Όταν όλα σε απογοητεύουν... είναι καλό σημάδι!

Πρώτα πρέπει να απογοητευτείς αρκετά, να μη σου κάθεται αυτός ο κόσμος, να έχεις καταλάβει ότι δεν έχει τίποτα ουσιαστικό να σου προσφέρει.

Όμως, χωρίς να κάνεις το μοιραίο λάθος που κάνουν οι περισσότεροι και ν’ αρχίσεις να κατηγορείς δεξιά και αριστερά… την κοινωνία (λες και υπάρχει ως οντότητα), τους πολιτικούς, τους γονείς και δασκάλους σου, το παρελθόν, τις τροφές, το περιβάλλον, τις πόλεις, και άλλες τόσες αφηρημένες έννοιες που είναι εξίσου δημιουργήματα του νου.

Γιατί, αν το κάνεις αυτό, απλά ψάχνεις κάποιες καλές δικαιολογίες, για να παραμείνεις, εκεί ακριβώς που βρίσκεσαι: θύμα, που δεν διαφέρει από κανένα άλλο.

Έχουμε ο καθένας μας διάφορους τρόπους και λόγους για να απογοητευόμαστε. Όμως χαίρομαι που τελευταία (τις τελευταίες δεκαετίες) όλο και περισσότερα παιδιά δεν περιμένουν να ζήσουν τα δυο τρίτα της ζωής τους για να συνειδητοποιήσουν ότι κάτι δεν πάει καλά, ότι τίποτα δεν έχει νόημα… κι ας μην τα έχουν ζήσει όλα! (Άλλη μια παρανόηση των προηγούμενων γενιών).

Μετά, μετά ξεκινάνε τα «δύσκολα»… όμως το να παραμένεις σε ένα δήθεν, ένα ψέμα, σε μια σπατάλη χρόνου, ενέργειας και ζωής, είναι απείρως πιο δύσκολο και πιο επίπονο.

Γιατί μετά, χρειάζεται να πας ακριβώς εκεί που κανείς δεν θα σου πει να πάς να κοιτάξεις. Μέσα σου! Ακόμα και αν σου το πουν (είναι η νέα μόδα), δεν θα ξέρεις πώς, πού πότε. Γιατί αυτός ο σύγχρονος κόσμος είναι γεμάτος συστήματα, προγράμματα, αντι-προγράμματα, όπως τα αντιβιοτικά του υπολογιστή σου, που τα σχεδιάζουν οι ίδιοι που σχεδιάζουν και πουλούν τα προγράμματα.

Θα πρέπει όμως να βρεις το πώς, γιατί δεν υπάρχει πουθενά αλλού να πας. Το πρώτο βήμα είναι να γίνεις ενεργός παρατηρητής, των πάντων: των σκέψεών σου, των συναισθημάτων σου, του σώματός σου, των λογων σου, των άλλων, της φύσης, του χρόνου κλπ… Και αυτό αποτελεί «δουλειά» από μόνη της… Που ολόκληρη η δομή της κοινωνίας και της ζωής σου, θα σε αποτρέψουν να το πετύχεις.

Όταν αρχίσεις όμως να κατακατάς την παρατήρηση, αφού καταλάβεις αρχικά τι είναι (γιατί σίγουρα έχεις απόψεις που δεν ανταποκρίνονται σε αυτό που ΕΙΝΑΙ), τότε αρχίζουν τα ωραία, οι αποκαλύψεις, η αυτάρκεια, η ελευθερία από τα δεσμά του προγραμματισμού σου... τότε ξεκινούν οι διάλογοι με τη Ζωή, με Άλλους, με Εσένα...

Πριν από την απογοήτευση... δεν ξεβολευόμαστε από την άγνοιά μας...

Όταν πέφτουν τα βάθρα

Μερικές φορές, δεν χρειάζονται πολλά πολλά... χρειάζεται να σκεφτόμαστε αργά, βιωματικά... αληθινά. 

Όσο πιο ψηλά βάζεις κάποιον
Τόσο πιο μεγάλη η πτώση
Με αλυσιδωτά γκρεμίσματα
Όταν πέσεια από το βάθρο,
αναγκαστικά.

Αλλά και πάλι ...
Ακούς κάποιον που δεν έχεις ο ίδιος ανεβάσει;
Και όταν ακούς,
Αυτό σημαίνει ότι είναι σωστός ή δίκαιος;
Ή ότι εσύ, μέσα από αυτόν
Εκφράζεις την ανεκδήλωτη ανάγκη και θέασή σου;

Όσο οι πεποιθήσεις μας είναι αντιφατικές, μονοεστιακές,
Τόσο θα δημιουργούμε αποδιοπομπαίους τράγους,
Ψεύτικους θεούς, διαβόλους
Και θα κοιτάμε, αποπλανημένοι χρήστες,
Δημιουργοί κόσμων, ασυνείδητοι.

Οι ψεύτικοι κόσμοι του εγώ
Που δημιουργεί εχθρούς και συμμάχους
Με την ίδια άνεση και ευκολία,
Για να δικαιολογεί την ύπαρξή του.

Αποπλανημένο,
Από τους πολλούς καθρέφτες
Αδυνατεί να δει τον εαυτό του
Παρά μόνο μέσα από είδωλα
Που αυτό κατασκευάζει.

Γιατί αν σπάσουν οι καθρέφτες,
Αν πέσουν τα βάθρα,
Αν γκρεμίσει τα είδωλα,
Αν πάψει να κρύβεται,
Θα γίνει Άνθρωπος!

Οι ευτυχισμένοι άνθρωποι ποτέ δεν σχολιάζουν τους άλλους

Αντί να ασχολείστε με την κριτική των άλλων ή τον σχολιασμό των άλλων, αφιερώστε το χρόνο σας βελτιώνοντας τον εαυτό σας και τον περίγυρό σας.

 

Το άτομο που αφιερώνει χρόνο για να βελτιώσει τον εαυτό του δεν έχει χρόνο για να σχολιάσει τους άλλους.

 

Στη ζωή υπάρχουν ορισμένα πράγματα που είναι πολύ εξαντλητικά όπως το να ακούμε κάποιον να σχολιάζει διαρκώς τους άλλους. Όχι μόνο δεν μας αφήνει να ζήσουμε ελεύθεροι αλλά μας φυλακίζει σε μια παγίδα αρνητικής συμπεριφοράς και μας κάνει να αισθανόμαστε άσχημα.

 

Οι πράξεις και τα λόγια των αδιάκριτων θα σας κουράσουν και θα καταστρέψουν το μυαλό σας.

 

Όταν λοιπόν αντιμετωπίζετε μια τέτοια κατάσταση έχετε δυο επιλογές: να απομακρυνθείτε ή να προσπαθήσετε να τους βοηθήσετε. Δεν υπάρχουν πιο συναισθηματικά και ζωτικά αδύναμοι άνθρωποι από εκείνους που αφιερώνουν το χρόνο τους σχολιάζοντας τους άλλους.

 

Με αυτή την έννοια, δεν υπάρχει κάτι πολυτιμότερο από μια ήρεμη ζωή και γι’ αυτό το λόγο θα πρέπει πάντα να προστατεύετε το φυσικό και ψυχολογικό σας χώρο. Η καρδιά σας δεν πρέπει να επηρεάζεται από καμία μη δημιουργική κριτική. Οι λέξεις πονούν μόνο όταν προέρχονται από άτομα που είναι σημαντικά για μας και ανάλογα με το τι και πώς θα το πουν.

 

«Αυτά που λένε οι άλλοι για σας είναι η δική τους πραγματικότητα και όχι η δική σας. Ξέρουν το όνομά σας άλλα όχι και την ιστορία σας. Δεν έχουν ζήσει αυτά που έχετε ζήσει εσείς και δεν έχουν βρεθεί ποτέ στη θέση σας. Το μόνο που ξέρουν για σας είναι αυτά που τους έχετε πει ή ό,τι διαισθάνονται αλλά στην ουσία δεν ξέρουν τι έχετε περάσει.»

 

Ορισμένοι άνθρωποι, οι λεγόμενοι «καλοθελητές» ή αυτοί που χωρίς να θέλουν να σας επικρίνουν, λένε τη γνώμη τους σε κάθε περίπτωση χωρίς να τους το ζητήσετε. Στόχος τους με αυτή την έμμεση κριτική που ασκούν είναι να κάνουν κακό, να περιφρονήσουν κάποιον ή κάτι και να απολαύσουν τις ανησυχίες των άλλων.

 

Στην πραγματικότητα, άνθρωποι σαν αυτούς έχουν τόσο χαμηλή αυτοεκτίμηση που δεν μπορούν να αποδεχτούν τον εαυτό τους ή τους άλλους. Αυτό εξηγεί το λόγο για τον οποίο κρίνουν και βάζουν ταμπέλες στους άλλους καθώς μόνο αυτό αντικατοπτρίζει τι πραγματικά αισθάνονται. Αυτό δείχνει πώς προστατεύουν τις δικές τους συναισθηματικές μάχες εις βάρος των άλλων.

 

Ακόμη και αν πιστεύουμε ότι μπορούμε να διαβάσουμε τις σκέψεις των άλλων, δεν μπορούμε. Είναι πολύ δύσκολο να κατανοήσει κάποιος τι σκέφτεστε πόσο μάλλον τη ζωή, τα αισθήματα ή τα προβλήματά σας.

 

Επομένως, δεν χρειάζεται να δίνετε τόση σημασία σε αυτά που λένε οι άλλοι για σας. Οι λέξεις τους προέρχονται από μια απατηλή πραγματικότητα που έχουν δημιουργήσει μέσα στο μυαλό τους, προσπαθώντας να μάθουν τα πάντα.

 

«Οι πιο δυστυχισμένοι άνθρωποι σε αυτό τον κόσμο είναι εκείνοι που ανησυχούν υπερβολικά πολύ για το τι σκέφτονται οι άλλοι».

 

Να είστε δυνατοί όταν αντιμετωπίζετε την κριτική των άλλων.

«Χρησιμοποίησα κάθε πέτρα που έριξαν πάνω μου για να αντλήσω τη δύναμή μου» Elvira Sastre.

 

Αν σκέφτεστε συνέχεια τον τρόπο με τον οποίο σας σχολιάζουν οι άλλοι, βλάπτετε την ευεξία και τη συναισθηματική ισορροπία σας. Γι’ αυτό το λόγο είναι καλύτερο να αφιερώνετε το χρόνο σας για να βελτιώσετε τον εαυτό σας και τον περίγυρό σας.

 

Η δουλειά σας δεν είναι να κρίνετε τους άλλους ή να δέχεστε κριτικές αλλά να νοιάζεστε για το πώς μπορείτε να διορθώσετε τα δικά σας λάθη μέχρι να φτάσετε σε ένα μεγαλύτερο επίπεδο ευεξίας. Αν ασχοληθείτε με τον εαυτό σας, θα βγείτε κερδισμένοι και θα αποκτήσετε ειλικρίνεια, σεβασμό, ταπεινότητα, γενναιοδωρία και τιμή.

 

Δεν μπορείτε να είστε τέλειοι αλλά είναι σημαντικό να διατηρείτε μια στάση συνεχούς βελτίωσης του εαυτού σας. Αυτό θα σας προσφέρει τη δυνατότητα να ζείτε τη ζωή χωρίς υποχωρήσεις, χωρίς εκβιασμούς και χωρίς να εξαρτάστε συναισθηματικά από τους άλλους.

 

Θεραπεύστε τα κομμάτια που έχουν υποστεί ζημιά.

«Μη δίνετε σημασία στα πράγματα που κάνουν ή έχουν σταματήσει να κάνουν οι άλλοι. Δώστε προσοχή σε αυτά που κάνετε ή έχετε σταματήσει να κάνετε εσείς» Βούδας.

 

Για να μπορέσουμε να θεραπεύσουμε τις συναισθηματικές πληγές που προκαλούν οι κριτικές, θα πρέπει πρώτα να κατανοήσετε ότι ο καθένας είναι μοναδικός και ξεχωριστός. Έχοντας αυτό υπόψη μας, το επόμενο πράγμα που θα πρέπει να κάνουμε είναι να αισθανόμαστε και να σκεφτόμαστε χωρίς να μας ενδιαφέρει η γνώμη των άλλων.

 

Άλλοι άνθρωποι είναι εκείνοι που κρίνουν και σχολιάζουν, όχι εσείς. Η μη δημιουργική κριτική φέρει το συναισθηματικό κενό που υπάρχει μέσα στο άτομο που έχει ασκήσει αυτή την κριτική. Συνεπώς, αν αυτό το άτομο δεν σας αφήνει να αναπτυχθείτε συναισθηματικά τότε καλό είναι να απομακρυνθείτε από αυτό.

 

Αλλά πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τη συναισθηματική βλάβη που προκαλεί η κριτική; Ας σκεφτούμε λίγο τα εξής:

• Δίνοντας σημασία σε αυτά που σκέφτονται ή λένε οι άλλοι για μας,καταλήγουμε να γινόμαστε κάποιοι που δεν είμαστε. Ικανοποιώντας τους άλλους θα χάσετε την ταυτότητά σας το οποίο φυσικά δεν είναι καθόλου υγιές.
• Είστε καλή μητέρα; Είστε πετυχημένοι; Έξυπνοι, καλοί στη δουλειά σας; Είστε άνθρωποι συμπαθείς; Πρέπει να συνειδητοποιήσετε πόση ενέργεια σπαταλάτε όταν ανησυχείτε για το πώς σκέφτονται οι άλλοι για σας.
• Αν και μερικές φορές μπορεί να αισθάνεστε ότι όλοι ασχολούνται μαζί σας, η αλήθεια είναι πως ό,τι κάνετε ή έχετε σταματήσει να κάνετε δεν έχει και τόση σημασία γι’ αυτούς. Οι άλλοι άνθρωποι σας σκέφτονται πολύ λιγότερο απ’ ό,τι νομίζετε.
• Ανεξάρτητα από το τι κάνετε ή πώς το κάνετε, πάντα θα υπάρχει κάποιος να το σχολιάσει ή να το κατακρίνει. Προσπαθήστε να ζείτε και να ενεργείτε όπως σας βολεύει. Να είστε φυσικοί και να ξέρετε ότι ο μόνος τρόπος για να νιώθετε όμορφα με τον εαυτό σας είναι να κάνετε κάθε στιγμή αυτό που αισθάνεστε.

«Μην περιμένετε οι άλλοι να κατανοήσουν το δρόμο σας και ειδικά αν δεν τον έχουν πορευτεί ποτέ».

Ο Θησέας, ο Κένταυρος Ευρυτίωνας, και η Ιπποδάμεια

Στην πλατεία Βικτωρίας, υπάρχει ένα γλυπτό ο οποίο απεικονίζει την μάχη του Θησέα, του Κένταυρου Ευρυτίωνα, και της Ιπποδάμειας. Το γλυπτό κοσμούσε τη πλατεία Συντάγματος για αρκετά χρόνια μέχρι το 1938, στην συνέχεια μετακινήθηκε στην στη πλατεία Βικτωρίας. Μάλλον κρίθηκε πως ταίριαζε στην κεντρικότερη πλατεία της χώρας...

Τι και εάν ο Θησέας θεμελίωσε το μεγαλείο των Αθηνών ενώνοντας τους δήμους της Αττικής(για αυτό τον λόγο λέμε «Αι Αθήναι»). Την ανάμνηση αυτή εόρταζαν οι Αθηναίοι στις 16 Εκατομβαιώνος με τα «Συνοίκια» ή «Συνοικέσια».

Το γλυπτό απεικονίζει σύμφωνα με το μύθο, τον ήρωα των Αθηνών Θησέα να σώζει την πανέμορφη Ιπποδάμεια, σύζυγο του βασιλιά των Λαπιθών Πειρίθου, από το μεθυσμένο Κένταυρο Ευρυτίωνα*.

Ο Κένταυρος έχει ανασηκωθεί στα πίσω του πόδια, με το αριστερό του χέρι σφίγγει την απελπισμένη Ιπποδάμεια και με το δεξιό κρατάει μία πέτρα, με την οποία προσπαθεί να χτυπήσει το Θησέα.

Ο Θησέας προσπαθεί να τον ρίξει, κρατώντας με το αριστερό του χέρι το πόδι του Κενταύρου, τραβώντας τον ταυτόχρονα με το δεξί χέρι από τα μαλλιά. Το μέγεθος του Κενταύρου αντισταθμίζεται από τη ρώμη του ήρωα Θησέα. Πεσμένη στο έδαφος μία ακόλουθος της Ιπποδάμειας παρακολουθεί ανήμπορη τη σκηνή.

Το γλυπτό φιλοτεχνήθηκε στο Βερολίνο το 1906 από το Γερμανό γλύπτη Γιοχάνες Πφουλ (Johannes Pfuhl, 1846 - 1914), από γαλβανισμένο μπρούντζο σε εργοστάσιο της Γερμανίας, και το 1927 δωρίθηκε στον Δήμο Αθηναίων. Θεωρείται ένα από τα σπάνια έργα, καθώς δεν υπάρχει άλλο αντίστοιχου μεγέθους, κατασκευασμένο με την ίδια μέθοδο (γαλβανισμένος μπρούντζος).
----------------------
(*) Ο Πειρίθους, Βασιλιάς των Λαπιθών και ετεροθαλής αδερφός των Κενταύρων κάλεσε τον Ευρυτίωνα, έναν Κένταυρο στο γάμο του με την Ιπποδάμεια. Ο Ευρυτίωνας -όπως και οι υπόλοιποι Κένταυροι- φημιζόταν για την ανάρμοστη συμπεριφορά του. Στο γάμο του Πειρίθους, ο Ευρυτίωνας μέθυσε με συνέπεια να παρεκτραπεί και να επιχειρήσει να απαγάγει την όμορφη Ιπποδάμεια.

Οι Λαπίθες εξοργίστηκαν με την ασέβεια που έδειξε ο καλεσμένος στον γάμο του βασιλιά τους. Του έκοψαν τα αυτιά και τη μύτη και τον διέταξαν να φύγει από γλέντι. Όταν οι Κένταυροι πληροφορήθηκαν την πράξη των Λαπιθών, τους επιτέθηκαν. Τα βίαια πλάσματα ρίχτηκαν στην μάχη με πέτρες και κορμούς δέντρων.

Αν και οι Κένταυροι υπερίσχυαν σε δύναμη δεν κατάφεραν να αντιμετωπίσουν τους Λαπίθες, οι οποίοι είχαν με το μέρος τους ένα ισχυρό όπλο, τον Θησέα. Ο Θησέας ήταν καλεσμένος στον γάμο και αδελφικός φίλος του γαμπρού. Οι Λαπίθες κυνήγησαν και έδιωξαν, όσους Κενταύρους επέζησαν, μακριά από το Πήλιο....

Τα Χριστούγεννα και ο ψυχισμός του παιδιού: Πώς το επηρεάζουν τα έθιμα

Τα Χριστούγεννα ήρθαν, τα σπίτια είναι στολισμένα με όμορφα δέντρα και φωτάκια και τα παιδιά περιμένουν με αγωνία τα δώρα τους από τον Άγιο Βασίλη. Πολλοί γονείς επιλέγουν να μεταφέρουν στα παιδιά τους την ιστορία με τον Άγιο Βασίλη που φέρνει τα δώρα στα παιδιά την Πρωτοχρονιά, ενώ άλλοι πιστεύουν ότι το καλύτερο θα είναι να λένε από την αρχή στα παιδιά ότι Άγιος Βασίλης δεν υπάρχουν και τα δώρα τα φέρνουν οι γονείς. Τι όμως είναι πιο καλό να λέμε στα παιδιά;

Τα παραμύθια παίζουν πολύ καθοριστικό ρόλο στο μεγάλωμα και την ανατροφή των παιδιών μας. Σημαντικό επίσης ρόλο παίζουν στον ψυχισμό των παιδιών γιατί εμπεριέχουν στοιχεία και χαρακτήρες με τα οποία το παιδί ταυτίζεται και μέσα από τα οποία εκφράζει και διαχειρίζεται ασυνείδητα κομμάτια του ψυχισμού του. Το παραμύθι, επειδή είναι ένας κόσμος φανταστικός, δημιουργεί το περιθώριο στα παιδιά να αφεθούν σε κομμάτια του ψυχισμού τους που έξω από το παραμύθι μπορεί να φαντάζουν απειλητικά ή απίθανα. Τα παραμύθια λειτουργούν βάσει των προβολικών μηχανισμών του ανθρώπινου ψυχισμού, των διαδικασιών δηλαδή μέσα από τις οποίες κανείς προβάλλει σε μια ιστορία στοιχεία από τη δική του ζωή και τον εσωτερικό του κόσμο.

Τα παιδιά κατανοούν καλύτερα την πραγματικότητα μέσα από τον κόσμο του παραμυθιού. Δύσκολα γεγονότα ή καταστάσεις, όπως για παράδειγμα μια απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, μπορεί να δοθεί πιο κατανοητά στα παιδιά μέσα από το παραμύθι. Επιπλέον, το παιδί καλείται να προσαρμοστεί σ’ έναν κόσμο ενηλίκων φτιαγμένο στα δικά μας μέτρα και σταθμά. Η προσαρμογή αυτή είναι δύσκολη και απαιτητική κυρίως στα πρώτα τρυφερά χρόνια της ζωής του. Συνεπώς το παραμύθι του προσφέρει ερεθίσματα που εμπλουτίζουν το παιδί ψυχικά, συναισθηματικά, νοητικά, γνωστικά.

Ζει ανάμεσα στη συναισθηματική ένταση, τη μαγεία και το θαύμα, μεταφέρεται σ’ ένα φανταστικό χώρο, ξεφεύγει από την πραγματικότητα, συμμετέχει, ταυτίζεται, διασκεδάζει, παραδειγματίζεται μέσα από τα παθήματα του εκάστοτε ήρωα, αφομοιώνει ηθικούς νόμους, κανόνες, κώδικες, αξίες, απαγορεύσεις, αλλά και αντιλαμβάνεται την δομή και λειτουργία της κοινωνίας στην οποία ζει. Παράλληλα καλλιεργείται η συγκέντρωση της προσοχής, η δημιουργική φαντασία, η κριτική ικανότητα, η μνήμη, η παρατηρητικότητα, ο αυτοσχεδιασμός.

Από τα παραπάνω διαπιστώνουμε πόσο καταλυτικό ρόλο διαδραματίζουν στην ψυχολογία του παιδιού τα παιδικά παραμύθια, στα οποία εντάσσεται και ο Άγιος Βασίλης. Τα παιδιά κάποια στιγμή θα μάθουν ποιός φέρνει τελικά τα δώρα και γενικά θα προσγειωθούν στην πραγματικότητα. Ας μην τους στερήσουμε από τόσο νωρίς το δικαίωμα στην φαντασία και στο όνειρο!

Και όταν μάθετε την αλήθεια για τον  Άγιο Βασίλη, θυμηθείτε τι σας έχουν πει για τον Ιησού Χριστό!

Σχέσεις: Θέλω να είμαι κάτι σημαντικό για κάποιον

Το πρόβλημα με την διά βίου δέσμευση είναι ότι δεν είναι ούτε τόσο δέσμευση, ούτε τόσο διά βίου όσο πιστεύουμε.

Ένα έντονο αίσθημα παγίδευσης, όπως κι ένα έντονο αίσθημα εγκατάλειψης, μεταβάλλει την αγάπη σε επίφοβη δραστηριότη­τα, αν και για τελείως διαφορετικούς λόγους. Όσοι έχουν την τάση να νιώθουν παγιδευμένοι, καραδοκούν για τα σημάδια εκεί­να που θα τους δείξουν ότι ο σύντροφός τους μπορεί να τους πνίξει, να τους συνθλίψει, ή να τους ισοπεδώσει. Κι αυτή η ευαισθησία μπορεί να προκληθεί στα πρώτα στά­δια της ζωής ενός ατόμου. Ίσως να είχαμε ένα γονιό που μας χάριζε αφειδώς την αγάπη του, αλλά τα χάδια και τα φιλιά του υπαγορεύονταν περισσότερο από τις δικές του, παρά από τις δι­κές μας ανάγκες. Έτσι παίρναμε χάδια και φιλιά είτε τα θέλαμε είτε όχι. Και αν αντιστεκόμασταν, ίσως παίρναμε μηνύματα που μας έκαναν να νιώθουμε ένοχοι ότι δεν αγαπούσαμε το γονιό μας ή ότι ήμασταν ένα κακό και αχάριστο παιδί. Ίσως νιώθαμε υποχρεωμένοι να ανταποδώσουμε την αγάπη που μας έδιναν. Έτσι, τα πρώτα μας βιώματα μας δίδαξαν ότι η αγάπη είναι εκβιαστική. Κι ότι η οικειότητα μπορεί να μετατραπεί σε μια αναγκαία αλλά και ενοχλητική εμπειρία.

Πέρα από τα προσωπικά βιώματα των παιδικών μας χρό­νων, η ευαισθησία μας στην παγίδευση μπορεί να οξύνθηκαν ακόμα περισσότερο από τις ερωτικές σχέσεις που κάναμε ως ενήλικοι. Λόγω ενός μυστηριώδους συνδυασμού τύχης και προ­σωπικών επιλογών, είχαμε συντρόφους που εισέβαλλαν στον προσωπικό μας χώρο, απαιτούσαν την αγάπη μας, μας έπνιγαν με τα συναισθήματά τους, και μας έκαναν να νιώθουμε ένοχοι κάθε φορά που αποτυγχάναμε να ανταποκριθούμε στις προσδο­κίες τους.

Η αγάπη θέτει πάντα την ίδια ερώτηση: «Πόσα πράγματα δικά μου πρέπει να θυσιάσω για να μπορώ να είμαι μαζί σου;».

Θέλω να είμαι κάτι σημαντικό για κάποιον.

Από παιδιά αναζητούμε την αναγνώριση των γονιών μας. Περι­μένουμε αγωνιωδώς ν’ ακούσουμε το "μπράβο" απ’ τα χείλη τους όποτε κάνουμε κάτι καλό. Θέλουμε να προσέξουν πόσο ωραία ζωγραφίζουμε, να μας χειροκροτήσουν όταν βάζουμε γκολ, να γε­λάσουν με τ αστεία μας, να μας συγχαρούν για τους βαθμούς μας. Παρόλο που οι περισσότεροι γονείς παρέχουν στα παιδιά τους αυτό το είδος αναγνώρισης, υπάρχουν κάποιοι τόσο απα­σχολημένοι με τις δικές τους ζωές, που τα παιδιά τους εισπράτ­τουν ελάχιστη προσοχή. Αυτοί οι γονείς μπορεί να βιώνουν την ανάγκη των παιδιών τους για αναγνώριση σαν εκνευριστική ανα­στάτωση. Με αποτέλεσμα, τα παιδιά να λαμβάνουν ελάχιστες χειροπιαστές αποδείξεις ότι τα κατορθώματά τους έχουν σημασία για κάποιον. Δεν νιώθουν σημαντικά στα μάτια των γονιών τους.

Η παρουσία πολλών παιδιών στην οικογένεια περιπλέκει ακόμα περισσότερο τα πράγματα. Η προσοχή, τα κομπλιμέντα και το χειροκρότημα των γονιών πρέπει να μοιραστούν ακριβο­δίκαια σε όλα τα παιδιά. Αναπόφευκτα, τα παιδιά συναγωνίζο­νται (ή και ανταγωνίζονται) για το ποιος θα εισπράξει την αναγνώριση των γονιών τους. Ωστόσο, ο αγωνιστικός στίβος δεν είναι για όλους χωρίς εμπόδια. Κάποιο παιδί μπορεί να είναι πιο ομιλητικό, πιο αθλητικό, πιο κοινωνικό, πιο καλοφτιαγμένο, πιο εύστροφο από το άλλο, και κατά συνέπεια, να έχει ένα προ­βάδισμα σ' αυτή την αναγνώριση. Οι γονείς μπορεί να δείχνουν ιδιαίτερη εύνοια σε κάποιο παιδί, επειδή τους μοιάζει στον τρό­πο που σκέφτεται και ενεργεί, ή επειδή έχει κάποιο χάρισμα που εκτιμούν πολύ. Σαν αποτέλεσμα, οι γονείς δεν μπορούν ποτέ να προσφέρουν ισότιμη αναγνώριση στα παιδιά τους. Σε κάποιες οικογένειες, αυτές οι ανισότητες μπορεί να είναι δραματικά οφθαλμοφανείς.

