπρότερη την Αλκυόνη που είναι 1.400 φορές πιο λαμπερή από τον Ήλιο. Αν και δεν είναι η θερμότερη από τις Πλειάδες, εντούτοις η θερμοκρασία της φτάνει τους 13.000 βαθμούς Κελσίου. Όπως συμβαίνει με όλα τα άστρα του τύπου αυτού, η Αλκυόνη περιστρέφεται με ταχύτητα που φτάνει στον ισημερινό της τα 200 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, ταχύτητα 100 φορές μεγαλύτερη από την περιστροφή του Ήλιου.

 

Στην ουσία όμως η Αλκυόνη είναι ένα διπλό αστρικό σύστημα γύρω από το οποίο περιφέρονται τρία άλλα μικρότερα άστρα. Η Πλειόνη, πάντως, περιστρέφεται ακόμη πιο γρήγορα με ταχύτητα 300 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο. Λόγω της μεγάλης αυτής ταχύτητας το μεταβλητό αυτό άστρο έχει πάρει ένα ωοειδές σχήμα.

 

Από τα υπόλοιπα κύρια άστρα των Πλειάδων η Ηλέκτρα είναι ένας θερμός γίγαντας και το τρίτο λαμπρότερο άστρο του σμήνους, ενώ ο Άτλας είναι δεύτερος σε λαμπρότητα και αποτελείται από ένα τριπλό σύστημα με κυριότερο μέλος έναν γαλαζόλευκο γίγαντα. Στη συνέχεια η Μαία είναι γαλαζόλευκη και το τέταρτο λαμπρότερο άστρο των Πλειάδων. Εκπέμπει 660 φορές περισσότερη ενέργεια απ’ ότι ο Ήλιος, έχει 5,5 φορές μεγαλύτερη διάμετρο και τέσσερις φορές μεγαλύτερη μάζα.

 

Η Μερόπη έχει 630 φορές μεγαλύτερη λαμπρότητα από τον Ήλιο, 4,5 φορές μεγαλύτερη μάζα και θερμοκρασία 14.000 βαθμών Κελσίου. Η Ταϋγέτη αποτελεί κι αυτή ένα τριπλό σύστημα με κύριο μέλος του έναν γαλαζόλευκο υπογίγαντα παρόμοια με την Κελαινώ, ενώ το ένατο από τα άστρα της Πούλιας η Στερόπη ή Αστερόπη προσδιορίζει δύο άστρα το ένα δίπλα στο άλλο (τα υπ’ αριθμό 21 και 22 άστρα του Ταύρου)

 

Οι Πλειάδες εκτείνονται σχεδόν 2° στον ουρανό, δηλαδή μια έκταση περίπου τετραπλάσια από το γεμάτο φεγγάρι.  Το σμήνος εμφανίζεται αποσυνδεμένο και ισχυρά έως μέτρια συγκεντρωμένο προς το κέντρο του, ενώ τα αστέρια του έχουν ένα ευρύ φάσμα φωτεινότητας. Το σμήνος αυτό έχει περισσότερα από 100 μέλη και η απόσταση τους από μας είναι 440 έτη φωτός. Η συνολική μάζα τους είναι 800 φορές αυτή του ήλιου μας, η δε ηλικία του σμήνους υπολογίζεται 115 εκατομμύρια χρόνια.

 

Η ηλικία του σμήνους υπολογίζεται ότι δεν υπερβαίνει τα 100 εκατομμύρια χρόνια, αν και σε 250 εκατομμύρια χρόνια από σήμερα θα έχει διαλυθεί ως σμήνος λόγω των βαρυτικών δυνάμεων που υφίστανται στους σπειροειδείς βραχίονες του Γαλαξία μας και τα πυκνά μοριακά του νέφη. Το ίδιο άλλωστε έγινε και στην περίπτωση του Ήλιου μας, ο οποίος γεννήθηκε κι αυτός σ’ ένα παρόμοιο αστρικό σμήνος, το οποίο έχει ήδη διαλυθεί εδώ και αρκετά δισεκατομμύρια χρόνια.

 

Ένα πιο πρόσφατο πορτρέτο του σμήνους δημιουργήθηκε από το Διαστημικό Τηλεσκόπιο Spitzer και κατέγραψε, στο υπέρυθρο τμήμα του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος, τα πιο κρύα άστρα ξαπλωμένα στην αγκαλιά του νεφελώματος μέσα στο οποίο πλέει το σμήνος.

 

Έχει παρατηρηθεί ότι οι Πλειάδες περιέχουν αρκετούς λευκούς νάνους, γεγονός που δημιουργεί ένα πρόβλημα στην αστρική εξέλιξη. Πώς μπορούν να υπάρχουν οι λευκοί νάνοι σε ένα τέτοιο νέο σμήνος αστεριών;

 

Δεδομένου ότι οι λευκοί νάνοι είναι πολυάριθμοι, είναι ιδιαίτερα πιθανό ότι τα άστρα είναι αρχικά μέλη του σμήνους και όχι αστέρια που έχουν συλληφθεί από έξω. Η αστρική εξελικτική θεωρία επιμένει ότι το ανώτερο όριο μάζας για τους λευκούς νάνους – το γνωστό όριο Chandrasekhar – είναι περίπου 1,4 ηλιακές μάζες. Ακόμα, τα αστέρια με μια τέτοια χαμηλή μάζα εξελίσσονται τόσο αργά που πρέπει να περάσουν δισεκατομμύρια χρόνια για να επιτύχει αυτή την τελική κατάσταση, κι όχι μόνο 100 εκατομμύρια χρόνια που είναι η ηλικία του σμήνους των Πλειάδων.

 

Μια πιθανή εξήγηση μπορεί να είναι ότι αυτοί οι λευκοί νάνοι ήταν στο παρελθόν πολύ ογκώδεις και επομένως εξελίχθηκαν γρήγορα. Φαινόμενα όπως οι ισχυροί αστρικοί άνεμοι, η απώλεια μάζας προς τους κοντινούς τους στενούς γείτονες, ή/και η γρήγορη περιστροφή τους, στη συνέχεια τα ανάγκασαν να χάσουν ένα μεγάλο μέρος της μάζας τους στα πλανητικά νεφελώματα. Κατά συνέπεια τα κατάλοιπα των άστρων – που προηγουμένως ήταν οι πυρήνες τους – έχουν έρθει κάτω από το όριο Chandrasekhar, και έτσι διαμόρφωσαν τους παρατηρηθέντες σταθερούς λευκούς νάνους.

 

Επίσης, έχουν παρατηρηθεί και καφέ νάνοι στις Πλειάδες. Αυτοί μπορεί να αποτελούν το ένα τέταρτο του αστρικού πληθυσμού του σμήνους, αν και έχουν μόνο το 2% περίπου της μάζας του.
 

Ως γνωστόν ο καφέ νάνος δεν περιέχει αρκετή μάζα ώστε να ξεκινήσει η θερμοπυρηνική σύντηξη, όπως γίνεται στα πραγματικά αστέρια. Και η θερμοκρασία του είναι μερικές εκατοντάδες βαθμούς Κελσίου, σε αντίθεση με τη θερμοκρασία στην επιφάνεια του ήλιου που είναι 10.000 βαθμοί. Φυσιολογικά, αυτό το αντικείμενο μοιάζει με έναν πλανήτη και είναι κάτι μεταξύ των πλανητών και των αστεριών, ενώ συνεχίζουν να μπερδεύουν τους αστρονόμους, από τα μέσα της δεκαετίας του ’90.

 

Πως θα τις βρείτε στο νυκτερινό ουρανό

Οι Πλειάδες βρίσκονται στον αστερισμό του Ταύρου που ξεχωρίζει στον ουρανό γιατί σχηματίζει ένα πλάγιο V σαν ένα κέρατο. Στην κορυφή του V βρίσκεται ένα ερυθρό-πορτοκαλί άστρο,  ο Αλντεμπαράν (ένα από τα πιο λαμπρά άστρα του ουρανού που λέγεται και το Μάτι του Ταύρου από τη θέση που βρίσκεται). Κοντά στο άστρο Αλντεμπαράν και λίγο ψηλότερα βρίσκονται μαζί τα 6 αστέρια των Πλειάδων.

 

Νεφελώματα στις Πλειάδες

Οι Πλειάδες κινούνται αυτή την περίοδο μέσω ενός μεγάλου νέφους σκόνης από διαστρική ύλη, κόκκους σκόνης που αντανακλούν το φως των μπλε άστρων του σμήνους. Αυτό το νέφος δεν είναι το κατάλοιπο του νεφελώματος από το οποίο διαμορφώθηκε το σμήνος, κι αυτό το βλέπει κάποιος από το γεγονός ότι το νεφέλωμα και το σμήνος έχουν διαφορετικές ακτινωτές ταχύτητες – διασχίζουν το ένα το άλλο με μια σχετική ταχύτητα 11 km/s. Εν τούτοις μακροχρόνιες φωτογραφικές εκθέσεις, μη ορατές με το γυμνό μάτι,  παρουσιάζουν αυτό το νεφέλωμα αντανάκλασης να μπερδεύεται με ολόκληρο το πλήθος. Το νεφέλωμα είναι ιδιαίτερα φωτεινό γύρω από τη Μερόπη γι αυτό και λέγεται Νεφέλωμα της Μερόπης.

