Ἡ σύντομη ἀπάντηση εἶναι ὅχι.
Ἡ μακρύτερη εἶναι πολὺ πιὸ συναρπαστική.
Τὸ περίφημο Εἰδώλιο τοῦ Πώμου προέρχεται ἀπὸ τὴν Κύπρο καὶ χρονολογεῖται στὴν Χαλκολιθικὴ περίοδο, περὶ τὸ 3000 π.Χ., δηλαδὴ περίπου τρεῖς χιλιετίες πρὶν ἀπὸ τὴ γέννηση τοῦ Χριστιανισμοῦ. Εἶναι κατασκευασμένο ἀπὸ πικρόλιθο, ἕνα χαρακτηριστικὸ κυπριακὸ πέτρωμα, καὶ ἔχει ὕψος περίπου 15,3 ἑκατοστά. Σήμερα φυλάσσεται στὸ Κυπριακὸ Μουσεῖο μὲ ἀριθμὸ 1934/III-2/2.
Καὶ ὅμως, ἂν τὸ κοιτάξει κανεὶς μὲ σύγχρονα μάτια, ἡ πρώτη εἰκόνα ποὺ ἔρχεται στὸ μυαλὸ εἶναι μία: ὁ σταυρός.
ΕΝΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟ;
Ἐδῶ βρίσκεται ἡ μεγάλη παγίδα.
Οἱ ἀρχαιολόγοι χρησιμοποιούν τὸν ὅρο «σταυρόσχημα εἰδώλια» (cruciform figurines) γιὰ νὰ περιγράψουν μία ὁμάδα προϊστορικῶν ἀνθρωπόμορφων μορφῶν τῆς Κύπρου: ἀπλωμένα χέρια, λυγισμένα γόνατα, ἐπιμήκης λαιμὸς καὶ σχηματοποιημένο κεφάλι. Ἡ μορφὴ δημιουργεῖ ἕνα σχῆμα ποὺ στὸ σύγχρονο μάτι μοιάζει μὲ σταυρό.
Ἀλλὰ τὸ σχῆμα δὲν ἀποδεικνύει τὸ νόημα.
Δὲν ὑπάρχει κανένα ἀρχαιολογικὸ τεκμήριο ποὺ νὰ συνδέει τὸ Εἰδώλιο τοῦ Πώμου μὲ τὸν Χριστιανικὸ Σταυρό. Ἄλλωστε, ἡ δημιουργία του τοποθετεῖται περίπου στὸ 3000 π.Χ., χιλιάδες χρόνια πρὶν ἀπὸ τὴν ἐμφάνιση τοῦ Χριστιανισμοῦ.
Ἐπομένως, ἡ σωστὴ διατύπωση δὲν εἶναι:
«Ὁ χριστιανικὸς σταυρὸς ὑπῆρχε στὴν Κύπρο 5.000 χρόνια πρίν.»
Ἀλλὰ:
«Ἕνα σταυρόσχημο ἀνθρωπόμορφο σύμβολο ὑπῆρχε στὴν Κύπρο περίπου 5.000 χρόνια πρίν — χωρὶς νὰ γνωρίζουμε ὅτι εἶχε τὴν ἴδια σημασία μὲ τὸν μεταγενέστερο χριστιανικὸ σταυρό.»
Αὐτὴ εἶναι ἡ ἀρχαιολογικὰ ἀσφαλὴς θέση.
ΤΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΠΑΡΙΣΤΑΝΕΙ;
Τὸ εἰδώλιο τοῦ Πώμου ἀπεικονίζει μία σχηματοποιημένη ἀνθρώπινη μορφή μὲ ἀνοιχτὰ χέρια καὶ λυγισμένα πόδια. Στὸ στῆθος της βρίσκεται μία μικρότερη σταυρόσχημη μορφή, ἡ ὁποία μπορεῖ νὰ ἐρμηνευθεῖ ὡς μικρὸ εἰδώλιο-περίαπτο. Ἡ λεπτομέρεια αὐτὴ εἶναι ἀπὸ τὰ πιὸ σημαντικὰ στοιχεῖα τοῦ ἀντικειμένου.