Η περιορισμένη αναγνώριση που εισπράττει το παιδί απ’ τους γονείς του γενικά, ή σε σύγκριση με τα υπόλοιπα αδέρφια του, μπορεί να το καταστήσει ευαίσθητο σε θέματα αναγνώρισης στη μετέπειτα ενήλικη ζωή του. Αν οι εμπειρίες των παιδικών σας χρόνων σας δίδαξαν ότι τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας έπαιρναν δυσανάλογα μεγάλο μερίδιο προσοχής, μπορεί στο δι­κό σας γάμο να είσαστε σε διαρκή επιφυλακή, ώστε να μην επαναληφθεί κάτι παρόμοιο. Βεβαίως, μπορεί να συμβεί και το αντί­θετο: Αν είχατε συνηθίσει σε υπερβολικές δόσεις προσοχής και αναγνώρισης κατά την παιδική σας ηλικία, μπορεί να απαιτείτε αστείρευτη προσοχή και αναγνώριση και ως ενήλικοι.

Όποια κι αν είναι τα βαθύτερα αίτια, κάποιοι είμαστε εξαι­ρετικά ευαίσθητοι στην αναγνώριση μέσα στις σχέσεις μας. Μπορεί να πληγωνόμαστε όταν οι σύντροφοί μας δεν ενθουσιά­ζονται με τις επιτυχίες μας, ή στέκονται πάρα πολύ στις αποτυ­χίες μας. Μπορεί να περιμένουμε αυτούς να ζητωκραυγάσουν, οτιδήποτε κι αν είναι αυτό που κατορθώσαμε. Μπορεί να ζητά­με να μας θαυμάσουν και να μας τιμήσουν για τα επιτεύγματά μας. Μπορεί να θέλουμε ν’ ακούσουν τις ιστορίες μας και να πα­ρατηρήσουν πόσο έξυπνα φερθήκαμε. Αναζητάμε το θαυμασμό των συντρόφων μας όσο και την αγάπη τους. Όταν δεν έχουμε το θαυμασμό τους, τους ζητάμε ν’ αλλάξουν, κάτι που γι’ αυτούς μπορεί να μοιάζει με εξωφρενική απαίτηση.

Ο ευαγγελιστής Μάρκος και οι “αρπαχτές” του από τα Ομηρικά Έπη

Γιατί δεν υπάρχει καμία ιστορική και αρχαιολογική απόδειξη της ύπαρξής του; Ποιος έγραψε τα Ευαγγέλια; Γιατί γράφθηκαν στα Ελληνικά και όχι στα Εβραϊκά ή στα Αραμαϊκά; Πώς κι έγινε η Ρώμη το κέντρο της χριστιανικής θρησκείας; Γιατί οι πρώτοι χριστιανοί Πάπες και οι πρώτοι άγιοι ήταν όλοι μέλη της αυτοκρατορικής Ρωμαϊκής οικογένειας των Φλαβίων;

Αυτές είναι μόνο μερικές από τις ερωτήσεις που ο ερευνητής Joseph Atwill και συγγραφέας του ανατρεπτικού βιβλίου Caesar‘s Messiah: The Roman Conspiracy to Invent Jesus (Ο Μεσσίας του Καίσαρα: η Ρωμαϊκή Συνομωσία για την Εφεύρεση του Ιησού) προσπαθεί να ρίξει φως παρουσιάζοντας νέους δρόμους στην κατανόηση της δημιουργίας του χριστιανισμού, στη φύση της Καινής Διαθήκης, στο ποιος ήταν και αν υπήρχε ο πραγματικός Ιησούς και υποστηρίζονται ότι η Δευτέρα Παρουσία έχει ήδη γίνει.

Με λίγα λόγια ο συγγραφέας μαζί με μία ομάδα αξιόλογων ιστορικών και ερευνητών της εποχής που παρουσιάστηκε ο χριστιανισμός σαν μια «νέα» θρησκεία στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία αποδεικνύει μέσα από τις πηγές ότι δεν υπάρχει ιστορικό υπόβαθρο σε αυτό σήμερα αποκαλείται ο Ιησούς Χριστός και ότι απλά πρόκειται για μία εφεύρεση της Ρωμαϊκής αυτοκρατορικής εξουσίας και συγκεκριμένα της οικογένειας των Φλαβίων.

Όχι μόνο αυτό, αλλά ο χριστιανισμός δεν είναι κάτι διαφορετικό από όλες τις σύγχρονες για την εποχή εκείνη παγανιστικές θρησκείες, αλλά ντυμένος με άλλο όνομα. Ο Ιησούς Χριστός δεν ήταν τίποτα περισσότερο από έναν κατασκευασμένο μυθιστορηματικό χαρακτήρα και μάλιστα υπάρχουν ιστορικές αποδείξεις για αυτό το γεγονός.

Γιατί δίνουν στον «Μάρκο» σαν σύμβολο το αρσενικό λιοντάρι,
που είναι, το σύμβολο της φυλής της Λασέρτα

Έχοντας εξετάσει την πολιτικοφιλοσοφική κατάσταση καθώς και τις θεολογικές απόψεις που επικρατούν στους ηγετικούς κύκλους της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, γύρω στις αρχές της χρονολογίας μας, θα αποτελούσε μέγιστη -και άδικη- παράλειψη να μην αναφερθούμε στην εξίσου σημαντική φιλολογική πλευρά των χριστιανικών μύθων.

Όχι, δεν θα ασχοληθούμε με τις γνωστές και μονότονα επαναλαμβανόμενες αντιφάσεις ανάμεσα στα «θεόπνευστα» κείμενα, ούτε θα μελετήσουμε τα απόκρυφα βιβλία.

Μοναδικός αρωγός μας σ' αυτή την προσπάθεια ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες στην Αμερική και ήδη αποσπά διθυραμβικές κριτικές, ακόμα και από τους πλέον σκεπτικιστές σχολιαστές του. Τι προσφέρει αυτό το βιβλίο; Απαντήσεις, κατ' αρχάς, σε διάφορα «σκοτεινά» σημεία του Ευαγγελίου του «Μάρκου» -του πρώτου και σημαντικότερου όπως έχουμε ήδη αναφέρει- που έχουν απασχολήσει για αιώνες του θεολόγους. Ας αναφερθούμε σε μερικά παραδείγματα:

Γιατί ο Ιησούς κοιμάται στην βάρκα κατά την διάρκεια της σφοδρής ανεμοθύελλας; Γιατί ο Ιησούς έπνιξε δύο χιλιάδες χοίρους; Γιατί ο Μάρκος εφευρίσκει την ιστορία με την εκτέλεση του Ιωάννη του Βαπτιστή, στην οποία μάλιστα εμπλέκονται και γυναίκες; Γιατί ο Ιησούς καταριέται την συκιά επειδή δεν είχε φρούτα εκτός εποχής; Γιατί οι μαθητές του εκπλήσσονται όταν βλέπουν τον Ιησού να «πολλαπλασιάζει» τους άρτους, αφού ήδη τον έχουν δει και παλιότερα να το κάνει; Πώς γνωρίζει ο Μάρκος τι είπε ο Ιησούς όταν βρισκόταν μόνος του στον κήπο της Γεσθημανή; Γιατί ο Μάρκος δεν αναφέρει την Μαρία τη Μαγδαληνή ή τις άλλες δύο γυναίκες που παρίστανται στην σταύρωση και πάνε στον τάφο του το πρωί της «ανάστασης» ή ακόμα και τον Ιωσήφ της Αριμαθαίας παρά μόνον μετά το θάνατο του Ιησού; Γιατί ο Ιωσήφ από την Αριμαθαία δεν αναφέρεται ξανά; Πώς κατάφερε να πάρει το νεκρό σώμα τόσο γρήγορα από τον Πιλάτο; Γιατί οι γυναίκες πάνε να αλείψουν με μύρο τον Ιησού μετά την ταφή του; Γιατί πηγαίνουν την αυγή και όχι το προηγούμενο βράδυ όταν το Σάββατο είχε ήδη τελειώσει;

Όλα αυτά, και πολύ περισσότερα, «μυστήρια» εξηγούνται από τον Dennis R. MacDonald στο βιβλίο του Τα Ομηρικά Έπη και το Ευαγγέλιο του Μάρκου. Πού βρίσκονται οι απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματα; Όπως ήδη θα καταλάβατε, στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια του Ομήρου, του μεγαλύτερου ποιητή όλων των αιώνων.

Η συγκλονιστική άποψη του Μακ Ντόναλντ είναι ότι το Ευαγγέλιο του Μάρκου αποτελεί μια προσεκτικά μελετημένη και συνειδητή κατασκευή ενός αντι-έπους, βασισμένου σχεδόν αποκλειστικά στα έπη του Ομήρου. Ο λογοκλόπος Μάρκος απλά «εκσυγχρονίζει» και εξιουδαΐζει τον Οδυσσέα, παρουσιάζοντας έναν νέο ήρωα, τον Ιησού. Η άλλη παράμετρος για την συγγραφή του Ευαγγελίου, όπως είναι φυσικό, είναι η Παλαιά Διαθήκη, από την οποία όμως ο Μάρκος αντλεί συντριπτικά λιγότερα στοιχεία.

Ο Ντέννις Ρ. Μακ Ντόναλντ είναι καθηγητής της θεολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας
Το εξώφυλλο του βιβλίου του Ντέννις Ρ. Μακ Ντόναλντ, Τα Ομηρικά Έπη και το Ευαγγέλιο του Μάρκου

 Θα αναφέρω λίγα μόνον στοιχεία από το συγκλονιστικό βιβλίο του Μακ Ντόναλντ, ελπίζοντας να το δούμε και σύντομα μεταφρασμένο στην γλώσσα μας.

Οι μαθητές του Ιησού είναι ψαράδες -σε μια κατάξερη Παλαιστίνη- επειδή και ο Οδυσσέας με τους συντρόφους του είναι ναυτικοί. Ο Ιησούς είναι ξυλουργός επειδή και ο Οδυσσέας, όπως αναφέρει ο Όμηρος, είναι και ξυλουργός. Οι ομοιότητες είναι ατέλειωτες. Ο Πέτρος μοιάζει στον Ευρύλοχο όχι μόνον επειδή και οι δύο ομιλούν εξ ονόματος όλων των υπόλοιπων μαθητών-συντρόφων, αλλά επειδή και οι δύο κατηγορήθηκαν από τους ηγέτες τους ότι είχαν καταληφθεί από κακούς δαίμονες, αλλά και διότι και οι δύο προτίμησαν, αντί να υποφέρουν, να σπάσουν τους όρκους τους προς τον ήρωά τους.

Γιατί οι αρχιερείς χρειάζονταν τον Ιούδα για να αναγνωρίσει και να τους υποδείξει τον Ιησού, ώστε να τον συλλάβουν; Τον γνώριζαν ήδη. Ο Ιησούς δίδασκε δημόσια στην Παλαιστίνη επί τρία χρόνια και, σε μια τουλάχιστον περίπτωση, μιλώντας στο ναό συνδιαλέγεται με τους αρχιερείς κατηγορώντας τους ότι κατέστησαν «τον οίκο» του «σπήλαιο ληστών». Η απάντηση είναι απλή. Ο προδότης Ιούδας «παίζει το ρόλο» του Μελάνθιου, γιου του Δολίου, στην Οδύσσεια. Μετά την επιστροφή του στην Ιθάκη, ελάχιστοι ήταν εκείνοι που αναγνώρισαν τον Οδυσσέα, που εμφανίζεται σαν ζητιάνος. Ο Μελάνθιος είναι εκείνος που προδίδει τον Οδυσσέα και επιχειρεί να εφοδιάσει με όπλα τους μνηστήρες.

Η Ευρύκλεια, η τροφός του Τηλέμαχου, είναι από τους λίγους ανθρώπους που αναγνωρίζει τον Οδυσσέα. Η Ευρυνόμη, υπηρέτρια στο παλάτι, λούζει τον Οδυσσέα, τον μυρώνει και του φορά καθαρά ρούχα. Ο Μάρκος παίζει με τα ονόματα των δύο γυναικών, όταν αναφέρει το περιστατικό όπου μια, μη επονομαζόμενη, γυναίκα σπάει ένα ένα πανάκριβο δοχείο με μύρο και χρίει τον Ιησού. Και ενώ οι μαθητές του αγανακτούν, ο Ιησούς λέει να την αφήσουν ήσυχη διότι «όπου και αν κηρυχθεί αυτό το ευαγγέλιο σε όλο τον κόσμο» [να κηρυχθεί, δηλαδή, ο νόμος -ευρύτατα- σε όλο τον κόσμο (Ευρυνόμη)], «εκείνο που αυτή έκανε, θα αναφερθεί σε ανάμνησή της», θα δοξαστεί δηλαδή παντού (Ευρύκλεια).

Ο Μακ Ντόναλντ βρίσκει έντεκα ομοιότητες ανάμεσα στην σταύρωση του Ιησού και στον θάνατο του Έκτωρα, όλες με την ίδια σειρά, και έντεκα ακόμα ομοιότητες ανάμεσα στην διήγηση του Μάρκου για την ταφή του Ιησού και στην διήγηση του Ομήρου για την ταφή του Έκτωρα, όλες με την ίδια σειρά. Όσο για την ανάσταση, τίποτα το εξαιρετικό. Οι ήρωες του Ομήρου πηγαινοέρχονται διαρκώς στον Άδη. Το μόνο που προσθέτει ο Μάρκος είναι η εκ νεκρών ανάσταση...

Στην Οδύσσεια ένας σύντροφος του Οδυσσέα αποκοιμιέται και πέφτοντας από την σκεπή σκοτώνεται. Το φάντασμά του μάς λέει πόσο «κακότυχος» ήταν. Στις Πράξεις των Αποστόλων, ένας νεαρός πέφτει επίσης από ένα παράθυρο, καθώς αποκοιμήθηκε, και σκοτώνεται. Αυτός ο νέος είναι περισσότερο τυχερός. Τυχαίνει να περάσει ο Παύλος από εκεί και τον ανασταίνει. Το όνομά του; Εύτυχος!

Όλοι οι σχολιαστές του Μακ Ντόναλντ συμφωνούν σε ένα σημείο: το έργο του κλείνει μια για πάντα το ζήτημα του χριστολογικού. Μερικά παραδείγματα, όσον αφορά τα δάνεια του ευαγγελιστή Μάρκου από τον Όμηρο, θα ήταν ενδιαφέροντα. Πρόκειται όμως για αμέτρητες περιπτώσεις.
Διαπιστώνουμε, λοιπόν, ότι ο Μάρκος δεν είναι απλώς κάποιος εγγράμματος φίλος, σύντροφος, μαθητής κάποιων αγράμματων ψαράδων από την Ιουδαία. Γνωρίζει άριστα τα έπη του Ομήρου. Η κοινή ελληνική, που ήταν η διεθνής γλώσσα της εποχής του, είχε τεράστιες διαφορές από την γλώσσα του Ομήρου (μια απλή ματιά στα Ευαγγέλια και στον Όμηρο αρκεί). Η μελέτη του Ομήρου την εποχή εκείνη προϋπόθετε την παράλληλη μελέτη λεξικών αλλά και σχολιογραφικών έργων πάνω στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Ποιοι είχαν τη δυνατότητα να το κάνουν αυτό; Μα, φυσικά, οι Ρωμαίοι.

***
Οδύσσεια και
Κατά Μάρκο Ευαγγέλιο
Ο Τηλέμαχος και η Αθηνά έφτασαν με πλοίο και αποβιβάστηκαν.
Ο Ιησούς και οι μαθητές του έφτασαν με πλοίο και αποβιβάστηκαν
Βρήκαν ένα μεγάλο πλήθος στην ακτή, 4500 άντρες. Όλοι κάθονταν σε παρέες, εννέα ομάδες από 500.
Βρήκαν ένα μεγάλο πλήθος στην ακτή, 5000 άντρες. Κάθισαν όλοι σε συμπόσια και πρασιές ανά 100 ή 50.
Ο Πεισίστρατος στους φιλοξενούμενους του είπε να καθίσουν.
Ο Ιησούς είπε στον κόσμο να καθίσουν.
.......
Όλοι έφαγαν και χόρτασαν.
Όλοι έφαγαν και χόρτασαν.
Οδύσσεια κ 1/69
Κατά Μάρκο Ευαγγέλιο 4, 35/41
Το πλήρωμα του Οδυσσέα ανέβηκε στο νησί και κάθισε.
Ο Ιησούς ανέβηκε στο πλοίο και κάθισε για να διδάξει.
Πάνω σε ένα πλωτό νησί ο Οδυσσέας έλεγε ιστορίες στον Αίολο.
Πάνω σε ένα πλοίο που έπλεε ο Ιησούς έλεγε τις ιστορίες του στο πλήθος.
Μετά από ένα μήνα αποσύρθηκε και απέπλευσε.
Όταν ήταν αργά, αποσύρθηκε και απέπλευσε.
Ο Οδυσσέας κοιμόταν.
Ο Ιησούς κοιμήθηκε.
.........
Οδύσσεια κ 476/560
Μάρκος 14, 17/52
Ο Οδυσσέας έμαθε ότι πρέπει να πάει στον Άδη. Έκλαψε χάνοντας την ελπίδα για ζωή. Ακόμη και έτσι αφέθηκε στην μοίρα του.
Ο Ιησούς γνώριζε ότι πρέπει να πεθάνει και ήταν περίλυπος έως θανάτου.
Ακόμη και έτσι αφέθηκε στη μοίρα του.
Ο Οδυσσέας πήγε στο πλήρωμα που κοιμόταν και τους ξύπνησε. «Μην κοιμάστε τώρα πια πλαγιάζοντας με γλυκό ύπνο αλλά ας πάμε».
Ο Ιησούς πήγε στους μαθητές του που κοιμούνταν και τους ξύπνησε «Κοιμάστε ακόμα και ξεκουράζεστε; Φτάνει. Ήρθε η ώρα».
.....
Ο Οδυσσέας πήγε στον Άδη και επέστρεψε
Ο Ιησούς πέθανε και επέστρεψε από τους νεκρούς.
...........
Οδύσσεια ζ, η
Μάρκος 11, 1/14
Ο Οδυσσέας, μολονότι βασιλιάς, μπήκε στην πόλη φορώντας ξένα ρούχα πίσω από μια άμαξα που την έσερναν μουλάρια και μετέφερνε πλυμένα ρούχα.
Ο Ιησούς, μολονότι γιος θεού, μπήκε στην πόλη ταπεινά, πάνω σε ένα δανεικό μουλάρι που για σέλα είχε τα ρούχα των μαθητών.
.............
Ο Οδυσσέας στάθηκε και παρατήρησε τα ωραία κτίρια και τα δέντρα, ανάμεσα στα οποία ήταν και μια συκιά που καρποφορούσε όλο τον χρόνο.
Ο Ιησούς μπήκε στον ναό και κοίταζε το καθετί ολόγυρα. Την επομένη, καταράστηκε την συκιά που δεν είχε καρπούς, παρ ότι δεν ήταν εποχή για σύκα
...........
Οδύσσεια 100/116
Μάρκος 14, 13/16
Ο Οδυσσέας έστειλε δυο συντρόφους να αναζητήσουν φιλοξενία.
Ο Ιησούς έστειλε δυο μαθητές να αναζητήσουν κατάλυμα.
Πήγαν και συνάντησαν μια γυναίκα που έπαιρνε νερό για να το πάει στην πόλη.
Πήγα και συνάντησαν έναν άντρα που μετέφερε νερό στην πόλη.
Έκαναν ερωτήσεις και τους έδειξαν ένα "ψηλό παλάτι"
Έκαναν ερωτήσεις και τους έδειξαν ένα "μεγάλο ανώγι".
Ένας ετοίμασε το γεύμα του.
Οι μαθητές ετοίμασαν το δείπνο.
Βαρεθήκατε, να το συνεχίσουμε ή να "ρίξουμε καμιά πενιά" από τις "αρπαχτές" που κάνει ο Μάρκος και στην Ιλιάδα;
..........
Άντε, λοιπόν και σε άλλο ρυθμό. Ιλιάδα:
Ιλιάς
Μάρκος
Ο Έκτωρ κατάλαβε τότε ότι θα τον σκότωναν, διότι οι θεοί του τον είχαν εγκαταλείψει.
Ο Ιησούς ήξερε ότι θα πέθαινε και παραπονέθηκε ότι ο Θεός τον εγκατέλειψε.
Η ψυχή του Εκτωρα πήγε με λυγμό στον Άδη.
Ο Ιησούς έβγαλε κραυγή και εξέπνευσε.
Οι Τρώες θρήνησαν σαν να είχε καταστραφεί η πόλη τους "από πάνω ως κάτω".
Ο θάνατος του Ιησού προανάγγειλε την πτώση της Ιερουσαλήμ και του ναού, το καταπέτασμα του οποίου σχίστηκε "από πάνω ως κάτω".
...........
Ιιάς Ω
Μάρκος 6, 45/52
Ο Δίας, πάνω στον Όλυμπο, είδε τον Πρίαμο να ταξιδεύει προς τον Αχιλλέα.
Ο Ιησούς είδε από το βουνό τους μαθητές του να κωπηλατούν.
Ο Ερμής περπάτησε πάνω στο νερό μέχρι τον Πρίαμο.
Ο Ιησούς περπάτησε πάνω στο νερό μέχρι τους μαθητές του.
Ο Πρίαμος τρομοκρατήθηκε περιμένοντας το χειρότερο.
Οι μαθητές τρομοκρατήθηκαν περιμένοντας το χειρότερο.

Πάμε τώρα αλλιώς...
Ο Οδυσσέας, μολονότι βασιλιάς, μπήκε στην πόλη φορώντας ξένα ρούχα πίσω από μια άμαξα που την έσερναν μουλάρια και μετέφερνε πλυμένα ρούχα.
Ο Ιησούς, μολονότι γιος θεού, μπήκε στην πόλη ταπεινά, πάνω σε ένα δανεικό μουλάρι που για σέλα είχε τα ρούχα των μαθητών.
Η Ναυσικά θεώρησε τον ερχομό του Οδυσσέα θέλημα των θεών, και οι Φαίακες θεωρούσαν πως είναι θεϊκός.
Τα πλήθη φώναζαν : Ευλογημένος ο ερχομός εν ονόματι Κυρίου.
Μπήκε (ο Οδυσσέας) στην πόλη σε προχωρημένη ώρα.
Ο Ιησούς μπήκε στον ναό σε προχωρημένη ώρα.

Μετά από αυτές τις προφητείες, ο Οδυσσέας, μεταμφιεσμένος σε ζητιάνο. Έκατσε μόνος του.
Μετά από αυτές τις προφητείες, ο Ιησούς κάθισε στο τραπέζι του σπιτιού του ταπεινού λεπρού.
Μπήκε η Ευρύκλεια με μια λεκάνη νερό και του έπλυνε τα πόδια. Αργότερα τον άλειψε με λάδι.
Μπήκε μια γυναίκα με ένα ακριβό βάζο από αλάβαστρο γεμάτο μύρο και το έχυσε στο κεφάλι του Ιησού.
Έριξε κάτω το μπρούτζινο σκεύος, χύνοντας όλο το νερό.
Έσπασε το δοχείο για να χύσει το μύρο.
Μόνο εκείνη αναγνώρισε τον βασιλιά της.
Μόνο εκείνη αναγνώρισε ότι ο Ιησούς θα πέθαινε.

Οδύσσεια
Μάρκος 6 17/29
Ο Αγαμέμνων σφαγιάστηκε ανάμεσα σε πιατέλες και πιάτα.
Ο Ιωάννης αποκεφαλίστηκε, και το κεφάλι του παρουσιάσθηκε επί πινάκι.
Η γιορτή σπιλώθηκε από ένα φόνο.
Η γιορτή σπιλώθηκε από ένα φόνο.
Ο φόνος του Αγαμέμνωνα προαναγγέλλει τους κινδύνους που θα αντιμετωπίσει ο Οδυσσέας.
Ο φόνος του Ιωάννη του Βαπτιστή προαναγγέλλει τους κινδύνους που θα αντιμετωπίσει ο Ιησούς.

Ο Τηλέμαχος και ο Πεισίστρατος πήγαν στην Σπάρτη από ξηράς.
Ο Ιησούς και οι μαθητές του πήγαν στην Γαλιλαία από ξηράς.
Ο Μενέλαος αρνήθηκε να τους διώξει νηστικούς.
Ο Ιησούς αρνήθηκε να τους διώξει νηστικούς (τους φιλοξενούμενους).
Κάθισαν όλοι, άντρες και γυναίκες.
Κάθισαν όλοι, (προφανώς άντρες και γυναίκες).
Πήραν ψωμί, κρασί και κρέας και τα μοίρασαν.
Ο Ιησούς πήρε ψωμί και ψάρια και τα μοίρασε.
Όλοι έφαγαν και χόρτασαν.
Όλοι έφαγαν και χόρτασαν.

Ο Δίας αποφάσισε: ο Έκτωρ πρέπει να πεθάνει.
Ο Πιλάτος αποφάσισε: ο Ιησούς πρέπει να πεθάνει.
Ο Έκτωρ ζήτησε βοήθεια από τον Δηίφοβο, αλλά εκείνος είχε εξαφανιστεί.
Ο Ιησούς παραπονέθηκε ότι ο Θεός τον εγκατέλειψε.
(είχε εξαφανιστεί και ο Θεός του
Οδύσσεια ι 101/565
Κατά Μάρκο Ευαγγέλιο 5, 1/20
Σχέσεις καλής γειτονίας
Βοσκός φώναξε τους γείτονες του.
Οι χοιροβοσκοί φώναξαν τους γείτονες τους.
Οι Κύκλωπες έφτασαν ρωτώντας για αγριοκάτσικα του Πολύφημου.
Οι Γεργεσηνοί πήγαν να δουν τα γουρούνια.
...και συστάσεις.
Ο Οδυσσέας και το πλήρωμα του επιβιβάστηκαν πάλι στα πλοία.
Ο Ιησούς και οι μαθητές του επιβιβάστηκαν πάλι στα πλοία.
Ο Οδυσσέας είπε στον Κύκλωπα να διακηρύξει ότι αυτός ήταν που τον είχε τυφλώσει:
" ...να πεις ότι σε τύφλωσε ο Οδυσσέας, ο γιος του Λαέρτη, που έχει το σπίτι του στην Ιθάκη".
Ο Ιησούς είπε στον δαιμονιζόμενο να διακηρύξει ότι ο Κύριος (άρα ο Ιησούς)τον θεράπευσε.
Ο Οδυσσέας και το πλήρωμα του απέπλευσαν.
Ο Ιησούς και οι μαθητές του απέπλευσαν.

Οδύσσεια ι 101/565
Κατά Μάρκο Ευαγγέλιο 5, 1/20
Ο Οδυσσέας και το πλήρωμα του σε νηοπομπή έφτασαν στην γη των Κυκλώπων Στα βουνά έβοσκαν αγριοκάτσικα.
Ο Ιησούς και οι μαθητές του έφτασαν (με πλοία) στην χώρα των Γεργεσηνών.
Στα βουνά έβοσκαν επίσης ζώα (η αναφορά είναι 2000 χοίροι ).
Όταν ο Οδυσσέας και το πλήρωμα του αποβιβάστηκαν συνάντησαν έναν άγριο κύκλωπα που ζούσε σε σπηλιά.
Όταν Ο Ιησούς και οι μαθητές του έφτασαν συνάντησαν έναν άγριο δαιμονιζόμενο που ζούσε σε σπηλιές.
Ρώτησε αν ο Οδυσσέας ήρθε να του κάνει κακό.
Ζήτησε από τον Ιησού να μην τον βασανίσει.
Ρώτησε το όνομα του Οδυσσέα.
Ρώτησε το όνομα του δαιμονισμένου.
Ο Οδυσσέας απάντησε "Κανείς" (αόριστο όνομα)
Ο δαιμονισμένος απάντησε "Λεγεών" (αόριστο όνομα).

Οδύσσεια κ 1/69
Κατά Μάρκο Ευαγγέλιο 4, 35/41
Το πλήρωμα του Οδυσσέα ανέβηκε στο νησί και κάθισε.
Ο Ιησούς ανέβηκε στο πλοίο και κάθισε για να διδάξει.
Πάνω σε ένα πλωτό νησί ο Οδυσσέας έλεγε ιστορίες στον Αίολο.
Πάνω σε ένα πλοίο που έπλεε ο Ιησούς έλεγε τις ιστορίες του στο πλήθος.
Μετά από ένα μήνα αποσύρθηκε και απέπλευσε.
Όταν ήταν αργά, αποσύρθηκε και απέπλευσε.
Ο Οδυσσέας κοιμόταν.
Ο Ιησούς κοιμήθηκε.
Το άπληστο πλήρωμα άνοιξε τον ασκό του Αιόλου και ξέσπασε καταιγίδα.
Ξέσπασε καταιγίδα. (λαίλαψ ανέμου).
Το πλήρωμα δυσφορούσε.
Οι μαθητές του ήταν ανίκανοι να αντιδράσουν.
Ο Οδυσσέας ξύπνησε.
Ο Ιησούς ξύπνησε.
Ο Αίολος ήταν ο κύριος των ανέμων.
Ο Ιησούς ήταν ο κύριος των ανέμων της θάλασσας.
*Την λίμνη αυτή (της Γαλιλαίας) μπορεί κανείς με ένα κουβαδάκι να την αδειάσει. (Πορφύριος)

Οδύσσεια κ 476/560
Μάρκος 14, 17/52

Η Κίρκη παράθεσε στον Οδυσσέα και το πλήρωμα του πλούσιο δείπνο, στο οποίο υπήρχε άφθονο κρασί.
Ο Ιησούς και οι μαθητές του δείπνησαν το Πάσχα, πίνοντας και κρασί.
Μετά το δείπνο ενώ το πλήρωμα κοιμόταν, ο Οδυσσέας πέρασε την νύχτα
Μετά το δείπνο, ενώ οι μαθητές κοιμούνταν , Ιησούς πέρασε την νύχτα
με την Κίρκη ζητώντας της να φύγει, αλλά δεν περίμενε ένα ταξίδι στον Άδη.
προσευχόμενος, ζητώντας να αποφύγει το «ποτήριον» (Άδη)
...........
Οδύσσεια κ
Μάρκος 5, 1/20
Ο Οδυσσέας και το πλήρωμα του έφτασαν με πλοίο στην Αιαία.
Ο Ιησούς και οι μαθητές του πήγαν με πλοίο στην χώρα των Γεργεσηνών.
Όταν ο Οδυσσέας τράβηξε το σπαθί του η Κίρκη έτρεξε προς το μέρος του, γονάτισε, τον φώναξε με το όνομα του, και ζήτησε να τη λυπηθεί.
Όταν ο Ιησούς διέταξε τον δαίμονα να φύγει, ο δαιμονισμένος , γονάτισε, τον φώναξε με το όνομα του, και ζήτησε να τον λυπηθεί.
Ο Οδυσσέας ζήτησε από την Κίρκη να ορκιστεί ότι δεν θα έκανε κακό.
Ζήτησε από τον Ιησού να υποσχεθεί ότι δεν θα του έκανε κακό.
Ο Οδυσσέας ζήτησε από την Κίρκη να κάνει τα γουρούνια πάλι ανθρώπους, και εκείνη δέχτηκε, αλλά αργότερα αυτοί θα πνίγονταν στην θάλασσα.
Η λεγεώνα των δαιμόνων ζήτησε να σταλεί στα γουρούνια, και ο Ιησούς το δέχτηκε, μετά όμως τα έστειλε στη θάλασσα και πνίγηκαν.
Ο Οδυσσέας και το πλήρωμα του έφυγαν με πλοίο.
Ο Ιησούς και οι μαθητές του έφυγαν με πλοίο.
.............
Ιλιάς Ω
Μάρκος 15, 42 -16/2
Ο Πρίαμος βασιλιάς της Τροίας ξεκίνησε το βράδυ να σώσει το πτώμα του γιου του.
Όταν βράδιασε ο Ιωσήφ, αξιοσέβαστο μέλος του συνεδρίου, που καταγόταν από την Αριμαθαία και περίμενε και αυτός την βασιλεία του Θεού,
Μπήκε στο κάλυμμα του Αχιλλέα και ζήτησε το πτώμα του Έκτορα.
Τόλμησε να πάει στον Πιλάτο και να του ζητήσει το πτώμα του Ιησού.
Ο Αχιλλέας εξεπλάγη από το ότι ο Πρίαμος τόλμησε να μπει στο σπίτι του.
Ο Πιλάτος εξεπλάγη από το ότι o Ιησούς είχε κιόλας πεθάνει.
Το πτώμα του Έκτορα σώθηκε από την βεβήλωση.
Το σώμα του Ιησού σώθηκε από την βεβήλωση.
Αφού τον έλουσαν (τον Έκτορα) και τον άλειψαν με λάδι και τον τύλιξαν ολόκληρο με τον όμορφο μανδύα...
Ο Ιωσήφ αγόρασε ένα σεντόνι, κατέβασε τον Ιησού και όταν πέρασε το Σάββατο η Μαρία η Μαγδαληνή και η Μαρία μητέρα του Ιακώβου και η Σαλώμη αγόρασαν αρώματα...
Τρις γυναίκες ήταν επικεφαλής του θρήνου, η Ανδρομάχη, η Εκάβη και η Ελένη.
Βρε παιδιά, μήπως θα έπρεπε να λεγόμαστε αντί για χριστιανοί "Εκτοριανοί";
..........
Οδύσσεια κ/μ
Πράξεις 20, 7/12
Ο Οδυσσέας και το πλήρωμα έφυγαν από την Τροία και ταξίδεψαν πίσω στην Ελλάδα
Ο Παύλος και το πλήρωμα σταμάτησαν στην Τρωάδα έχοντας φύγει από την Αχαΐα.
Μετά το ταξίδι ο Οδυσσέας και το πλήρωμα γευμάτισαν.
Μετά το ταξίδι ο Παύλος και οι πιστοί γευμάτισαν.
Η συμφορά συνέβη την νύχτα
Η συμφορά συνέβη τα μεσάνυχτα
.........
Οδύσσεια ι 101/565
Κατά Μάρκο Ευαγγέλιο 5, 1/20
Σχέσεις καλής γειτονίας
Βοσκός φώναξε τους γείτονες του.
Οι χοιροβοσκοί φώναξαν τους γείτονες τους.
Οι Κύκλωπες έφτασαν ρωτώντας για αγριοκάτσικα του Πολύφημου.
Οι Γεργεσηνοί πήγαν να δουν τα γουρούνια.
...και συστάσεις.
Ο Οδυσσέας και το πλήρωμα του επιβιβάστηκαν πάλι στα πλοία.
Ο Ιησούς και οι μαθητές του επιβιβάστηκαν πάλι στα πλοία.
Ο Οδυσσέας είπε στον Κύκλωπα να διακηρύξει ότι αυτός ήταν που τον είχε τυφλώσει:
" ...να πεις ότι σε τύφλωσε ο Οδυσσέας, ο γιος του Λαέρτη, που έχει το σπίτι του στην Ιθάκη".
Ο Ιησούς είπε στον δαιμονιζόμενο να διακηρύξει ότι ο Κύριος (άρα ο Ιησούς)τον θεράπευσε.
Ο Οδυσσέας και το πλήρωμα του απέπλευσαν.
Ο Ιησούς και οι μαθητές του απέπλευσαν.
.............
Κυλιόμενοι Λίθοι
Οδύσσεια ι 240/243
Κατά Μάρκο Ευαγγέλιο 15/46
Αμέσως έπειτα τοποθέτησε "θυρεόν μέγαν λίθο", αφού τον σήκωσε ψηλά, τεράστιο.
Κύλησε μια πέτρα λίθον και έκλεισε την είσοδο του μνήματος. Η πέτρα ήταν πάρα πολύ μεγάλη.
.............
Οδύσσεια ι 304/305
Διότι δεν θα μπορούσαμε από την ψηλή πόρτα να απομακρύνουμε με τα χέρια τον λίθο που έχει τοποθετήσει.
Κατά Μάρκο Ευαγγέλιο 16. 3
Έλεγαν μεταξύ τους Ποιος θα μας κυλήσει την πέτρα από την είσοδο του μνήματος.
Τελικά, ούτε ο Οδυσσέας, ούτε ο Ιησούς μετατοπίζουν την μεγάλη πέτρα. Ο Οδυσσέας χρειάστηκε τον Κύκλωπα (για αυτό δεν τον σκότωσε και μόνο τον τύφλωσε), και ο Ιησούς τον άγγελο να την μετατοπίσει.
Ερωτήσεις: Γιατί ο Ιησούς περιμένει τον άγγελο να την μετατοπίσει και δεν μπορεί να την μετατοπίσει ο ίδιος; Υποτίθεται ότι έχει αναστηθεί και είναι τώρα παντοδύναμος Θεός.
Άλλη μια ερώτηση:
Εάν ο Θεός είναι παντοδύναμος, μπορεί να δημιουργήσει μια πέτρα τόσο βαριά έτσι που ούτε ο ίδιος να μπορεί να σηκώσει;
Εάν δεν μπορεί να την δημιουργήσει δεν είναι παντοδύναμος.
Εάν την δημιουργήσει και δεν μπορεί να την σηκώσει, δεν είναι παντοδύναμος.
Βοήθεια χριστιανοί....
.................
Κατά Μάρκο Ευαγγέλιο 9.3
Μοτίβο:
Ο Οδυσσέας μόνος με τον Τηλέμαχο.
Ο Ιησούς μόνος με τον Πέτρο, Ιάκωβο και Ιωάννη.
Η Αθηνά τον άγγιξε με το μαγικό ραβδί. Πρώτα έβαλε γύρω από τα στήθη του και την νεότητα του καθαρό ρούχο και χιτώνα.
Ο Ιησούς μεταμορφώθηκε, τα ρούχα του έγιναν αστραφτερά, κατάλευκα σαν το χιόνι.
Ο Τηλέμαχος τρομοκρατήθηκε από την μεταμόρφωση, και πρόσφερε δώρα.
Οι μαθητές τρομοκρατήθηκαν από την μεταμόρφωση και προσφέρθηκαν να στήσουν σκηνές.
..................
Κατά Μάρκο Ευαγγέλιο 9.2/10
Πατροφάνεια
(Ο Τηλέμαχος) ...επειδή φοβήθηκε γύρισε τα μάτια αλλού, και αφού προσφώνησε λόγια φτερωτά του είπε: ...κάποιος θεός θα είσαι...
σε αυτόν απάντησε ο πολύπαθος Οδυσσέας: «Δεν είμαι κάποιος θεός. Γιατί με παρομοιάζεις με τους αθανάτους; Αλλά είμαι ο πατέρας σου».(Πατροφάνεια)
Ο Οδυσσέας του ζήτησε να κρατήσει μυστική την ταυτότητα του.
Ο Τηλέμαχος δεν μίλησε.
Θεοφάνεια ή Πατροφάνεια;
Μια φωνή από τον ουρανό ανακοίνωσε ότι ο Ιησούς ήταν γιος του θεού.
Ο Ιησούς ζήτησε από τους μαθητές του να μην πουν σε κανένα τι είδαν (μέχρι να αναστηθεί).
Οι μαθητές δεν μίλησαν.
Με το σκεπτικό του δόγματος της αγίας Τριάδος, άγιο Πνεύμα, Πατήρ και Υιός είναι το ίδιο. Αρα, και στην προκειμένη περίπτωση του Ιησού, μπορούμε να πούμε ότι όπως και στην περίπτωση της Οδύσσειας με τον Οδυσσέα να αποκαλύπτεται στον Τηλέμαχο σαν πατέρας του= Πατροφάνεια,
έτσι και στο Κατά Μάρκο Ευαγγέλιο 9.2/10 υπάρχει η εμφάνιση του πατρός Πατήρ=Υιός= Πατροφάνεια, άρα Θεοφάνεια = Πατροφάνεια
...................
Η πτώση
Οδύσσεια κ/μ
Πράξεις 20, 7/12
Ο Οδυσσέας και το πλήρωμα του ΄έφυγαν από την Τροία για να επιστρέψουν στην Ελλάδα.
Ο Παύλος και το πλήρωμα σταμάτησε στην Τρωάδα* έχοντας φύγει από την Αχαΐα για να επιστρέψει στην Ιερουσαλήμ.
Μετά το ταξίδι το πλήρωμα και ο Οδυσσέας γευμάτισαν.
Μετά το ταξίδι οι πιστοί και ο Παύλος γευμάτισαν.
Υπήρχε κάποιος Ελπήνωρ πάρα πολύ νέος.
Καθόταν ένας νεανίας ονόματι Εύτυχος.
Ο Ελπήνωρ έπεσε σε ύπνο βαθύ.
Ο Εύτυχος έπεσε σε ύπνο βαθύ
Η συμφορά συνέβη τα μεσάνυχτα.
Η συμφορά συνέβη τα μεσάνυχτα.
Ο Ελπήνωρ έπεσε από την στέγη.
Ο Εύτυχος έπεσε από του τριστέγου.
Οι βοηθοί πήγαν και φέρανε το σώμα.
Οι βοηθοί πήγαν και φέρανε το σώμα.
*Η Τρωάδα βρίσκεται μόλις 16 χιλιόμετρα νότια της αρχαίας Τροίας
...................
Ο Οδυσσέας έμαθε ότι πρέπει να πάει στον Άδη. Έκλαψε χάνοντας την ελπίδα για ζωή. Ακόμη και έτσι αφέθηκε στην μοίρα του.
Ο Ιησούς γνώριζε ότι πρέπει να πεθάνει και ήταν περίλυπος έως θανάτου.
Ακόμη και έτσι αφέθηκε στη μοίρα του.
Ο Οδυσσέας πήγε στο πλήρωμα που κοιμόταν και τους ξύπνησε. «Μην κοιμάστε τώρα πια πλαγιάζοντας με γλυκό ύπνο αλλά ας πάμε».
Ο Ιησούς πήγε στους μαθητές του που κοιμούνταν και τους ξύπνησε «Κοιμάστε ακόμα και ξεκουράζεστε; Φτάνει. Ήρθε η ώρα».
.....
Ο Οδυσσέας πήγε στον Άδη και επέστρεψε
Ο Ιησούς πέθανε και επέστρεψε από τους νεκρούς.
Οδύσσεια ζ, η
Μάρκος 11, 1/14
Ο Οδυσσέας, μολονότι βασιλιάς, μπήκε στην πόλη φορώντας ξένα ρούχα πίσω από μια άμαξα που την έσερναν μουλάρια και μετέφερνε πλυμένα ρούχα.
Ο Ιησούς, μολονότι γιος θεού, μπήκε στην πόλη ταπεινά, πάνω σε ένα δανεικό μουλάρι που για σέλα είχε τα ρούχα των μαθητών.
.............
Ο Οδυσσέας στάθηκε και παρατήρησε τα ωραία κτίρια και τα δέντρα, ανάμεσα στα οποία ήταν και μια συκιά που καρποφορούσε όλο τον χρόνο.
Ο Ιησούς μπήκε στον ναό και κοίταζε το καθετί ολόγυρα. Την επομένη, καταράστηκε την συκιά που δεν είχε καρπούς, παρ ότι δεν ήταν εποχή για σύκα.

Ούτε Χρόνος ούτε Χώρος

Για τον άνθρωπο που γνωρίζει το αιώνιο δεν υπάρχει ούτε χρόνος ούτε χώρος.

Ο χώρος κι ο χρόνος είναι πραγματικότητα για τον άνθρωπο που είναι ακόμα ανολοκλήρωτος και γι' αυτόν ο χώρος είναι διαιρεμένος σε διαστάσεις κι ο χρόνος σε παρελθόν, παρόν και μέλλον. Κοιτάζει πίσω του και βλέπει τη γέννησή του, τα αποκτήματά του και όλα όσα έχει απορρίψει. Το μέλλον τροποποιεί συνέχεια το παρελθόν και πάντα προστίθεται σ' αυτό. Ο άνθρωπος στρέφει το βλέμμα του από το παρελθόν στο μέλλον όπου τον περιμένουν ο θάνατος, το άγνωστο, το σκοτάδι, το μυστήριο.

Γοητευμένος απ' αυτά δεν μπορεί πια να ξεκολήσει από πάνω τους. Το μυστήριο του μέλλοντος κρύβει γι' αυτόν την εκπλήρωση όλων των πόθων του που του έχει αρνηθεί το παρελθόν και στα όνειρά του πετάει σε εκείνον τον λαμπερό ορίζοντα όπου πρέπει να υπάρχει η ευτυχία, εκεί όπου πρέπει να την αναζητήσει.

Ολέθριο λάθος!

Ποτέ κανείς δε θα διεισδύσει στο απέραντο μυστήριο του μέλλοντος -αδιαπέραστου μέσα στο εφήμερο της ίδιας του της ψευδαίσθησης- ούτε προφήτης ούτε μάγος ούτε Θεός! Αλλά αντιθέτως θα είναι το μυστήριο που θα καταβροχθίσει τον άνθρωπο, που δε θα τον αφήσει να ξεφύγει, που θα του κομματιάσει τον πρωταρχικό λόγο της ζωής του.

Η ζωή δεν μπορεί να πλησιαστεί μέσα από το παρελθόν ούτε από τους αντικατοπτρισμούς του μέλλοντος, Η ζωή δεν μπορεί να πλησιαστεί ούτε με μεσάζοντες ούτε να κατακτηθεί για χάρη κάποιου άλλου.

Αυτή η ανακάλυψη μπορεί να γίνει μόνο στο άμεσο παρόν -από κάθε άνθρωπο ξεχωριστά και όχι για τους άλλους- από τον ανθρώπινο ον που έχει γίνει το αιώνιο “Εγώ”. Αυτό το αιώνιο “Εγώ” είναι δημιουργημένο από την τελειοποίηση της αυτοτελειοποίησης στην οποία περιέχονται τα πάντα, ακόμα και οι ανθρώπινες ατέλειες. Καθώς ο άνθρωπος δεν έχει φτάσει σ' αυτή την κατάσταση, της ζωής στο παρόν, ζει στο παρελθόν για το οποίο λυπάται, ζει στο μέλλον όπου ελπίζει, αλλά δεν ζει ποτέ στο παρόν το οποίο αγνοεί. Αυτό είναι που συμβαίνει με όλους τους ανθρώπους.

Το “Εγώ”, ζυγιάζεται ανάμεσα στο παρελθόν και στο μέλλον, σαν τίγρη που αιωρείται έτοιμη να πηδήξει, σαν αετός έτοιμος να πετάξει, σαν βέλος τη στιγμή που ελευθερώνεται από το τόξο.

Αυτή η στιγμή της ισορροπίας, της μεγάλης έντασης, είναι “δημιουργία”. Είναι η πληρότητα όλης της ζωής, είναι αιωνιότητα.

Ο άνεμος της ερήμου σβήνει κάθε αχνάρι του ταξιδιώτη.

Το μοναδικό αποτύπωμα είναι από το πάτημα του παρόντος. Το παρελθόν, το μέλλον... άμμος που τη φύσηξε ο άνεμος.

Οι αεικίνητες μηχανές και ο αναστολέας του Feynman

Αεικίνητο χαρακτηρίζεται ο μηχανισμός που όπως το λέει και η λέξη βρίσκεται για πάντα σε κίνηση (αει+κίνηση), χωρίς να δαπανάται ενέργεια για να συνεχιστεί η κίνηση του ή να απαιτείται για την κίνηση κάποια εξωτερική ενεργειακή πηγή. Στην πράξη αυτό είναι αδύνατο εξαιτίας της τριβής και άλλων πηγών απώλειας ενέργειας. Η λειτουργία ενός τέτοιου μηχανισμού θα ισοδυναμούσε με τη δημιουργία ενέργειας από το μηδέν, κάτι που είναι αδύνατο σύμφωνα με τον δεύτερο θερμοδυναμικό νόμο.
Αναστολεύς του Φάιμαν

Παρότι η κατασκευή φαινομενικά αεικίνητων μηχανών μπορεί να φαντάζει απίθανο θέμα για τους φυσικούς, τα σημαντικά επιτεύγματα της φυσικής περιλαμβάνουν συνήθως ιδέες που βρίσκονται στα όρια αυτής της επιστήμης, ιδίως όταν οι επιστήμονες προσπαθούν να προσδιορίσουν γιατί μια συσκευή παραβιάζει τους φυσικούς νόμους.

Οι αεικίνητες μηχανές έχουν προταθεί εδώ και αιώνες, όπως το 1150 όταν ο Ινδός μοθηματικός – αστρονόμος Μπασκάρα Β’ περιέγραψε έναν τροχό με δοχεία γεμάτα υδράργυρο, που πίστευε ότι θα γυρνούσαν αενάως, καθώς ο υδράργυρος θα μετακινούνταν μέσα στα δοχεία, διατηρώντας τον τροχό βαρύτερο στη μία πλευρά του άξονα.


Σχέδιο αεικίνητου από τον Ulrich von Cranach, 1672. Αριστερά, οι σφαίρες πέφτοντας θέτουν σε κίνηση τον τροχό, που μέσω του άξονα στρέφει τον κοχλία του Αρχιμήδη, στα δεξιά, που θα τις ανεβάσει ξανά πάνω, στη θέση από την οποία έπεσαν. Θεωρητικά έτσι συνεχίζονται ο κύκλος επ’ άπειρο, όμως στην πράξη ο μηχανισμός, όπως και κάθε αεικίνητο, δεν λειτουργεί.
Γενικά, η αέναη κίνηση αναφέρεται συχνά σε κάθε συσκευή ή σύστημα που είτε:
1) παράγει αενάως περισσότερη ενέργεια από αυτήν που καταναλώνει (μια παραβίαση του Νόμου της διατήρησης της ενέργεια ή
2) απορροφά αυτομάτως θερμότητα από τον περιβάλλοντα χώρο για να παραγάγει μηχανικό έργο (μια παραβίαση του Δεύτερου Νόμου της Θερμοδυναμικής).

Ένα νοητικό παράδειγμα αεικίνητης μηχανής είναι ο Αναστολέας του Μπράουν του Ρίτσαρντ Φέινμαν (1918-1988), που αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης το 1962. Φανταστείτε έναν μικροσκοπικό αναστολέα που είναι προσαρμοσμένος σε μια ρόδα με πτερύγια που είναι βυθισμένη στο νερό. Εξαιτίας του μηχανισμού μονής κατεύθυνσης του αναστολέα, όταν τα μόρια συγκρούονται τυχαία με τη ρόδα, η ρόδα μπορεί να γυρίζει μόνο προς τη μία κατεύθυνση και μπορεί προφανώς να εκτελέσει έργο, όπως την ανύψωση κάποιου βάρους. Επομένως, μέσω της χρήσης ενός απλού αναστολέα, ο οποίος μπορεί να αποτελείται από μια γλωττίδα που συμπλέκεται με τα επικλινή δόντια ενός γραναζιού, η ρόδα περιστρέφεται αενάως. Καταπληκτικό!

To σύστημα του οδοντωτού τροχού διαθέτει έναν απλούστατο μηχανισμό ο οποίος επιτρέπει την κίνηση μόνο προς την μια κατεύθυνση.

Ωστόσο, ο ίδιος ο Φέινμαν έδειξε ότι ο Αναστολέας του Μπράουν πρέπει να έχει μικροσκοπική γλωττίδα για να ανταποκρίνεται στις συγκρούσεις των μορίων. Αν η θερμοκρασία T του αναστολέα και της γλωττίδας ήταν η ίδια με αυτήν του νερού, η μικροσκοτική γλωττίδα θα αποτύγχανε κάθε τόσο και καμία καθαρή κίνηση δεν θα λάμβανε χώρα. Αν ήταν χαμηλότερη από τη θερμοκρασία του νερού, η ρόδα μπορεί να αναγκαζόταν να κινείται μόνο προς τη μία κατεύθυνση, αλλά κάνοντάς το αυτό, θα χρησιμοποιούσε ενέργεια από τη θερμοβαθμίδα, γεγονός που δεν παραβιάζει τον Δεύτερο Νόμο της Θερμοδυναμικής.

Διαστημικό εργαστήριο για τον έλεγχο της θεωρίας της βαρύτητας του Αϊνστάιν

Είχαν δίκιο τα εκατοντάδες άρθρα που γράφηκαν πέρυσι, με αφορμή τα 100 χρόνια από τη διατύπωση της Γενικής Σχετικότητας, να την περιγράφουν ως την «πιο όμορφη θεωρία της φυσικής»; Μέχρι σήμερα η απάντηση είναι καταφατική, αφού όλα τα πειράματα που έχουν γίνει, έχουν επιβεβαιώσει την αρχή της ισοδυναμίας, πάνω στην οποία βάσισε ο Άλμπερτ Αϊνστάιν το 1905 τη διατύπωσή της.

Ο Microscope παίρνει τη σκυτάλη στο διάστημα, όπου δεν υπάρχουν τέτοιοι περιορισμοί και επομένως μπορεί να αυξήσει την ακρίβεια.

Ωστόσο, αν και σήμερα γνωρίζουμε με ποσοστό σφάλματος 1 προς 10 τρισεκατομμύρια πως ισχύει, αυτό δεν σημαίνει πως έχουν σταματήσει τα πειράματα που βάζουν στο «μικροσκόπιο» τη θεωρία, με σκοπό να την ελέγξουν ακόμη πιο εξονυχιστικά. Μάλιστα, ένα τέτοιο πείραμα, ξεκίνησε πριν από λίγες ημέρες στο διάστημα, από το γαλλικό Εθνικό Κέντρο Διαστημικών Ερευνών (CNES), με στόχο να 100πλασιάσει την ακρίβεια των μετρήσεων.

Για τον σκοπό αυτό, το CNES έχει θέσει σε τροχιά γύρω από τη Γη, σε ύψος περίπου 710 χιλιομέτρων, τον δορυφόρο Microscope (Micro-Satellite à traînée Compensée pour l’Observation du Principe d’Equivalence). Αν και ο Microscope εκτοξεύθηκε τον περασμένο Απρίλιο, οι επιστήμονες χρειάστηκαν το χρονικό διάστημα για την προετοιμασία του δορυφόρου, ώστε να ξεκινήσει να παίρνει μετρήσεις.

Έτσι, η επιστημονική φάση του πειράματος ξεκίνησε μέσα στον Δεκέμβριο και αναμένεται να διαρκέσει 18 μήνες. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, τα τελικά αποτελέσματα αναμένεται να εκδοθούν τον Απρίλιο του 2017, δείχνοντας αν ισχύει ή όχι η Γενική Σχετικότητα – δηλαδή ούτε λίγο ούτε πολύ τη θεωρία που, μαζί με την κβαντομηχανική, αποτελούν τους δύο πυλώνες της σύγχρονης φυσικής.

Για να εξετάζει κατά πόσο παραβιάζεται την αρχή της ισοδυναμίας, ο Microscope θα ελέγξει μία χαρακτηριστική ιδιότητα του βαρυτικού πεδίου από την οποία απορρέει αυτή, και πιο συγκεκριμένα ότι κάθε σώμα κινείται υπό την επίδραση της βαρύτητας ανεξάρτητα από τη μάζα που έχει και τη σύστασή του.

Γνωστή ως νόμος της ελεύθερης πτώσης, η ιδιότητα αυτή περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Γαλιλαίο τον 17ο αιώνα, δηλαδή εκατοντάδες χρόνια πριν από τη Γενική Σχετικότητα. Μάλιστα, ένας διαδεδομένος μύθος στην ιστορία της φυσικής είναι πως ο Γαλιλαίος απέδειξε την ελεύθερη πτώση ρίχνοντας αντικείμενα διαφορετικής μάζας από τον Πύργο της Πίζας, παρόλο που Ιταλός φυσικός είχε απλώς περιγράψει το πείραμα.

Στα χρόνια που μεσολάβησαν μετά τη διατύπωση της Γενικής Σχετικότητας, και με δεδομένο πως ο νόμος της ελεύθερης πτώσης απέκτησε κεντρική βαρύτητα στη συγκεκριμένη θεωρία, επιβεβαιώθηκε από αρκετές μετρήσεις. Ωστόσο, το πρόβλημα είναι πως μέχρι σήμερα οι μετρήσεις αυτές έχουν γίνει από επίγεια πειράματα, τα οποία έχουν ένα ανυπέρβλητο όριο ακρίβειας, καθώς δεν μπορούν να «θωρακισθούν» καλύτερα από απειροελάχιστες διαταραχές, όπως οι δονήσεις που προκαλούν ακόμη και μακρινοί σεισμοί.

Έτσι, ο Microscope παίρνει τη σκυτάλη στο διάστημα, όπου δεν υπάρχουν τέτοιοι περιορισμοί και επομένως μπορεί να αυξήσει την ακρίβεια. Για αυτό τον σκοπό, στο εσωτερικό του δορυφόρου, υπάρχουν δύο ομόκεντροι κύλινδροι, κατασκευασμένοι από διαφορετικό υλικό – ο ένας από τιτάνιο και ο δεύτερος από ένα κράμα λευκόχρυσου – ροδίου.

Οι δύο κύλινδροι δέχονται μόνο την επίδραση της βαρυτικής έλξης. Μάλιστα, οι έξι μήνες προετοιμασίας χρειάστηκαν ώστε να διασφαλισθεί πως ο δορυφόρος παραμένει ανεπηρέαστος από την έστω και μικρή τριβή που δέχεται από την υποτυπώδη ατμόσφαιρα που υπάρχει σε αυτό το υψόμετρο, αλλά και από την πίεση της ηλιακής ακτινοβολίας.

Επομένως, στην περίπτωση που ισχύει η Γενική Σχετικότητα, τότε εκτελώντας ελεύθερη πτώση, θα πρέπει να εμφανίζουν την ίδια επιτάχυνση παρόλο που έχουν διαφορετική σύσταση. Αν όμως εμφανισθούν αποκλίσεις στις μετρήσεις, τότε το πείραμα θα έχει κλονίσει τα θεμέλια της θεωρίας.

Η εξάγωνη νιφάδα χιονιού του Κέπλερ

Οι κρύσταλλοι χιονιού με την εξάγωνη συμμετρία προκάλεσαν όχι μόνο το ενδιαφέρον των καλλιτεχνών και των επιστημόνων ανά τους αιώνες, αλλά και των απλών ανθρώπων. Έτσι ένας αγρότης στην Αμερική όταν με το μικροσκόπιο του και την φωτογραφική του μηχανή το 1925 απαθανάτισε τις εικόνες της απίστευτης κανονικότητας , συμμετρίας και καλαισθησίας της νιφάδας του χιονιού, είπε.

Παρατηρώντας μια νιφάδα χιονιού  στο μικροσκόπιο παρατήρησα ότι είναι ένα θαύμα ομορφιάς και είναι κρίμα να μην μπορεί να ειδωθεί από όλους. Είναι ένα σχεδιαστικό αριστούργημα και κανένα δεν επαναλαμβάνεται παρά εμφανίζεται μόνο μια φορά. Τέτοια ομορφιά τι κρίμα να λιώνει και να χάνεται»

Το 1611, ο Γιοχάνες Κέπλερ δημοσίευσε τη μονογραφία του «On the Six-Cornered Snowflake» («Περί της Εξάγωνης Νιφάδας Χιονιού»), που τελεί μια από τις πρώτες απόπειρες να εξηγηθεί επιστημονικά ο σχηματισμός των νιφάδων ιού σε αντίθεση με την όποια θρησκευτική εξήγηση.

 

Στην ουσία, ο Κέπλερ διασκέδαζε με την ιδέα ότι μπορεί να ήταν πιο εύκολο να κατανοήσει κανείς την όμορφη συμμετρία των κρυστάλλων χιονιού αν αυτοί θεωρούνταν ζωντανοί οργανισμοί με ψυχή, που στον καθένα είχε δοθεί μια αποστολή από τον Θεό. Εντούτοις, θεώρησε πιο πιθανό ότι κάποια εξάγωνα σύνολα σωματιδίων, μικρότερα από εκείνα που ήταν σε θέση να διακρίνει, μπορούσαν να εξηγήσουν την εκπληκτική γεωμετρία των νιφάδων χιονιού.

 

Ο Ρώσος φωτογράφος, Alexey Kljatov απαθανάτισε στο φακό του από πολύ κοντά τις νιφάδες χιονιού

 

Εκτός του Κέπλερ και του Robert Hooke, ο άνθρωπος που αφιέρωσε κυριολεκτικά ολόκληρη τη ζωή του για να μας δείχνει την ποικιλία και την ομορφιά της νιφάδας χιονιού, είναι ο Αμερικανός Wilson Bentley (1865 – 23 Δεκεμβρίου 1931).

 

Ο Wilson Bentley είναι ο πρώτος άνθρωπος που συνέλαβε κρυστάλλους χιονιού σε φιλμ. Γνωστός ως «The Man Snowflake», ο Bentley τράβηξε πάνω από 5000 φωτογραφίες με νιφάδες χιονιού και απέκτησε διεθνή αναγνώριση κατά τον 19ο αιώνα, για την πρωτοποριακή εργασία του στους τομείς της φωτομικρογραφίας, γιατί τελειοποίησε τη διαδικασία της φωτογράφησης των νιφάδων χιονιού πριν λιώσουν ή εξαχνωθούν.

 

Από μικρός, ενώ οι συνομίληκοί του έπαιζαν, εκείνος φωτογράφιζε και μελετούσε τις σταγόνες της βροχής αλλά και τους παγοκρυστάλλους, αφιερώνοντας όλον τον ελευθερο χρόνο του. Αυτό το πάθος του διατηρήθηκε σε όλη τη ζωή του, αφήνοντας μοναδικές φωτογραφίες των διαφορετικών παγοκρυστάλλων που δεν είχαν μελετηθεί μέχρι την εποχή του.

 

Στα 17 του πήρε από τους γονείς του το δώρο που τους ζήτησε, μια φωτογραφική μηχανή με μικροσκόπιο. Έτσι το 1885, ήταν ο πρώτος που φωτογράφισε τις χιονονιφάδες. Περνώντας τα χρόνια, μάζευε χιονονιφάδες και τις τοποθετούσε σε ειδικό κουτί σκεπασμένο με βελούδο για να μη λιώνουν και να τις μελετά απερίσπαστος.

 

Οι νιφάδες χιονιού (ή, πιο αυστηρά, οι κρύσταλλοι χιονιού, δεδομένου ότι οι πραγματικές νιφάδες από τον ουρανό μπορεί να αποτελούνται από πολλούς κρυστάλλους) αρχίζουν συχνά τη ζωή τους ως μικροσκοπικά σω­ματίδια σκόνης στα οποία τα μόρια του νερού συμπυκνώνονται σε επαρκώς χαμηλές θερμοκρασίες.

 

Πάγος στα δύο άκρα μιας νιφάδας χιονιού που μοιάζει με «στήλη με πώματα».

 

Καθώς ο μεγεθυνόμενος κρύσταλλος διέρχεται από τα διαφορετικά επίπεδα υγρασίας και θερμοκρασίας της ατμόσφαιρας, ο ατμός του νερού εξακολουθεί να υγροποιείται και να μετατρέπεται σε στερεό πάγο, και ο κρύσταλλος αποκτά σιγά-σιγά το σχήμα του. Το εξάγωνο συμμετρικό σχήμα που βλέπουμε συνήθως προκύπτει από την εξάγωνη κρυσταλλική δομή του κοινού πάγου. Οι έξι γωνίες μοιάζουν τόσο ίδιες, γιατί όλες σχηματίζονται κάτω από παρόμοιες συνθήκες. Επίσης μπορούν δημιουργηθούν και άλλα κρυσταλλικά σχήματα, όπως εξάγωνες στήλες.

 

Οι φυσικοί μελετούν τους κρυστάλλους χιονιού και τον σχηματισμό τους, εν μέρει γιατί κρύσταλλοι είναι σημαντικοί σε εφαρμογές, από την ηλεκτρονική έως την επιστήμη της αυτοσυναρμολόγησης, της μοριακής δυναμικής και του αυθόρμητου σχηματισμού σχεδίων, δεδομένου ότι ένας τυπικός κρύσταλλος χιονιού περιέχει 10¹⁸ μόρια νερού, οι πιθανότητες δύο κρύσταλλοι συνήθους μεγέθους να είναι πανομοιότυποι είναι σχεδόν μηδαμινές. Σε μακροσκοπικό επίπεδο, είναι απίθανο δύο οποιεσδήποτε μεγάλες, σύνθετες νιφάδες χιονιού να ήταν ποτέ τελείως ίδιες – από τότε που η πρώτη νιφάδα έπεσε στη Γη.

ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ - Ὕμνος εἰς Δῆλον (4.100-4.159)

ἀλλ᾽ ὅτ᾽ Ἀχαιιάδες μιν ἀπηρνήσαντο πόληες
ἐρχομένην, Ἑλίκη τε Ποσειδάωνος ἑταίρη
Βοῦρά τε Δεξαμενοῖο βοόστασις Οἰκιάδαο,
ἄψ δ᾽ ἐπὶ Θεσσαλίην πόδας ἔτρεπε, φεῦγε δ᾽ Ἄναυρος
καὶ μεγάλη Λάρισα καὶ αἱ Χειρωνίδες ἄκραι·
105 φεῦγε δὲ καὶ Πηνειὸς ἑλισσόμενος διὰ Τεμπέων.
Ἥρη, σοὶ δ᾽ ἔτι τῆμος ἀνηλεὲς ἦτορ ἔκειτο·
οὐδὲ κατεκλάσθης τε καὶ ᾤκτισας, ἡνίκα πήχεις
ἀμφοτέρους ὀρέγουσα μάτην ἐφθέγξατο τοῖα·
«Νύμφαι Θεσσαλίδες, ποταμοῦ γένος, εἴπατε πατρί
110 κοιμῆσαι μέγα χεῦμα· περιπλέξασθε γενείῳ,
λισσόμεναι τὰ Ζηνὸς ἐν ὕδατι τέκνα τεκέσθαι.
Πηνειὲ Φθιῶτα, τί νῦν ἀνέμοισιν ἐρίζεις;
ὦ πάτερ, οὐ μὴν ἵππον ἀέθλιον ἀμφιβέβηκας.
ἦ ῥά τοι ὧδ᾽ αἰεὶ ταχινοὶ πόδες, ἢ ἐπ᾽ ἐμεῖο
115 μοῦνοι ἐλαφρίζουσι, πεποίησαι δὲ πέτεσθαι
σήμερον ἐξαπίνης; ὁ δ᾽ ἀνήκοος. ὦ ἐμὸν ἄχθος,
ποῖ σε φέρω; μέλεοι γὰρ ἀπειρήκασι τένοντες.
Πήλιον, ὦ Φιλύρης νυμφήιον, ἀλλὰ σὺ μεῖνον,
μεῖνον, ἐπεὶ καὶ θῆρες ἐν οὔρεσι πολλάκι σεῖο
120 ὠμοτόκους ὠδῖνας ἀπηρείσαντο λέαιναι.»
τὴν δ᾽ ἄρα καὶ Πηνειὸς ἀμείβετο δάκρυα λείβων·
«Λητοῖ, Ἀναγκαίη μεγάλη θεός· οὐ γὰρ ἔγωγε,
πότνια, σὰς ὠδῖνας ἀναίνομαι· οἶδα καὶ ἄλλας
λουσαμένας ἀπ᾽ ἐμεῖο λεχωίδας· ἀλλά μοι Ἥρη
125 δαψιλὲς ἠπείλησεν· ἀπαύγασαι οἷος ἔφεδρος
οὔρεος ἐξ ὑπάτου σκοπιὴν ἔχει, ὅς κέ με ῥεῖα
βυσσόθεν ἐξερύσειε. τί μήσομαι; ἦ ἀπολέσθαι
ἡδύ τί τοι Πηνειόν; ἴτω πεπρωμένον ἦμαρ·
τλήσομαι εἵνεκα σεῖο, καὶ εἰ μέλλοιμι ῥοάων
130 διψαλέην ἄμπωτιν ἔχων αἰώνιον ἔρρειν,
καὶ μόνος ἐν ποταμοῖσιν ἀτιμότατος καλέεσθαι.
ἠνίδ᾽ ἐγώ· τί περισσά; κάλει μόνον Εἰλήθυιαν.»
εἶπε, καὶ ἠρώησε μέγαν ῥόον· ἀλλά οἱ Ἄρης
Παγγαίου προθέλυμνα καρήατα μέλλεν ἀείρας
135 ἐμβαλέειν δίνῃσιν, ἀποκρύψαι δὲ ῥέεθρα·
ὑψόθε δ᾽ ἐσμαράγησε καὶ ἀσπίδα τύψεν ἀκωκῇ
δούρατος· ἣ δ᾽ ἐλέλιξεν ἐνόπλιον· ἔτρεμε δ᾽ Ὄσσης
οὔρεα καὶ πεδίον Κραννώνιον αἵ τε δυσαεῖς
ἐσχατιαὶ Πίνδοιο, φόβῳ δ᾽ ὠρχήσατο πᾶσα
140 Θεσσαλίη· τοῖος γὰρ ἀπ᾽ ἀσπίδος ἔβραμεν ἦχος.
ὡς δ᾽ ὁπότ᾽ Αἰτναίου ὄρεος πυρὶ τυφομένοιο
σείονται μυχὰ πάντα, κατουδαίοιο γίγαντος
εἰς ἑτέρην Βριαρῆος ἐπωμίδα κινυμένοιο,
θερμάστραι τε βρέμουσιν ὑφ᾽ Ἡφαίστοιο πυράγρης
145 ἔργα θ᾽ ὁμοῦ, δεινὸν δὲ πυρίκμητοί τε λέβητες
καὶ τρίποδες πίπτοντες ἐπ᾽ ἀλλήλοις ἰαχεῦσι·
τῆμος ἔγεντ᾽ ἄραβος σάκεος τόσος εὐκύκλοιο.
Πηνειὸς δ᾽ οὐκ αὖτις ἐχάζετο, μίμνε δ᾽ ὁμοίως
καρτερὸς ὡς τὰ πρῶτα, θοὰς δ᾽ ἐστήσατο δίνας,
150 εἰσόκε οἱ Κοιηὶς ἐκέκλετο· «σῴζεο χαίρων,
σῴζεο· μὴ σύ γ᾽ ἐμεῖο πάθῃς κακὸν εἵνεκα τῆσδε
ἀντ᾽ ἐλεημοσύνης, χάριτος δέ τοι ἔσσετ᾽ ἀμοιβή.»
ἦ καὶ πολλὰ πάροιθεν ἐπεὶ κάμεν, ἔστιχε νήσους
εἰναλίας· αἳ δ᾽ οὔ μιν ἐπερχομένην ἐδέχοντο,
155 οὐ λιπαρὸν νήεσσιν Ἐχινάδες ὅρμον ἔχουσαι,
οὐδ᾽ ἥτις Κέρκυρα φιλοξεινωτάτη ἄλλων,
Ἶρις ἐπεὶ πάσῃσιν ἐφ᾽ ὑψηλοῖο Μίμαντος
σπερχομένη μάλα δεινὸν ἀπέτραπεν· αἳ δ᾽ ὑπ᾽ ὀμοκλῆς
πανσυδίῃ φοβέοντο κατὰ ῥόον ἥντινα τέτμοι.

***
Μα όταν και οι Αχαϊκές πόλεις αρνήθηκαν να τη δεχτούν
καθώς τη βλέπαν να ᾽ρχεται, η Ελίκη η συντρόφισσα του Ποσειδώνακαι η Βούρα, όπου τα βουστάσια του Δεξαμενού, του γιου του Οικιάδη,το δρόμο ξαναπήρε για τη Θεσσαλία. Μα ο Άναυρος απομακρύνθηκεκαι η μεγάλη Λάρισα και οι Χειρωνίδες βράχοι,105κι ο Πηνειός που ελίσσεται στα Τέμπη.Ήρα, η καρδιά σου ακόμα (κι ύστερ᾽ απ᾽ αυτά) απόμεινε ανελέητη.Ούτε συγκινήθηκες, ούτε λυπήθηκες όταν (η Λητώ)τα δυο χέρια σηκώνοντας, τούτα τα μάταια είπε:«Νύμφες Θεσσαλές, γεννήματα του ποταμού, πέστε στον πατέρα σας110να λιγοστέψει το ισχυρό του ρεύμα· πιάστε τα γένια τουικετεύοντας να γεννηθούν του Δία τα τέκνα στα ύδατά του.Πηνειέ Φθιωτικέ, τώρα με τους ανέμους γιατί ερίζεις;Πατέρα, κι όμως δεν ιππεύεις έναν ίππο αγώνων.Τα πόδια σου είναι πάντα τόσο γρήγορα, ή είναι για μένα115που γίναν τόσο ελαφρά, κι ομοιάζει να πετούνεσήμερα τόσο ξαφνικά; Μα είναι κουφός. Του σώματός μου βάροςπού να σε μεταφέρω; Των μελών μου οι τένοντες ανήμποροι.Πήλιο, της Φιλύρας νυμφοθάλαμε, εσύ τουλάχιστο μη φεύγεις,μείνε, αφού θηράματα πολλές φορές στα όρη σου,120και λέαινες ακόμα τοκετό δοκίμασαν σκληρό».Της αποκρίθηκε ο Πηνειός δάκρυα χύνοντας:«Λητώ, η Ανάγκη είναι μια θεά μεγάλη. Εγώ, σεβάσμια,τις ωδίνες σου δεν περιφρονώ. Το ξέρω, κι άλλεςλεχώνες στα νερά μου έχουν λουστεί. Όμως η Ήρα125μ᾽ απείλησε βαριά. Κοίταξε το φρουρόπου επιβλέπει απ᾽ το βουνό ψηλά· εύκολα θα μπορούσενα με ξεράνει απ᾽ το βυθό. Σαν τί να κάνω; Ή αν χανότανεο Πηνειός θα ᾽ταν ευχάριστο; (Μα αν εδώ επιμένεις να γεννήσεις) η πεπρωμένη ας έρθει ώρα.Για χάρη σου θ᾽ αποτολμήσω, κι όταν ακόμα μέλλεται η ροή μου130να ξεραθεί και για παντοτινά ν᾽ αφανιστώ,και μόνος στα ποτάμια ανάμεσα ν᾽ αποκαλούμαι ντροπιασμένος.Εδώ είμαι εγώ. Τί θέλεις τα περίσσια; Κάλεσε μόνο την Ειλείθυια».Αυτά είπε και σταμάτησε τη δυνατή ροή του. Μα ο Άρηςτου Παγγαίου σύρριζα τ᾽ ακρόκορφα αποσπώντας, έμελλε135στου ποταμού το ρεύμα να τα ρίξει, αποκρύβοντας τη ρείθρα.Από τα ύψη βροντολάλησε και την ασπίδα με τη μύτη χτύπησετου δόρατος, που ωσάν χορός πολεμικός αντήχησε. Και τρέμανε της Όσσαςτα όρη, η πεδιάδα της Κραννώνας και οι άγριεςκορφές της Πίνδου, κι απ᾽ το φόβο χόρεψεν ακέρια140η Θεσσαλία. Ήχος τόσο δυνατός βγήκεν απ᾽ την ασπίδα!Καθώς όταν του όρους Αίτνα μαίνεται η φωτιάκαι σειούνται όλα τα σπήλαια και ο θαμμένος γίγανταςγυρίζει ο Βριάρεος, από το ένα το πλευρό στο άλλο,και τρέμουν τα καμίνια κάτω απ᾽ την τσιμπίδα του Ηφαίστου145κι όλα τα έργα (στο σιδηρουργείο) και κατά τρόπο φοβερό τα δουλεμένα στη φωτιά λεβέτιακαι οι τρίποδες, το ένα πάνω στ᾽ άλλο πέφτοντας βροντολογούν,τόσο τρανός ακούστηκεν ο θόρυβος της ωραιόκυκλης ασπίδας.Μα δεν υποχωρούσε ο Πηνειός κι όμοια παρέμεινεσταθερός, καθώς και πρώτα, συγκρατώντας των νερών του την ορμή,150ώσπου του Κοίου τού είπε η θυγατέρα: «Χαίροντας κοίτα να σωθείς,φυλάξου το κακό μην πάθεις για λογαριασμό μουαπό την ευσπλαχνία που μου δείχνεις· όμως θ᾽ αμειφθεί ετούτη η χάρη σου».Είπεν αυτά, κι αφού απ᾽ τις προσπάθειες απόκαμε, τράβηξε κατά τα νησιάτης θάλασσας. Μα και αυτά, καθώς ερχόταν, δεν τη δέχονταν,155ούτε οι Εχινάδες με τους όρμους τους ασφαλισμένους,ούτε η Κέρκυρα η πιο φιλόξενη από τ᾽ άλλα,γιατί η Ίρις όλα, απ᾽ την κορφή του Μίμανταμε απειλές μεγάλες τα απέτρεπε. Και τρομαγμένα όλαέφευγαν μ᾽ όλη τους τη δύναμη προς τη ροή της θάλασσας, ως τα πλησίαζε (η Λητώ).

Ἡ ἀνακάλυψη τοῦ σχετικισμοῦ

Οἱ σοφιστές καί ἡ ἀντιαυταρχική διανόηση

Ὁ πλουραλισμός καί ὁ σχετικισμός εἶναι, πέραν πάσης ἀμφισβήτησης, τά θεμέλια τοῦ κυρίαρχου πολιτικοῦ πιστεύω τῆς εὐρωπαϊκῆς-ἀμερικανικῆς νεωτερικότητας - ἡ ἄρνησή τους ἐπισύρει ποινή κοινωνικῆς καταδίκης. Ἡ συναφής κοσμοαντίληψη δέχεται ἐπιθέσεις πρωτίστως ἀπό ἐκπροσώπους ἐκείνων τῶν ἐθνῶν, ὁ πολιτισμός τῶν ὁποίων δέν δέχτηκε καθοριστικές ἐπιδράσεις ἀπό τούς Έλληνες.

Ὁ λόγος γι’ αὐτό εἶναι ὅτι ἡ ἀνακάλυψη καί ἡ ἀναγνώριση τῆς σχετικότητας τῶν ἀνθρώπινων ἀξιακῶν ἀντιλήψεων ἦταν ἕνα ἐπίτευγμα τοῦ ἑλληνικοῦ πνευματικοῦ βίου τοῦ 5ου αἰώνα. Ἀλλά καί ἡ δυνατότητα ἑνός γενικευμένου σχετικισμοῦ ἀπό γνωσιοθεωρητική ἄποψη ἐκφράστηκε ἐδῶ ἀπό πρωτοπόρους στοχαστές.

 

Οἱ Ἕλληνες, κατά τίς πολλαπλές ἐπαφές τους μέ ἄλλους πολιτισμούς, ἀποκτοῦσαν μιάν ὁλοένα καί περισσότερο σαφῆ ἀντίληψη τοϋ γεγονότος ὅτι οἱ ἀξίες, πού ἐκεῖνοι ἕως τότε θεωροῦσαν αὐτονόητες καί ἀμετάβλητες, μποροῦν ἐπίσης νά ἐννοηθοῦν διαφορετικά. Ἀλλά καί στίς οἰκεῖες ὑπόθεσεις τους ἀναγνώρισαν ὅτι φέρ’ εἰπεῖν ἡ ἔννοια τῆς δικαιοσύνης, μέ τήν ὁποία ὅλοι καταπιάνονται - κάτι πού ἀσφαλῶς συμβαίνει μέχρι σήμερα - ἀποκτοῦσε διαφορετικό νόημα κάθε φορά, ἀναλόγως μέ τό ποιός τήν χρησιμοποιοῦσε.

Μία δυνατή ἀντίδραση πού μποροῦσε νά προκληθεῖ ἀπό αὐτήν τήν παρατήρηση, ἦταν νά ἐκφράσει κανείς τήν ἄποψη ὅτι ὅλα τοῦτα ἔχουν καλῶς. Αὐτό πού εἶναι ἡ δικαιοσύνη δέν εἶναι δεδομένο ἐκ φύσεως, ἀληθές καί ὀρθό γιά τούς ἀνθρώπους στά σχετικά ζητήματα εἶναι αὐτό πού ἐκεῖνοι ἐκλαμβάνουν ὡς ἀληθές καί ὀρθό. Ἐάν ἀντιπαρατίθενται δύο ἄποψεις, τό ζητούμενο γιά ὅσους ἐκπροσωποῦν καθεμιά ἀπό αὐτές εἶναι νά ὁδηγήσουν τούς ἐκπροσώπους τῆς ἑκάστοτε ἄλλης ἄποψης νά παραδεχθοῦν τή δική τους· κάτι τέτοιο εἶναι δυνατό εἴτε μέσω τῆς χρήσης τῆς ἰσχύος, ὁπότε ἐπιβάλλεται ὁ ἰσχυρότερος (καί μάλιστα ὁ ἰσχυρότερος θεωρεῖ δίκαιο τό νά ἐπιβάλλεται), εἴτε μέσω ἐπιδέξιας πειθοῦς, ὁπότε ἐπιβάλλεται ὁ διανοητικά ἰσχυρότερος, δηλαδή αὐτός πού μπορεῖ νά ὁμιλεῖ καί νά ἐπιχειρηματολογεῖ καλύτερα. Μία ἄλλη ἀντίδραση ἦταν νά τεθεῖ τό ἐρώτημα, ποιός τέλος πάντων χρησιμοποιεῖ ὀρθῶς τήν ἔννοια τῆς δικαιοσύνης καί τίς ἄλλες ἀξιακές ἔννοιες - ἐκκινώντας ἀπό τήν παραδοχή ὅτι ἡ ἔννοια ἔχει ἕνα σταθερό νόημα, τό ὁποῖο ἐπίσης εἶναι δυνατό νά εὑρεθεῖ. Πρέπει ἁπλῶς κανείς νά ἀκολουθήσει μέ συνέπεια τήν ἀνάπτυξη τοϋ ἐρωτήματος: «τί εἶναι ἡ δικαιοσύνη»;

Μέ αὐτές τίς δύο ἀντιτιθέμενες ἀντιδράσεις βρισκόμαστε στό ἐπίκεντρο τῆς ἀντιπαράθεσης μεταξύ τῆς λεγόμενης σοφιστικῆς καί τοῦ Σωκράτη.

Προτοῦ ὑπεισέλθουμε ἐκτενέστερα στήν ἀντίθεση τῶν θέσεων ἐκείνης της ἐποχῆς, θά ἦταν χρήσιμο νά ἀναρωτηθοῦμε μέ συντομία τί σημαίνει γιά μᾶς ὁ σχετικισμός καί τί θά μποροῦσε νά σημαίνει γιά τή μελλοντική μορφή τοῦ κόσμου, ἀπό πολιτική καί πολιτιστική ἄποψη.

Στά ἔθνη τοῦ δυτικοῦ κόσμου εἶναι δεδομένο καί αὐτονόητο ὅτι στόν πολιτικό καί κοινωνικό βίο ἐντελῶς διαφορετικά ἀξιακά συστήματα μποροῦν νά συνυπάρχουν τό ἕνα δίπλα στό ἄλλο. Κάθε ἄτομο στόν εὐρωπαϊκό-φιλελεύθερο κόσμο ἔχει τήν ὑποχρέωση νά ἀναγνωρίζει τόν ἀξιακό προσανατολισμό τοῦ γείτονά του, ὁ ὁποῖος μπορεῖ νά εἶναι ἐντελῶς διαφορετικός ἀπό τόν δικό του, ὡς ἰσότιμο τοῦ δικοῦ του. Γιά μερικά πεδία καί μερικές ὄψεις τοῦ δημόσιου καί ἰδιωτικοῦ βίου ἡ ἀμοιβαία ἀναγνώριση εἶναι κατοχυρωμένη στό Σύνταγμα, καθώς ἀπαγορεύεται ἡ ἐπιβολή διακρίσεων εἰς βάρος κάποιου ἀνθρώπου γιά συγκεκριμένους λόγους, γιά παράδειγμα λόγω τῆς θρησκείας του. Σέ ἄλλα πεδία πού δέν προστατεύονται ἀπό τό Σύνταγμα ἐκφράζεται ἡ ἐπιδίωξη ἐπιβολῆς ὁλοένα καί περισσότερων ρυθμίσεων γιά ἰσοτιμία, τουλάχιστον μέσω τῆς κοινῆς νομοθεσίας.

Τί σημαίνει αὐτό γιά τόν εὐρωπαϊκό πολιτισμό μας; Ἀπαιτοῦμε ἀπό τό κράτος νά ἀπέχει ἀπόλυτα ἀπό τήν προβολή ἕνος ὁρισμένου ἀξιακοῦ συστήματος ὡς τοῦ μόνου δεσμευτικοῦ, ἡ οὐδετερότητα τοῦ κράτους σέ ὁρισμένα ζητήματα εἶναι ἕνας πραγματιστικός σχετικισμός. Τό ἄτομο ἐπιτρέπεται βεβαίως νά πιστεύει σέ ἀπόλυτες ἀξίες, δέν ἐπιτρέπεται ὅμως τό πράττειν του νά ὑπαγορεύεται ἀπό αὐτές· μάλιστα δέν ἐπιτρέπεται οὔτε κάν νά τίς ἐκφράζει πρός τά ἔξω μέ ἀποφασιστικότητα, ἐνῶ τό ἀντίθετο σημαίνει παράβαση τῆς πολιτικῆς ὀρθότητας καί ἐπιφέρει ὡς ποινή τήν ἀπομόνωση.

Ὁ δυτικός κόσμος προσπαθεῖ ἐπιπλέον νά ἐπιβάλει στούς διεθνεῖς θεσμούς τήν δεσμευτικότητα τοῦ δικοῦ του ἀξιακοῦ πλουραλισμοῦ καί, κατά συνέπεια ἐπίσης, σχετικισμοῦ. Τά Ἡνωμένα Ἔθνη ὀφείλουν νά παραμένουν πιστά στή δυτική φιλελεύθερη δημοκρατία, ἡ ὁποία προστατεύει τόν ἀξιακό πλουραλισμό ὑπό τή σκέπη τῆς ἔννοιας τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων. Τό βασικό ἐπιχείρημα ἐν προκειμένω εἶναι ὅτι μόνον αὐτή ἡ κοσμοθεώρηση εἶναι οἰκουμενική, μόνον αὐτή μπορεί νά ἑνώσει ὅλους τους ἀνθρώπους. Ἡ ἐλευθερία πού πρέπει νά ἀξιοποιεῖται σέ ἀτομικό ἐπίπεδο, σέ συνδυασμό μέ ἕναν κατ’ ἀρχήν ἀξιακό πλουραλισμό καί σχετικισμό, εἶναι αὐτό πού στήν πραγματικότητα ὅλοι ἐπιθυμοῦν. Τούτη τή μορφή ἔχει ἡ ἐπιχειρηματολογία τῆς Δύσης.

Αὐτό ἀκριβῶς, ὅμως, ἔχει ἀμφισβητηθεῖ: ἡ ἰδεολογία τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων καί τοῦ ἀξιακοῦ σχετικισμοῦ ἔχει ἀπορριφθεῖ ἀπό πολλά κράτη τοῦ Ο.Η.Ε. μέ τό σκεπτικό ὅτι ἀποτελεῖ ἁπλό ἐργαλεῖο κυριαρχίας τῆς Δύσης. Διατυπώνεται ὁ ἰσχυρισμός ὅτι προπαγανδίζονται τά ἀνθρώπινα δικαιώματα, ὁ πλουραλισμός καί ὁ σχετικισμός, προκειμένου κράτη συγκροτημένα μέ διαφορετικό τρόπο νά πληγοῦν ἐκ τῶν ἔσω καί ἐν τέλει νά ὑποταγοῦν στή Δύση ἀπό ἄποψη οἰκονομικῆς καί πολιτικῆς ἰσχύος. Αὐτό, λέγεται, πού στήν πραγματικότητα ἐπιθυμοῦν οἱ ἄνθρωποι δέν εἶναι ἀτομισμός ἄνευ προσανατολισμοῦ καί ἠθικές ἐπιλογές κατά τό δοκοῦν, ἀλλά ἡ ἐνσωμάτωση σέ ἕνα ἀνώτερο ὅλον, ὅπως ἡ Οὔμμα ὡς κοινότητα ὅλων τῶν ὀρθοδόξων πιστῶν κατά τίς ἐπιταγές τοῦ Κορανίου, ἤ ἡ ἀταξική κοινωνία, πρός τήν ὁποία οὕτως ἤ ἄλλως κατευθύνεται ἡ ἱστορία. Κάπως ἔτσι ἠχεῖ ἡ ἔξωθεν πολιτική-ἰδεολογική κριτική.

Ὑπάρχει ὅμως καί θεμελιώδης κριτική, ἐκπορευόμενη ἀπό τήν ἴδια τήν Εὐρώπη - καί μάλιστα ἀπό ἕναν ἐκ τῶν ἰσχυρότερων θεσμῶν. Ὁ Γιόζεφ Ράτσινγκερ (Joseph Ratzinger), ὁ ὁποῖος ἤδη κατά τίς τελευταῖες δεκαετίες ἦταν ὁ ἡγετικός θεολόγος τῆς Καθολικῆς Ἐκκλησίας καί τώρα εἶναι ὁ ἡγέτης της, προσδιόριζε πάντα τόν γενικευμένο ἀξιακό σχετικισμό τοῦ πολιτισμοῦ μας ὡς κύρια αἰτία τῆς προβληματικῆς, ἀπό ὁρισμένες ἀπόψεις τουλάχιστον, ἠθικῆς κατάστασής του (καί σ’ αὐτό συμφωνοῦσε πλήρως μέ τόν χαρισματικό προκάτοχό του, ἡ δημοτικότητα τοῦ ὁποίου, ξεπερνώντας τά ὅρια τῶν ἐπιμέρους θρησκευτικῶν δογμάτων, δέν ἐπλήγη κατά κανέναν τρόπο ἐξ αἰτίας αὐτῶν τῶν ἀπόψεων). Ἡ ἀντιτιθέμενη κριτική δέν ἄργησε νά ἐμφανιστεῖ: ἐάν ἡ θρησκεία δέν θέλει νά ἀποδεχθεῖ ὅτι τό ἀξιακό σύστημα πού αὐτή θεωρεῖ σωστό δέν εἶναι παρά ἕνα ἀπό τά πολλά καί κατ’ ἀρχήν ἰσότιμα [πού ὑπάρχουν], τότε δέν ἔχει θέση στή σύγχρονη κοινωνία: αὐτή ἡ ἄποψη ἀκούστηκε ἀπό τό προοδευτικό στρατόπεδο.

Ἐν τῷ μεταξύ ἔχει μετατοπιστεῖ ἡ κοινωνική συζήτηση κατά τρόπο ἀπροσδόκητο. Μιά παγκόσμια θρησκεία πῆρε τόν λόγο - μιά παγκόσμια θρησκεία χωρίς παγκόσμια Ἐκκλησία, ἄλλα μέ μεγάλη διεισδυτικότητα - ἡ ὁποία καταφάσκει μέν τόν δυτικό σχετικισμό, μόνον ὅμως ἐφ’ ὅσον ἰσχύει γιά τήν ἴδια τή Δύση. Πολλές φορές ἀκούστηκε ἀπό τους θρησκευτικούς ἡγέτες τοῦ Ἰσλάμ ὅτι ἐπιδιώκουν νά ἀξιοποιήσουν τή συνταγματικά ἐγγυημένη θρησκευτική οὐδετερότητα τῶν εὐρωπαϊκῶν κρατῶν προκειμένου νά καταστοῦν ἐδῶ ἰσχυροί καί ὁλοένα ἰσχυρότεροι, ἕως ὅτου γίνουν τόσο ἰσχυροί, ὥστε νά ἀντικαταστήσουν τόν ἄνευ προσανατολισμοῦ σχετικισμό μέ τήν ἔγκυρη τάξη πραγμάτων, πού προβλέπει τό Κοράνιο. Ἐδῶ δέν εἶναι ἀνάγκη νά ὑπεισέλθουμε στό ἐρώτημα, ἐάν αὐτά εἶναι ἀρρωστημένες ἐξουσιαστικές φαντασιώσεις φανατικῶν ἤ ἐάν ἀποτελοῦν μία ρεαλιστική προοπτική γιά τήν Εὐρώπη τοῦ αὔριο[1]. Ἁπλῶς καί μόνον τό γεγονός ὅτι ὁ ἀξιακός σχετικισμός τῆς Δύσης τίθεται πολλαπλῶς σέ ἀμφισβήτηση ἔξωθεν καί ἔνδοθεν, ὅπως καί τό ὅτι καταφάσκεται ἀπό αὐτούς πού δέν πρέπει, ἀρκεῖ, προκειμένου νά καταστήσει σαφές ὅτι ἡ μορφή πού θά προσλάβει ὁ παγκόσμιος πολιτισμός τῶν ἐπερχόμενων γενεῶν θά ἑξαρτηθεῖ ἰδιαιτέρως ἀπό τό κατά πόσον θά τηρηθεῖ στό μέλλον αὐτή ἡ θεμελιώδης στάση τῆς Εὐρώπης.

Ὡς μέλη ἕνος πολιτισμοῦ πού βασίζεται στόν ἱστορικό στοχασμό, στήν περίπτωσή μας τοῦ εὐρωπαϊκοῦ - κάτι πού ὀφείλεται στούς Ἕλληνες, καθώς θά δοῦμε - ἔχουμε, ἐάν εἶναι ἔτσι οἱ σημερινές προοπτικές, ἀρκετούς λόγους νά στρέψουμε τό βλέμμα μας πρός τά πίσω, πρός τήν πρώτη ἱστορικά τεκμηριωμένη ἀνάδυση τοῦ σχετικισμοῦ ὡς θεμελιώδους τοποθέτησης, κάτι πού μέ τή σειρά του μᾶς ὁδηγεῖ στόν 5ο προχριστιανικό αἰώνα. Ἀκολούθως προκύπτει ἡ ἑξῆς ἔνσταση: ἔχουμε ἄραγε πράγματι κληρονομήσει τόν ἀξιακό πλουραλισμό μας ἀπό τους Ἕλληνες; Μήπως αὐτός εἶναι μᾶλλον ἡ συνέπεια τοῦ γεγονότος ὅτι προτεστάντες καί καθολικοί πολέμησαν ἀλλήλους τόν 17ο αἰώνα, ἐγείροντας καί οἱ μέν καί οἱ δέ ἀπόλυτες ἀξιώσεις ἐπί τῆς ἀλήθειας, μέχρι πού ἀμφότερες οἱ πλευρές λόγω καί μόνο τῆς ἐξάντλησης τούς ἀπέκτησαν τήν ἑτοιμότητα νά ἀναλογισθοῦν μήπως θά ἦταν καλύτερο νά ἀναγνωρίσουν τόν ἄλλον, μαζί μέ ὅλες τίς πεποιθήσεις του; Ἀσφαλῶς, ὁ Τριακονταετής Πόλεμος ἦταν ἴσως ἡ σημαντικότερη ἐμπειρία γιά τήν πολιτική ἠθική ταῆς Εὐρώπης. Ὅμως ἡ φυσική ἀδυναμία συνέχισης τοῦ ἀγώνα δέν ἀρκεῖ γιά νά ὁδηγήσει κατ’ ἀνάγκη στήν ἀναγνώριση τῶν ἴσων δικαιωμάτων τοῦ ἀντιπάλου[2]. Πρός τοῦτο ἦταν ἀπαραίτητος ἕνας περαιτέρω θρησκευτικός, ἠθικός καί πολιτικός στοχασμός, ὁ ὁποῖος μέσα ἀπό μιάν ἀρκετά κοπιώδη διαδρομή ὁδήγησε τελικά στίς σημερινές θεμελιώδεις πεποιθήσεις. Ἡ ἀνακατασκευή αὐτῆς τῆς διαδρομῆς, ἔστω καί σέ ἁδρές γραμμές, δέν μπορεῖ νά ἀποτελέσει ἀντικείμενο τοῦ παρόντος κεφαλαίου. Ἐπρόκειτο, ὅπως καί σέ ὅ,τι ἀφορᾶ στή γένεση τῆς δημοκρατίας, γιά μιάν ἐξέλιξη μέ ἰδιαίτερους καθορισμούς, κατά τήν ὁποία ὅμως οἱ ἐμπειρίες καί οἱ ἀντιλήψεις τῶν Ἑλλήνων ἦσαν μέ ἀκόμη μεγαλύτερη εὐκρίνεια παροῦσες: ἐνόσω ἀποτελοῦσαν ἀντικείμενο μελέτης τά Μετά τά Φυσικά τοῦ Ἀριστοτέλη - κάτι πού συνέβαινε ἀδιάκοπα ἀπό τήν κορύφωση τοῦ Μεσαίωνα καί ἑξῆς - ὅλοι οἱ φιλοσοφικῶς πεπαιδευμένοι ἦσαν ἐξοικειωμένοι μέ τό πρόβλημα τοῦ γνωσιοθεωρητικοῦ σχετικισμοῦ τοῦ Πρωταγόρα καί τοῦ Ἡρακλείτου, τό ὁποῖο τυγχάνει ἐκτενοῦς πραγματεύσεως στό 4ο βιβλίο τῶν Μετά τά Φυσικά. Σέ ὅ,τι ὅμως ἀφορᾶ στόν ἠθικο-πολιτικό σχετικισμό, ὁ ἀγώνας τοῦ πλατωνικοῦ Σωκράτη ἐναντίον τῆς σοφιστικῆς γινόταν ἀντιληπτός, ἀπό τήν Ἀναγέννηση καί μετά, ὡς πρότυπη ἀπόπειρα ὁριστικῆς λύσης τοῦ προβλήματος, ἐνῶ ταυτόχρονα ἡ Ἀκαδημία κατά τή φάση κυριαρχίας τῶν σκεπτικῶν, ἡ ὁποία τοποθετήθηκε ἐναντίον ταῆς δυνατότητας νά ὑποστηρίζονται ἀπόλυτες ἀλήθειες, γνώριζε μέν μιά θετική ἐκπροσώπηση στό πρόσωπο τοῦ Κικέρωνος, ὅμως ἀμφισβητήθηκε ἀπό τόν Αὐγουστίνο ἀπό τή σκοπιά του Χριστιανισμοῦ. Ὅπως ἀκριβῶς ἡ κριτική τῆς δημοκρατίας κατά τή μετακλασική ἀρχαιότητα, ἔτσί ἀκριβῶς ἡ ἑλληνική καί ἡ χριστιανική κριτική τοῦ σχετικισμοῦ διατήρησαν ἡ καθεμιά τόν ἀντίπαλό τους ζωντανό γιά τήν ἐποχή τῆς νεωτερικότητας.

Καί τώρα λοιπόν ἄς στραφοῦμε στήν ἑλληνική ἀπόπειρα κλονισμοῦ τῆς σταθερότητας τῶν παραδεδομένων ἀξιακῶν συστημάτων. Ἐπρόκειτο γιά μία πρόκληση ἀνασφάλειας, ἡ ὁποία θά ἔπρεπε νά πιστωθεῖ ἤ, ἀπό τή σκοπιά τοῦ Πλάτωνος, νά καταλογιστεῖ στούς λεγόμενους σοφιστές.

Τί ἐννοοῦμε μέ τήν ἔννοια «Σοφιστική»; Ὡς προσδιορισμός ἑνός διανοητικοῦ κινήματος, ὁ ὅρος προέρχεται μόλις ἀπό τόν 3ο μεταχριστιανικό αἰώνα, ὅταν ὁ Φλάβιος Φιλόστρατος (170- 245 μ.Χ. περίπου) διαχώρισε τή δεύτερη σοφιστική, ὅπως τήν ἀποκαλοῦσε ὁ ἴδιος καί ἡ ὁποία δέν ἦταν τίποτε ἄλλο πέρα ἀπό μιά συγγραφική μόδα, ἀπό τήν ἀρχαία σοφιστική, τήν ἔναρξη τῆς ὁποίας συνέδεσε μέ τόν Γοργία κατά τόν 5ο προχριστιανικό αἰώνα[3]. Ὡς ὀνομασία μίας ἐποχῆς τῆς ἱστορίας τοῦ πνεύματος, ἡ «Σοφιστική» εἶναι κατ’ ἐξοχήν γέννημα τῶν νέων χρόνων.

Ὅμως τό ἐπίθετο σοφιστική ἀσφαλῶς ὑπῆρχε κατά τήν ἀρχαιότητα· γιά πρώτη φορά μαρτυρεῖται στόν Πλάτωνα[4], ὁ ὁποῖος πιθανόν πρῶτος διαμόρφωσε τόν ὅρο. Ὁ Πλάτων ἐπιχείρησε ἐν εἴδει ὁρισμοῦ νά ἐκφράσει τή σοφιστική τέχνη, δηλαδή τίς ἰδιαίτερες ἱκανότητες, κατά συνέπεια καί τήν οὐσία τῶν σοφιστῶν. Συνέδεσε ἐπίσης τήν ἀναζήτηση τοῦ ὁρισμοῦ τοῦ σοφιστῆ μέ τό θεμελιῶδες φιλοσοφικό πρόβλημα τῆς δυνατότητας ψευδῶν προτάσεων, στό ὁποῖο ἀφιέρωσε ἕναν ἀπό τούς πλέον ἀπαιτητικούς διαλόγους του, τόν I. Ὁ Πλάτων δέν ἀντιμετωπίζει τή «σοφιστική» ὡς ἑνιαία διανοητική κίνηση, ἀλλά παρουσιάζει μία κοινή ἐμφάνιση πολλῶν ἀπό τους μεγάλους σοφιστές τοῦ 5ου αἰώνα στόν διάλογο Πρωταγόρας, ἐνῶ ἐπίσης παρουσιάζει τά πορτραίτα κάποιων ἄλλων σοφιστῶν καί τῶν μαθητῶν τους στούς διαλόγους Γοργίας, Μένων καί Πολιτεία. Κατά συνέπεια, ἡ κατά τό μᾶλλον ἤ ἧττον ἑνιαία εἰκόνα τῆς σοφιστικῆς, τήν ὁποία ἔχουμε σχηματίσει, προέρχεται ἀπό τόν ἀντίπαλό της, τόν Πλάτωνα, οἱ διάλογοι τοῦ ὁποίου ἔχουν διατηρηθεῖ, ἐνῶ τά γραπτά τῶν σοφιστῶν ἔχουν χαθεῖ σχεδόν στό σύνολό τους. Ἀπό τόν Πλάτωνα προέρχεται οὐσιαστικά καί ¨η ἀρνητική ἀποτίμηση τῶν σοφιστῶν. Τό πρῶτο βῆμα πού πρέπει νά κάνουμε, ἄν θέλουμε νά κατανοήσουμε ἀπροκατάληπτα στοχαστές ὅπως ὁ Πρωταγόρας, ὁ Γοργίας, ὁ Προδικός καί ὁ Ἱππίας, εἶναι νά ἀποδεσμευθοῦμε ἀπό τήν ἐν λόγω ἀρνητική ἀποτίμηση.

Συνήθως ἀποδεσμεύεται κανείς ἀπό τήν πλατωνική ἀρνητική ἀποτίμηση -γιά νά μήν ποῦμε ὅτι πρόκειται γιά καταγγελία τῆς σοφιστικῆς ὡς φιλοσοφικά ἀστήρικτης καί διανοητικά ἀνέντιμης κίνησης - ἐάν τήν ἐννοήσει ὡς τόν ἀρχαιοελληνικό Διαφωτισμό, κατά συνέπεια ὡς ρηξικέλευθη προοδευτική κίνηση, ὅπως στό βιβλίο τοῦ Τόμας Μπουχάιμ (Thomas Buchheim) Die Sophistik als Avantgarde normalen Lebens (Ἡ σοφιστική ὡς πρωτοπορία τοῦ φυσιολογικοῦ βίου, 1986). Ὅλοι θέλουν σήμερα, ἄλλωστε, νά ἀνήκουν στούς κοινωνούς τοῦ Διαφωτισμοῦ, καί στή διανοητική πρωτοπορία συγκαταλέγεται οὕτως ἤ ἄλλως καθένας πού ἔχει σέ κάποια ἐκτίμηση τόν ἑαυτό του. Ἄν δοῦμε τή σοφιστική μέ αὐτά τά γυαλιά, τότε αὐτά μονομιᾶς ἔχει ἀνακτήσει ἐντελῶς τή συμπάθεια μιας, ἡ ὁποία ἔμοιαζε νά ἔχει χαθεῖ γιά πάντα κατά τήν ἀνάγνωση τοῦ Πλάτωνος καί τοῦ Ἀριστότελους.

Στούς πολυάριθμους ἑρμηνευτές, οἱ ὁποῖοι ἐν προκειμένω μίλησαν γιά Διαφωτισμό, ἀνῆκαν μεταξύ ἄλλων ὁ W. Κ. C. Guthrie, ὁ ὁποῖος στόν 3ο τόμο τοῦ μνημειώδους ἔργου τοῦ History of Greek Philosophy ἔδωσε τόν τίτλο «The Fifth-Century Enlightenment» (1969)[5] καί ὁ Karl Popper, ὁ ὁποῖος στόν 1ο τόμο τοῦ ἔργου του Die offene Gesellschafl und ihre Feinde (1944, γερμανική μετάφραση τό 1957)[6], ἑνός ἔργου μέ μεγάλη ἀπήχηση, ἐπιχείρησε κατά κύριο λόγο νά πλήξει τή «μαγεία τοῦ Πλάτωνος», τόν ὁποῖο καταμήνυσε ὡς πνευματικό πατέρα τοΰ σύγχρονου ὁλοκληρωτισμοῦ καί τόν τοποθέτησε σέ ἀντίθεση μέ μιάν ὁμάδα συγγραφέων, τήν ὁποία ἀποκαλεῖ «μεγάλη γενιά» τοῦ φιλελεύθερου «κινήματος» τοῦ 5ου αἰώνα, διατεινόμενος ὅτι αὐτοί εἶχαν προδεῖ καί διαδώσει ὅλα τά οὐσιώδη χαρακτηριστικά μίας ἀνοικτῆς κοινωνίας.

Ὁ χαρακτηρισμός τῆς σοφιστικῆς ὡς Διαφωτισμοῦ ἔχει κάποια βάση, ἀπό τήν ἄποψη ὅτι πράγματι ἐξ αἰτίας τῆς ἐξαλείφθηκαν κάποιες ἀντιλήψεις στηριγμένες ἁπλῶς στήν αὐθεντία τῆς παράδοσης. Ὅμως ἡ ἀναλογία μέ τόν εὐρωπαϊκό Διαφωτισμό τοϋ 18ου αἰώνα εἶναι καί κατά κάποιον τρόπο παραπλανητική. Γιά μᾶς ὁ Διαφωτισμός περιλαμβάνει τόν ἀγώνα τοῦ πνεύματος κατά ἕνός διεφθαρμένου καί καταπιεστικοῦ ancien regime [παλαιοῦ καθεστῶτος] καί κατά μίας Ἐκκλησίας πού παρεμποδίζει τήν ἐλευθερία τοῦ σκέπτεσθαι, πού ἐπιδιώκει νά κυριαρχεῖ στίς συνειδήσεις καί ἀντιμάχεται οἱανδήποτε μορφή πλουραλισμοῦ, χρησιμοποιώντας θρησκευτικά ἀλλά καί ἐγκόσμια μέσα. Αὐτοί οἱ ἐπικίνδυνοι ἀντίπαλοι ἀπουσίαζαν ἐντελῶς ἀπό τόν ἀρχαιοελληνικό Διαφωτισμό. Δέν ὑπῆρχε Ἐκκλησία πού θά μποροῦσε νά ἐλέγχει τή συνείδηση τοῦ ἀνθρώπου, ἐνῶ ὅπου ὑπῆρχε καταπιεστική ἐξουσία ἐπρόκειτο γιά τήν κυριαρχία μικρῶν τυράννων, ὡς ἐπί τό πλεῖστον γιά σύντομο διάστημα, στήν περιορισμένη ἔκταση μίας ἐπιμέρους πόλεως - δέν ἦσαν αὐτοί ἀντίπαλοι κατάλληλοι γιά μιά πνευματική γιγαντομαχία. Ἀκόμη καί ὁ περίφημος ὁρισμός τοῦ Κάντ, ὁ ὁποῖος ὅριζε τόν Διαφωτισμό ὡς «ἔξοδο τοῦ ἀνθρώπου ἀπό τήν ἀνωριμότητά του, γιά τήν ὁποία εἶναι ὁ ἴδιος ὑπεύθυνος»[7], δέν ἔχει μεγάλη σχέση μέ τήν ἀρχαιοελληνική σοφιστική, ἀπό τήν ἄποψη ὅτι ἡ ἐμμονή σέ παραδεδομένες ἀξιακές ἀντιλήψεις δέν εἶναι ὑποχρεωτικό νά ἀξιολογεῖται κάθε φορᾶ ὡς ἀνωριμότητα, κυρίως ὅμως ἐπειδή ἡ ρητορική κυριαρχία ἐπί τοϋ πλήθους, ἡ ὁποία ἀποτελοῦσε τόν στόχο τῆς διδασκαλίας τῆς ρητορικῆς ἀπό πολλούς σοφιστές, δέν ἀπευθύνεται σέ ἕνα ὥριμο ἀκροατήριο, ἀλλά ἴσα-ἴσα ἀναζητεῖ μέσα καί ὁδούς ἐπιβολῆς ἀντιλήψεων, οἱ ὁποῖες δέν θά μποροῦσαν νά γίνουν ἀποδεκτές ἀπό τους ἀκροατές, εἴτε ὡς μέλη μίας λαϊκῆς συνέλευσης, εἴτε ὡς μέλη ἑνός λαϊκοῦ δικαστηρίου, κατόπιν νηφάλιου ἀτομικοῦ στοχασμοῦ. Αὐτό ἀκριβῶς ἀποτέλεσε τό σημεῖο ἀφετηρίας τῆς κριτικῆς τοῦ Πλάτωνος στή σοφιστική ρητορική: στή θέση τῆς συγκροτημένης καί “συναρπαστικῆς” ὁμιλίας ἐνώπιόν του πολυάριθμου κοινοῦ ἀπαιτεῖ μιά φιλοσοφική «τέχνη τοῦ ὁμιλεῖν», ἡ ὁποία λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν τήν ἀτομικότητα τοῦ ἀποδέκτη καί τόν ὁδηγεῖ τελικά μέσω τῆς διαλεκτικῆς συζήτησης, ἡ ὁποία προωθεῖται μέ μικρά βήματα καί σύντομες ἐρωταποκρίσεις, στό σημεῖο «νά χρησιμοποιεῖ τή διάνοιά του χωρίς τήν καθοδήγηση κάποιου ἄλλου»[8].

Ἐντελῶς προβληματική εἶναι ἡ κατασκευή ἀπό τόν Πόππερ μίας «μεγάλης γενιᾶς» διαφωτιστῶν, ὡς ἐάν αὐτοί εἶχαν σχηματίσει μιάν ἑνιαία «κίνηση»[9]. Στή μεγάλη γενιά ὁ Πόππερ συμπεριέλαβε τόν Πρωταγόρα καί τόν Ἡρόδοτο, τόν Περικλῆ καί τόν Εὐριπίδη, τόν Ἀντιφώντα καί τόν Ἱππία, τόν Θουκυδίδη, τόν Λυκόφρονα καί τόν Ἀντισθένη - ἀνθρώπους πού ἐκ τῶν πραγμάτων εἶχαν περιορισμένες ἐπαφές μεταξύ τους καί γιά τούς ὁποίους σέ καμία περίπτωση δέν εἶναι βέβαιο ὅτι εἶχαν κοινές ἐπιδιώξεις. Ἡ ἀντίληψη περί μίας ἑνιαίας σοφιστικῆς κίνησης προέκυψε κατά πρῶτον λόγο ἀπό τόν ἀγώνα τοῦ Πλάτωνος ἐναντίον κάθε μορφῆς σχετικισμοῦ. Βέβαιο εἶναι μόνον ὅτι οἱ «σοφιστές» στό σύνολό τους δέν ἀναζητοῦσαν, ὁρισμένοι μάλιστα ἀπό αὐτούς δέν τό ἐπιθυμοῦσαν κάν, αὐτό ἀκριβῶς πού ἀναζητοῦσαν καί ἐπιθυμοῦσαν ὁ Πλάτων καί ὁ Σωκράτης: ἀπόλυτες ἀξίες.

Ἡ κατασκευή ἑνός “ἀρχαιοελληνικοῦ Διαφωτισμοῦ”, συνεπῶς, μόνον ἐν μέρει ἀνταποκρίνεται στήν κατάσταση, πού ἐπικρατοῦσε τόν 5ο αἰώνα ἀπό τή σκοπιά τῆς ἱστορίας τοῦ πνεύματος. Ὅμως ἕνα τέτοιο ἰδεολογικό στήριγμα δέν εἶναι καθόλου ἀπαραίτητο γιά ὅποιον ἐπιθυμεῖ νά στραφεῖ ἀπροκατάληπτα καί μέ ἱστορικά νηφάλιο βλέμμα στή συνεισφορά τῆς σοφιστικῆς στόν πολιτισμό τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων (ἄρα καί τῆς Εὐρώπης).

Τί πρέπει νά ἐννοήσουμε μέ τόν ὅρο «σοφιστής» καί ποιές ἤσαν οἱ ἐπιδιώξεις αὐτῶν τῶν ἀνδρῶν;

Οἱ σοφιστές τοῦ 5ου καί τῶν ἀρχῶν τοῦ 4ου αἰώνα ἦσαν περιπλανώμενοι δάσκαλοι τῆς νεολαίας τῆς Ἑλλάδας. Τοῦτο συνεπάγεται τά ἀκόλουθα: δέν ἦσαν δεμένοι μέ ἕναν τόπο, μετακινοῦνταν ἀπό πόλη σέ πόλη, κατά συνέπεια ὡς ἐπί τό πλεῖστον δέν εἶχαν ἡγετικό πολιτικό ρόλο στήν πόλη καταγωγῆς τους, μια καί δέν εἶχαν πλέον σταθερούς δεσμούς ἐκεῖ καί βρίσκονταν διαρκῶς σέ ἄλλες πόλεις, ζώντας τή ζωή τῶν ξένων πού δέν ἔχουν πολιτική ἐπιρροή. Καθώς ἦσαν δάσκαλοι καταγόμενοι ἀπό ξένους τόπους, δέν ἀσχολοῦνταν καθόλου μέ τή διδασκαλία μαθημάτων σέ στοιχειῶδες ἐπίπεδο, μία καί γι’ αὐτό τόν σκοπό ὑπῆρχαν ντόπιοι δάσκαλοι. Ἡ κύρια δραστηριότητά τους ἦταν τό ἀνώτερο μάθημα γιά τούς νεαρούς πού βρίσκονταν σέ φάση ἐνηλικίωσης ἤ εἶχαν ἤδη ἐνηλικιωθεῖ, μέ ἄλλα λόγια γιά τούς γόνους τῆς ἀνώτερης τάξης, καθώς ὁ ἁπλός πολίτης μποροῦσε σέ κάθε περίπτωση νά ἀφήσει τά παιδιά του νά μάθουν ἀνάγνωση καί γραφή. Ὡς ἐκ τούτου οἱ σοφιστές ὁρίζονται μέ πολεμική διάθεση ὡς κυνηγοί πλούσιων νέων[10]· μποροῦσε κανείς πράγματι νά γίνει πλούσιος σ’ αὐτό τό ἐπάγγελμα, ὁ Ἱππίας καί ὁ Γοργίας ἐπαίρονταν γιά τά ἀπίστευτα ὑψηλά εἰσοδήματά τους. Τό ἀκροατήριο καί οἱ ὑψηλές ἀμοιβές καθόριζαν ἐπίσης καί τό περιεχόμενο: διότι γιά ποιό πράγμα ἤθελαν οἱ γιοί πλούσιων οἰκογενειῶν νά πληρώσουν πολλά χρήματα σέ ἕναν ξένο; Πρωτίστως γιά τήν ὑπόσχεση ὅτι θά ἀποκτοῦσαν τήν ἱκανότητα νά γίνουν οἱ ἴδιοι (ἤ νά παραμείνουν) πλούσιοι καί ἄνθρωποι μέ μεγάλη ἐπιρροή. Αὐτή ἡ ὑπόσχεση ὅμως ἀπέρρεε ἀπό τή ἐκπαίδευση στή νέα τέχνη τῆς ρητορικῆς. Ἕνας καλός ρήτορας εἶχε κυρίως στίς δημοκρατίες προοπτική νά ἀναλάβει τήν ἡγεσία τῆς πόλεως, μέ ὅλα τά σχετικά πλεονεκτήματα. Ὅμως ἡ κατάρτιση στήν τέχνη τοῦ λόγου δέν παρέμεινε τό μόνο ἀντικείμενο διδασκαλίας. Πανεπιστήμια δέν ὑπῆρχαν ἀκόμη (ὁ πρῶτος θεσμός πού προσεγγίζει τήν ἔννοια τοῦ πανεπιστημίου ἦταν ἡ Ἀκαδημία τοῦ Πλάτωνος τόν 4ο αἰώνα). Οἱ περιπλανώμενοι δάσκαλοι μέ δεδομένο αὐτό τό ἐπίπεδο τῶν ἐκπαιδευτικῶν θεσμῶν ἦσαν σέ θέση νά προσφέρουν κάθε μορφή ἀνώτερης ἐκπαίδευσης. Οἱ προσφορές σέ διδακτικά ἀντικείμενα πρέπει νά παρουσίαζαν μεγάλη ποικιλία σύμφωνα μέ τίς κλίσεις καί τίς ἱκανότητες τῶν δασκάλων, κάτι πού φυσικά εἶχε ἀντίκτυπο καί στήν ἀποδοχή τῶν προσφορῶν στίς ἐπιμέρους πόλεις. Ό πολύπλευρος Ἱππίας ὁ Ἠλεῖος δίδαξε ἐπίσης μαθηματικά καί δή τούς κλάδους ἀριθμητική, γεωμετρία, ἀστρονομία καί ἁρμονική - ἐπρόκειτο δηλαδή γιά ἐκείνους τους μαθηματικούς κλάδους πού ἕως τήν Ἀναγέννηση καί τήν ἀπαρχή τῶν νέων χρόνων σύμπεριλαμβάνονταν στό λεγόμενο «quadrivium». Ἐπιπλέον, διατεινόταν ὅτι στή Σπάρτη δίδαξε τήν ἀρχαία ἱστορία τῆς πόλης[11]. Ὁ Πρωταγόρας ἀπό τήν ἄλλη, ὁ πρῶτος καί ἴσως ὁ περισσότερο ἀναγνωρισμένος (ἄν καί ὄχι ὁ πρῶτος σέ εἰσοδήματα) ἀπό τούς σοφιστές - ἔζησε περίπου ἀπό τό 490 μέχρι τό 420 π.Χ.- προβάλλει, σύμφωνα μέ τήν πλατωνική ἀφήγηση, τόν ἰσχυρισμό ὅτι ἔχει καλύτερα καί ἀνώτερης ἀξίας πράγματα νά προσφέρει: ὄχι αὐτές τίς τέχνες, τίς ἐξειδικευμένες γνώσεις, ἀλλά αὐτό πού οἱ νέοι ἄνθρωποι πραγματικά ἐπιθυμοῦσαν. Τό ἀντικείμενο αὐτό τό ὀνόμαζε ἱκανότητα λήψης σωστῶν ἀποφάσεων (εὐβουλία) σχετικά μέ τίς οἰκεῖες ὑπόθεσεις, φέρ’ εἰπεῖν τή διαχείριση τῆς οἰκιακῆς περιουσίας, καί σχετικά μέ τίς ὑποθέσεις τῆς πόλεως, ἔτσι ὥστε νά ἀποκτᾶ κανείς τήν ἱκανότητα νά διαμορφώνει τήν πολιτική τῆς πόλεως μέ τό πράττειν καί τό λέγειν[12].

Ὅμως τό μάθημα τῶν σοφιστῶν δέν μποροῦσε πουθενά νά στηρίζεται σέ διαθέσιμα διδακτικά ἐγχειρίδια. Οἱ σοφιστές διαμόρφωναν οἱ ἴδιοι τά ἀναλυτικά τους προγράμματα, ἐννοεῖται ἀνάλογα μέ τή ζήτηση. Σχετικά μέ τόν Πρόδικο διατυπώνεται ὁ ἰσχυρισμός ὅτι προσέφερε ἕνα φτηνό μάθημα ἔναντι μίας δραχμῆς καί ταυτόχρονα ἕνα ὁλοκληρωμένο ἔναντι πενήντα δραχμών[13]. Τό καθοριστικό, ὅμως, εἶναι ὅτι αὐτοί οἱ δάσκαλοι, ἤ τουλάχιστον οἱ σημαντικότεροι ἀπό αὐτούς, προσέγγιζαν τά ἀντικείμενα τῆς διδασκαλίας τους μέ ἀνοικτό πνεῦμα στόν μέγιστο βαθμό ὅσον ἀφορᾶ στά σχετικά φιλοσοφικά ἐρώτηματα καί ἐπίσης ὅτι δέν δίδασκαν μόνον ἀλλά ἔγραφαν καί βιβλία. Ὁ Πλάτων χάραξε μιά ξεκάθαρη διαχωριστική γραμμή μεταξύ σοφιστικῆς καί φιλοσοφίας. Ἡ ἐπιτυχία του σέ πρώτη φάση στό ἔργό αὐτό ἐμφαίνεται στήν περίφημη ρήση του Κικέρωνος, σύμφωνα μέ τήν ὁποία ὁ Σωκράτης κατέβασε τή φιλοσοφία ἀπό τόν οὐρανό καί τήν ἐγκατέστησε στίς πόλεις[14]. Οἱ Προσωκρατικοί, ἑπομένως, στοχάστηκαν σχετικά μέ τόν κόσμο, ἐνῶ ὁ Σωκράτης εἶναι ὁ πρῶτος ποῦ θεματοποίησε ἠθικά ἐρωτήματα τῆς πολιτικῆς καί τῆς καθημερινότητας. Αὐτό εἶναι ὀρθό, στόν βαθμό πού οἱ σοφιστές δέν ἀναγνωρίζονται ὡς φιλόσοφοι. Γιατί ὅμως θά ἔπρεπε νά ἀκολουθήσουμε τόν Πλάτωνα στό συγκεκριμένο σημεῖο; Μόνον ἐπειδή οἱ σοφιστές λάμβαναν χρήματα γιά τό μάθημά τους, σέ ἀντίθεση μέ τόν Σωκράτη καί τόν Πλάτωνα; Σήμερα ἀναγνωρίζεται ὅτι τουλάχιστον ὁ Πρωταγόρας καί ὁ Γοργίας ὑπῆρξαν σημαντικοί φιλόσοφοι καί ὅτι ὁλόκληρη ἡ χορεία τῶν μετακινούμενων δασκάλων -δέν θά ἔπρεπε νά κάνουμε λόγο γιά «κίνηση» - στό σύνολό της συνεισέφερε πολλές σημαντικές νέες θεωρήσεις στή θεωρία τῆς γλώσσας, στή χρήση τοῦ λόγου στήν πολιτική καί στή φιλοσοφική συζήτηση, δηλαδή στήν ἐλεγκτική (τήν τέχνη τῆς ἀνασκευῆς) καί τή διαλεκτική, στή θεωρία τοϋ κράτους καί τῆς δικαιοσύνης, στή διδασκαλία περί τῆς γενέσεως τοῦ πολιτισμοῦ καί στήν ἀποτίμηση τῆς θρησκείας.

Στή συνέχεια πρόκειται νά κατονομάσουμε καί νά προσδιορίσουμε σύντομα ὁρισμένα ἀπό τά σημαντικότερα πεδία ἐργασίας, θέματα, τρόπους διατύπωσης ἐρωτημάτων, μορφές στοχασμοῦ καί λέξεις-κλειδιά τῆς σοφιστικῆς.

 

(1) Μιά ἐξαιρετικά διαδεδομένη μορφή στοχασμοῦ ἐκείνη τήν ἐποχή, ἡ ὁποία διαπερνοῦσε ὅλα τά πεδία, ἦταν ἡ ἀποτίμηση τῶν πραγμάτων μέ βάση τό ἐάν ὑπάρχουν ἐκ φύσεως καί ἐναρμονίζονται μέ τή φύση, ἤ ἐάν ὀφείλονται σέ ἀνθρώπινα ἔθιμα καί ἤθη, συνήθειες ἤ συμβάσεις. Ἰσχύει κάποιο πράγμα χάρη στή φύση καί διά τῆς φύσεως (ἀρχ. ἑλλην. φύσει) ἤ ἁπλῶς δυνάμει ἑνός νόμου, μίας θέσμισης ἤ σύμβασης (ἀρχ. ἑλλην. νόμω); Ἡ προέλευση αὐτῆς τῆς ἀντίθεσης εἶναι δύσκολο νά προσδιοριστεῖ, ἔχει διάφορες ρίζες στή γλώσσα καί στίς μορφές στοχασμοῦ τῆς ἀρχαιότερης ποίησης καί φιλοσοφίας καί ἔχει κάποια σχέση μέ τίς ἀνέκαθεν συνηθισμένες ἀντίθεσεις μεταξύ λόγου καί πράξης, πραγματικότητας καί ἁπλῆς ὀνομασίας, εἶναι καί φαίνεσθαι. Ὁ ἑλληνικός ἀποικισμός στή Δύση καί οἱ ἐμπορικές σχέσεις μέ τήν Ἀνατολή μᾶλλον ἐπέδρασαν μέ δύο τρόπους στή διαμόρφωση τῆς ἀντίθεσης νόμου-φύσεως: ἀπό τή μία πραγματοποιήθηκε ἡ γνωριμία μέ ξένους λαούς καί διαπιστώθηκε ὅτι πολλά ἀπό αὐτά πού γιά τούς Ἕλληνες ἴσχυαν ὡς αὐτονόητα ἀλλοῦ εἶχαν ρυθμιστεῖ διαφορετικά, ἑπομένως καλύπτονταν μόνον ἀπό τό ἑκάστοτε διαφορετικό ἔθιμο (νόμος). Ἐπιπροσθέτως, οἱ νέοι οἰκισμοί πού ἵδρυαν οἱ ἑλληνικές πόλεις εἶχαν ὡς συνέπεια τήν ἀναγκαιότητα διαρκῶς νέας νομοθεσίας: μέσα ἀπό βιώματα συνειδητοποιήθηκε ὅτι ὁ νόμος (ὁ ὁποῖος δηλωνόταν μέ τήν ἴδια λέξη) εἶναι κάτι πού μπορεῖ νά δημιουργηθεῖ, ἑπομένως καί νά συζητηθεῖ καί νά τροποποιηθεῖ.

 

Οἱ δυνατότητες ἐφαρμογῆς τοῦ ἐννοιακοῦ ζεύγους εἶναι πολλαπλές, ὅμως ἡ χρήση αὐτῆς ταῆς μορφῆς στοχασμοῦ δέν καθορίζει σέ καμία περίπτωση τό ἀποτέλεσμα μίας συλλογιστικῆς διαδικασίας. Καί τοῦτο διότι ἀμφότερες οἱ ἔννοιες, νόμος καί φύσις, μποροῦν νά ἐμπεριέχουν ἀρνητικές ἤ θετικές συνδηλώσεις. Ὁ νόμος ὡς νομοθέτημα, ἐκλαμβανόμενος θετικά, εἶναι αὐτό ἀκριβῶς πού αἴρει τόν ἄνθρωπο ὑπεράνώ του ζωικοῦ βασιλείου, στό ὁποῖο κυριαρχεῖ ἡ ὠμή βία, ἐνῶ ἀπό ἀρνητική ἄποψη εἶναι ἡ ἁπλή σύμβαση, ἡ ὁποία παραποιεῖ τίς προδιαγραφές τῆς αἰώνιας φύσεως. Ἡ φύσις ἀπό ἀρνητική ἄποψη εἶναι ἡ μή ἱκανοποιητική κατάσταση, κατά τήν ὁποία ὁ ἄνθρωπος ζεῖ ὡς φυσικό ὄν, ἐνῶ ἀπό θετική ἄποψη εἶναι ἡ δύναμη πού πάντα θά εἶναι ἴδια μέ τόν ἑαυτό της καί τήν ὁποία ὡς ἐκ τούτου πρέπει νά ἀκολουθήσει ὁ ἄνθρωπος, ἰδίως ὅταν ἐπιτάσσει τήν κυριαρχία τοῦ ἀνώτερου, ἀκόμη καί σέ ἀντίθεση πρός τόν νόμο.

 

Τό μέσον του 5ου αἰώνα εἶναι ἡ ἐποχή κατά τήν ὁποία ἀναδύονται οἱ ἀρχαιοελληνικές θεωρίες περί τῆς γενέσεως τοῦ πολιτισμοῦ. Ἀναπτύσσονται θεωρίες σχετικά μέ τόν δρόμο πού πῆρε ἡ πρώιμη ἀνθρωπότητα, σχετικά μέ τίς βαθμίδες πού διῆλθε προκειμένου νά φτάσει στή σημερινή κατάστασή της. Τοῦτοι οἱ στοχασμοί, καθώς εἶναι αὐτονόητο, δέν στηρίζονταν οὔτε στήν προϊστορική ἀρχαιολογία οὔτε σέ παρατηρήσεις πολιτισμικῆς ἀνθρωπολογίας· ὅλα ἦσαν καθαρή θεωρία, ὅμως τό ἐν λόγω θεωρητικό ἐνδιαφέρον τοῦ 5ου αἰώνα μπορεῖ δικαιολογημένα νά θεωρηθεῖ ὡς ἡ γνήσια ἀπαρχή αὐτῶν ἀκριβῶς τῶν σύγχρονων ἐπιστημονικῶν κλάδων, μέ τή βοήθεια τῶν ὁποίων προσπαθοῦμε σήμερα νά φωτίσουμε τήν ἐξέλιξη τοῦ ἀνθρώπου πρός τό ἐπίπεδο ἑνός ὄντος ἱκανοῦ γιά δημιουργία πολιτισμοῦ. Ἀποφάνσεις σχετικά μέ τήν πρωταρχική κατάσταση τοῦ ἀνθρώπου ὑπῆρχαν, ἤ μᾶλλον ὑπάρχουν, στόν Δημόκριτο, στό ἱπποκρατικό corpus, σέ πολλούς τραγικούς καί στούς λεγόμενους σοφιστές[15]. Ὁ Πρωταγόρας, ἐπίσης, εἶχε γράψει ἕνα ἔργο «Περί ἀρχαίας καταστάσεως»[16]. Ὁ Ξενοφάνης, ποιητής τῆς ὑστεροαρχαϊκῆς ἐποχῆς, διατύπωσε τήν πεποίθηση ὅτι οἱ ποιητές δέν τά ἔδειξαν ὅλα ἀπό τήν ἀρχή στούς ἀνθρώπους, ἀντίθετα ἐκεῖνοι βρῆκαν μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου τό καλύτερο μέ τή δική τους ἀναζήτηση. Αὐτή εἶναι ἡ περίφημη πρώτη διατύπωσή της, χαρακτηριστικῆς γιά τή Δύση, πίστης στήν προοδο[17], ἡ ὁποία ἐκφράζεται χωρίς τήν ὁρολογία τῆς φύσεως καί τοῦ νόμου, μπορεῖ ὅμως ἄνετα νά μεταφραστεῖ σέ αὐτήν: δέν προέρχονται ὅλα ὅσα εἶναι θετικά στόν ἀνθρώπινο βίο ἀπό τόν ἀρχέγονο βασικό ἐξοπλισμό πού καθόρισαν οἱ θεοί, δηλαδή ἀπό τή φύση, ἀντίθετα ὁ ἄνθρωπος ἑξακολουθεῖ νά ἀναζητεῖ μέχρι νά βρεῖ τό καλύτερο καί τοῦτο παγιώνεται μέ τό ἔθιμο καί τή νομοθεσία, καθίσταται νόμος. Τούτη ἡ αἰσιόδοξη θέαση τῆς ἐξέλιξης τῆς ἀνθρωπότητας, ἡ ὁποία γίνεται ἀντιληπτή ὡς ὁδός τῆς προόδου, εἶναι ἡ κυρίαρχη ἄποψη στούς προαναφερθέντες συγγραφεῖς. Οἱ νόμοι ἐκλαμβάνονται ὡς συμφωνία μεταξύ ἀνθρώπων, ὄχι ὡς ἀποτέλεσμα θείας θέσπισης. (Στήν προγενέστερη ἐποχή πίστευαν φέρ’ εἰπεῖν ὅτι οἱ νόμοι τοῦ Λυκούργου κατάγονταν ἀπό τόν Ἀπόλλωνα[18]). Ἡ ἀξία καί ἡ σπουδαιότητα τῶν νόμων κατ’ αὐτόν τόν τρόπο ὑποβαθμίζονται, ἐνῶ ἀποκτᾶ δραματικό χαρακτήρα τό ἐρώτημα πόσο σοβαρά πρέπει νά τούς παίρνει κανείς. Μία ἐνδιαφέρουσα θέση στό ἐρώτημα περί τοῦ φυσικοῦ ἐξοπλισμοῦ τοῦ ἀνθρώπου ἐξέφρασε ὁ Πρωταγόρας. Σύμφωνα μέ τήν ἱστορία (τόν μύθο), τόν ὁποῖο βάζει στό στόμα του ὁ Πλάτων στόν ὁμώνυμο διαλογο[19], οἱ ἄνθρωποι δέν ἀπέκτησαν ἐξ ἀρχῆς κάποια ἐκ φύσεως ἐφόδια προκειμένου νά ἀντέξουν σέ ἕνα ἐχθρικό περιβάλλον, ἀπέκτησαν ὅμως τεχνικές δεξιότητες, κάτι πού ἦταν ἀρκετό γιά νά προστατεύονται ἀπό τό ψύχος καί τόν καύσωνα καί νά προσπορίζονται τροφή. Αὐτό πού δέν κατάφερναν ἦταν νά συμβιώνουν καί ἔτσι παρέμειναν ἀπομονωμένοι, μιά εὔκολη λεία γιά τά ἄγρια θηρία. Προκειμένου νά τούς σώσει, ὁ Δίας τούς ἔδωσε ἐκ τῶν ὑστέρων τήν ἀντίληψη τῆς δικαιοσύνης καί τόν ἀλληλοσεβασμό, τή δίκη καί τήν αἰδῶ, ἱκανότητες πού καθιστοῦν πρωταρχικά δυνατή τή συμβίωση σέ μιάν ἀνθρώπινη κοινότητα. Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι, ἑπομένως, ἔχουν τή θεμελιώδη ἀντίληψη τοῦ πολίτη, τήν πολιτική ἀντίληψη πού συνίσταται ἀπό δίκη καί αἰδῶ, μόνον ὅμως δευτερογενῶς (ἐνῶ μερικοί δέν τήν ἔχουν καθόλου: οἱ σκληροί ἐγκληματίες πού πρέπει νά θανατώνονται). Ὁ Πρωταγόρας ἑρμηνεύει - πάντα σύμφωνα μέ τόν Πλάτωνα, καθώς δέν ἔχουμε κάποιον ἄλλον μάρτυρα - τήν ἱστορία τῶν δευτερογενῶν δώρων τοῦ Δία ὡς ἑξῆς: ἡ ἀρετή του πολίτη (στά ἑλληνικά πολιτική ἀρετή) δέν ἀνήκει στόν φυσικό βασικό ἐξοπλισμό, ὅπως τά φυσικά χαρίσματα (τά ὁποῖα εἶναι ἄνισα κατανεμημένα), ἀλλά μπορεῖ νά ἀποκτᾶται μόνο μέ διδασκαλία καί παιδευτικό μόχθο[20] - ἀπό ὅλους, ἀσφαλῶς, τούς ἀνθρώπους (με τίς προαναφερθεῖσες ὀλίγες ἐξαίρεσεις). Σ’ αὐτό τό σημεῖο ὀ Πρωταγόρας εἶναι δημοκράτης, καθώς ἐκφράζει τήν ἄποψη ὅτι  ὁ καθένας πρέπει νά ἔχει τή δυνατότητα νά ὁμιλεῖ, ἐπειδή ὁ καθένας ἔχει ἀποκτήσει αἰδῶ καί δίκη. Κατά τήν ἀριστοκρατική κοσμοαντίληψη τοῦ Πινδάρου, ἀντίθετα, ἡ ἀρετή δέν μπορεῖ ποτέ νά ἀποκτηθεῖ μέ μάθηση, πρέπει νά εἶναι δεδομένη ἐκ γενετῆς {φύσει), φυσικά ὅμως δέν εἶναι ἐκ γενετῆς δεδομένη γιά ὅλους, ἀλλά μόνο γιά τούς γνήσιους ἀριστοκράτες (πρβ. παραπάνω σ. 184 κ.ε.).

 

(2) Ὁ θεμελιώδης ὅρος τῆς συμβίωσης, ὁ ὁποῖος βρίσκεται στή διάθεση ὅλων τῶν ἀνθρώπων, πρέπει ἑπομένως νά καλλιεργεῖται καί νά προάγεται - ἡ ἀρετή πρέπει νά εἶναι διδακτή. Ἐάν ὅλοι κατέχουν τήν ἀρετή, μποροῦν ἄραγε καί νά τή διδάσκουν; Ἐάν ἤθελε νά τό παραδεχτεῖ αὐτό ὁ Πρωταγόρας, θά περιόριζε τίς ἴδιες τίς δικές του δυνατότητες γιά ἄντληση ἐσόδων. Ἐδῶ τελειώνει ἡ δημοκρατική ἰσότητα. Ἀκόμη καί ἄν ἡ τέχνη τῆς συμβίωσης τῶν πολιτῶν διαδίδεται κατά κάποιον τρόπο μέσα ἀπό τίς συνήθεις κοινωνικές ἐπαφές, τό καθοριστικό εἶναι ὅτι ὑπάρχουν ἄνθρωποι πού σ’ αὐτή τή διάδοση τῶν θεμελιωδῶν δημοκρατικῶν ἀρετῶν τά καταφέρνουν καλύτερα ἀπό ἄλλους - κι ὁ Πρωταγόρας εἶναι ἕνας ἀπό αὐτούς[21]. Στό σύνολό τους οἱ σοφιστές θεωροῦσαν ἑαυτούς διδασκάλους τῆς ἀρετῆς πού μποροῦσαν νά «κάνουν καλύτερούς» τους νέους (βελτίους ποιεῖν)[22]. Αὐτή ἦταν ἡ ἀξίωση τῶν σοφιστῶν πού προσέκρουε σέ ὀξύτατες ἀντιδράσεις ἐναντίον τους, ἰδίως ἐκ μέρους τοῦ Σωκράτη καί τοῦ Πλάτωνος.

 

(3) Παρά τήν ἀξίωση αὐτή δέν βρίσκουμε ἴχνη μίας κάποιας φιλοσοφικῆς διδασκαλίας περί ἀρετῆς σέ τούτους τούς περιπλανώμενους δασκάλους. Τό μάθημά τους ἦταν μᾶλλον μιά ἐξάσκηση τῆς ἱκανότητας - ἐπειδή κι αὐτό ὀνομάζεται ἀρετή - γιά ἐπικράτηση στόν πολιτικό ἀγώνα. Τό μέσον γιά τήν ἀπόκτηση τῆς ἐν λόγω ἱκανότητας, ἐκεῖ ὅπου ὑπάρχει ἐλευθερία λόγου, εἶναι ἡ ρητορική.

 

Ἡ ρητορική εἶναι ἕνα προϊόν τοῦ 5ου αἰώνα. Μία ἐκλεπτυσμένη τέχνη διαμόρφωσης ὁμιλιῶν εἶναι δυνατό νά παρατηρηθεῖ ἤδη στά ὁμηρικά ἔπη[23], φυσικά ἐπίσης στό ἀττικό δράμα, τό ὁποῖο χρησιμοποιεῖ ἀποτελεσματικά ἕναν μεγάλο ἀριθμό τῶν ρητορικῶν σχημάτων, ὅπως αὐτά ἀποκλήθηκαν ἀργότερα. Ὅμως μία μελετημένη, συστηματικά διαμορφωμένη διδασκαλία περί τῆς τέχνης τῆς ὀρθῆς χρήσης τοΰ δημόσιου λόγου εἶναι ἕνα πρόσθετο, ὄχι αὐτονόητο βῆμα πέρα ἀπό τήν πρακτική εὐγλωττία τῆς παράδοσης. Ἡ ρητορική δέν ἀνεφύη στήν Ἀθήνα, ἀλλά, σύμφωνα μέ τήν ἑλληνική παράδοση, στή Σικελία. Πολλοί σοφιστές θεωροῦσαν ἑαυτούς ρητοροδιδασκάλους, δευτερευόντως ἤ ἀκόμη καί κατά κύριο λόγο, ὅπως ὁ μεγάλος Γοργίας ἀπό τούς Λεοντίνους τῆς Σικελίας (περίπου 480-380 π.Χ.), ἤ καί ὁ Θρασύμαχος ἀπό τή Χαλκηδόνα (2ο ἥμισυ τοῦ 5ου αἰώνα). Στό τελευταῖο τρίτο τοϋ 5ου αἰώνα ἐμφανίστηκαν διδακτικά ἐγχειρίδια τῆς ρητορικῆς, τά ὁποῖα ἀνέλυαν συστηματικά τά ἐπιμέρους βήματα ἐργασίας πού εἶναι ἀπαραίτητα γιά τή δημιουργία μίας ὁμιλίας[24].

Ἡ σημασία τῆς ἑλληνικῆς ρητορικῆς γιά τόν κατοπινό εὐρωπαϊκό πολιτισμό δέν χρειάζεται νά ἀναπτυχθεῖ ἐκτενῶς. Ἡ ἀντίληψή μας γιά τόν ἔντεχνο πεζό λόγο θεμελιώθηκε τότε, τό καθῆκον γιά ἐνσυνείδητη κατανομή τῶν οἰκείων προφορικῶν καί γραπτῶν δηλώσεων κατέστη ἀπό τότε καί μετά τμῆμα τῆς γλωσσικῆς παιδείας μας, ἐνῶ ὁ μᾶλλον ἄδικος διαχωρισμός τοῦ «Μεσαίωνα» ὡς τῆς μέσης ἐποχῆς κατέτεινε ἀρχικά στή σηματοδότηση τῆς ἐποχῆς, κατά τήν ὁποία οἱ ἄνθρωποι δέν κατεῖχαν πλέον ἐκεῖνα τά λατινικά, τά ὁποῖα ἄρχισαν ξανά νά γράφονται ἀπό τόν Πετράρχη καί ἑξῆς: ἐπρόκειτο γιά τά ρητορικά ἐκλεπτυσμένα λατινικά τοῦ Κικέρωνος, τά ὁποῖα ἀποτελοῦσαν καρπό μαθητείας προσανατολισμένης στά ἑλληνικά πρότυπα. Ἡ ρητορική εἶναι μία γνήσια ἑλληνική ἐπινόηση, ἡ ὁποία ἀπό τόν 2ο προχριστιανικό αἰώνα καί μετά κατέστη σταθερή συνιστώσα τῆς παιδείας καί στή λατινική Δύση. Θά ἔπρεπε νά ἐρευνηθεῖ ἐάν ὑπῆρξαν πραγματικά παράλληλες ἐξελίξεις σέ ἄλλους πολιτισμούς[25]. Ἡ καθ’ ἕκαστον ἔρευνα τῆς ἐπίδρασης, πού ἄσκησε ἡ ἀρχαία ρητορική στόν γραπτό πολιτισμό τῆς Εὐρώπης μέχρι καί τήν ἐποχή τοΰ Γκαῖτε καί τόν 19ο αἰώνα, εἶναι ἕνα ἔργο, ἡ σπουδαιότητα τοῦ ὁποίου ἀναγνωρίστηκε σχετικά ἀργά. Τό «Ἱστορικό Λεξικό τῆς Ρητορικῆς», ἡ ἐπεξεργασία τοΰ ὁποίου ἔλαβε χώρα στήν Τυβίγγη, ἐπιτέλεσε ἐν προκειμένω μιάν ἀπαράκαμπτη προεργασία.

 

Τό σημαντικό εἶναι ὅτι ἡ ρητορική ὡς μία περί τούς τύπους τέχνη ἄσκησε τήν ἐπίδραση της ἐντελῶς ἀνεξάρτητα ἀπό τίς ἐκφραζόμενες θέσεις. Ἐπιδιώκεται μέσω τῆς ἐπιστημονικά ὀρθῆς τέχνης τῆς πειθοΰς νά καταστεῖ δυνατή ἡ ἐπικράτηση τῆς ἄποψης, πού ὁμοιάζει λιγότερο μέ τήν ἀλήθεια καί ἐν πρώτοις φαίνεται ἀσθενέστερη. Τούτη ἡ ἀξίωση, ἡ ὁποία ὡς γενικός στόχος διατυπώθηκε μέ τή φράση “νά κάνουμε ἰσχυρότερο τόν ἀσθενέστερο λόγο” (τόν ἥττω λόγον κρείττω ποιεῖν) προκάλεσε δυσπιστία στούς συνήθεις ἔντιμους πολίτες: θεωρήθηκε ὅτι ὁ ρητορικά καταρτισμένος ἐπιδιώκει μέ τεχνάσματα καί κινήσεις ἐξαπάτησης νά διαστρέφει τήν ἀλήθεια. Στήν πραγματικότητα, ἡ ἀλήθεια δέν ἀπασχολοῦσε τόν ρητοροδιδάσκαλο: ἐάν το ἀκροατήριο, ἡ ἐκκλησία τοῦ δήμου ἤ τό λαϊκό δικαστήριο, δέν ἔχει καμία ἄμεση γνώση τῆς πραγματικῆς κατάστασης (κάτι πού συνέβαινε στή μεγάλη πλειονότητα τῶν περιπτώσεων), τότε δέν ὠφελεῖ καθόλου νά παρουσιάζεται ἡ ἑκάστοτε ἄποψη ὡς ἀληθής, ἐάν αὐτό τό ἀληθές δέν εἶναι ταυτόχρονα καί τό ἀληθοφανές, τό προσδοκώμενο, τό εὔλογο καί αὐτό πού ἠχεῖ λογικό (στά ἑλληνικά: τό εἱκός). Ἐάν ἀμφότερες οἱ πλευρές διαβεβαιώνουν ἐξ ἴσου πειστικά τήν ἀλήθεια τῶν ἰσχυρισμῶν τους, τότε τό δικαστήριο ἤ ἡ ἐκκλησία ἀποφασίζει ὑπέρ τῆς ἀληθοφανέστερης ἄποψης. Ὁ ἐπιδέξιος ρήτορας, ἑπομένως, θά κατευθυνθεῖ ἐξ ἀρχῆς πρός τό ἀληθοφανές καί μάλιστα ἀκόμη καί ὅταν αὐτό δέν συμπίπτει μέ τό ἀληθές. Διότι ἕνας συγγραφέας δικανικῶν λόγων δέν μπορεῖ φέρ’ εἰπεῖν νά διακινδυνεύσει τήν ἀπώλεια τῆς δίκης γιά τόν ἐντολέα του, μόνο καί μόνο ἐπειδή εἶπε τήν ἀλήθεια, ἡ ὁποία στήν περίπτωσή του ἠχεῖ λιγότερο εὔλογη ἀπό τους ἀναληθεῖς ἰσχυρισμούς τῆς ἀντίπαλης πλευρᾶς. Ἐάν ἡ ὑπόθεση πού πραγματεύεται τό δικαστήριο εἶναι καθ’ ἑαυτή παράδοξη, συνεπῶς ἀπέχει πολύ ἀπό τό φυσιολογικό καί τό προσδοκώμενο, τότε πρέπει ἐνδεχομένως ἀμφότερες οἱ πλευρές νά ποῦν ψέματα, προκειμένου νά ἀνταποκριθοῦν σέ αὐτό πού οἱ δικαστές θεωροῦν εἱκός. Τοῦτο τό σημεῖο τῆς ρητορικῆς θεωρίας, τό ὁποῖο πράγματι ἐκφράστηκε κατ’ αὐτόν τόν τρόπο, προσέφερε στή φιλοσοφική κριτική τή δυνατότητα περιπαικτικῆς ἀπαξίωσης τῆς ὅλης «τέχνης» τοῦ λόγου.[26]

 

(4) Ὅ Γοργίας δέν προσέφερε μόνον ὑψηλά ἀμειβόμενο μάθημα ρητορικῆς, ἀλλά καί ὁ ἴδιος ἔχαιρε ὑψηλοῦ κύρους ὡς δημόσιος ἀγορητής, γιά παράδειγμα στούς Ὀλυμπιακούς Ἀγῶνες, ὅπου ἦσαν συγκεντρωμένοι Ἕλληνες ἀπό ὅλες τίς πόλεις, ἐνῶ ἦταν ὁ πρῶτος πού στοχάστηκε φιλοσοφικά σχετικά μέ τή δύναμη τοῦ λόγου. Στόν ρητορικά ἐκλεπτυσμένο πρότυπο λόγο ὑπό τόν τίτλο «Ἑλένη» ἔθεσε στόν ἑαυτό του τό παράδοξο καθῆκον νά ἀποδείξει τήν ἀθωότητα τῆς διαβόητης μοιχοῦ Ἑλένης, μέ τό σκεπτικό ὅτι ὑπῆρξε ἀνυπεράσπιστη ἀπέναντι στή δύναμη τῆς πειθοῦς. Ἀνεξάρτητα ἀπό τήν ἠθελημένα προκλητική αὐτή θέση, ἐδῶ ἔχουμε νά κάνουμε μέ ἕναν ἀπό τούς πλέον εὔστοχους στοχασμούς, μέχρι σήμερα, σχετικά μέ τό φαινόμενο τῆς ψυχικῆς ἀνελευθερίας ὡς συνέπεια «πειθαναγκαστικῆς» γλωσσικῆς ἐπίδρασης.

 

Ὁρισμένοι σοφιστές προκάλεσαν ἀντιπάθειες λόγω τοῦ τρόπου μέ τόν ὅποιον συμπεριφέρονταν στίς ἡμιδημόσιες φιλοσοφικές ἀντιπαραθέσεις. Στόχος τούς ἦταν ἡ νίκη μέ κάθε μέσον, ἀκόμη καί μέ ἀπατηλούς συλλογισμούς. Γι’ αὐτό καί σήμερα ἀκόμη κάνουμε λόγο γιά σοφίσματα καί σοφιστική ἐπιχειρηματολογία, ὅταν σέ ἕναν ἀγώνα λόγων χρησιμοποιοῦνται ἐπιχείρημα- τά λογικῶς σαθρά. Ὅμως τότε δέν ὑπῆρχε ἀκόμη ἡ τυπική λογική, μέ βάση τήν ὁποία θά μποροῦσε νά κριθεῖ ἡ ἐγκυρότητα τῶν συλλογισμῶν. Ὁ συνήθης ἀκροατής μέ τήν κοινή λογική μποροῦσε βέβαια νά διαισθανθεῖ πότε ἕνα ἐπιχείρημα λάμβανε μιάν ἐσφαλμένη τροπή, δέν μποροῦσε ὅμως κατά κανόνα νά δείξει μέ ἀκρίβεια πού βρισκόταν τό λάθος. Ἡ τυπική λογική διαμορφώθηκε μόνον ὡς ἀντίδραση τῆς πλατωνικῆς Ἀκαδημίας στόν τρόπο μέ τόν ὁποῖον χειρίζονταν ὁρισμένοι σοφιστές τίς διαλογικές ἀντιπαραθέσεις, χωρίς ἀναστολές καί χωρίς κανόνες. Ὁ Πλάτων στόν ἐξαιρετικά διασκεδαστικό διάλογό του Εὐθύδημος παρουσίασε δύο σοφιστές, οἱ ὁποῖοι μετέρχονταν τούς πλέον ἀπατηλούς συλλογισμούς. Μέσω τοῦ παράλογου χαρακτήρα τῶν συλλογισμῶν, ὁ Πλάτων ἀφήνει νά διαφανεΐ ὅτι εἶχε διαγνώσει τά λογικά σφάλματα αὐτῶν τῶν σοφισμάτων. Στή συνέχεια ὁ νεαρός Ἀριστοτέλης, ἐνῶ βρισκόταν ἀκόμη στήν πλατωνική Ἀκαδημία, στό ἔργο του Σοφιστικοί Ἔλεγχοι παρουσίασε συστηματικά καί ἀνέλυσε λογικά τους δυνατούς ἀπατηλούς συλλογισμούς.

 

Στή θεωρία τῆς τέχνης τῶν διαλογικῶν ἀντιπαραθέσεων περιλαμβάνεται ἐπίσης τό ὅτι σέ κάθε ἐρώτημα μποροῦν νά ὑπάρξουν ἀντιτιθέμενα ἐπιχειρήματα - καί μάλιστα πρέπει νά ὑπάρχουν. Ἡ συστηματική ἐπιχειρηματολογία ὑπέρ καί κατά ἀναδύθηκε μέ τή σοφιστική. Ἡ παρουσία αὐτῆς τῆς διανοητικῆς τεχνικῆς στήν παιδεία τοῦ παρόντος εἶναι πράγματι ἐκπληκτική - ἀμέτρητες τηλεοπτικές ἐκπομπές τρέφονται ἀπό αὐτήν τήν ἀνακάλυψη τοϋ Πρωταγόρα. Καί τοῦτο διότι ἀπό τή δική του σχετικιστική ἀντίληψη τῆς ἀλήθειας ἀπορρέει ὅτι μπορεῖ νά ὑποστηριχθεῖ καί νά θεμελιωθεῖ τόσο ἡ κατάφαση ὅσο καί ἡ ἄρνηση μίας θέσης. Ἕνα βιβλίο τοῦ ὀνομαζόταν Ἀντιλογίαι (κατά προσέγγιση: «συγκρουόμενοι λόγοι ἤ ἐπιχειρήματα»). Δυστυχῶς δέν σώθηκε, ὡστόσο ἔχουμε στή διάθεσή μας καί ἕνα μικρό ἀνώνυμο κείμενο, τό ὁποῖο προφανῶς ἔχει δεχτεῖ σέ μεγάλο βαθμό τήν ἐπιδραση τοῦ Πρωταγόρα. Ὁ τίτλος του εἶναι Δισσοί Λόγοι («διπλοί λόγοι» ἤ «διπλά ἐπιχείρηματα»). Σέ ἐννέα κεφάλαια προβάλλεται ἡ θέση ὅτι ὅλα μποροῦν νά τυγχάνουν πραγμάτευσης τῆς μορφῆς ὑπέρ καί κατά, μεταξύ ἄλλων ὅτι τό καλό καί τό κακό, τό ἠθικά ὡραῖο καί τό ἀπεχθές, τό δίκαιο καί τό ἄδικο εἶναι τό ἴδιο - καί ὅτι δέν εἶναι τό ἴδιο. Ἡ οὐσία τῶν ἠθικῶν ἐννοιῶν κατά πρῶτο λόγο ὑποβάλλεται ἐδῶ σέ διερώτηση, καθώς αὐτές ἐμφανίζονται κάθε φορά ὡς μία ἀπό δύο ἐναλλακτικές ἐπιλογές, ἐνῶ στή συνέχεια ἀναιρεῖται, ἀπό τήν ἄποψη ὅτι ὁ συγγραφέας συνηγορεῖ ὑπέρ της ἀντίληψης ὅτι τό δίκαιο καί τό ἄδικο εἶναι τό ἴδιο.

 

(5) Πράγματι, ἡ ἔννοια τῆς δικαιοσύνης στόν χῶρο τῆς σοφιστικῆς ἦταν ἔντονα ἀμφιλεγόμενη ὅσο καμμία ἄλλη. Ἐνῶ δέν ἔλειπαν οἱ ἄνθρωποι πού ἐξῆραν τό δίκαιο καί τή δικαιοσύνη, σέ αὐτην ἐντόπιζαν τήν πραγματική πρόοδο τοϋ πολιτισμοῦ καί τή θεωροῦσαν ριζωμένη στή φύση ἤ δεδομένη ἀπό τους θεούς τούς ἴδιους (κάτι πού ἴσχυε γιά τόν Ἡσίοδο, τόν Σόλωνα ἀλλά καί γιά τόν Αἰσχύλο), ὑπῆρχαν ἐπίσης καί σκεπτικιστικές, ἀκόμη καί κυνικές ἀπόψεις ἐπί τοῦ θέματος. Ὡς σκεπτικιστική περιγραφή τῆς ὑπάρχουσας κατάστασης πραγμάτων μπορεῖ νά θεωρηθεῖ ἡ γνώμη τοῦ Θρασυμάχου, σύμφωνα μέ τήν ὁποία ἡ δικαιοσύνη σέ κάθε μορφή ἐξουσίας προσδιορίζεται διαφορετικά ἀπό ἄποψη περιεχομένου, ὅμως πάντα ὑπηρερτεῖ τό ἑκάστοτε κυρίαρχο σύστημα. Τοῦτο ὁδηγεῖ ἀκολούθως στόν ὁρισμό της ὡς συμφέροντος τοῦ ἰσχυρότερου, τό ὁποῖο ἐννοεῖται ὡς τό ἑκάστοτε συμφέρον τοϋ ἰσχυρότερου στόν παρόντα χρόνο σέ μιά δεδομένη κατάσταση, ἑπομένως σχετικιστικά. Σ’ αὐτήν τήν ἔννοια τῆς δικαιοσύνης ἀντιστοιχεῖ περίπου καί ἡ ἐπιχειρηματολογία, πού ἀνέπτυξαν σύμφωνα μέ τόν Θουκυδίδη οἱ ἀπεσταλμένοι τῶν Ἀθηναίων, οἱ ὁποῖοι τό 416 π.Χ. καθιστοῦν σαφές στούς ἐκπροσώπους τῆς μικρῆς νήσου Μήλου ὅτι πάντα ὁ ἰσχυρότερος ἐπιβάλλει τή βούλησή του στόν ἀσθενέστερο, ἀκόμη καί οἱ θεοί υἱοθετοῦν τούτη τήν ἀρχή - καί γι’ αὐτό θά ἔπρεπε οἱ Μήλιοι νά ὑποταχθῦν στή δύναμη τῆς Ἀθήνας. Αὐτοί ὅμως ἀρνοῦνται - μέ συνέπεια νά κατακτηθοῦν καί νά ὑποδουλωθοῦν. Ὁ Θουκυδίδης ἐδῶ παρουσιάζει τήν «δικαιοσύνη» ὡς «συμφέρον τοῦ ἰσχυρότερου» ὡς πρός τίς πολιτικές ἐπιπτώσεις της (χωρίς ὁ ἴδιος νά πάρει θέση ὑπέρ αὐτῆς τῆς ἔννοιας τῆς δικαιοσύνης).[27] (Περισσότερα σχετικά μέ τόν «διάλογο τῶν Μηλίων» παρακάτω, σ. 279 κ.ε.).

 

Περισσότερο ἀπό τόν Θρασύμαχο προχωρεῖ ὁ Καλλικλῆς, μιά μορφή στόν πλατωνικό διάλογο Γοργίας. Δέν περιγράφει ἁπλῶς. ἀλλά καταφάσκει ρητά τό δίκαιο τοῦ ἰσχυρότερου. Ὑποστηρίζει ὅτι αὐτή εἶναι ἡ δικαιοσύνη, πού ἔχει προδιαγράφει ἀπό τή φύση. Οἱ ἀσθενέστεροι, καθένας ἀπό τούς ὁποίους πρέπει νά φοβᾶται ὅτι θά ὑποδουλωθεῖ ἀπό τόν ἰσχυρότερο, συνενώνονται ἀπό φόβο καί κατόπιν ἀποκαλοῦν «δικαιοσύνη» τούς κανόνες πού προστατεύουν τά συμφέροντά τους καί καταπιέζουν τόν ἰσχυρότερο μέ τρόπο ἀφύσικο. Ἡ δικαιοσύνη, ἑπομένως, δέν εἶναι παρά ἠθική τῶν δούλων, σύμφωνα μέ τήν ἔκφραση τοῦ Νίτσε.[28] Ὁ Καλλικλῆς, βεβαίως, στόν πλατωνικό Γοργία εἶναι μιά ἐπινοημένη μορφή. Ἄραγε ἐπινόησε τή μορφή αὐτή ὁ Πλάτων προκειμένου νά καταλογίσει στή σοφιστική πράγματα πού ποτέ δέν ὑποστηρίχθηκαν σοβαρά; Ἤ μήπως εἶναι ὁ Καλλικλῆς ψευδώνυμο κάποιου, στόν ὁποῖο δέν ἤθελε ὁ Πλάτων νά ἐπιτεθεῖ κατονομάζοντάς τον; Σέ κάθε περίπτωση, τό βῆμα ἀπό τήν περιγραφή τῆς δικαιοσύνης ὡς συμφέροντος τοῦ ἰσχυρότερου στήν κατάφασή τοῦ δικαίου τοῦ ἰσχυρότερου δηλώνει συνέπεια καί δέν ἐκπλήσσει - ἀρκεῖ μόνο νά ἀναλογιστοῦμε τή συμπεριφορά τῶν Ἀθηναίων ἀπέναντι στή Μῆλο. Ἀπό αὐτήν τήν ἄποψη δέν πρέπει ἐδῶ νά ἐπιρρίψουμε στόν Πλάτωνα κάποια ἀνέντιμη καταμήνυση τῶν σοφιστικῶν περί δικαιοσύνης ἀντιλήψεων. Ἀντίθετα, εἴμαστε ὑποχρεωμένοι πρός ἔκπληξή μας νά ἀναγνωρίσουμε ὅτι στόν Γοργία ἀναπτύσσει κάτι ἀπίστευτα νεωτερικό: αὐτά πού σύμφωνα μέ τήν ἀφήγησή του λέει ὁ Καλλικλῆς κατά τῆς ἠθικῆς τῶν ἀδυνάτων, εἶναι τό πρωιμότερο γνωστό σέ μᾶς παράδειγμα κριτικῆς τῆς ἰδεολογίας.

 

Τό δίκαιό του ἰσχυρότερου κατά τόν Καλλικλῆ ἐννοεῖται στό βάθος μέ τρόπο ἀντιδημοκρατικό (παρ’ ὅλο πού ὁ ἴδιος ἐπιδιώκει νά ἐπιβληθεῖ ὡς ρήτορας ἐνώπιον τοῦ δήμου). Τοῦτο δέν σημαίνει κατ’ ἀνάγκη ὅτι oἱ πολλοί ἀδύνατοι, καθώς εἶναι ἑνωμένοι, ἀποδεικνύονται ἐκ τῶν πραγμάτων ἰσχυρότεροι καί γι’ αὐτό μποροῦν σύμφωνα μέ τό δίκαιο του ἰσχυρότερου νά ἐπιβάλλουν ὁ,τιδήποτε κατά τό δοκοῦν. Μέ αὐτόν τόν τρόπο ἐννοοῦσε ὁ δῆμος τῆς Ἀθήνας τήν κυριαρχία του: αὐτό πού ἀποφασίζει ἡ πλειοψηφία εἶναι νόμος καί ὁ νόμος εἶναι τό δίκαιο. Δέν προβλέπονταν κάποια ὅρια τῆς λαϊκῆς κυριαρχίας, τουλάχιστον ὄχι σέ πρώτη φάση. Μόνον οἱ πικρές ἐμπειρίες μέ τήν ὀλιγαρχία κατά τό τέλος τοῦ 5ου αἰώνα καί ἡ ἥττα ἀπό τή Σπάρτη ἐπέφεραν σ’ αὐτό τό σημεῖο μιάν ὁρισμένη μεταβολή.[29]

 

(6) Καί πῶς εἶχαν τά πράγματα μέ τούς θεούς, οἱ ὁποῖοι κάποτε εἶχαν τήν ἰσχύ τῆς πηγῆς καί τῶν ἐγγυητῶν νῆς δικαιοσύνης; Ὁ δῆμος ἐξακολουθοῦσε νά πιστεύει σέ αὐτούς, χωρίς νά βλέπει κάποια σύγκρουση μέ τήν πρόσφατα κατακτημένη δυνατότητα ἀποφάσεων σχετικά μέ τό δίκαιο καί τό ἄδικο. Ἡ παράδοση, ὅμως, πιστώνει στόν Πρωταγόρα, τόν σημαντικότερο ἀπό τους στοχαστές τῆς σοφιστικῆς, τήν περίφημη ρήση σύμφωνα μέ τήν ὁποία ὁ ἴἴδιος δέν μπορεῖ νά πεῖ γιά τούς θεούς ἄν ὑπάρχουν ἡ ὄχι, οὔτε ποιά μορφή ἔχουν, καθώς θεωρεῖ ὅτι εἶναι πολύ μεγάλα τά ἐμπόδια γιά μιάν ἀσφαλῆ γνώση.[30] Τοῦτο δέν εἶναι κατ’ ἀνάγκη συγκαλυμμένος ἀθεϊσμός, μᾶλλον ἦταν εἰλικρινής ἀγνωστικισμός. Ἄν ὅμως ἀναιρεῖται ἡ ἀσφαλής γνώση τῶν θεῶν, διανοίγεται εὐθύς ἀμέσως ἡ νοητή δυνατότητα νά μήν ὑπάρχουν καθόλου. Ὁ Προδικος ὁ Κεῖος (περίπου 470 ἕως 400 π.Χ.) ἀποφάνθηκε ὅτι οἱ ἄνθρωποι παλαιότερων ἐποχῶν ἀπέδωσαν τό ὄνομα «θεός» στά πράγματα πού φέρουν μεγάλο ὄφελος στόν βίο, ἔτσι γιά παράδειγμα ἀποκάλεσαν τή φωτιά, τό νερό, τά σιτηρά καί τό κρασί Ἥφαιστο, Ποσειδώνα, Δήμητρα καί Διόνυσο[31] - κάτι πού δέν ὁδηγεῖ ἴσως ἀναγκαστικά στήν ἑρμηνεία ὅτι οἱ θεοί δέν ὑπάρχουν καθόλου, ὅμως σέ κάθε περίπτωση τήν καθιστᾶ δυνατή. Στό σατυρικό δράμα Σίσυφος τοῦ Ἀθηναίου Κριτία (περίπου 460-403 π.Χ.) παρουσιάστηκε μιά θεωρία τῆς θρησκείας -πιθανόν ἀπό τόν ὁμώνυμο ἥρωα, χωρίς αὐτό νά σημαίνει σέ καμία περίπτωση ὅτι ἡ ἄποψή του ἦταν καί ἄποψη τοῦ ποιητῆ - σύμφωνα μέ τήν ὁποία ἕνας πονηρός νομοθέτης τῆς προϊστορίας ἐπινόησε τούς θεούς ὡς ὑποτιθέμενους παντογνῶστες καί ἐπόπτες τῆς συμπεριφορᾶς τῶν ἀνθρώπων, προκειμένου κανείς νά μή βλάπτει κρυφίως τούς συνανθρώπους του.[32] Ὁ Πλάτων στό τελευταῖο ἔργο του, τούς Νόμους, θεωρεῖ ὅτι ὑπάρχουν γνήσιοι ἄθεοι (οἱ ὁποῖοι μάλιστα εἶναι πολυάριθμοι), δέν καταλογίζει ὅμως σέ κάποιον συγκεκριμένο σοφιστή τήν ἐν λόγω τοποθέτηση.[33]

 

(7) Ἄν ὅμως δέν εἶναι οἱ θεοί ἡ πηγή καί τό μέτρο τῆς δικαιοσύνης καί ὅλων τῶν ἄλλων πραγμάτων, τότε ποιός εἶναι;

 

«Ὅλων τῶν πραγμάτων μέτρο εἶναι ὅ ἄνθρωπος, τῶν ὑπαρχόντων ὅτι εἶναι (ἤ πῶς εἶναι), τῶν μή ὑπαρχόντων ὅτι δέν εἶναι (ἤ πῶς δέν εἶναι)». Μέ αὐτη τή φράση βρισκόμαστε στόν πυρήνα τοῦ σοφιστικοῦ σχετικισμοῦ, στή φημισμένη πρωταγόρεια ἀρχή περί τοῦ ἀνθρώπου ὡς μέτρου τῶν πραγμάτων.[34] Εἶναι σχεδόν βέβαιο ὅτι ὁ Πρωταγόρας ἐννοοῦσε τούτη τήν ἀρχή πρωτίστως ἀπό γνωσιοθεωρητική σκοπιά, ὄχι ἀπό ἠθική. (Μέ δεδομένο τό πρόγραμμά του γιά πολιτική διαπαιδαγώγηση δέν ἦταν δυνατό νά ἀποσκοποῦσε στήν πλήρη σχετικοποίηση, ἤ ἀκόμη καί στή διάλυση τῶν ἠθικῶν προτύπων. Εἶναι ὅμως δυνατό νά διανοηθοῦμε ὅτι εἶχε κατά νοῦ ὄχι μιά ἀτομικιστική ἐκδοχή - ὁ καθένας εἶναι τό μέτρο τῶν ἠθικῶν πεποιθήσεων του - ἀλλά μιά συλλογική: οἱ ἄνθρωποι μίας πόλεως ἀποφασίζουν ἀπό κοινοῦ τί θά ἰσχύει γι’ αὐτούς).