 

Οι Πλειάδες στη μυθολογία

 

Αριστερά: Η θέση των Πλειάδων ή M45 στον ουρανό

 

Οι Πλειάδες κατά τη μυθολογία ήταν κόρες του τιτάνα Άτλαντα και της Πλειώνης, αδελφές των Υάδων. Την ύπαρξή τους οι αρχαίοι Έλληνες εμπνεύσθηκαν απ’ τον ομώνυμο αστερισμό, που στα νεώτερα χρόνια έγινε γνωστός σαν Πούλια. Γεννήθηκαν στο όρος Κυλλήνη και θεωρούνταν θεότητες του βουνού. Από την ένωσή τους με το Δία γεννήθηκαν θεοί και ήρωες. Στα αρχαία ελληνικά, η λέξη πλειάδες σημαίνει «περιστέρια». Οι Πλειάδες ήταν εφτά, όπως και τα αστέρια του αστερισμού που είναι ορατά με γυμνό μάτι:

1. Η Μαία, η πρώτη και ομορφότερη, μητέρα του Ερμή
2. Η Ταϋγέτη, μητέρα του πρώτου βασιλιά της Σπάρτης Λακεδαίμονα
3. Η Ηλέκτρα, μητέρα του Δάρδανου, γενάρχη των Τρώων και τον Ημαθίωνα, βασιλιά της Σαμοθράκης
4. Η Στερόπη, σύζυγος του ήρωα Οινόμαου
5. Η Κελαινώ, μητέρα του ήρωα Λύκου
6. Η Αλκυόνη, που μεταμορφώθηκε σε πουλί από το Δία, και
7. Η Μερόπη, σύζυγος του Σίσυφου και μητέρα του Γλαύκου

 

Σχετικά με το πως οι Πλειάδες έγιναν αστερισμός, υπάρχουν διάφορες εκδοχές. Η επικρατέστερη είναι πως αυτοκτόνησαν απ’ τον καημό τους για την τιμωρία του πατέρα τους Άτλαντα να σηκώνει στους ώμους τον άξονα του κόσμου, ή για το χαμό των αδελφών τους Υάδων. Η Βοιωτική παραλλαγή του μύθου λέει πως ο γίγαντας Ωρίωνας τις ερωτεύτηκε και τις καταδίωξε θέλοντας να τις απαγάγει. Η καταδίωξη συνεχίστηκε για πέντε χρόνια, οπότε οι Πλειάδες κατέφυγαν στο Δία, που τις έκανε περιστέρια (πλειάδες) για να γλιτώσουν. Αφού πέταξαν στον ουρανό έγιναν ένα σμήνος άστρων ή αστερισμός. Ο Ωρίωνας όμως τις ακολούθησε στον ουρανό σαν αστερισμός κι αυτός, κι έτσι οι Πλειάδες, που προπορεύονται μπροστά του στον ουρανό, πέφτουν στη θάλασσα για να του ξεφύγουν.

Η Λειτουργία του Εγκεφάλου

Η στροφή των νευροεπιστημών στη γνωστική λειτουργία

Mετά τη δεκαετία του 1960, οι ψυχολόγοι έστρεψαν την προσοχή τους από τα ερεθίσματα και τις απαντήσεις -που αποτελούσαν το κύριο θέμα έρευνας του μπηχαβιορισμού- σ’ αυτό που παρεμβάλλεται ανάμεσά τους, τη νοητική συγκρότηση του ατόμου που λαμβάνει το ερέθισμα και παράγει τις απαντήσεις. Την ίδια επίσης εποχή, επίσης, άρχισε να επικρατεί η άποψη ότι η συμπεριφορά δεν εξαρτάται παθητικά από τα ερεθίσματα αλλά διαμορφώνεται ενεργητικά από εσωτερικούς αντιληπτικούς μηχανισμούς νοητικού τύπου.

Η αντίληψη δηλαδή αποτελεί μια δημιουργική διεργασία, η οποία βασίζεται στις υπολογιστικές ικανότητες των αλληλοσυνδεόμενων νευρώνων. Η στροφή αυτή είχε σημαντική επίδραση και στις νευροεπιστήμες. Η πειραματική έρευνα σταμάτησε να ερευνά αποκλειστικά τη σχέση των απαντήσεων με τα ερεθίσματα και στράφηκε στην παρακολούθηση της ροής των αισθητικών πληροφοριών από τη μετατροπή τους, μέσω κατάλληλων αισθητικών υποδοχέων, μέχρι την εσωτερική τους «νοητική» αναπαράσταση στον εγκέφαλο.

Η αντίληψη είναι η θύρα προς τη νόηση. Η ίδια η νόηση θεωρήθηκε ως καταγραφή, μετασχηματισμός και επεξεργασία των αισθητικών πληροφοριών. Στις βασικές νευροεπιστήμες η θεώρηση αυτή συνοδεύτηκε με ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για τα αισθητικά συστήματα, η μελέτη των οποίων δέσποσε στη δεκαετία του 1970 και εξακολουθεί σε ένα βαθμό έως σήμερα.

Ο ρόλος των αισθητικών συστημάτων είναι να παρέχουν μια αξιόπιστη αναπαράσταση των γεγονότων του εξωτερικού κόσμου που έχουν κάποια βιολογική αξία για τον οργανισμό. Στις περισσότερες περιπτώσεις τα ακατέργαστα σήματα που μεταβιβάζονται μέσω των αισθητικών υποδοχέων δεν επαρκούν γι’ αυτό το ρόλο και δεν αντιστοιχούν στις πολύπλοκες δομές του περιβάλλοντος που τα γεννούν. Τα αισθητικά μας όμως συστήματα κατορθώνουν, μέσω λεπτών και πολύπλοκων υπολογισμών, να κατασκευάσουν αποτελεσματικές και αξιόπιστες αναπαραστάσεις αυτού του περιβάλλοντος κόσμου.

Οι εσωτερικές αναπαραστάσεις είναι ταυτόχρονα πολύ πλουσιότερες αλλά και πολύ απλούστερες από τις μετρήσεις της φωτεινότητας, της δύναμης ή της χημικής σύστασης που τις παράγουν. Είναι πλουσιότερες επειδή περιέχουν αναπαραστάσεις των αντικειμένων, των καταστάσεων και των γεγονότων που αποτελούν αφαιρέσεις από τα πρωτογενή αισθητικά σήματα. Είναι επίσης απλούστερες επειδή αντιπροσωπεύουν το «απόσταγμα» της τεράστιας ποσότητας της ακατέργαστης πληροφορίας που μεταβιβάζει στο κεντρικό νευρικό σύστημα το κάθε αισθητικό σύστημα.

Αισθητική Εμπειρία
Για την πλήρη κατανόηση του πλούτου των αισθητικών διεργασιών πρέπει να εκτιμήσουμε τόσο τον απαραίτητο όγκο των υπολογισμών όσο και τις λεπτές αφαιρετικές διαδικασίες που καταλήγουν στην αισθητική εμπειρία.

Οι διαπιστώσεις αυτές, όπως αναφέραμε και παραπάνω, οδήγησαν στη διαμόρφωση των νέων ερωτημάτων στις νευροεπιστήμες, τα οποία εντάσσονται στο δεύτερο γνωστικό ή νοητικό επίπεδο που περιγράψαμε. Οι νευροεπιστήμονες, βέβαια, για πολλές δεκαετίες αναρωτιόνταν ποια είναι η σχέση ανάμεσα στα φυσικά ερεθίσματα και τα νευρικά γεγονότα, πώς κωδικοποιούνται τα αισθητικά σήματα στους μεμονωμένους νευρώνες, πόσο αξιόπιστη και αποτελεσματική είναι αυτή η κωδικοποίηση, πώς η νευρωνική δραστηριότητα μετασχηματίζεται και πλουτίζεται στα διάφορα επίπεδα επεξεργασίας. Από τις ερωτήσεις αυτές προέκυψε αρχικά το πεδίο της ψυχοφυσικής και αργότερα εκείνο της αισθητικής φυσιολογίας.

Η ψυχοφυσική εστίασε το ενδιαφέρον της στη σχέση μεταξύ των φυσικών χαρακτηριστικών ενός ερεθίσματος και των ιδιοτήτων της αντίληψής του. Η αισθητική φυσιολογία μελέτησε τις νευρικές συνέπειες των φυσικών ερεθισμάτων, πώς δηλαδή τα ερεθίσματα μετασχηματίζονται από τους αισθητικούς υποδοχείς και πώς γίνεται η επεξεργασία τους στον εγκέφαλο. Από τη συγχώνευση των δύο αυτών πεδίων σε πειράματα με ανθρώπους προέκυψε ουσιαστικά η γνωστική νευροεπιστήμη, η οποία στηρίχτηκε σε μεγάλο βαθμό στη χρήση των σύγχρονων μεθόδων της λειτουργικής απεικόνισης του εγκεφάλου, όπως είναι η τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων (ΡΕΤ) και η απεικόνιση μαγνητικού συντονισμού (MRI).

Δεν είναι τυχαίο ότι τα πρώτα πειράματα με τις νέες αυτές μεθόδους στράφηκαν προς την επιβεβαίωση των βασικών νευροεπιστημονικών μοντέλων και θεωριών, με πρώτη εκείνη των Wernicke-Cajal για την ύπαρξη εξειδικευμένων περιοχών στον εγκέφαλο όπου εντοπίζονται συγκεκριμένες λειτουργίες. Οι πρώτες λειτουργικές απεικονίσεις του εγκεφάλου δεν εξέπληξαν βέβαια τους νευροεπιστήμονες, επιβεβαίωσαν όμως οριστικά την εμπειρική άποψη ότι ο εγκέφαλος δεν αποτελεί έναν ενιαίο μηχανισμό επεξεργασίας ερεθισμάτων και παραγωγής απαντήσεων, όπως διατείνονταν οι θεωρητικοί του μπηχαβιορισμού ή οι οπαδοί της «μαζικής δράσης», αλλά ένα σύνολο εξειδικευμένων μηχανισμών, με ξεχωριστή ανατομική και λειτουργική οργάνωση, που συνεργάζονται όμως μεταξύ τους για την επιτέλεση πιο σύνθετων λειτουργιών, όπως η αντίληψη, η γλώσσα, ο προγραμματισμός της δράσης, κλπ.



Η γλώσσα δεν αποτελεί ενιαία λειτουργία του εγκεφαλικού φλοιού αλλά στηρίζεται στη συνεργασία ανεξάρτητων φλοιωδών περιοχών, οι οποίες ενεργοποιούνται ξεχωριστά ανάλογα με τη συγκεκριμένη γλωσσική λειτουργία. Το στοιχείο εισόδου της γλώσσας, το διάβασμα ή το άκουσμα μιας λέξης, ενεργοποιεί τις εγκεφαλικές περιοχές που φαίνεται στην επάνω εικόνα από τομογραφίες εκπομπής ποζιτρονίων (ΡΕΤ).