Καὶ ἐδῶ ἀρχίζει ἡ ἀρχαιολογικὴ ἀστυνομία.
Διότι ἡ μικρὴ μορφὴ δὲν εἶναι ἀπαραίτητα «παιδί». Μπορεῖ νὰ εἶναι περίαπτο τοῦ ἴδιου τύπου, δηλαδὴ ἕνα μικρὸ ἀντικείμενο ποὺ φοριοῦσε ἡ μεγαλύτερη μορφή. Παρόμοια μικρὰ σταυρόσχημα ἀντικείμενα ἔχουν βρεθεῖ σὲ ταφικὰ καὶ ἄλλα συμφραζόμενα καὶ ἡ χρήση τους ὡς κοσμημάτων/περιάπτων τεκμηριώνεται ἀρχαιολογικά.
Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑΣ
Γιὰ δεκαετίες, ἡ πιὸ δημοφιλὴς ἐρμηνεία ἦταν ὅτι τὰ σταυρόσχημα εἰδώλια ἀπεικόνιζαν μία γυναικεία θεότητα τῆς γονιμότητας ἢ μία γυναίκα σὲ διαδικασία τοκετοῦ.
Ἡ θεωρία δὲν ἦταν παράλογη.
Ἡ λυγισμένη στάση τῶν ποδιῶν μποροῦσε νὰ θυμίζει γέννα, ἐνῶ ἡ Κύπρος τῶν μεταγενεστέρων ἐποχῶν θὰ γινόταν ἕνα ἀπὸ τὰ σημαντικότερα κέντρα λατρείας τῆς Ἀφροδίτης.
Ὅμως ἡ σύγχρονη ἔρευνα εἶναι πολὺ πιὸ προσεκτική.
Ἡ Christine Winkelmann, στὴ μεγάλη συνθετικὴ μελέτη The Neolithic and Chalcolithic Figurines of Cyprus (2020), ἐξετάζει συστηματικὰ τὸ σύνολο τῶν νεολιθικῶν καὶ χαλκολιθικῶν εἰδωλίων τῆς Κύπρου καὶ δείχνει πόσο προβληματικὸ εἶναι νὰ ἀποδίδουμε αὐτόματα σὲ κάθε σταυρόσχημη μορφὴ τὸν ρόλο μιᾶς «Μεγάλης Θεᾶς».
Ἄλλωστε, τὰ περισσότερα σταυρόσχημα εἰδώλια δὲν φέρουν σαφῆ χαρακτηριστικὰ ποὺ νὰ δηλώνουν φύλο. Ἡ ἔμφυλη ταυτότητά τους εἶναι συχνὰ ἀμφίσημη.
ΜΙΑ ΝΕΑ ΘΕΩΡΙΑ: ΜΗΠΩΣ ΧΟΡΕΥΕΙ;
Μία ἀπὸ τὶς πιὸ ἐνδιαφέρουσες σύγχρονες προσεγγίσεις προέρχεται ἀπὸ τὸν ἀρχαιολόγο Bleda S. Düring.
Σὲ μελέτη τοῦ 2023 προτείνει νὰ ξαναδοῦμε τὴ χαρακτηριστικὴ στάση τοῦ σώματος: ἀνοιχτὰ χέρια, λυγισμένα γόνατα, κεκλιμένο κεφάλι.
Μήπως δὲν εἶναι στάση τοκετοῦ;
Μήπως εἶναι στάση χοροῦ;
Ὁ Düring παρατηρεῖ ὅτι παρόμοιες στάσεις μὲ ἀνοιχτὰ χέρια καὶ λυγισμένα γόνατα ἀπαντοῦν σὲ παραδοσιακοὺς χοροὺς τῆς ἀνατολικῆς Μεσογείου. Ἐὰν ἡ ἐρμηνεία αὐτὴ εἶναι σωστή, τὰ εἰδώλια μπορεῖ νὰ συνδέονταν μὲ χορό, γιορτή, συλλογικὴ ταυτότητα καὶ κοινωνικοὺς δεσμούς.