     Ἡ ἀρχή περί τοῦ ἀνθρώπου ὡς μέτρου τῶν πραγμάτων δηλώνει ἐπίσης ὅτι ἀληθές γιά κάθε ἄνθρωπο εἶναι αὐτό πού τοῦ φαίνεται ἀληθές. «Ἀληθές εἶναι» καί «εἶναι» σημαίνουν τότε οὐσιαστικά «αὐτό πού φαίνεται σέ κάποιον (ἀληθές ἤ πραγματικό)». Ἡ ἑκάστοτε ἴδια ἀντίληψη εἶναι τό κριτήριο γιά τό εἶναι καί τό μή εἶναι, γιά τό ἀληθές καί τό ψευδές.

 

     Ὡς γνωσιοθεωρητική τοποθέτηση δέν μπορεῖ κάτι τέτοιο βέβαια νά ἀντέξει σέ κριτική. Ὁ Πλάτων στόν Θεαίτητο καί ὁ Ἀριστοτέλης στά Μετά τά Φυσικά (βιβλίο Δ) ἀσχολήθηκαν ἐκτενῶς μέ τό ζήτημα καί ἔδειξαν ὅτι δέν μπορεῖ κανείς νά ὑποστηρίξει μέ συνέπεια αὐτή τή θέση χωρίς νά ὑποπέσει σέ ἀντιφάσεις. Διότι ὅποιος τήν ὑποστηρίζει πρέπει νά παραδεχθεῖ ὅτι σύμφωνα μέ τήν ἄποψή του ἕνας ἀντίπαλος πού ὑποστηρίζει τήν ἀντίθετη ἄποψη θεωρεῖ κατ’ ἀνάγκη τή δική του ἄποψη ἀληθῆ, μέ τό σκεπτικό ὅτι εἶναι ἐξ ἴσου θεμιτή καί ἔχει τήν ἴδια «ἰσχύ». Ἐάν ὅμως ἀντιφατικές ἀποφάνσεις εἶναι ἐξ ἴσου «ἀληθεῖς», τότε καταρρέει ἡ ἔννοια τῆς ἀλήθειας ἐν γένει.

 

Ὅμως ἡ ἐφαρμογή τῆς ἀρχῆς ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι τό μέτρο τῶν πραγμάτων στίς (ἀτομικές) ἠθικές πεποιθήσεις, τήν ὁποία μᾶλλον ὁ Πρωταγόρας δέν ἐννόησε μέ αὐτό τό πνεῦμα, δέν εἶναι κάποιο ἁπλό τέχνασμα τῆς ἐπιχειρηματολογίας, ἀλλά μιά ἀπαίτηση τῆς συνέπειας τοῦ στοχασμοῦ. «Πάντων χρημάτων μέτρων ἄνθρωπος» σημαίνει ὅτι σέ αὐτά συμπεριλαμβάνονται καί τά σχετικά μέ τήν ἠθική. Εἶναι ὅμως ἀδιαμφισβήτητο ὅτι τοῦτο θά ἔχει ὡς συνέπεια στήν ἠθική τόν πλήρη σχετικισμό - χάνεται ἡ ἀντίθεση μεταξύ καλοῦ καί κακοῦ, δικαίου καί ἀδίκου, ὅπως εἴδαμε στούς Δισσούς Λόγους ἤ, γιά νά εἴμαστε ἀκριβέστεροι, καθένας μπορεῖ νά προσδιορίσει τή διαφορά κατά τό δοκοῦν. σήμερα ἄν θέλει μέ ἕναν τρόπο καί αὔριο μέ ἕναν ἄλλο.

Θά ἔπρεπε μήπως νά τό ἀγνοήσει κανείς αὐτό, θεωρώντας ὅτι εἶναι μόνο μιά καθαρά θεωρητική συνέπεια τοῦ κατ’ ἀρχήν σχετικισμοῦ; Χωρίς ἀμφιβολία, στήν περίπτωση αὐτή ἰσχύει ἐπίσης ἡ παροιμία, σύμφωνα μέ τήν ὁποία «ἡ πραγματικότητα δέν ἀνταποκρίνεται στίς προσδοκίες».[35] Ἄλλα καί ἤ ἀντίθετη τοποθέτηση, ἤ ὅποια ἀντιμετωπίζει μέ δυσπιστία τόν σχετικισμό, ἀνέκαθεν τείνει σέ ὑπερβολές. Μιά σκληρή παρωδία τῆς ἠθικῆς, θρησκευτικῆς καί διανοητικῆς αὐθαιρεσίας τῆς σχετικιστικῆς σοφιστικῆς ἀνέπτυξε ἤδη τό ἔτος 423 π.Χ. ὅ Ἀριστοφάνης στήν κωμωδία τοῦ Νεφέλες, στήν ὅποια ὅ Σωκράτης παραδόξως ἀντιπροσωπεύει όλα όσα ἀπεχθανόταν ὅ συντηρητικός Ἀθηναῖος, θεωρώντας ότι ταυτίζονται μέ τή νέα, ἀμφισβητήσιμη, ἔξωθεν προερχόμενη παιδεία: ἐδῶ μετά ἀπό τό σοφιστικό μάθημα δέν διαστρέφεται μόνον ἤ ἀλήθεια ἀπό τους «μαθητές», δέν παραβιάζεται μόνον το δίκαιο καί δέν ἐγκαταλείπεται ἡ κοινωνική συνοχή· ἐδῶ ὁ δάσκαλος «Σωκράτης» εἰσάγει καί νέους θεούς.

 

Ἡ ὑπονομευτική καί χονδροειδής θέαση τοΰ κωμωδιογράφου δέν ἀποσκοποῦσε ἀσφαλῶς νά εἶναι ἐκ τῶν προτέρων «ρεαλιστική». Στήν πραγματικότητα δέν διαλύθηκε ἡ ἀθηναϊκή κοινωνία, ἡ ὁποία μπόρεσε ξανά νά ὀρθοποδήσει τόν 4ο αἰώνα μετά ἀπό τίς καταστροφές τῆς σικελικῆς ἐκστρατείας (μιάν ἀπόπειρα ἐμπέδωσης τοῦ «δικαίου τοΰ ἰσχυρότερου», 415-413 π.Χ.), τῆς ἥττας ἀπέναντι στή Σπάρτη (404 π.Χ.) καί τῆς ἐγκληματικῆς ὀλιγαρχίας (404-403 π.Χ.).

 

Αὐτό πού ἀπέμεινε ἀπό τή σοφιστική παιδεία ἦταν ἡ δυνατότητα, ἀκόμη καί ἡ τάση, ὅλα καί τό καθετί νά τίθενται ὑπό ἀμφισβήτηση. Ἡ πιό ἀκραία πραγμάτωση αὐτῆς τῆς δυνατότητας κατέστη ζωντανό βίωμα δύο γενεές ἀργότερα: μέ τόν Διογένη τόν Σινωπέα (περίπου 412-324 π.Χ.), μπροστά στήν «κυνική», σκυλίσια καί ξεδιάντροπη, ἐπιθετικότητα τοῦ ὁποίου τίποτε, ἀπολύτως τίποτε, δέν μποροῦσε νά ἀντέξει. Ὁ τρόπος μέ τόν ὁποῖον ἐπέλεξε νά ζεῖ -χωρίς σταθερό τόπο κατοικίας, χωρίς ἰδιοκτησία, χωρίς προσωπικούς δεσμούς καί προσβάλλοντας διαρκῶς καί ὑπολογισμένα τά ἤθη καί τούς κανόνες ἀξιοπρέπειας - ἦταν ἡ ἄρνηση ὅλων τῶν πραγμάτων, πού εἶχαν ἰσχύ καί ἀξία στό πλαίσιο τοῦ πολιτισμοῦ ἀπό τόν ὁποῖον προέρχονταν. Ὁ τρόπος του νά ὑποβαθμίζει ὁ,τιδήποτε παραδεδομένο καί καθολικῶς ἀποδεκτό, μπορεῖ νά ἐκληφθεΐ ὡς τό ἄφθαρτο πρότυπό του ἀντιαυταρχικῶς σκέπτεσθαι. Ὁ Διογένης εἶναι ὁ διαχρονικός ἅγιος ὅλων αὐτῶν, γιά τούς ὁποίους δέν ὑπάρχει οὔτε ἱερό οὔτε ὅσιο. Δέν ἔβλεπε βέβαια τόν ἑαυτό του ὡς «σοφιστή» - ὅμως χωρίς τή σοφιστική του 5ου αἰώνα δέν θά ἦταν ποτέ δυνατή μιά μορφή σάν τόν Διογένη. Δέν μποροῦμε βέβαια νά ἰσχυριστοῦμε ὅτι ἄσκησε ἄμεση ἐπίδραση στήν ἀνάδυση ἀντιαυταρχικῶν τάσεων στήν Εὐρώπη τῆς νεότερης ἐποχῆς (μόνο καί μόνο λόγω τῆς ἀπώλειας τῆς γραπτῆς του κληρονομιᾶς κάτι τέτοιο θά ἦταν ἀδύνατο). Ὡστόσο ἀπό τήν ἄλλη θά ἦταν ἀφελές νά θεωροῦμε ὅτι ἦταν ἁπλή σύμπτωση τό γεγονός ὅτι σέ ἄλλους πολιτισμούς ἡ ἀντιαυταρχική σκέψη καί τό ἀντιαυταρχικό φρόνημα παρέμειναν ἕνα περιθωριακό φαινόμενο, ἐνῶ στήν Εὐρώπη ἄνθησαν τόσο πολύ, μέχρι τοῦ σημείου νά εἶναι δυνατό τελικά νά προβάλλονται καί νά διαδίδονται ὡς παιδευτικό ἰδεῶδες γιά τή νεολαία. Χωρίς νά ὑπάρχει ἡ πάντα ζωηρή ἀνάμνηση τοῦ ὑπόγειου ρεύματος τῆς φιλοσοφικῆς παιδείας τῶν «κυνικῶν» καί ὅσων καλλιτεχνῶν τῆς διακωμώδησης ἐπηρεάστηκαν ἀπό αὐτούς - σ’ αὐτούς τούς καλλιτέχνες συναριθμεῖται καί ὁ διαρκῶς πολυδιαβασμένος καί ἀξιοθαύμαστος Λουκιανός (περίπου 120-180 μ.Χ.) - δέν θά εἴχαμε φτάσει ποτέ σ’ αὐτήν τήν ἐξέλιξη. Ὁ προγραμματικός στόχος τοῦ Δημοσθένη νά «ἐπαναχαράξει τό νόμισμα» (παραχαράττειν τό νόμισμα) ἔχει ἐγγραφεῖ σταθερά στό πρόγραμμα τοῦ πολιτισμοῦ μας μέ τή μορφή τῆς «ἐπαναξιολόγησης ὅλων τῶν ἀξιῶν».

Μιά ἀπάντηση στήν ἀρχή περί τοῦ ἀνθρώπου ὡς μέτρου τῶν πραγμάτων ἀπό σκοπιά μή σχετικιστική ἔχει ὡς ἑξῆς: «τό μέτρο ὅλων τῶν πραγμάτων δέν εἶναι ὁ ἄνθρωπος, ἀλλά ὁ θεός». Ἡ ἀρχή περί τοῦ θεοῦ ὡς μέτρου τῶν πραγμάτων, ὅπως θά μποροῦσε κάνεις νά τήν ὀνομάσει, ταιριάζει βέβαια ἐξαιρετικά μέ τή χριστιανική (καί ἐν γένει μέ κάθε μονοθεϊστική) σκέψη, δέν προέρχεται ὡστόσο ἀπό τή γραφίδα τοῦ Βενέδικτου τοῦ 16ου, ἤ τοῦ Θωμᾶ τοῦ Ἄκινάτη ἤ τοῦ Παύλου, ἐνῶ οὔτε τά Εὐαγγέλια εἶναι ἡ ἔσχατη πηγή αὐτῆς τῆς ἀρχῆς. Ἀντίθετα, τή βρίσκουμε σέ ἕναν εἰδωλολάτρη πολυθεϊστή, τόν Πλάτωνα στούς Νόμους.[36]

 

Συνεχίζοντας τήν ἀναζήτηση τοῦ δασκάλου του, τοῦ Σωκράτη, γιά μιά σταθερή σημασία τῶν ἠθικῶν ἐννοιῶν, ἐξελίχθηκε ὁ Πλάτων σέ θεμελιωτή τῆς μεταφυσικῆς: κατ’ αὐτόν ὑπάρχει μιά ἰδέα τῆς δικαιοσύνης, διαχρονικά ὅμοια μέ τόν ἑαυτό της, καθώς καί μιά ἀπόλυτη ἰδέα τοῦ ἀγαθοῦ, ἡ ὁποία γι’ αὐτόν εἶναι τό ἔσχατο μέτρο καί ὁ θεός.

 

Ὡστόσο τό μεταφυσικῶς σκέπτεσθαι περιέπεσε σέ στασιμότητα κατά τόν 19ο καί τόν 20ό αἰώνα. Ἡ φιλοσοφία δέν προσφέρει πλέον μία μεταφυσική θεμελίωση ἀπόλυτων ἀξιῶν, ἐνῶ ἀκόμη καί ἄν τό ἔκανε καμμία κοινωνία καί κανένα κράτος δέν θά ἔδειχναν τήν ἑτοιμότητα νά ἀκολουθήσουν. Ὕπάρχουν πολυάριθμες θεμελιώσεις τῆς ἠθικῆς ἐκτός μεταφυσικῆς, ἡ ἐπίδραση τους παραμένει ὡστόσο περιορισμένη στούς κύκλους τῶν εἰδικῶν της ἀκαδημαϊκῆς φιλοσοφίας. Πολλά συντάγματα κατοχυρώνουν τό ἀπαραβίαστο ὁρισμένων ἀξιῶν καί ἐγγυῶνται ὁρισμένα δικαιώματα ὡς ἀπρόσβλητα. Ἐν τούτοις, ἡ ἡμερομηνία λήξης τέτοιων ρυθμίσεων δέν εἶναι ἡ ἑπόμενη συνταγματική μεταρρύθμιση, ἡ δυνατότητα τῆς ὁποίας ἔχει ἐκ τῶν προτέρων ὑπολογιστεῖ, ἀλλά συχνά ἡ ἀνεπαίσθητη ἀλλαγή τῆς κατανόησης τοϋ κειμένου λόγω τῆς ἀπόφασης ἑνός συνταγματικοῦ δικαστηρίου, ἤ ἀκόμη καί λόγω τῶν ρυθμίσεων ἁπλῶν ἐκτελεστικῶν νόμων. Τό δίκαιο μεταβάλλεται καί ἡ μεταβολή δέν ἀφήνει ἀνέπαφους οὔτε τούς πλέον θεμελιώδεις καθορισμούς, ὅπως γιά παράδειγμα τό δικαίωμα στή ζωή ἀπό τή στιγμή τῆς γέννησης.

 

Τί ἀπομένει σ’ αὐτήν τήν κατάσταση, προκειμένου νά συνεχίσει νά καθίσταται δυνατή ἡ πολιτική συμβίωση σέ μιά κοινωνία, ὅπου ὑπάρχουν μεγάλα χάσματα ἀνάμεσα στό αἴσθημα τοῦ δικαίου καί τίς ἠθικές πεποιθήσεις; Σέ μιά δημοκρατία μόνο ἕνα πράγμα: ἡ ἐπιστροφή στήν πρωταγόρεια ἀρχή περί τοῦ ἀνθρώπου ὡς μέτρου τῶν πραγμάτων καί στόν πρωταγόρειο σχετικισμό, ὁ ὁποῖος σήμερα ἀκόμη διατηρεῖ τήν ἀξίά του, τόσο ξεκάθαρα ὅσο ποτέ ἄλλοτε στό παρελθόν.

 --------------------------------------

[1] Ό Carlo Panella, εἰδικός σέ θέματα Μέσης Ἀνατολῆς, διακεκριμένος γιά τήν εἰδημοσύνη καί τή νηφαλιότητά του, μακριά ἀπό ὁποιαδήποτε διασπορά πανικοῦ καί κινδυνολογία καί μετά ἀπό εἰκοσιπενταετῆ εἰδησεογραφική κάλυψη τῶν ἰσλαμικῶν χωρῶν, ὑποστηρίζει τήν ἄποψη ὅτι ἡ Δύση ὑποτιμᾶ τίς δυνατότητες ἐπίδρασης καί τήν πολιτική ἐνέργεια τοῦ ἰσλαμικοῦ φονταμενταλισμοῦ, ὅπως ἀκριβῶς κατά τίς δεκαετίες τοῦ ‘20 καί τοῦ ‘30 τόν περασμένο αἰώνα ὑποτίμησε τόν ἰταλικό φασισμό καί τόν γερμανικό ἐθνικοσοσιαλισμό (C. Panella, Fascismo islamico. Perche Γ Iran minaccia la liberta dell’ Occidente. Μιλάνο, Rizzoli, 2007). Ἐάν ἡ ἀναλογία του εὐσταθεῖ, τότε θά εἴχαμε ταυτόχρονα μιάν ἐξήγηση τοῦ γεγονότος ὅτι προειδοποιήσεις σάν τή δική του - παρόμοιες ὑπάρχουν σέ ὅλες σχεδόν τίς χῶρες τῆς Εὐρώπης – εἴτε ἀπωθοῦνται, εἴ'τε καταπολεμοῦνται εὐθέως: ἡ πολιτική τοῦ appeasement [κατευνασμοῦ] ἀνήκει πλέον στό mental frame [διανοητικό ὑπόβαθρο] τῆς Δύσης.

[2] Πρέπει νά ἀναρωτηθεῖ κανείς ἐάν ἕνας μακρός, ἐξαντλητικός καί ἀδιέξοδος πόλεμος μεταξύ Σουνιτῶν καί Σιιτῶν θά παρεῖχε τήν ἐγγύηση πώς μετά ἀπό αὐτόν οἱ δύο κυριότερες ἰσλαμικές θρησκευτικές παρατάξεις θά σέβονταν πραγματικά ἡ μιά τήν ἄλλη. Πρός τό παρόν δέν φαίνεται κάτι τέτοιο. 

[3] Φιλοστρατός, Βίοι σοφιστῶν. 480 κ.ε.

[4] Ὁ Πλάτων βάζει στό στόμα τοῦ σοφιστῆ Πρωταγόρα στόν ὁμώνυμο διάλογο τήν ἔκφραση σοφιστική τέχνη: 316 D. Περαιτέρω ἀναφορές τοῦ ὅρου βρίσκουμε ἐνδεικτικά στά ἑξῆς χωρία: Γοργίας 463 Β 6. 465 C 2, 520 Β 2. Σοφιστής 223 Β 7, 224 D 2, 231 Β 8 κ.α. 

[5]Ἑλληνική ἔκδοση: Ἀθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 1989.

[6]Ἑλληνική ἔκδοση: Κ. Πόππερ. Ἡ ἀνοιχτή κοινωνία καί οἱ ἐχθροί της, μτφρ. Ε. Παπαδάκη, Ἀθήνα. Δωδώνη, 1978. 

[7] I. Kant, Beantwortung der Frage: Was ist Aufklarungl (1783), Βερολίνο 1923, A 481 / Ἑλλην. ἔκδοση: «Ἀπόκριση στό ἐρώτημα τί εἶναι Διαφωτισμός;», Δοκίμια, μτφρ. Ε. Παπανοῦτσος, Ἀθήνα, Δωδώνη, 1971.

[8] Παράθεμα σύμφωνα μέ τόν Κάντ (βλ. προηγούμενη ὑποσημείωση). Τό πλατωνικό σχέδιο μιᾶς νέας ρητορικῆς ἀναπτύσσεται στόν Φαίδρο. 269 D-274 Β. Δέν προβάλλεται ὁ ἰσχυρισμός ὅτι οἱ συνομιλητές τῶν διαλεκτικῶν ἀνδρῶν στούς πλατωνικούς διαλόγους (εἴτε πρόκειται γιά τόν «Σωκράτη» στούς περισσότερους διαλόγους, εἴτε γιά τόν «Ἐλεάτη Ξένο» στόν Σοφιστή καί τόν Πολιτικό, εἴτε γιά τόν «Ἀθηναῖο» στούς Νόμους) χρησιμοποιοῦν «τώρα» κιόλας, δηλαδή στήν ἑκάστοτε διεξαγόμενη συζήτηση, τό λογικό τους «χωρίς τήν καθοδήγηση» τοῦ καθοδηγητῆ τοῦ διαλόγου· μιά σύντομη ματιά σέ ἕναν ὁποιονδήποτε διάλογο δείχνει ὅτι ἡ «καθοδήγηση» ἐκ μέρους τοϋ διαλεκτικοῦ ἀνδρός θεωρεῖται ἀπαραίτητη καί γίνεται ἀποδεκτή ἀπό τους ἄλλους. Ὡστόσο εἶναι πέραν πάσης ἀμφιβολίας ὅτι (ἀπώτερος) στόχος τῆς πλατωνικῆς διαλεκτικῆς εἶναι νά ὁδηγήσει τόν συνομιλητή στήν αὐτοδυναμία τοϋ στοχασμοῦ του, πρβ. γιά παράδειγμα Φαίδων 78 A 7-9, 91 C 1-3, 107 Β 4-9.

[9] Κ. Popper, Die offene Gesellschaft und ihre Feinde, 1ος τόμος: «Der Zauber Platons», Βέρνη 1957. 137 κ.ε. 

[10] Πλάτων, Σοφιστής 223 Β. 

[11] Πλάτων, Ἱππίας Μείζων 285 B-D.

[12] Πλάτων, Πρωταγόρας 318 D 9-319 Α2.

[13] Πλάτων, Κρατύλος 384 Β 3.

[14] Κικέρων, Tusculanae disputationes 5. 4, 10. 

[15] Δημοκριτος, D.K. 68 Β 5 (= Διόδωρος, 1.18.1 κ.ε.). (Ἱπποκράτης) Περί ἀρχαιης Ἰατρικῆς (De vetere medicina) 3. Σοφοκλῆς, Ἀντιγόνη 332-375. Εὐριπίδης, Ἱκέτιδες 195-213. Αἰσχύλος, Προμηθεΰς Δεσμώτης 442-506.

[16] Διογένης Λαερτιος, 9.55 = D.K. 80 A 1 (2ος τόμος, 255.2).

[17] Ξενοφάνης. D.K. 21 Β 18.

[18] Τυρταῖος, ἄπ. 4 κατά Diels = ἀπ. 4 κατά West. 

[19] Πλάτων, Πρωταγόρας 320 C-323 Α.

[20] Πλάτων, Πρωταγόρας 323 C.

[21] Πλάτων, Πρωταγόρας 328 Β 1-5.

[22] Σύμφωνα μέ τόν Πλάτωνα, μάλιστα, ὁ Πρωταγόρας ὑπόσχεται στή νεολαία καθημερινή πρόοδο μέσω τῆς συναναστροφῆς μαζί του (Πρωταγόρας, 318 A 6-9). 

[23] D. Lohmann, Die Komposition der Reden in der Ilias, Βερολίνο 1970.

[24] Oἱ μαρτυρίες καί τά ἀποσπάσματα αὐτῆς της πρώιμης ἐξειδικευμένης γραμματείας συγκεντρώθηκαν ἀπό τόν L. Rademacher. Artium scriptores (Reste der voraristotelischen Rhetorik), Βιέννη 1951.

[25] Μιά παράδοση πολιτικῆς εὐγλωττίας ὑπῆρξε σέ πολλούς πολιτισμούς, ἀκόμη καί σέ ὅσους στεροῦνταν τή γραφή (ὑπάρχουν ἀρκετές μαρτυρίες αὐτοῦ τοῦ τύπου σχετικά μέ πολλές φυλές Ἰνδιάνων τῆς Βόρειας Ἀμερικῆς). Ὡστόσο μιά «πραγματική» παραλληλία μέ τήν ἑλληνική ρητορική θά εἴχαμε ὑπό τόν ὅρο ὅτι θά ὑπῆρχε τόσο ἕνα διδακτό, γραπτῶς τυποποιημένο σύστημα κανόνων διαμόρφωσης τῶν ἀγορεύσεων, ὅσο καί ἕνας θεμελιώδης στοχασμός σχετικά μέ τή δύναμη τοΰ λόγου, τήν κοινωνική λειτουργία τῶν ὁμιλιῶν καί τίς χαρακτηρολογικές καί ἠθικές ἀπαιτήσεις πρός τόν ὁμιλητή.

[26] Πλάτων, Φαίδρος 272 D-273 C, ὅπου γίνεται ἐπίκληση τοῦ Τεισία, ἑνός ἀπό τους θεμελιωτές τῆς ρητορικῆς. 

[27] Θουκυδίδης 5, 84-116. Γιά νύξη γιά τήν ὑποτιθέμενη συγκατάθεση τῶν θεῶν πρβλ. 5, 105. 1-3. 

[28] Ὁ Νίτσε ἀσφαλῶς γνώριζε τόν πλατωνικό Γοργία καί υἱοθέτησε πολλά στοιχεῖα τῆς ἐπιχειρηματολογίας τοῦ Καλλικλῆ, μολονότι δέν παραθέτει τόν διάλογο σέ κανένα σημεῖο.

[29] Πρβλ. τό βιβλίο τοϋ Μ. Η. Hansen, ὅπως αὐτό παρατέθηκε πιό πάνω, σ. 196 ὑποσ. 7 ἐπιπλέον: Μ. Ostwald, From Popular Sovereignty to the Sovereignty of Law. Μπέρκλεϋ 1986.

[30] Πρωταγόρας, D.K. 80 Β 4. 

[31] Προδικός, D.K. 84 Β 5.

[32] Κριτίας, D.K. 88 Β 25.

[33] Στήν ὕστερη ἀρχαιότητα ἀναφέρονταν κυρίως δύο συγγραφεῖς ὡς «ἄθεοι»: ὁ Διαγόρας ὁ Μήλιος καί ὁ Θεόδωρος ὁ Κυρηναῖος. Ὁ Διαγόρας διακωμωδοῦσε τά Ἐλευσίνια Μυστήρια, ἦταν ἑπομένως γιά τούς Ἀθηναίους ἄθεος, δέν φαίνεται ὅμως, ἐξ ὅσων γνωρίζουμε, νά ἀμφισβήτησε τήν ὕπαρξη τῶν θεῶν. Ἕνας ἄθεος σύμφωνα μέ τή νεω τερική, ριζοσπαστική σημασία τοϋ ὅρου. ἦταν πιθανόν ὁ Θεόδωρος (βλ. Μ. Winiarczyk [ἐπιμ.]. Diagorae Melii et Theodori Cyrenei reliquiae. Λειψία 1981, σ. XIII). Τή σκοπιά τοῦ ριζοσπαστικοῦ ἀθεϊσμοῦ πραγματεύεται ὁ Πλάτων στό 10ο βιβλίο τῶν Νόμων. 885 Β κ.ε., 899 D. Ἡ ἀπάντησή του εἶναι μιά κοσμολογική ἀπόδειξη τοῦ θεοῦ. Σχετικά μέ τή μεγάλη ἐξάπλωση τοῦ ἀθεϊσμοῦ: Νόμοι 891 Β 2, 948 C 2-3. Γενικά περί τοῦ ἀρχαίου ἀθεϊσμοῦ: W. Fahr, Θεούς νομίζειν. Zum Problem der Anfange des Atheismus bei den Griechen. Spudasmata, τόμος 26, 1969.

[34] Πρωταγόρας, D.K. 80 B 1. 

[35] Κατά προσέγγιση ἀπόδοση τοῦ νοήματος τῆς γερμανικῆς παροιμίας «nicht so heiss gegessen wie gekocht», ἡ ὁποία θά μποροῦσε νά ἀποδοθεῖ (σχεδόν) κατά λέξη μέ τή φράση: «ζεστό μαγειρεμένο, χλιαρό σερβιρισμένο». 

[36] Πλάτων, Νόμοι 715 C.