Το κινητικό στοιχείο εξόδου ενεργοποιεί διαφορετικές περιοχές και είναι άλλες οι ενεργές περιοχές κατά το διάβασμα. Έχει διαβαστεί μία μόνο λέξη, που προκαλεί μια απάντηση τόσο στον πρωτογενή οπτικό φλοιό, όσο και στο συνειρμικό οπτικό φλοιό. Επάνω δεξιά: οι ενεργές περιοχές κατά την ακρόαση της λέξης. Η προφορική λέξη ενεργοποιεί τελείως διαφορετικές περιοχές στον κροταφικό φλοιό και στη συμβολή κροταφικού-βρεγματικού φλοιού. Άρα οι οπτικές απαντήσεις δε μετασχηματίζονται σε έναν ακουστικό κώδικα, αλλά έχουν τις δικές τους περιοχές για την επεξεργασία της γλώσσας. Κάτω αριστερά: οι ενεργές περιοχές κατά την ομιλία. Η προφορά μιας λέξης ενεργοποιεί την παραπληρωματική κινητική περιοχή, δίπλα στην κινητική περιοχή, στο μέσο μετωπιαίο φλοιό.

Επιπλέον, ενεργοποιείται και η περιοχή του Broca, ανεξάρτητα από το αν η λέξη ακούστηκε ή διαβάστηκε πριν προφερθεί. Άρα, τόσο οι οπτικές όσο και οι ακουστικές οδοί συγκλίνουν στην περιοχή του Broca, την κοινή περιοχή του προγραμματισμού και της εκφοράς του λόγου. Κάτω δεξιά. Η πρόσθια έσω περιοχή του μετωπιαίου φλοιού ενεργοποιείται κατά τη διάρκεια νοητικών διεργασιών, όπως η ανάλυση του νοήματος μιας λέξης.

Στα άτομα ζητήθηκε να απαντήσουν σε αντικείμενα (π.χ. εγκέφαλος ή μήλο) με κάποιο κατάλληλο ρήμα (π.χ. σκέφτομαι ή τρώω) (Petersen et al, 1988). Τα πρώτα αποτελέσματα των μελετών με τις νέες αυτές τεχνικές αποκάλυψαν αμέσως μια άλλη αδυναμία στην επιχειρηματολογία του μπηχαβιορισμού, η οποία είχε επισημανθεί επίσης και από τους γνωστικούς ψυχολόγους και γλωσσολόγους που αναφέραμε παραπάνω: ο νους του ανθρώπου δεν είναι κενός κατά τη γέννηση (λευκό χαρτί -tabula rasa- που πάνω του γράφει η εμπειρία), ούτε οι αντιληπτικές εμπειρίες μας σχηματίζονται από ένα άθροισμα παθητικών επαφών με τις φυσικές ιδιότητες των αντικειμένων.

Αντίθετα, οι αντιλήψεις μας διαφέρουν ποιοτικά από τις φυσικές ιδιότητες των ερεθισμάτων. Αυτό συμβαίνει επειδή το νευρικό μας σύστημα παίρνει ορισμένες μόνο πληροφορίες από ένα ερέθισμα, αδιαφορώντας για άλλες, και, στη συνέχεια, ερμηνεύει αυτές τις πληροφορίες στο πλαίσιο προηγούμενων εμπειριών.

Δεχόμαστε, λόγου χάρη, ηλεκτρομαγνητικά κύματα διαφόρων συχνοτήτων, αλλά αντιλαμβανόμαστε χρώματα.
Δεχόμαστε κύματα πίεσης, αλλά ακούμε λέξεις και μουσική.
Ερχόμαστε σε επαφή με εκατομμύρια χημικές ενώσεις που υπάρχουν στον αέρα ή το νερό, αντιλαμβανόμαστε όμως οσμές και γεύσεις.

Τίποτα δεν υπάρχει έξω από τον Εγκέφαλο.
Τα χρώματα, οι ήχοι, οι οσμές ή οι γεύσεις αποτελούν νοητικά δημιουργήματα της αισθητικής επεξεργασίας που γίνεται στον εγκέφαλο. Δεν υπάρχουν έξω από τον εγκέφαλο. Η διαπίστωση αυτή είναι σημαντική όχι μόνο για τις νευροεπιστήμες και την ψυχολογία, αλλά και για τη φιλοσοφία. Ας αναλογιστούμε το κλασικό φιλοσοφικό ερώτημα: ένα δέντρο που πέφτει στο δάσος δημιουργεί ήχο εάν δεν είναι κανείς εκεί κοντά να τον ακούσει; Μπορούμε πια να βεβαιώσουμε ότι, ενώ η πτώση προκαλεί κύματα πίεσης στον αέρα, δεν δημιουργεί ήχο. Ο ήχος δημιουργείται μόνον όταν τα κύματα πίεσης από το δέντρο που πέφτει φθάσουν και γίνουν αντιληπτά από έναν ζωντανό οργανισμό.

Κατά συνέπεια, οι αντιλήψεις μας δεν αποτελούν άμεσες καταγραφές του κόσμου που μας περιβάλλει αλλά δημιουργούνται εσωτερικώς σύμφωνα με εγγενείς κανόνες και περιορισμούς που επιβάλλονται από τη δομή, τη λειτουργία και τις ιδιότητες του νευρικού μας συστήματος.

Όπως όμως είδαμε στην αρχή αυτού του κεφαλαίου, το νευρικό μας σύστημα αποτελείται από τα ίδια δομικά στοιχεία από τα οποία αποτελούνται και εκείνα των υπόλοιπων ζώων. Όλα λοιπόν τα αισθητικά συστήματα, όχι μόνο στον άνθρωπο αλλά στην εξέλιξη όλων των ζώων, βασίζονται στις ίδιες θεμελιώδεις αρχές επεξεργασίας και οργάνωσης των πληροφοριών. Γι’ αυτό, οι βασικοί μηχανισμοί της αντίληψης φαίνεται ότι έχουν διατηρηθεί με καταπληκτικό τρόπο κατά τη διάρκεια της εξέλιξης.

Η οπτική αντίληψη του χρώματος
Όπως αναφέραμε παραπάνω, τα χρώματα δεν υπάρχουν ουσιαστικά στη φύση, εμείς όμως όχι μόνον τα αντιλαμβανόμαστε αλλά μπορούμε να κάνουμε λεπτές διακρίσεις των αποχρώσεών τους, με αποτέλεσμα να αναγνωρίζουμε πολλές δεκάδες διαφορετικών χρωμάτων. Πώς όμως φθάνει ο εγκέφαλος στην αναγνώριση όλων αυτών των χρωμάτων;

Η οπτική περιοχή του εγκεφάλου εντοπίζεται στον ινιακό λοβό και σε παρακείμενες περιοχές του κροταφικού και του βρεγματικού λοβού. Είναι οργανωμένη σε μικρότερες περιοχές, οι οποίες σήμερα έχει επικρατήσει να ονομάζονται από V1 έως V5. Στην περιοχή V1 ή πρωτογενή οπτική περιοχή, καταλήγουν οι πληροφορίες από τον αμφιβληστροειδή, όπου σχηματίζουν έναν ακριβή τοπογραφικό χάρτη του οπτικού μας πεδίου. Από την V1 η πληροφορία μεταβιβάζεται στην V2, άλλα από τα κύτταρα της οποίας προβάλλουν στην V4 και άλλα στην V3 και την V5. Από πειράματα σε πιθήκους και από εγκεφαλικές απεικονίσεις σε ανθρώπους με τη μέθοδο του ΡΕΤ γνωρίζουμε σήμερα πως η περιοχή V4 είναι υπεύθυνη για την αναγνώριση των χρωμάτων ενώ η V3 και η V4 είναι υπεύθυνες για την αναγνώριση της μορφής και της κίνησης των αντικειμένων. Διαφορετικές εικόνες ενεργοποιούν διαφορετικές περιοχές του οπτικού φλοιού.

Ένας πίνακας του μοντέρνου ζωγράφου Modrian με ζωντανά χρώματα ενεργοποιεί την περιοχή V4, ενώ ασπρόμαυρα κινούμενα σχήματα ενεργοποιούν την V5. Και οι δύο εικόνες ενεργοποιούν ταυτόχρονα τις περιοχές V1 και V2, που έχουν λιγότερο εξειδικευμένες λειτουργίες και κατανέμουν τις πληροφορίες στις άλλες οπτικές περιοχές.

Όπως έδειξαν οι πρωτοποριακές έρευνες του Semir Zeki (1984, 1993) του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, στο πρωτογενές πεδίο V1 υπάρχουν κύτταρα τα οποία αντιδρούν όταν αντανακλώμενο φως με δεδομένο μήκος κύματος εισέρχεται στο οπτικό τους πεδίο. Καθένα από αυτά τα κύτταρα λειτουργεί ως ανιχνευτής της παρουσίας ακτινοβολίας συγκεκριμένου μήκους κύματος. Τα εν λόγω κύτταρα όμως δεν αναγνωρίζουν χρώματα.

Αν φωτίσουμε έναν πίνακα του Modrian με ένα μονοχρωματικό κόκκινο φως, τότε ένα «κόκκινο» κύτταρο της V1 θα ανταποκρίνεται σε διαφορετικό βαθμό σε κάθε τμήμα του πίνακα, γιατί καθένα από αυτά τα τμήματα αντανακλά τουλάχιστον εν μέρει τα ερυθρά φωτεινά κύματα: το κύτταρο καταγράφει μόνο τη διαφορά στη φωτεινότητά τους. Το κύτταρο δεν μπορεί να εντοπίσει ποιες περιοχές είναι κόκκινες επειδή αντιδρά πάντοτε όταν διεγείρεται από το αντανακλώμενο φως στην ερυθρή περιοχή του φάσματος, ακόμη κι αν αυτό προέρχεται, για παράδειγμα, από πράσινη επιφάνεια.

Στην περιοχή V4 όμως υπάρχουν κύτταρα για τα συγκεκριμένα χρώματα. Εντοπίζουν το χρώμα διενεργώντας μια διαδικασία σύγκρισης ανάμεσα στα πεδία που αντανακλούν διαφορετικά μήκη κύματος. Τα «κόκκινα» κύτταρα της V4 αντιδρούν τότε, και μόνον τότε, όταν το οπτικό τους πεδίο περιέχει όχι μόνο μια περιοχή που αντανακλά το φως στη ερυθρά περιοχή του φάσματος αλλά και κάποιο φως διαφορετικού μήκους κύματος, που αντανακλάται από μια γειτονική περιοχή. Αν ολόκληρο το οπτικό πεδίο φωτίζεται από φως ενός μόνο μήκους κύματος, τα κύτταρα αυτά δεν αντιδρούν καθόλου.

Το παράδειγμα αυτό αποτελεί μια γενική περιγραφή του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλος ώστε να μας παρέχει χρήσιμες ενδείξεις για τη φύση του κόσμου. Τα αισθητήρια όργανα παρέχουν ανεπεξέργαστα δεδομένα σχετικά με τις μεταβολές που συμβαίνουν, λόγου χάρη, όταν κινούνται τα μάτια ή τα δάχτυλα. Τα πρωτογενή αισθητικά πεδία του φλοιού, όπως η περιοχή V1, περιέχουν κύτταρα που απομονώνουν ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά, όπως είναι η κατανομή των περιγραμμάτων ή οι περιοχές που αντανακλούν διαφορετικά μήκη κύματος.

Στη συνέχεια, σε παρακείμενες περιοχές του φλοιού, η σχετική κατανομή αυτών των χαρακτηριστικών υποβάλλεται σε σύγκριση που παρέχει ενδεικτικά στοιχεία , η σημασία των οποίων μαθαίνεται χάρη στη σύνδεση με την ικανοποίηση βασικών αναγκών του οργανισμού, μέσω της επιτυχίας ή της αποτυχίας, της ηδονής ή του πόνου.

Η επεξεργασία των πληροφοριών από τα εγκεφαλικά ημισφαίρια
Υπάρχουν σήμερα αποδείξεις ότι μετά από χειρουργική διατομή των δύο εγκεφαλικών ημισφαιρίων, η μάθηση και η μνήμη μπορούν να διατηρούνται ξεχωριστά στο αριστερό και στο δεξί ημισφαίριο. Το κάθε ήμισυ του εγκεφάλου ενός ασθενή που έχει υποστεί χειρουργική διατομή του μεσολοβίου, είναι ικανό να αισθανθεί, να παρατηρήσει και πιθανώς να συλλάβει εννοιολογικά ένα αντικείμενο ή κάποιο γεγονός ανεξάρτητα από το άλλο μισό. Επιπλέον, σχεδόν σε κάθε απόπειρα μελέτης των ημισφαιρικών διεργασιών, συμπεριλαμβανομένων και των μελετών που χρησιμοποιούν φυσιολογικά άτομα, τα ευρήματα υποστηρίζουν την ύπαρξη ημισφαιρικών διαφορών.

Υπάρχει ιδιαίτερη δυσκολία στο χαρακτηρισμό αυτών των διαφορών και ορισμένοι μιλούν για διάκριση λεκτικών-μη λεκτικών διεργασιών. Άλλοι θεωρούν ότι τα δύο μισά του εγκεφάλου διαφέρουν ως προς τον τρόπο που χειρίζονται τις πληροφορίες. Τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται συχνότερα στα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια, μπορούν να διακριθούν σε πέντε κύριες ομάδες που δημιουργούν ένα τύπο ιεραρχίας. Κάθε χαρακτηρισμός συνήθως περιλαμβάνει τα χαρακτηριστικά που βρίσκονται από πάνω του και προχωρά και πέρα απ’ αυτά.



Η άποψη ότι τα δύο ημισφαίρια είναι εξειδικευμένα για διαφορετικούς τρόπους σκέψης, έχει οδηγήσει στην έννοια της ημισφαιρικότητας, στη θέση δηλαδή ότι ένα άτομο βασίζεται περισσότερο σε ένα συγκεκριμένο τρόπο σκέψης ή με άλλα λόγια βασίζεται περισσότερο στο ένα ημισφαίριο απ’ ότι στο άλλο (Springer & Deurch, 1989). Η επικράτηση του ενός ημισφαιρίου είναι περισσότερο έκδηλη σε δεξιόχειρες ενήλικες άνδρες, ενώ η τάση συμμετρίας είναι μεγαλύτερη στις γυναίκες. Οι γυναίκες πετυχαίνουν σταθερά υψηλότερη βαθμολογία σε λεκτικές δοκιμασίες και χαμηλότερη σε χωρoταξικές σε σχέση με τους άντρες.

Η διαφοροποίηση του εγκεφάλου ανάλογα με το φύλο επιτυγχάνεται με τη δράση των ορμονών των γονάδων.

Αρσενικός οργανισμός >τεστοστερόνη >Κ.Ν.Σ >Αρρενοποίηση του εγκεφάλου (3ο – 4ος μήνας κύησης)

Τεστοστερόνη στον εγκέφαλο >οιστραδιόλη >σύμπλεγμα με ειδικούς υποδοχείς >στον πυρήνα του κυττάρου >αλληλεπιδρά με τα γονίδια και επηρεάζει την την πρωτεϊνική σύνθεση

Αν και οι κοινωνικοί παράγοντες παίζουν προφανώς κάποιο ρόλο, έχει προταθεί ότι οι διαφορές μεταξύ των δύο φύλων που αφορούν λεκτικές και χωροταξικές ικανότητες, αλλά και γενικότερες επιδόσεις, οφείλονται σε διαφορές ρυθμού ωρίμανσης.

Οι γυναίκες ωριμάζουν γρηγορότερα από τους άνδρες
– Το νεογέννητο κορίτσι είναι 4 εβδομάδες πιο ώριμο από το νεογέννητο αγόρι.
– Το κορίτσι περπατάει, μιλάει και εξελίσσεται ψυχοκινητικά γρηγορότερα από το αγόρι.
– Κορίτσια της ίδιας ηλικίας είναι σ’ όλες τις φάσεις σχολικής ηλικίας περισσότερο ώριμα τόσο φυσικά όσο και συναισθηματικά, και μπαίνουν στην εφηβεία σε νεαρότερη ηλικία (2-3 χρόνια νωρίτερα) από τα αγόρια.

Έχει προταθεί ότι οι διαφορές μεταξύ των δυο φύλων που αφορούν λεκτικές και χωροταξικές ικανότητες, αλλά και γενικότερες επιδόσεις οφείλονται σε διαφορετικούς ρυθμούς ωρίμανσης

Η γρηγορότερη ωρίμανση στις γυναίκες σημαίνει:
– μικρότερη τελική πλαγίωση (ή χαμηλότερη εξειδίκευση των ημισφαιρίων) και
– μεγαλύτερη ανάπτυξη του λόγου (γεγονός που οδηγεί σε περισσότερες γυναίκες συγγραφείς)

Η παρατεταμένη ωρίμανση στους άντρες οδηγεί:
– σε ισχυρότερη πλαγίωση ή υψηλότερη εξειδίκευση των ημισφαιρίων
– σε μεγαλύτερη ανάπτυξη οπτικο-χωρικοταξικών ικανοτήτων και δημιουργικής σκέψης (που οδηγεί σε περισσότερους άντρες μουσικούς, ζωγράφους, αθλητές)
– σε υψηλότερο κίνδυνο ανάπτυξης δυσλειτουργιών αναφορικά με την εδραίωση των λεκτικών ικανοτήτων.

Η ενήλικη γυναίκα διαθέτει δυο ημισφαίρια λιγότερο εξειδικευμένα, άρα με μεγαλύτερη τάση συμμετρίας και κατά συνέπεια περισσότερο συνεργαζόμενα (πιθανώς παράγων υπεροχής των γυναικών σε ακρίβεια, ταχύτητα και σαφήνεια σε λεκτικές δοκιμασίες και στην καθημερινή κοινή λογική).

Ο ενήλικας άντρας διαθέτει δυο ημισφαίρια περισσότερο εξειδικευμένα, άρα πιο ανεξάρτητα λειτουργούντα, περισσότερο απομονωμένα και λιγότερο συνεργαζόμενα, με πιθανό προτέρημα τη μεγαλύτερη ανάπτυξη των οπτικο-χωροταξικών ικανοτήτων και την ολιστική προσέγγιση τύπου δεξιού ημισφαιρίου.

Οι καθημερινά αυξανόμενες γνώσεις και πληροφορίες γύρω από το θέμα της εγκεφαλικής ασυμμετρίας, είναι φυσικό να οδηγήσουν σε θεωρίες και υποθέσεις σχετικά με τις ενδεχόμενες επιπτώσεις αυτής της ασυμμετρίας στην καθημερινή συμπεριφορά. Μήπως διαφορές στην εξειδίκευση των ημισφαιρίων αντικατοπτρίζουν διαφορετικούς τρόπους σκέψης στα φυσιολογικά άτομα; Μήπως ορισμένα άτομα βασίζονται περισσότερο στην αριστερή πλευρά του εγκεφάλου, ενώ άλλα στη δεξιά; Αξιοποιεί το εκπαιδευτικό σύστημα όλες τις δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου ή μήπως καλλιεργεί ιδιαίτερα έναν συγκεκριμένο τρόπο σκέψης; @Φίλιππος Βλάχος

Νευροφυσιολογία – Οτιδήποτε αντιλαμβανόμαστε είναι ψεύτικο
Η σύγχρονη νευροφυσιολογία μελετώντας τον εγκέφαλο και την αντίληψη, αποδεικνύει πως οτιδήποτε αντιλαμβανόμαστε είναι ψεύτικο και δεν αντιστοιχεί στα ενεργειακά ερεθίσματα τα οποία λαμβάνουμε. Ο,τι αντιλαμβανόμαστε είναι αποτέλεσμα του DNA μας – της δομής του εγκεφάλου μας.

Όπως γνωρίζουμε μέσω της επιστήμης της νευροφυσιολογίας, «μορφές και σχήματα τα οποία εξελίσσονται σε χώρους περισσοτέρων των τριών διαστάσεων, ακόμα και αν περιγράφονται από την Ευκλείδεια Γεωμετρία, δεν είναι δυνατόν να γίνουν αντιληπτά από τις ανθρώπινες αισθήσεις. Όμως, το Σύμπαν μας είναι τεσσάρων διαστάσεων και δεν περιγράφεται από την Ευκλείδεια γεωμετρία. Αυτό σημαίνει ότι δεν θα έπρεπε να αντιλαμβανόμαστε τίποτα μέσα σε αυτό. Τι είναι λοιπόν αυτό που αντιλαμβανόμαστε μέσω των αισθήσεών μας σαν πραγματικότητα;

Σύμφωνα με τη Θεωρία της Σχετικότητας, η αισθητή συμπαντική πραγματικότητα δεν είναι τίποτα άλλο, παρά «η προβολή (το είδωλο, το καθρέφτισμα) όσων υπάρχουν στο πραγματικό τετραδιάστατο μη Ευκλείδειο και αθέατο Σύμπαν πάνω σε έναν ψεύτικο τρισδιάστατο και Ευκλείδειο χώρο που φτιάχνουν πλαστά οι αισθήσεις μας». Το χώρο αυτό η θεωρία της Σχετικότητας ονομάζει χώρο Minkowski. Τα παράδοξα φαινόμενα της θεωρίας της Σχετικότητας (διαστολές και συστολές του χρόνου, του μήκους, της μάζας κ.λπ.), καθώς και όλες οι περίεργες μετρήσεις, δεν γίνονται μέσα στο πραγματικό Σύμπαν, άρα δεν το περιγράφουν. Τα σχετικιστικά γεγονότα, οι μορφές και τα σχήματα του κόσμου που μας περιβάλλει, είναι οι προβολές του, οι παραμορφωμένες εικόνες του, πάνω σε έναν ψεύτικο ευκλείδειο χώρο που κατασκευάζει η φυσιολογία μας μέσω του εγκεφάλου μας.

Νευροφυσιολογια και σύγχρονες επιστημονικές απόψεις για την αντίληψη
Σύγχρονες απόψεις για την αντίληψη. Αντίληψη είναι η διαδικασία μέσω της οποίας επιλέγουμε, προσλαμβάνουμε, οργανώνουμε και αναγνωρίζουμε τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος ώστε να τα συνδέσουμε με νόημα και σημασία. Οταν βλέπουμε ένα ανθισμένο δέντρο δεχόμαστε ηλεκτρομαγνητικά κύματα διαφόρων συχνοτήτων.

Μήπως βλέπουμε αυτά τα κύματα;
Μάλλον όχι. Αντιλαμβανόμαστε όμως μια πανδαισία χρωμάτων. Μήπως βλέπουμε τα μόρια των ουσιών που ξεχύνονται από τα άνθη; Όχι, αντιλαμβανόμαστε όμως τα ενεργητικά και τερψίθυμα αρώματά τους. Δηλαδή οι αντιλήψεις δεν είναι άμεσες καταγραφές του κόσμου, αλλά δημιουργούνται εσωτερικά σύμφωνα με εγγενείς κανόνες και περιορισμούς που επιβάλλονται από τις ικανότητες του νευρικού συστήματος.

Το αισθητηριακό σύστημα της όρασης
Η όραση αντιδρά στο ερέθισμα φως, δηλαδή μια ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία εύρος 10–14 νμ (νανόμετρο) κοσμικές ακτίνες, έως 10-11νμ. Το οπτικό μας σύστημα μετατρέπει το μήκος κύματος του φωτός σε χρώμα. Εύρος ορατού φάσματος 390 – 700 νμ.

Το ανθρώπινο οπτικό σύστημα αποτελείται από δύο οφθαλμούς, διάφορες περιοχές του εγκεφάλου και τις οδούς που τα ενώνουν. Τα βασικά ανατομικά στοιχεία του οφθαλμού είναι: ο κερατοειδής χιτώνας, η κόρη, ο κρυσταλλοειδής φακός και ο αμφιβληστροειδής που περιέχει δύο ειδών υποδοχείς: α) τα ραβδία περίπου 120 εκατομμύρια εξωτερικά ευαίσθητα στο φως, άρα η κίνηση στην περιφέρεια της όρασης ανιχνεύεται γρήγορα. Δεν αναγνωρίζουν τα χρώματα. β) τα κωνία περίπου 6 εκατομμύρια με τα οποία βλέπουμε τα χρώματα διότι υπάρχουν τριών ειδών κωνία. Τα ερεθίσματα από τους οπτικούς υποδοχείς περνούν κατά μήκους του οπτικού νεύρου στο οπτικό χίασμα και στη συνέχεια το κάθε ήμισυ του αμφιβληστροειδούς περνά στην αντίθετη πλευρά του εγκεφάλου.

Στο εγκεφαλικό πλοίο υπάρχουν περιοχές που είναι υπεύθυνες για μερικά χαρακτηριστικά των οπτικών πληροφοριών. Οι V1 και V2 ευθύνονται για το χρώμα και τη μορφή, η V4 ευθύνεται για το χρώμα και τον προσανατολισμό. Η V3 είναι υπεύθυνη για τα σχήματα και τις μορφές ενώ η V5 είναι υπεύθυνη για την κίνηση.

Οι νομπελίστες D. Hybel και Th. Wiesel ύστερα από έρευνες σε γάτες και πιθήκους, ανακάλυψαν ότι ορισμένα κύτταρα προοδευτικά εξειδικεύονται ώστε να ανιχνεύουν και να εντοπίζουν τα χαρακτηριστικά των αντικειμένων. Τα κύτταρα ονομάζονται ανιχνευτές χαρακτηριστικών (features detectors). Οι ανιχνευτές χαρακτηριστικών αντιδρούν καλύτερα σε ορισμένα γραμμικά χαρακτηριστικά των οπτικών αντικειμένων, π.χ. συγκεκριμένο προσανατολισμό κατεύθυνσης, στην κίνηση, στο φως, στα περιγράμματα, στις κλίσεις των γραμμών, στις γωνίες, κλπ.

Αυτή η πολυσύνθετη λειτουργία των εγκεφαλικών κυττάρων παρέχει τη δυνατότητα στον άνθρωπο να εντοπίζει και να αναλύει τα προσδιοριστικά χαρακτηριστικά των αντικειμένων και να σχηματίζει μια ενιαία και ολοκληρωμένη αντίληψη. Αυτό που παραμένει αδιερεύνητο σε νευροβιολογικό επίπεδο είναι το πρόβλημα της σύνδεσης, δηλαδή πως ο ανθρώπινος εγκέφαλος συνδέει και συναρμολογεί τα επιμέρους δομικά στοιχεία του οπτικού ερεθίσματος για να προκύψει ενιαία, ολοκληρωμένη και ενσυνείδητη αντίληψη (Kandel, 2000).

Στη σύγχρονη Γνωστική Ψυχολογία χρησιμοποιούνται δυο μοντέλα περιγραφής των γνωστικών λειτουργιών που πραγματοποιούνται κατά την επεξεργασία των πληροφοριακών ερεθισμάτων. Η «από κάτω προς τα πάνω» (Bottom-up processing) διαδικασία, κατά την οποία η αντίληψη σχηματίζεται και εξαρτάται από τα πληροφοριακά ερεθίσματα που διεγείρουν τα αισθητήρια όργανα. Η «από πάνω προς τα κάτω» (Top-down processing) διαδικασία κατά την οποία η αντίληψη σχηματίζεται και εξαρτάται από τις γνώσεις που έχουμε καταχωρημένες στη μνήμη μας (Martin 1998, Eysenk & Keane, 2000).

Νευροφυσιολογικές και ψυχοφυσικές έρευνες έχουν δείξει ότι από τη στιγμή της λήψης του οπτικού μηνύματος από την κόρη του ματιού ως το τελικό στάδιο της αντιληπτικής διαδικασίας, μεσολαβεί σημαντική ασυνείδητη διαδικασία. Συμπερασματικά, στην οπτική αντίληψη προσδίδονται υποκειμενικά χαρακτηριστικά.

Συναισθησία εγκεφάλου
Συναισθησία Το γεγονός του ό,τι αντιλαμβανόμαστε είναι συνέπεια της δομής του εγκεφάλου μας, διαπιστώνεται και από το φαινόμενο της συναισθησίας. Ως συναισθησία περιγράφεται η ιδιοτητα κάποιων ατομων να αντιλαμβάνονται ερεθίσματα που κανονικά ανήκουν σε μια αίσθηση, μέσω κάποιας άλλης. Το πιο κοινο παράδειγμα συναισθησίας είναι η αντιστοίχηση αριθμών με χρώματα. Η διασταύρωση αυτή των αισθήσεων σε άτομα που έχουν πολύ ανεπτυγμένη αυτή την ιδιαιτεροτητα, αποτελεί τον φυσικό τρόπο αντίληψης των πραγμάτων, όπου ένας ήχος έχει χρώμα ή εικονα. Η συναισθησία ομως μπορεί να αντιστοιχεί και στην περιγραφή που δίνει κανείς, της αίσθησης που προκαλεί μια εικονα ή ένας ήχος, μια μυρωδιά ή μια γεύση, βάσει των ιδιοτήτων τους.

Για παράδειγμα περιγράφουμε ένα χρώμα ως ‘ζεστό’ ή ‘ψυχρο’, μια μυρωδιά ‘γλυκιά’, έναν ήχο ‘οξύ’ ή ‘γλυκό’, μια γεύση ‘απαλή’ και μια φωνή ‘μεταλλική’. Αυτού του είδους οι περιγραφές συνδέονται με τη χρήση της γλώσσας, είτε γραπτά (εικονα) είτε προφορικά (ήχος).

Καθώς η γλώσσα έχει έντονα συμβολικά χαρακτηριστικά, συνειρμικά, μέσω των λέξεων αποδίδεται ο συμβολικός αυτός χαρακτήρας και στις έννοιες τις οποίες περιγράφουν. Πολλές φορές διαπιστώνεται ότι παρόμοιες περιγραφές χρησιμοποιούνται για την ίδια ιδιότητα απο ένα μεγαλύτερο σύνολο ανθρώπων, στοιχείο που δίνει ίσως και έναν πολιτιστικό χαρακτήρα στο φαινόμενο αυτο.

Πολλοί καλλιτέχνες και μουσικοί έχουν δημιουργήσει έργα με έντονα συναισθητικά χαρακτηριστικά.

Η συναίσθηση, ως επέκταση της χρήση της γλώσσας, στην αρχιτεκτονική σχετίζεται με την κατασκευή μιας διήγησης που περιγράφει το χώρο ενός ‘σεναρίου’ που μπορεί να υποβάλει συγκεκριμένους τρόπους στη χρήση του, ή να προκαλέσει μια αλληλουχία συνειρμών στο χρήστη, εντείνοντας έτσι τη αισθητηριακή βίωση του χώρου. Επίσης η χρήση της μουσικής στην αρχιτεκτονική δίνει μια συναισθητική διάσταση στην πρόσληψή της απο τον δημιουργο αλλά και απο τον χρήστη.

Πώς να αναπτύξετε τον εγκέφαλο σας – Πλαστικότητα εγκεφάλου.
Ένα από τα πιο αναπάντεχα ευρήματα των νευροεπιστημόνων τα τελευταία χρόνια ήταν ότι οι νευρώνες σε ένα ενήλικο μυαλό δεν σταματούν ποτέ να αναπτύσσονται -λειτουργία γνωστή ως νευρογένεση– στη διάρκεια της ζωής μας. Το μυαλό μπορεί να μετασχηματίζεται, να αλλάζει ή να αναδιαρθρώνει τη δομή του, την ανατομία και τη φυσιολογία του, διαδικασία που αποκαλείται νευροπλαστική (neuroplasticity).

«Η έννοια της πλαστικότητας» του εγκεφάλου, σύμφωνα με τον Ανδρέα Παπανικολάου, νευροεπιστήμονα του Πανεπιστήμιου του Τέξας, «αναφέρεται σε δυο συγγενή αλλά διακριτά φαινόμενα: το φαινόμενο της “λειτουργικής αναδιοργάνωσης” του εγκεφάλου και το φαινόμενο της νευρογένεσης δηλαδή της παραγωγής νέων νευρώνων -νέων νευρικών κυττάρων και τα δύο φαινόμενα ανακαλύφθηκαν προσφάτως. Έτσι η επιστημονική κοινότητα πείσθηκε ότι ο εγκέφαλος μπορεί να αυτο-αναδιοργανώνεται, εξηγώντας φαινόμενα όπως η επανάκτηση της ικανότητας κάποιων ασθενών με αφασία να μιλούν, παρόλο που το “κέντρο” της ομιλίας τους έχει ανεπανόρθωτα καταστραφεί από κάποιο τραύμα ή εγκεφαλικό επεισόδιο».

«Η ανακάλυψη ότι το μυαλό δεν είναι μια μηχανή, όπως πιστεύαμε, αλλά ένα νευρο-πλαστικό όργανο με ικανότητα να αναπλάθεται στη διάρκεια του χρόνου, είναι ίσως η μεγαλύτερη ανακάλυψη στην κατανόηση του ανθρώπινου εγκεφάλου, τα τελευταία τετρακόσια χρόνια», σύμφωνα με τον Νόρμαν Ντόιντ, μέλος του τμήματος ερευνών στο Πανεπιστήμιο της Κολούμπια και συγγραφέα της μελέτης «The brain that changes itself».

Δεν είναι μάλιστα λίγοι οι μελετητές που πιστεύουν ότι βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας νέας επανάστασης σε ό,τι αφορά στον τομέα των ανακαλύψεων στην υγεία του εγκεφάλου, ανάλογη με εκείνη που συντελέστηκε στα ‘70s με την ανακάλυψη της αεροβικής γυμναστικής και των ευεργετικών αποτελεσμάτων της στον ανθρώπινο οργανισμό.

Δημιουργώντας δίκτυα
O Δαμιανός Σακκάς, καθηγητής Νευροχειρουργικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, εξηγεί: «Νευροπλαστικότητα ή απλώς πλαστικότητα είναι τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος επουλώνει τις βλάβες του. Ο Τζέραλντ Έντελμαν, ένας νομπελίστας νευροεπιστήμονας, είχε παρομοιάσει τον εγκέφαλο μας με ένα τροπικό δάσος. Όποιο δέντρο, όποιο δίκτυο δηλαδή, βρίσκει τροφή, γιγαντώνεται και η τροφή για τα εγκεφαλικά δίκτυα είναι η πληροφορία. Όποια δίκτυα παίρνουν σήμα από το περιβάλλον ενισχύονται και γίνονται περισσότερα».

Αυτό σημαίνει ότι αν εκμεταλλευτεί κανείς την ικανότητα του μυαλού να «μαθαίνει» και να αναπτύσσεται μέσα από τη μάθηση αυτή, μπορεί να το κρατήσει κοφτερό και νέο, παρά την αναπόφευκτη γνωστική έκπτωση (MCI) που επέρχεται με την ηλικία. Οι νευρώνες σε ένα ενήλικο μυαλό δεν σταματούν να αναπτύσσονται, αλλά δημιουργούν διαρκώς νέες συνάψεις και η εξάσκηση είναι ένας γενικά σίγουρος τρόπος να το κρατάμε σε εγρήγορση, σύμφωνα με τους ερευνητές.

Μέχρι σήμερα ξέραμε ότι αυτό το σύστημα νόησης για κάθε άνθρωπο γερνά μαζί με τον κάτοχο του.Όσο προχωρά η ηλικία, μπορεί κανείς να παρατηρήσει τα σημάδια του χρόνου στον εαυτό του. Από τα μαλλιά που γκριζάρουν μέχρι άλλες, λιγότερο εμφανείς, λεπτομέρειες. Καμιά φορά δυσκολευόμαστε να θυμηθούμε ονόματα («κόλλησε το μυαλό μου», λέμε όταν συμβαίνει αυτό) και δεν μπορούμε πια να εργαζόμαστε μέχρι πολύ αργά το βράδυ, όπως παλιότερα… H γνωστική εξασθένιση που σχετίζεται με την ηλικία ξεκινά συνήθως στην τέταρτη δεκαετία της ζωής μας.

«Δίκτυα. Αυτά ακριβώς είναι που καθορίζουν τον εγκέφαλο», συνεχίζει ο Δαμιανός Σακκάς. «Εκεί άλλωστε στηρίζεται και η ικανότητα κάποιου να μάθει να κάνει οτιδήποτε, από το να διαβάζει μέχρι να περπατάει σε τεντωμένο σκοινί!».

«Κανείς πρέπει να ασκείται διανοητικά και σωματικά, να έχει ενδιαφέροντα να βλέπει τα πράγματα θετικά, να μη μεγαλοποιεί κάθε αναποδιά… Δεν υπάρχει καλύτερη στάση ζωής για να παρατείνει την εγκεφαλική του νεότητα».

Τι τρέχει στο κεφάλι μας;
Το μυαλό του καθενός μας συνίσταται από δισεκατομμύρια νευρώνες, που βρίσκονται διαρκώς σε δράση. Κάθε φορά που ένας νευρώνας εξαπολύει μια μικροσκοπική ηλεκτρική εκκένωση, δημιουργείται αμέσως η ανάγκη να αναπληρώσει τις αποθήκες του σε ενέργεια για τον επόμενο σπινθήρα. Μικροσκοπικά αγγεία εξυφαίνουν τις δικές τους ζιγκ ζαγκ πορείες, σε ένα δαιδαλώδες δίκτυο, με αποστολή το delivery οξυγόνου και τροφής στους νευρώνες εκείνους που το χρειάζονται.

Ενώ συμβαίνουν αυτά, μερικές από αυτές τις συστοιχίες είναι άκρως απασχολημένες. Πεινασμένοι νευρώνες αναβοσβήνουν σε ένα τοπίο που θυμίζει επιστημονική φαντασία -αλλά δεν είναι. Είναι η εικόνα που θα βλέπατε να αποτυπώνει -θα λέγαμε- τις σκέψεις σας σε ένα fMRI scan (Λειτουργική Απεικόνιση Μαγνητικού Συντονισμού): ένα σκανάρισμα όπου με ραδιοκύματα ανιχνεύεται η ροή του αίματος που τροφοδοτεί τους νευρώνες στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Το μυαλό, όσο σκεφτόμαστε, διαβάζουμε βιβλία, ασκούμαστε ή το απασχολούμε με δραστηριότητες, από παρατηρήσεις πτηνών μέχρι μαθηματικά προβλήματα και από σταυρόλεξα μέχρι μαθήματα υποκριτικής, έχει την ικανότητα να αλλάζει τη δομή του, δημιουργώντας νέες συνάψεις μεταξύ των νευρώνων, μεταβάλλοντας την ανατομία και τη φυσιολογία του.

Έτσι μπορούμε να τον κρατήσουμε νέο. Ωστόσο, είναι δύσκολο να ξέρει κάποιος τι τρέχει μέσα το κεφάλι του. Είναι οι νευρώνες σε καλή κατάσταση ή έχουν αρχίσει να βγαίνουν σιγά σιγά στη σύνταξη; Υπάρχει φθορά στις ίνες της λευκής ύλης που συνδέει τις περιοχές του εγκεφάλου του; Και τι συμβαίνει, αλήθεια, με τους νευροδιαβιβαστές; Μπορούν ακόμη να κολυμπήσουν ακούραστα από νευρώνα σε νευρώνα ώστε να μπορούμε να θυμηθούμε από μνήμης τις τρεις τελευταίες αναπάντητες κλήσεις στο κινητό και να καλέσουμε αυτούς που μας αναζήτησαν χωρίς να χρειαστεί να το συμβουλευτούμε όταν πάμε στο γραφείο; Υπάρχει κάτι που μπορεί να κάνει κανείς για να αντιμετωπίσει τη γνωστική ομίχλη που επέρχεται με την ηλικία;

H απάντηση είναι ΝΑΙ
Κι αυτό επειδή, σύμφωνα με τον νευροεπιστήμονα Ανδρέα Ιωαννίδη -έως πρόσφατα διευθυντή του κορυφαίου διεθνώς εργαστηρίου μελέτης στον τομέα του, του Laboratory for Human Brain Dynamics του Ινστιτούτου Riken της Ιαπωνίας, ο οποίος έχει πλέον μεταφέρει την ομάδα του στη Λευκωσία- «η λειτουργία ανάπλασης του εγκεφάλου δεν έχει να κάνει μόνο με τη δημιουργία νέων νευρώνων, αλλά επίσης με τη δημιουργία νέων συνδέσεων και με την ισχυροποίηση των συνδέσμων και των συνάψεων που ήδη υπάρχουν».

Αυτό που χρειαζόμαστε είναι λίγη εγκεφαλική γυμναστική
O σύγχρονος άνδρας προσπαθεί, συχνά με αμφισβητήσιμη επιτυχία, να παραμείνει fit, ποτέ όμως δεν σκέφτεται ότι με τον ίδιο τρόπο πρέπει να κρατά σε υγιή φόρμα και το μυαλό του. «Ανάμεσα στις δραστηριότητες που ένας άνδρας 40 ετών θα μπορούσε να κάνει για να συντηρήσει ένα δυνατό και υγιές μυαλό τα επόμενα χρόνια», συμβουλεύει ο νευροεπιστήμονας Ανδρέας Παπανικολάου, «είναι το να ασκείται σωματικά, να έχει επαφές με νέες τεχνολογίες social media, twitter κ.λπ. συν την ενασχόληση και με άλλες νοητικές ασκήσεις, όπως για παράδειγμα η εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας ή η απόκτηση και η καλλιέργεια μιας δεξιότητας, οι οποίες είναι από πολλές πλευρές αποδοτικότερες από διάφορα εκπαιδευτικά παιχνίδια με υπολογιστές».

Το αρχαίο ρητό νους υγιής εν σώματι υγιή είναι πιο επίκαιρο από ποτέ, ο νους και το σώμα είναι αλληλένδετα. «Το σώμα είναι ένα σύστημα διαρκούς αλληλεπίδρασης», επισημαίνει ο Δαμιανός Σακκάς. «Όταν, λόγου χάριν, ένας ασθενής με Πάρκινσον καταφέρνει να περπατάει καλύτερα χάρη σε μια ηλεκτρονική συσκευή, βελτιώνεται και η γνωσιακή του κατάσταση. Και το αντίστροφο: Όταν ένα σώμα είναι μαγκωμένο από μια νόσο, τότε και ο εγκέφαλος αρχίζει σιγά σιγά να μη λειτουργεί καλά».

Μια υγιής καρδιά αποτελεί σημαντική στήριξη για το μυαλό. Οι άνθρωποι που βρίσκονται σε πολύ καλή φυσική κατάσταση έχουν την τάση να υποφέρουν λιγότερο από τα αποτελέσματα της γήρανσης του εγκεφάλου. 0 λόγος είναι ότι μπορούν να τροφοδοτούν με περισσότερο αίμα τον εγκέφαλο τους, γεγονός το οποίο προστατεύει τη λευκή ύλη από τη φθορά. Ως αποτέλεσμα, οι γυμνασμένοι και σε καλή φυσική κατάσταση άνθρωποι συντηρούν τους εγκεφαλικούς δεσμούς των δικτύων τους, εξασφαλίζοντας την καλύτερη λειτουργία του μυαλού τους.

Οι αρχάριοι θα έπρεπε να αρχίσετε να γυμνάζεστε περισσότερο. Αργότερα, θα μπορούσατε ακόμη και να παρακολουθήσετε κάποια μαθήματα μαθηματικών, στατιστικής ανάλυσης ή πνευματικές ασκήσεις συσχετισμών, που θα σας βοηθήσουν να αναδιοργανώσετε το μυαλό σας. Πότε ήταν η τελευταία φορά που αποπειραθήκατε να μάθετε μια ξένη γλώσσα; Εκείνα τα ισπανικά που είχατε αφήσει στην άκρη ίσως μπορούν να αποτελέσουν για σας μια νέα αρχή!

Σήμερα, ο περισσότερος κόσμος πιστεύει ότι οι νευρώνες του μυαλού του είναι εκείνοι που η μοίρα και η φύση επέλεξαν γι’ αυτόν. Πρόκειται βέβαια για μια ανακουφιστική άποψη που παραιτείται από κάθε ευθύνη. Στην πορεία, όμως, ανακαλύπτει κανείς ότι υπάρχουν τρόποι για να κρατήσει το μυαλό του σε φόρμα.

«Όσο πιο πολύ ασκείται κανείς -χωρίς να φτάνει στην υπερβολή, διανοητικά και σωματικά- όσο πιο πολύ προσπαθεί να συντηρεί ενδιαφέροντα, να βλέπει τη ζωή με θετικό τρόπο, να μην είναι μεμψίμοιρος ή να μεγαλοποιεί κάθε αναποδιά, τόσο περισσότερο έχει θετικό πνεύμα», προσθέτει ο Δαμιανός Σακκάς.

«Αυτά αποτελούν την καλύτερη στάση ζωής, ώστε να παρατείνει την εγκεφαλική του νεότητα» γνώμη με την οποία συμφωνεί και ο Ανδρέας Ιωαννίδης: «Η νοητική άσκηση ενεργοποιεί τα νευρωνικά δίκτυα, διατηρώντας τα σε καλή κατάσταση, χωρίς άσκηση θα χαλαρώσουν, θα αδυνατίσουν και τελικά θα εξαφανιστούν. Ωστόσο αυτό που κάνει τη διαφορά είναι συνολικά η ζωή του ανθρώπου. Αν όλα όσα κάνει συνδέονται μεταξύ τους και έχουν κάποιο νόημα».

Τεστάροντας το μυαλό
Πόσο δυσκολεύεστε να λύσετε μια μαθηματική εξίσωση για να βοηθήσετε το παιδί σας στην Άλγεβρα; Μπορείτε να θυμηθείτε ατόφιους μερικούς στίχους από ένα ποίημα του Ελύτη; Τα τελευταία χρόνια, η επιστήμη έχει καταδείξει πως οι περιπλανώμενες σκέψεις, αυτές που έχει επικρατήσει να τις αποκαλούμε «σκόρπιες», μαρτυρούν πολλά για τον τρόπο που γερνά ένας εγκέφαλος. Σύμφωνα με τους ερευνητές, στη διάρκεια του ύπνου, ορισμένα μέρη του εγκεφάλου μας εργάζονται και μάλιστα ακατάπαυστα. Το αξιοθαύμαστο αυτό δίκτυο μας δίνει μια ιδέα για το ποιοι είμαστε, για το παρελθόν και το μέλλον μας.Όσο γερνάμε, όμως, το δίκτυο αυτό περιορίζεται. Αν σκανάραμε το μυαλό ενός ενήλικα 25 ετών και του ίδιου ανθρώπου ύστερα από είκοσι χρόνια, σε ηλικία 45 ετών, θα διαπιστώναμε προφανείς διαφορές.

«Μπορεί ο εγκέφαλος ενός σαραντάρη να παρουσιάζει κάποιο βαθμό συρρίκνωσης», απαντά ο Δαμιανός Σακκάς. «Το ότι όμως δεν έχει τον αρχικό όγκο με εκείνον που είχε νεότερος, δεν σημαίνει τίποτα και θα σας εξηγήσω γιατί. Όταν διενεργούμε λειτουργικό fMRI scan, δίνουμε “καθήκοντα” (tasks), στον εξεταζόμενο. Έτσι, αν και δομικά ο εγκέφαλος ενός σαραντάρη είναι κάπως πιο συρρικνωμένος από αυτόν ενός νεότερου άνδρα, στο “καθήκον” το στόχο δηλαδή τον οποίο θα κληθεί να φέρει εις πέρας, μπορεί να απαντήσει με πολύ πιο πλούσιο τρόπο, διότι έχει εμπειρία, ενεργοποιεί πιο πολλά δίκτυα κ.λπ.

H ίδια ερώτηση, σε έναν άνδρα 25 ετών, μπορεί να μην ενεργοποιεί τέτοιο πλήθος απαντήσεων και περιοχών του εγκεφάλου. Σκεφτείτε έναν 60χρονο και έναν 25άχρονο δικηγόρο. Για ποιον από τους δύο μπορεί μια ερώτηση να σημαίνει περισσότερα πράγματα, με βάση την εμπειρία του;». H συρρίκνωση, λοιπόν, είναι ορατή και αυτό συνιστά μια απολύτως φυσιολογική εξέλιξη. Το ανθρώπινο μυαλό συρρικνώνεται κατά 0,2% ετησίως, ξεκινώντας από την ηλικία των είκοσι ετών.

Τι γίνεται όμως με τη μνήμη; 
Υπάρχει ένα συγκεκριμένο δίκτυο νευρώνων που ενεργοποιείται όταν επιτυγχάνουμε να θυμηθούμε κάτι. Το δίκτυο αυτό απαρτίζεται από μεμονωμένα σύνολα, διασκορπισμένα από το πίσω μέρος του κεφαλιού μέχρι εμπρός. Μπορούν να εργάζονται σε συνδυασμούς, συγκεντρώνοντας αναμνήσεις, καθώς συνδέονται από νήματα γνωστά ως «λευκή ύλη», η οποία συνδέει δύο περιοχές του εγκεφάλου ακριβώς όπως τα κομπιούτερ συνδέονται με οπτικές ίνες και καλώδια μετάδοσης δεδομένων.

Οι έρευνες στο εργαστήριο του Ράντι Μπάκνερ PhD, νευροετηστήμονα στο Χάρβαρντ, έδειξαν μάλιστα ότι οι νευρώνες της μνήμης φωτίζονται όχι μόνο όταν ανακαλούμε κάτι από τη δεξαμενή των αναμνήσεων, αλλά περισσότερο όταν τη χρησιμοποιούμε για να φτιάξουμε «μοντέλα», σχεδιάζοντας κάτι για το μέλλον. Είμαστε κάτι σαν κινούμενες μηχανές πρόληψης.

Το ίδιο network μνημονικού εμφανίζεται φωτεινό και σε πειράματα όπου ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να προσπαθήσουν να μη σκεφτούν τίποτα απολύτως. Σύμφωνα με τους μελετητές, είναι το δίκτυο που χρησιμοποιούμε για να σκεφτόμαστε τον ίδιο μας τον εαυτό, ένα δίκτυο που οι επιστήμονες το ονόμασαν default network –προεπιλεγμένο / προκαθορισμένο δίκτυο δηλαδή, το οποίο, ακριβώς όπως σε έναν υπολογιστή, παραμένει ενεργό ακόμη κι όταν δεν κάνουμε ή δεν σκεφτόμαστε τίποτα.

H αδιάκοπη αυτή λειτουργία του λανθάνοντος δικτύου του εγκεφάλου κοστίζει στον ανθρώπινο οργανισμό τόσο υπερβολικά σε μεταβολισμό, ώστε δεν μπορεί παρά να σημαίνει ότι το δίκτυο αυτό επιτελεί κάτι ιδιαζόντως σημαντικό! Συμφωνά με τον Μπάκνερ, η συγκεκριμένη εγκεφαλική λειτουργία είναι «ένας από τους παράγοντες που επέτρεψαν στο είδος μας να αναπτυχθεί τόσο». Έχουμε μια ανεξάντλητη και διαρκή δυνατότητα να εξετάζουμε εναλλακτικές σε οτιδήποτε συμβαίνει γύρω μας, σε ακαριαίο χρόνο. Είναι σαν να είμαστε συσκευές διαρκώς στο ON -το πρόβλημα είναι ότι δεν διαθέτουμε πλήκτρο OFF.

H ανασυγκρότηση της μνήμης
H μνήμη είναι από τα πρώτα εγκεφαλικά δεδομένα, η ανθρώπινη data που χάνουμε μεγαλώνοντας. Σύμφωνα με το Scientific American, τουλάχιστον 30 εκατομμύρια άνθρωποι στον πολιτισμένο δυτικό κόσμο νοσούν σήμερα από τη μάστιγα του Αλτσχάιμερ, με 160.000 από αυτούς να υπολογίζονται οι πάσχοντες στην Ελλάδα. Αριθμός που αναμένεται να τετραπλασιαστεί μέχρι το 2050, οπότε υπολογίζεται ότι ένας στους 85 ανθρώπους σε όλο τον πλανήτη θα ζει με τη νόσο.

Μπορεί, εξετάζοντας έναν εγκέφαλο, αυτός να δείχνει σε καλή κατάσταση, αλλά οι περιοχές να μη συνεργάζονται απαραίτητα μεταξύ τους -είναι αξιοθαύμαστο, αλλά το μυαλό έχει την ικανότητα να επανασυνδέει αυτά τα δίκτυα, αποκαθιστώντας τις λειτουργίες του. Κατά συνέπεια, δεν είναι ανέφικτο το να μπορεί να «εκπαιδευτεί» ώστε να λειτουργεί με περισσότερη αποτελεσματικότητα, παρά τη φυσιολογική συρρίκνωση και τον περιορισμό. Σημαντικές πρόσφατες ενδείξεις θέλουν ένα κοφτερό μυαλό να έχει να κάνει περισσότερο με το πώς συνδέονται μεταξύ τους οι περιοχές του εγκεφάλου σε κυκλώματα, παρά με το πόσο άρτια μπορεί να δουλεύει κάθε επιμέρους περιοχή.

«Κάτι τόσο πολύπλοκο όσο ο εγκέφαλος επιτελεί κάποιες συγκεκριμένες λειτουργίες. Κάθε τομέας του έχει συγκεκριμένα καθήκοντα. Όταν όμως ο οργανισμός αρχίζει να εξασθενεί, αναγκαστικά επιστρατεύονται περισσότερες περιοχές» λέει ο Ανδρέας Ιωαννίδης.

Μια ζωή, κατά τη διάρκεια της οποίας κάποιος μαθαίνει ή εξασκεί το μυαλό του θέτοντας διαρκώς καινούργιες προκλήσεις ώστε να αναπτύσσει τις ικανότητες του, να κατανοεί νέες ιδέες ή τεχνολογίες κ.ο.κ., ενισχύει την ευπροσαρμοστικότητα του εγκεφάλου του, κρατώντας τον ζωντανό και πάντοτε σε εγρήγορση.

Άρα μην έχετε αυταπάτες. Ένας άνδρας 40 ετών, με το να παρακολουθεί μαθήματα στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο, λόγου χάριν, ή να απομνημονεύει απίστευτο αριθμό πληροφοριών για να συμπληρώνει δελτία ΠΡΟ-ΠΟ(!), καταπολεμά τη γήρανση του μυαλού του πολύ πιο αποτελεσματικά από κάποιον που αιχμαλωτίζεται στη ρουτίνα ή παρακολουθεί ακατάπαυστα τηλεόραση.

Είναι λάθος να ξοδεύει κανείς το χρόνο, ή τα χρόνια του, ως μεσήλικας, αναπαράγοντας κάποιες ήδη αποκτηθείσες κλίσεις, επιδεξιότητες ή ικανότητες. Με αυτό τον τρόπο δεν επιδεικνύει πια την ίδια προσοχή που επιδείκνυε, για παράδειγμα, ως μαθητής ή ως φοιτητής, όταν δηλαδή βρισκόταν σε διαρκή διαδικασία μάθησης. Άρα το κλειδί είναι να απασχολείς, να δεσμεύεις το μυαλό σου σε δραστηριότητες εκμάθησης που απαιτούν απερίσπαστη προσοχή και προσήλωση στη λεπτομέρεια.

Τα επόμενα χρόνια επιφυλάσσουν ραγδαίες αλλαγές σε αυτά που έως σήμερα θεωρούμε δεδομένα για την εγκεφαλική δραστηριότητα. Τόσο στον τομέα της διάγνωσης, όσο και στον τρόπο θεραπείας και αντιμετώπισης των συνεπειών της εγκεφαλικής γήρανσης. Τα scans fMRI, τα οποία χαρτογραφούν τα νευρωνικά δίκτυα και τα PET scans που μπορούν να καταδείξουν τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσονται στον εγκέφαλο οι αμυλοειδείς πλάκες που σχετίζονται με την εμφάνιση του Αλτσχάιμερ, θα γίνουν ακόμη πιο διαδεδομένα στο μέλλον και όχι μόνο για ασθενείς με προβλήματα μνήμης.

Ηθικά διλλήματα
Υπάρχουν έρευνες για φάρμακα για την θεραπεία της γήρανσης και τα οποία κάποτε θα πάρουν άδεια κυκλοφορίας από τον Αμερικανικό Οργανισμό Φαρμάκων (FDA). Εδώ όμως εγείρεται και ένα ζήτημα ηθικής -για την ακρίβεια, «νευροηθικής»: Πολλοί ανάμεσα μας και ειδικά όσοι ασκούν πνευματική εργασία, αγωνιούν από τώρα για το αν θα εξακολουθούν να είναι αξιόμαχοι στο πέρασμα του χρόνου, θα μπορεί ο εργοδότης σου να σε απολύσει όταν φτάνεις τα 50, προτιμώντας έναν νεότερο από σένα; Ή μήπως θα φτιαχτούν brain drugs που θα μπορούν να σε κρατήσουν στην πρώτη γραμμή του ανταγωνισμού και της παραγωγικότητας;

Θα μπορέσουμε στο μέλλον να βελτιώσουμε τη μνήμη του φυσιολογικού ατόμου, όπως βελτιώνουμε επιδόσεις των αθλητών με στεροειδή; Θα κατορθώσουμε να … αναβάλλουμε για αρκετό χρονικό διάστημα το φυσιολογικά ερχόμενο γήρας; «Πιθανώς», απαντά ο Ανδρέας Παπανικολάου, «το ελιξίριο όμως δεν έχει βρεθεί ακόμα, παρόλο που κυκλοφορούν διάφορες φήμες για την εμφάνιση του».

«Υπάρχουν τεράστια ηθικά διλήμματα μπροστά μας αυτήν τη στιγμή», συμπληρώνει ο Ανδρέας Ιωαννίδης. «Η συνείδηση είναι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, αποτελώντας τεράστιο ηθικό, αλλά και νομικό ζήτημα. Υπάρχει αυτό που λέμε ελεύθερη βούληση ή η δράση και η συμπεριφορά ενός ατόμου εξαρτώνται από εγκεφαλικές συνθήκες;».

«Θεωρώ αναπόφευκτο ότι η πρόοδος των επιστημών θα μας κάνει να αναθεωρήσουμε όσα ξέραμε ως σήμερα για τα ανθρώπινα κίνητρα, καθώς και πολλές παραδοχές μας για τα πάντα, από την ψυχολογία των μαζών μέχρι τη διαφήμιση και το Δίκαιο», προσθέτει ο Δαμιανός Σακκάς. «Η έννοια της ελεύθερης βούλησης, που θα πρέπει να επιβεβαιώνεται κατά την τέλεση ενός εγκλήματος -και συχνά γίνεται αντικείμενο εκτιμήσεων- θα μπορεί ενδεχομένως να ελεγχθεί ιατρικά στον εγκέφαλο. Όλα αυτά εντάσσονται στο ευρύτερο πεδίο της Νευροφιλοσοφίας».

Πιθανότατα στο εγγύς μέλλον να εμφανιστούν φάρμακα που να βελτιώνουν τις φυσιολογικές μας νοητικές επιδόσεις. Είτε πρόκειται για φαρμακευτικό ντόπινγκ είτε όχι, θα πρέπει να παραδεχτούμε πως οτιδήποτε προσθέτουμε στο σώμα μας αλλοιώνει τη χημική του σύσταση. Έτσι, για κάποιους, δεν έχει διαφορά αν για να διεγείρουν το μυαλό τους θα πάρουν φαρμακευτικά σκευάσματα ή θα πιουν μια κούπα δυνατού καφέ. Μέχρι όμως να γίνει αυτό, εμείς ας ακολουθήσουμε τον παλιό, καλό τρόπο.