Ἡ θεωρία εἶναι συναρπαστική — ἀλλὰ παραμένει ὑπόθεση, ὄχι ἀποδεδειγμένο γεγονός.
ΚΟΣΜΗΜΑ, ΠΕΡΙΑΠΤΟ Ή ΦΥΛΑΚΤΟ;
Ἐδῶ τὰ ἀρχαιολογικὰ δεδομένα εἶναι πιὸ σταθερά.
Μικρὰ σταυρόσχημα ἀντικείμενα εἶχαν ὀπὲς ἀνάρτησης καὶ χρησιμοποιήθηκαν ὡς περίαπτα. Ἐπιπλέον, σταυρόσχημες μορφὲς ἔχουν βρεθεῖ σὲ τάφους, μαζί μὲ ἄλλα ἀντικείμενα προσωπικοῦ στολισμοῦ. Σὲ ὁρισμένες περιπτώσεις παρουσιάζουν ἴχνη χρήσης, γεγονὸς ποὺ δείχνει ὅτι μπορεῖ νὰ φορέθηκαν στὴ διάρκεια τῆς ζωῆς πρὶν ἀπὸ τὴν ταφική τους ἀπόθεση.
Ἄρα μποροῦμε νὰ μιλήσουμε γιὰ:
κόσμημα → προσωπικὸ ἀντικείμενο → πιθανὸ περίαπτο → ταφικὸ κτέρισμα.
Τὸ ἐὰν ἦταν καὶ φυλακτό, μὲ τὴν ἔννοια ὅτι προστάτευε τὸν κάτοχό του, εἶναι πιθανὸ ἀλλὰ δὲν μπορεῖ νὰ ἀποδειχθεῖ γιὰ κάθε εἰδώλιο.
ΚΑΙ ΤΟ ΠΙΟ ΕΝΤΥΠΩΣΙΑΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ: ΤΟ ΙΔΙΟ ΤΟ ΕΙΔΩΛΙΟ ΦΟΡΑΕΙ ΕΙΔΩΛΙΟ
Ἡ λεπτομέρεια αὐτὴ ἀλλάζει ὅλη τὴν ἀνάγνωση.
Ἡ μεγαλύτερη μορφὴ φέρει πάνω της μία μικρότερη σταυρόσχημη μορφή.
Ἂν πρόκειται γιὰ περίαπτο, τότε ἔχουμε ἕνα σύμβολο ποὺ ἀπεικονίζει τὸν ἑαυτό του.
Μπορεῖ νὰ εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ πρώιμα παραδείγματα ὅπου ἡ εἰκόνα δηλώνει ταυτόχρονα τὸ ἀντικείμενο, τὴ χρήση του καὶ τὴν κοινωνικὴ του σημασία.
Δὲν ξέρουμε ἀκριβῶς τί σήμαινε.
Ξέρουμε ὅμως ὅτι ἦταν σημαντικό.
ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕ Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΚΥΠΡΙΟΥΣ ΤΗΣ 4ης ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ Π.Χ.;
Ἐδῶ ἡ ἐπιστήμη ὀφείλει νὰ ἀντισταθεῖ στὸν πειρασμὸ τῆς ἐντυπωσιακῆς ἀπάντησης.
Δὲν γνωρίζουμε.
Καὶ αὐτὸ εἶναι ἀκριβῶς τὸ συναρπαστικό.
Τὸ «σταυρόσχημο» εἶναι ἕνας σύγχρονος περιγραφικὸς ὅρος. Δὲν ἔχουμε γραπτὴ μαρτυρία ἀπὸ τὴ Χαλκολιθικὴ Κύπρο ποὺ νὰ μᾶς λέει «αὐτὸ σημαίνει αὐτό».
Οὔτε μποροῦμε νὰ μεταφέρουμε αὐτόματα στὸ 3000 π.Χ. τὸ νόημα ποὺ ἀπέκτησε ὁ σταυρὸς μὲ τὸν Χριστιανισμό.
Ἡ μορφὴ τοῦ σταυροῦ ὡς γεωμετρικὸ σχῆμα εἶναι βεβαίως πανάρχαια καὶ ἀπαντᾷ σὲ πολλοὺς πολιτισμούς. Ἀλλὰ ἡ ὁμοιότητα τοῦ σχήματος δὲν σημαίνει συνέχεια τοῦ συμβόλου.
Αὐτὸ εἶναι τὸ σημαντικότερο ἀρχαιολογικὸ μάθημα τοῦ Πώμου.
ΕΝΑ ΣΥΜΒΟΛΟ ΠΟΥ ΕΠΙΒΙΩΣΕ
Ἡ παράδοση τῶν σταυρόσχημων εἰδωλίων ἀποτελεῖ μία ἰδιαίτερα κυπριακὴ ἐξέλιξη τῆς Χαλκολιθικῆς περιόδου. Ἑκατοντάδες τέτοια εἰδώλια ἔχουν καταγραφεῖ στὴν Κύπρο, σὲ διάφορα ὑλικὰ — κυρίως πικρόλιθο, ἀλλὰ καὶ λίθο καὶ πηλό — καὶ ἡ συγκεκριμένη παράδοση ἀποτελεῖ χαρακτηριστικὸ στοιχεῖο τῆς προϊστορικῆς κυπριακῆς τέχνης.
Καὶ ἡ εἰκόνα αὐτὴ ἐπιβίωσε μὲ ἕναν ἀπροσδόκητο τρόπο.
Σήμερα, τὸ εἰδώλιο τοῦ Πώμου ἀποτελεῖ σύμβολο τῆς κυπριακῆς πολιτιστικῆς κληρονομιᾶς καὶ ἡ μορφή του ἐπιλέχθηκε γιὰ τὰ κυπριακὰ κέρματα τῶν €1 καὶ €2. Ἕνα σύμβολο ἀπὸ τὸ 3000 π.Χ. μπῆκε, μὲ ἕναν ἐντυπωσιακὸ κύκλο τῆς ἱστορίας, στὴν καθημερινότητα τῆς σύγχρονης Εὐρώπης.
Κι ἔτσι, τὸ μικρὸ εἰδώλιο τοῦ Πώμου ἔχει πλέον δύο ζωές.
Μία στὴν προϊστορικὴ Κύπρο.
Καὶ μία στὴ σύγχρονη Κύπρο.
Ἡ πρώτη παραμένει μυστηριώδης.
Ἡ δεύτερη, ὅμως, μᾶς θυμίζει κάτι σημαντικό: μερικὲς φορὲς ἕνα σύμβολο μπορεῖ νὰ ἐπιβιώσει ὄχι ἐπειδὴ γνωρίζουμε ἀκριβῶς τί σήμαινε, ἀλλὰ ἐπειδὴ ἡ μορφή του ἐξακολουθεῖ νὰ μᾶς μιλά.
Κι ἂν τὸ κοιτάξουμε σήμερα καὶ δοῦμε ἕναν σταυρό, πρέπει νὰ θυμόμαστε:
δὲν κοιτάζουμε ἕναν χριστιανικὸ σταυρό.
Κοιτάζουμε ἕναν ἄνθρωπο τῆς 4ης χιλιετίας π.Χ., σκαλισμένο σὲ κυπριακὸ πικρόλιθο, ποὺ κρατᾷ ἀκόμη κρυμμένο τὸ νόημα ποὺ τοῦ ἔδωσαν οἱ ἄνθρωποι ποὺ τὸν δημιούργησαν.
Καὶ ἴσως αὐτὸ νὰ εἶναι τὸ πιὸ συναρπαστικὸ στοιχεῖο του.
Ὁ σταυρὸς εἶναι ἐμφανής.
Τὸ μήνυμα, ὄχι.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου