Η ΣΩΚΡΑΤΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ

Η στροφή της φιλοσοφικής έρευνας από τις κοσμολογικές αναζητήσεις και τη μελέτη της φύσεως προς τα προβλήματα της ηθικής και πολιτικής ζωής του ανθρώπου, στροφή που, ως γνωστόν, συντελέσθηκε κατά το δεύτερο μισό του 5^ου αιώνα π.Χ. με τους Σοφιστές και τον Σωκράτη[1], έφερε αναπόφευκτα στο επίκεντρο των φιλοσοφικών ενδιαφερόντων και το ερώτημα «τι είναι άνθρωπος».

 

    Πριν επιχειρηθεί η παρουσίαση των ανθρωπολογικών απόψεων του Σωκράτη με βάση τους πρώιμους κυρίως πλατωνικούς διαλόγους, τα Ἀπο­μνη­μονεύματα του Ξενοφώντα και σχετικές πληροφορίες του Αριστοτέλη[2], θα γίνει εν συντομία αναφορά στις κυριότερες θέσεις των Σοφιστών, όσον αφορά την ανθρώπινη φύση, γιατί αυτό θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε πληρέστερα την σωκρατική αντίληψη για τον άνθρωπο, εφόσον οι Σοφιστές υπήρξαν οι σημαντικότεροι συνομιλητές και αντίπαλοι του Σωκράτη[3] και ο σωκρατικός στοχασμός συνιστά αναμφισβήτητα απάντηση στη σοφιστική πρόκληση, αλλά και απάντηση στη γενικότερη ηθικοπολιτική κρίση της εποχής, αφού με αφετηρία τις θέσεις των Σοφιστών ο Σωκράτης διαμόρφωσε τις δικές του θεωρητικές τοποθετήσεις και — το κυριότερο — τη δική του, μοναδική ίσως, στάση ζωής[4].

Ι.

    Οι Σοφιστές, όσο τα αποσπάσματα από το έργο τους και οι αρχαίες γι’ αυτούς μαρτυρίες επιτρέπουν να συμπεράνουμε, είδαν στον άνθρωπο ένα ξεχωριστό ον, που κατόρθωσε να περάσει από την κατάσταση της αγριότητας στον πολιτισμό[5] και το οποίο χάρη στην ικανότητά του για αίσθηση και αντίληψη, στη νοημοσύνη του και τη λογική του κρίση είναι σε θέση να δίνει νόημα και περιεχόμενο στον κόσμο που το περιβάλλει. Η αντίληψη αυτή, η οποία αντιπροσωπεύει την  πιο ουσιαστική έκφραση του σοφιστικού ανθρωποκεντρισμού, βρίσκει τη χαρακτηριστική διατύπωσή της στη γνωστή ρήση του Πρωταγόρα «πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶνἄν­θρω­πος τῶν μὲνὄντωνὡςἔστιν, τῶν δὲ οὐκὄντωνὡς οὐκἔστιν»[6], ρήση η οποία, από την αρχαιότητα ώς και τις μέρες μας, αποτέλεσε αντικείμενο ενδελεχούς διερεύνησης εκ μέρους σημαντικών φιλοσόφων και ερευνητών  και παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις συχνά υποστηρίζεται ότι συνεπάγεται γνωσιολογικό και ηθικό σχετικισμό, ότι υπηρετεί την αυθαιρεσία της υποκειμενικής διάθεσης και ότι ενθαρρύνει την ανάπτυξη ατομικιστικών τάσεων.

 

    Οι Σοφιστές, παρόλο που στην ιδιότητα του ανθρώπου να σκέπτεται και να εκφράζει την σκέψη του με την ομιλία αναγνώρισαν την ειδοποιό διαφορά του έναντι των άλλων ζώων[7], δεν ταύτισαν ποτέ τον άνθρωπο αποκλειστικά με τη λογική του διάσταση. Όπως συνάγεται από το χωρίο 493 a-c της πλατωνικής Πολιτείας καθώς και από σχετική μαρτυρία του Κοϊντιλιανού (ΙΙΙ 1.12 = DK 80 B 6 και DK 84 A 10) οι εκπρόσωποι της αρχαίας Σοφιστικής έστρεψαν την προσοχή τους και στις άλογες ψυχικές δυνάμεις που κατευθύνουν την ανθρώπινη δράση. Αντίκρισαν δηλαδή τον άνθρωπο όχι μόνο ως λόγον, αλλά και ως πάθος και πίστευαν ότι με τις δυνατότητες που προσφέρει η τέχνη της ρητορικής, την οποία δίδασκαν, το θυμικό στοιχείο της ψυχής μπορεί να χειραγωγηθεί.[8] Αξίζει να σημειωθεί ότι η λογική διάσταση του ανθρώπου και ο συναισθηματικός του κόσμος δε βρίσκονται σε σύγκρουση κατά την αντίληψη των Σοφιστών. Όπως επισημαίνεται από τον C. P. Segal[9], τα πενιχρά αποσπάσματα που σώζονται από το έργο τους επιτρέπουν να φανεί μια αλληλεπίδραση και μια συμβιβαστι­κό­τητα ανάμεσα στα δύο αυτά μέρη. Δεν υπάρχουν επίσης στα αποσπάσμα­τα αυτά ενδείξεις για σαφή διάκριση μεταξύ σώματος και ψυχής, διαπίστωση που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι Σοφιστές δεν είδαν τον άνθρωπο μέσα από την οπτική γωνία του δυϊσμού. Το συμπέρασμα αυτό ενισχύεται και από άλλες πηγές. Έτσι, κατά τον Διογένη Λαέρτιο (ΙΧ. 51 = DK 80 A 1), ο Πρωταγόρας υποστήριζε «μηδὲν εἶναι ψυχὴν παρὰ τὰς αἰσθήσεις», θέση που ισοδυναμεί με ταύτιση αίσθησης και ψυχής. Ο Αριστοτέλης (Π. ψυχ. 405 b 5-8 = DK 88 A 23) πάλι παραδίδει ότι ο Κριτίας ισχυριζόταν μαζί με άλλους πως η ψυχή είναι αίμα, με το σκεπτικό ότι το καθαυτό γνώρισμά της είναι η αίσθηση, η οποία οφείλει την ύπαρξή της στη φύση του αίματος. Και στις δύο περιπτώσεις τα όρια ανάμεσα στο ψυχικό και στο σωματικό είναι ασαφή, καθώς το ψυχικό δεν εμφανίζεται ως κάτι το αμιγώς πνευματικό, αλλά ως κάτι που συνάπτεται με το στοιχείο της σωματικότητας, γεγονός που συνηγορεί υπέρ της άποψης ότι οι Σοφιστές συνέλαβαν τον άνθρωπο ως μία ενιαία και κατ’ ουσίαν αδιαφοροποίητη ψυχοσωματικά οντότητα. Θα πρέπει επίσης να αναφερθεί ότι ο λόγος κατά τη σοφιστική αντίληψη δεν ανάγει την καταγωγή του σε καμιά υπερφυσική οντότητα[10] και ότι η αξία και το κύρος του είναι συνάρτηση της πρακτικής του χρησιμότητας και αποτελεσματικότητας.

 

    Πίστευαν επίσης οι Σοφιστές ότι η ανθρώπινη ύπαρξη προσδιορίζεται σε μεγάλο βαθμό από ανάγκες, ορέξεις και επιθυμίες, που απαιτούν ικανοποίηση, η οποία είναι άρρηκτα δεμένη με το αίσθημα της ηδονής και της ευχαρίστησης. Την ιδιότητα του ανθρώπου να επιζητεί την ηδονή και να αποστρέφεται τον πόνο την εξέλαβαν ως βασικό οντολογικό του γνώρισμα και δεν δίστασαν ορισμένοι από αυτούς να αναγάγουν την ηδονή σε ρυθμιστική αρχή της πράξης, να την ταυτίσουν με το τελικό αγαθό[11] και να θεωρήσουν την επιδίωξή της ως την κατεξοχήν έκφραση της ορθολογικότητας, θέτοντας έτσι τελικά τον λόγο στην υπηρεσία των παθών και της επιθυμίας και συνεπώς στην υπηρεσία εγωιστικών και χρησιμοθηρικών στόχων και σκοπών. Η εργαλειοποίηση του λόγου εντός του σοφιστικού κινήματος, η οποία κατά τον Σωκράτη σήμαινε κλονισμό του κύρους του, είχε σημαντικές συνέπειες για την ανθρωπολογία του, όπως στη συνέχεια θα φανεί.
 

ΙΙ.

    Με τον Σωκράτη η μελέτη του ανθρώπου γίνεται συστηματικότερη και ουσιαστικότερη, αφού αφετηρία της φιλοσοφικής του κατεύθυνσης υπήρξε η προτροπή «γνῶθι σαυτὸν»[12] και έργο ζωής η ανακάλυψη των ποιοτήτων και των γνωρισμάτων της ανθρώπινης φύσης. Με επιμονή και ακατάπαυστη ζήτηση ο Σωκράτης κατόρθωσε να διακρίνει τα σταθερά και καθολικά στοιχεία, που συνθέτουν την ουσία του ανθρώπου, και να συλλάβει — όσο και αν αυτό ηχεί παράξενα — σύμφωνα με τον G.W.F. Hegel[13] την υποκειμενικότητα «κατά τρό­πο πιο οριστικό, πιο διεισδυτικό» από ό,τι οι Σοφιστές.

 

    Η προσπάθεια του Σωκράτη να προσεγγίσει την εσώτερη ύπαρξη του ανθρώπου και να γνωρίσει τον αληθινό εαυτό, καθώς και η αποκλειστική ενασχόλησή του με τα ανθρώπινα[14] μαρτυρούν για τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα του στοχασμού του, αλλά θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο σωκρατικός ανθρωποκεντρισμός δεν καταλήγει σε άκρο υποκειμενισμό. Ο άνθρωπος κατά τον Σωκράτη, παρόλο που είναι ένα θαυμαστό ον και η θεία πρόνοια έχει κατασκευάσει με περισσή επιμέλεια τα πάντα προς εξυπηρέτησή του[15], δεν είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων. Η δικαιοδοσία του ανθρώπου περιορίζεται στα ανθρώπινα πράγματα, στο βαθμό που αυτά δεν είναι αναγώγιμα στα θεία ή φυσικά πράγματα, όπως συνάγεται από μία πληροφορία που μας παραδίδει ο Ξενοφών στα Ἀπομνημονεύματά του. Σύμφωνα με μια ενδιαφέρουσα ερμηνεία του σχετικού χωρίου (I. 1. 6-9) από τον Βασίλειο Τατάκη[16], ο Σωκράτης διέκρινε την ανθρώπινη ζωή στην περιοχή των «ἐφ’ ἡμῖν» και στην περιοχή των «οὐκ ἐφ’ ἡμῖν». Στην πρώτη που ισοδυναμεί με την περιοχή  της ηθικής δραστηριότητας, η διάνοια και η σκέψη του ανθρώπου μπορούν να κατευθύνουν τα πάντα· στη δεύτερη, που ταυτίζεται με την περιοχή της τύχης, το λόγο έχει η θεϊκή βούληση. Η περιοχή όμως της ανθρώπινης ζωής που ορίζεται από το θείο δεν είναι τελείως απρόσιτη στην «ἀνθρωπίνην γνώμην» κατά τον Σωκράτη, αφού με τη βοήθεια της μαντικής ο άνθρωπος μπορεί να εισχωρήσει σε αυτήν (Ἀπομν. Ι. 1. 3). Δεδομένου μάλιστα ότι «ὁ ἄναξ, οὗ τὸ μαντεῖόν ἐστι τὸ ἐν Δελφοῖς, οὔτε λέγει οὔτε κρύπτει ἀλλὰ σημαίνει»[17], το άτομο είναι υποχρεωμένο να υποβάλλει σε κριτική εκτίμηση τα μηνύματα και τα ση­μά­δια του θεού και να καταλήγει τελικά σε μια ορθολογική σύλληψη του πρακτέου[18]. Τα δελφικά μηνύματα δεν καταστρατηγούν την προσωπική ελευθερία, αλλά αποτελούν για τον Σωκράτη «πηγή ἔμπνευσης καί δη­μι­ουρ­γίας»[19]. Ο άνθρωπος έτσι επωμίζεται την ευθύνη για τις πράξεις του ακόμη και όταν ζητεί την αρωγή του θεϊκού παράγοντα, για να  χαράξει την πορεία του, και προσπαθεί να συμμορφωθεί προς τις θεϊκές υποδείξεις. Με τη διάκριση της ανθρώπινης ζωής στις δύο προαναφερθείσες περιοχές αφενός επικυρώνεται η αυθεντία του λόγου στο πεδίο της πράξης και αφετέρου τίθενται όρια στον υποκειμενισμό.

 

    Η σωκρατική πρόσκληση για αυτογνωσία δεν υποδηλώνει ότι ο άνθρωπος θα πρέπει να αποκόψει τους δεσμούς του με τον κόσμο, για να αφιερωθεί στην επισκόπηση της ατομικότητάς του. Η ενδοσκόπηση δεν είναι η μέθοδος που θα συνιστούσε ο Σωκράτης για να ανακαλύψει ο άνθρωπος την αλήθεια που υπάρχει μέσα του. Η μέθοδος αυτή, όπως παρατηρεί ο E. Cassirer[20], δεν οδηγεί από μόνη της σε μια σφαιρική αντίληψη για την ανθρώπινη φύση. Αν στα πλαίσια της σωκρατικής φιλοσοφίας — και στη συνέχεια της πλατωνικής — η αλήθεια δεν κατακτάται από το μεμονωμένο άτομο, αλλά είναι απότοκος μιας επίμονης διαλεκτικής πορείας[21], κατά ανάλογο τρόπο και η αυτογνωσία συντελείται μέσα από την επαφή του υποκειμένου με τα άλλα υποκείμενα, επαφή που επιτυγχάνεται χάρη στον άμεσο και ζωντανό διάλογο[22]. Γίνεται έτσι κατανοητό γιατί ο Σωκράτης, που είχε θέσει ως πρωταρχικό στόχο του το «γνῶθι σαυτόν», δε ζούσε, σύμφωνα με τη χαρακτηριστική αριστοτελική έκφραση, «βίον μονώτην» (Ἠθ. Νικ. 1097 b 9), περιορισμένος σε μια σοφία καθαρά ιδιωτική, αλλά ἀεὶ διελέγετο με ἑταίρους, συμπολίτες και ξένους στην αγορά, στα συμπόσια και στο γυμνάσιον[23]. Από αυτά συνάγεται ότι για τον Σωκράτη ο άνθρωπος είναι το ον που μέσα στο πεδίο του διαλόγου μπορεί να εξοικειωθεί με τον εαυτό του και να γνωρίσει τα ουσιώδη στοιχεία του είναι του· είναι επομένως το ον, το οποίο, αποκτώντας γνώση της φύσης του, μπορεί να καταστρώσει το σχέδιο ζωής που αρμόζει σε αυτό και να πραγματώσει το ιδεώδες της ευπραξίας.

 

    Η αυτογνωσία οδηγεί στη διαπίστωση ότι το πολυτιμότερο πράγμα στον άνθρωπο είναι η ψυχή, η οποία κατά τον Σωκράτη «εἴπερ τι καὶ ἄλλο τῶν ἀνθρωπίνων, τοῦ θείου μετέχει»[24]· γι’ αυτό και υποστήριζε ότι το ύψιστο καθήκον των ανθρώπων, είναι να μεριμνούν για την ψυχή τους[25] και με επιμονή προέτρεπε τους Αθηναίους να καταβάλλουν κάθε προσπάθεια προκειμένου να την κάνουν όσο γίνεται καλύτερη, δηλαδή ενάρετη, αφού ήταν πεπεισμένος ότι η ψυχή βρίσκεται στην καλύτερη κατάστασή της, όταν έχει κατακτήσει την αρετή[26]. Η ψυχή εξάλλου είναι ο πραγματικός εαυτός, δηλαδή ο καθαυτό άνθρωπος, όπως διατείνεται ο Σωκράτης στον πλατωνικό διάλογο Ἀλκιβιάδης (130 e), διάλογο που θεωρείται γνήσιος από ένα σημαντικό αριθμό ερευνητών[27] και βασικός στόχος του οποίου ήταν σύμφωνα με τον J. Burnet[28], ανεξάρτητα από το ποιος τον έγραψε, να χρησιμεύσει ως εγχειρίδιο για τη σωκρατική φιλοσοφία. Ο Σωκράτης παρουσιάζεται στο διάλογο αυτόν, όσον αφορά την ανθρωπολογία του, ως εκφραστής ενός ιδιότυπου δυϊσμού, αφού δηλώνει κατηγορηματικά ότι ούτε σώμα, ούτε «συναμφότερον», δηλαδή σώμα και ψυχή, είναι ο άνθρωπος, παρά μόνο ψυχή (130 c). Το σώμα που εξουσιάζεται από την ψυχή δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα απλό εργαλείο στη διάθεση της ψυχής. Η σχέση με άλλα λόγια μεταξύ ψυχής και σώματος είναι η σχέση που υπάρχει ανάμεσα στον τεχνίτη και στα εργαλεία που χρησιμοποιεί[29].

 

    Εκτός από τον Ἀλκιβιάδην, ο οποίος κατατάσσεται από όλους σχεδόν εκείνους που αποδέχονται τη γνησιότητά του[30] στους διαλόγους της πρώιμης συγγραφικής περιόδου του Πλάτωνα, μπορεί να διαπιστώσει κανείς ότι και σε άλλους διαλόγους της ίδιας περιόδου ο Σωκράτης δε διστάζει να προβεί στη διάκριση ψυχής και σώματος και να θεωρήσει την ψυχή και τον ανθρώπινο εαυτό ως πράγματα ταυτόσημα[31]. Το γεγονός ότι και στον Ξενοφώντα οι αναφορές στις σωκρατικές απόψεις για την ψυχή, που συνεπάγονται δυϊσμό, είναι άφθονες[32], επιτρέπει να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα, στο οποίο έχουν ήδη καταλήξει μέσω άλλης επιχειρηματολογίας ο D. J. Allan και ο H. E. Dale[33], ότι δηλαδή «η αντίληψη της ψυχής ως του αληθινού εαυτού είναι χωρίς αμ­φιβολία σωκρατική».

 

Για τον Σωκράτη η ψυχή είναι η έδρα των ηθικών αξιών και των δια­νο­ητικών ικανοτήτων[34]· συνίσταται, όπως λέγει χαρακτηριστικά ο W. Jaeger[35], από «σκεπτόμενο πνεύμα» (denkender Geist) και «ηθικό λόγο» (sittliche Vernunft). Η φύσις, επομένως, του ανθρώπου, ο οποίος ταυτίζεται με την ψυχή, είναι λογικής και ηθικής υφής, μια αντίληψη που προσδίδει στον άνθρωπο μοναδική αξία. Από τον Αριστοτέλη — αν αυτός είναι ο συγγραφέας των Ἠθικῶν Μεγάλων — αντλούμε επίσης την πληροφορία ότι ο Σωκράτης θεωρούσε την ψυχή ως αδιαίρετη λογική ενότητα, που ήταν ο τόπος των ηθικών αρετών και στην οποία το «ἄλογον» δεν είχε καμία θέση (1182 a 19-23). Η ηθική και διανοητική διάσταση της ψυχής είναι σύμφυτες∙ συγχρόνως όμως η πρώτη εξαρτάται από τη δεύτερη, εφόσον αυτή παρέχει τη δυνατότητα στον άνθρωπο να γνωρίσει «τοὺς λόγους … τοὺς καλούς», τους λόγους δηλαδή τους φιλοσοφικούς, χάρη στους οποίους γεννιέται κατά τον Σωκράτη στην ψυχή η σωφροσύνη[36], που αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ευδαιμονία (Πλάτ., Ἀλκ. 134 a), τη σταθερή και μόνιμη επιδίωξη κάθε ανθρώπου[37] και τον τελικό σκοπό της έλλογης δράσης του[38].  

 

    Εφόσον η ψυχή, που «μετέχει τοῦ θείου», είναι λόγος και δεδομένου ότι ο θεός είναι απόλυτα αγαθός σύμφωνα με τον Σωκράτη[39] γίνεται κατανοητό γιατί κατά την αντίληψή του ο άνθρωπος ως λογική ψυχή δεν είναι δυνατόν να επιθυμεί συνειδητά το κακό («κακὸς ἑκὼν οὐδεὶς»[40]) και γιατί η σωκρατική ηθική είναι νοησιαρχική (ἀρετὴ = ἐπιστήμη[41]).

 

    Η διδασκαλία του Σωκράτη για την ψυχή και η πεποίθησή του ότι αυτή είναι ο άνθρωπος δεν συνεπάγεται περιφρόνηση του σώματος. Όπως ο τεχνίτης φροντίζει τα εργαλεία που χρησιμοποιεί, αφού με τη βοήθειά τους τα δημιουργικά του σχέδια θα πάρουν σάρκα και οστά, έτσι και το ανθρώπινο ον θα πρέπει να μην παραμελεί το πολυτιμότερο εργαλείο που βρίσκεται στη διάθεσή του, δηλαδή το σώμα με τα διάφορα όργανά του[42]. Γι’ αυτά τα όργανα ο Σωκράτης, όπως μας πληροφορεί ο Ξενοφών, είχε εκφρασθεί με θαυμασμό και τα είχε θεωρήσει έργα «προνοίας»[43]. Ακολουθώντας και αυτός την τάση της εποχής να διαχωρίζεται σαφώς ο άνθρωπος από τα υπόλοιπα ζώα, ήταν της γνώμης ότι οι άνθρωποι υπερτερούν, σε σύγκριση με τα άλλα ζώα, όχι μόνο ως προς την ψυχή, αλλά και ως προς την κατασκευή του σώματος ( Ξεν., Ἀπομν. Ι. 4. 11 κ.ε.). Το σώμα —έργο «σοφοῦ τινος δημιουργοῦ καὶ φιλοζῴου» (Ἀπομν. Ι. 4. 7)— που βρίσκεται στην υπηρεσία του ανθρώπου, είναι το πιο κατάλληλο και πιο μελετημένο, για να ανταποκριθεί στις δυνατότητες της ψυχής[44]. Φρονούσε επίσης ότι η αδιαφορία για το σώμα και η παραμέλησή του έχουν σοβαρές επιπτώσεις όχι μόνο στη δυναμικότητα και στην εν γένει ζωτικότητά του, αλλά και σε πράγματα για τα οποία φαίνεται ότι ελάχιστα απαιτείται η συνδρομή του, όπως είναι η ψυχική λειτουργία του νοείν[45].

 

    Ο Σωκράτης είχε συναίσθηση ότι η ικανοποίηση των αναγκών του σώματος είναι συνδεδεμένη με το αίσθημα της ευχαρίστησης και, επομένως, ότι η ηδονή συνιστά ουσιαστική έκφραση της ζωής. Θεωρούσε μάλιστα τις αισθήσεις, «δι’ ὧν ἀπολαύομεν πάντων τῶν ἀγαθῶν», ως ένα από τα δώρα των θεών προς το ανθρώπινο γένος (Ξεν., Ἀπομν. IV. 3. 11). Ως ένδειξη της ιδιαίτερης εύνοιας των θεών προς τον άνθρωπο — κατ’ εξαίρεση από ό,τι συμβαίνει με τα άλλα ζώα — θεωρούσε επίσης, εκτός των άλλων, και το γεγονός ότι οι άνθρωποι είναι προικισμένοι με την ικανότητα να απολαμβάνουν «τὰς τῶν ἀφροδισίων ἡδονὰς … συ­νεχῶς μέχρι γήρως» (Ξεν., Ἀπομν. Ι. 4. 12-13). Όμως, όπως καθετί που υπερβαίνει το μέτρο οδηγείται στην καταστροφή —μια πίστη βαθιά ριζωμένη στην ελληνική συνείδηση και συνυφασμένη με τον πολιτισμό της πόλεως —, έτσι και η υπέρμετρη ηδονή και γενικά η έλλειψη εγκράτειας στις απολαύσεις θα επέφεραν αναπόφευκτα την εξασθένιση και παρακμή του σώματος με αποτέλεσμα ο βίος να καταστεί αβίωτος[46].

 

    Η κατάχρηση στις αισθητηριακές ηδονές, σύμφωνα με τον Σωκράτη, εγκυμονούσε παράλληλα σοβαρούς κινδύνους και για την ψυχή, αφού η ψυχή κινδύνευε να υποδουλωθεί στον κόσμο της ηδυπάθειας και να παύσει να ασκεί το φυσικό της δικαίωμα να άρχει πάνω στο σώμα[47]· κινδύνευε δηλαδή να χάσει την ελευθερία της και να καταστεί υποχείριο του σώματος. Όταν η ψυχή, που στην ουσία της είναι νοῦς, φρόνησις, λογισμός, διοικεί και εξουσιάζει το σώμα, ο άνθρωπος αυτοκαθορίζεται, αφού υποχρεώνεται να δρα και να συμπεριφέρεται σύμφωνα με ό,τι πιο αυθεντικά του ανήκει, δηλαδή το λόγο του. Η κυριαρχία επομένως της ψυχής πάνω στο σώμα συνεπάγεται κατά τον Σωκράτη την ελευθερία του ανθρώπου[48], ελευθερία που τον καθιστά ικανό να μεριμνά όχι απλώς για το ζῆν, αλλά για το εὖ ζῆν.

 

    Ανακεφαλαιώνοντας θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Σωκράτης συνέλαβε τον άνθρωπο ως λογική ψυχή, που έχει στην κατοχή της ως εργαλείο ένα σώμα. Η ψυχή είναι ο χώρος των διανοητικών λειτουργιών, αλλά και ο τόπος, όπου έχει την έδρα της η ηθική συνείδηση. Ο άνθρωπος δεν είναι κατά τον Σωκράτη το μέτρο όλων των πραγμάτων· στην περιοχή όμως της πράξης και των ηθικών αξιών ο λόγος του είναι το ορθό και το αλάνθαστο κριτήριο, γι’ αυτό και είναι υπεύθυνος για τις αποφάσεις του και την εν γένει συμπεριφορά του. Το σώμα ως εργαλείο της ψυχής χρειάζεται προσοχή και φροντίδα· η ευρωστία του συνιστά απαραίτητο όρο, για να εκπληρωθεί ο προορισμός του ανθρώπου ως έλλογου, ηθικού και πολιτικού όντος. Ο Σωκράτης αναγνωρίζοντας τη χρησιμότητα του σώματος δεν απέρριψε τις ηδονές που συνδέονται με την ικανοποίηση των βασικών του αναγκών. Απαιτούσε όμως πάντα να εξουσιάζεται το σώμα από την ψυχή, γιατί τότε μόνο η επιδίωξη της ηδονής διέπεται από το πνεύμα της εγκράτειας και δεν αποβαίνει ολέθρια για το άτομο και την κοινότητα.

 

    Από όσα έως τώρα έχουν εκτεθεί έγινε, νομίζουμε, φανερό ότι ο Σωκράτης διαφοροποιείται από τους Σοφιστές με τη θέση που προβάλλει, όσον αφορά το ερώτημα για τον άνθρωπο, και η διαφοροποίησή του αυτή, όπως βάσιμα μπορούμε να υποθέσουμε, υπήρξε συνειδητή. Με τη δυϊστική και αυστηρά νοησιαρχική ανθρωπολογία του ο Σωκράτης επιχείρησε να ενισχύσει το λόγο, ο οποίος, όπως ήδη αναφέρθηκε, είχε περιέλθει σε κρίση εξαιτίας των γενικότερων ιστορικών συγκυριών των τελευταίων δεκαετιών του 5^ου αιώνα π.Χ., αλλά και εξαιτίας της διδασκαλίας των Σοφιστών, αφού είχε μεταβληθεί σε όργανο για την ικανοποίηση των ανθρώπινων επιθυμιών και ιδιαίτερα της επιθυμίας για ισχύ και εξουσία και είχε τεθεί στην υπηρεσία του εγωκεντρισμού και της αλαζονείας του ατόμου[49]. Είναι επίσης πιθανό να προβλημάτισε τον Σωκράτη και η αποδυνάμωση του λόγου στη σύγχρονή του τραγωδία, καθώς ο Ευριπίδης δε δίστασε να παρουσιάσει επί σκηνής το θρίαμβο του πάθους έναντι της γνώμης[50]. Ο λόγος με τη βοήθεια της φιλοσοφικής παιδείας έπρεπε να ξαναβρεί την ηθική του ποιότητα, να αποσπασθεί από τη σφαίρα των ιδιοτελών συμφερόντων, να εκφράσει πάλι κοινά αιτήματα και να εργασθεί για την επίτευξη της ατομικής και της κοινωνικής ευδαιμονίας. Ο λόγος κατά τον Σωκράτη θα ανακτούσε το κύρος του, αν ο άνθρωπος αντιλαμβανόταν ότι ο λόγος είναι η ουσία του είναι του, ένας λόγος όμως εξουσιαστικός και οργανωτικός, με αναφορά στην αρετή, στην αλήθεια και στο θείο, ικανός να επιβάλλει την τάξη και το μέτρο και να εξασφαλίζει τη σωτηρία του ατόμου και της πόλεως.

 -------------------------

[1]. Για την «ἀπόκλισιν» των «φιλοσοφούντων» από τὴν φύσιν στον άνθρωπο, κατά την εποχή του Σωκράτη, βλ. Ἀριστ., Π. ζῴ. μορ. 642 a 28-31. Ειδικά για τη στάση του Σωκράτη βλ. Ξεν., Ἀπομν. Ι. 1. 11, 16, IV. 7. 5-6· Πλάτ., Φαίδ. 96 a κ.ε.· Ἀριστ., Μ.τ.φ. 987 b 1-6, 1078 b 17-19· Cic., Tusc. V. 4. 10· Acad. I. 4. 15. Για τη σημασία και τις γενικότερες συνέπειες αυτού του προσανατολισμού της σκέψης βλ. ενδεικτικά Β. Ν. Τατάκης, Ὁ Σωκράτης. Ἡ ζωή του, ἡ διδασκαλία του (1970¹· Ἀθῆναι: Ἀστήρ, 1983³), σ. 56-65· Β. Α. Κύρκος, Αρχαίος ελληνικός διαφωτισμός και Σοφιστική (1987¹· Αθήνα: Εκδόσεις Παπαδήμα, 1992²), σ. 115-160.

[2]. Η αναφορά στα ονόματα του Πλάτωνα, του Ξενοφώντα και του Αριστοτέλη παραπέμπει στο λεγόμενο «σωκρατικό πρόβλημα», στο πρόβλημα δηλαδή των πηγών για τον Σωκράτη και της αξιοπιστίας τους, όσον αφορά την ανασυγκρότηση της προσωπικότητας και της φιλοσοφίας του. Για τις διάφορες πτυχές του προβλήματος αυτού, που αποτελεί και, όπως φαίνεται, θα αποτελεί πάντα ανοικτό πεδίο έρευνας, βλ. ενδεικτικά C. J. de Vogel, “The Present State of the Socratic Problem”, Phronesis, 1 (1955), 26-35· E. A. Havelock, “The Socratic Problem: Some Second Thoughts”, στο: J. P. Anton and A. Preus (eds.), Essays in Ancient Greek Philosophy, Vol. II (Albany: State University of New York Press, 1983), 147-173· A. Patzer (Hrsg.), Der historische Sokrates, ‘Wege der Forschung, Bd. 585’ (Darmstadt: Wissensch. Buchgesellschaft, 1987)· J. Prior (ed.), Socrates: Critical Assessments of Leading Philosophers, Vol. I: The Socratic Problem and Socratic Ignorance (London and New York: Routledge, 1996), σ. 17-223· Χ. Α. Τέζας, «Δυνατότητα και όρια της γνώσης κατά τον Σωκράτη», στο: Ξανά για τον Σωκράτη (Αφιέρωμα στον Ομότιμο καθηγητή Νίκο Κ. Ψημμένο), ‘Δωδώνη, Πα­ράρτ. αρ. 72’ (Ιωάννινα: Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Τομέας Φιλοσοφίας, 2004), 59-94, και κυρίως σ. 59-63· C. C. W. Taylor, Σωκράτης: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε, Originally Publi­shed in English by Oxford University Press, μτφρ. Α.–Σ. Αντωνίου, (Αθήνα: Το Βήμα – Ελληνικά Γράμματα, 2006), σ. 30-54· L.–A. Dorion, Σωκράτης, μτφρ. Μ. Μουρκούση, ‘Que sais-je? / Τι γνωρίζω; αρ. 1’ (Αθήνα: Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2007), σ. 19-29. Θα πρέπει να αναφερθεί ότι η επικρατέστερη μάλλον άποψη στις μέρες μας είναι ότι ο Σωκράτης των πρώιμων διαλόγων του Πλάτωνα ανταποκρίνεται περισσότερο στον ιστορικό Σωκράτη, πράγμα που σημαίνει ότι ο Πλάτων της πρώιμης συγγραφικής περιόδου θα πρέπει να θεωρηθεί ως η πρώτη και σημαντικότερη πηγή πληροφοριών για την σωκρατική φιλοσοφία. Η άποψη αυτή, την οποία σε γενικές γραμμές αποδεχόμαστε, προβλήθηκε με ζήλο και πειστική επιχειρηματολογία από τον Γρηγόρη Βλαστό στο έργο του Socrates [G. Vlastos, Socrates: Ironist and Moral Philosopher (Cambridge: Cambridge University Press, 1991) (ελλ. μτφρ. Π. Καλλιγᾶ: Γ. Βλαστός, Σωκράτης: Εἰρωνευτής καί ἠθικός φιλόσοφος, Προλεγόμενα-Ἐπιμέλεια μετάφρασης Ἀ. Νεχαμᾶς, Ἀθήνα: Βιβλιοπωλεῖον τῆς «Ἑστίας», Ἰ. Δ. Κολλάρου & Σίας Α.Ε., 1993)] καθώς και από άλλους ερευνητές [βλ. σχετ. S. Ahbel-Rappe and R. Kamtekar (eds.), A Companion to Socrates (Oxford: Blackwell, 2006), σ. xiv]. Διεξοδική και κριτική παρουσίαση των θέσεων γενικά του Βλαστού στο σημαντικό αυτό έργο του για τον Σωκράτη βλ. π.χ. C. H. Kahn, “Vlasto’s Socrates”, Phronesis, 37 (1992), 233-258 (ελλ. μτφρ. Σ. Μεϊντανόπουλου: C. H. Kahn, «Ὁ Σωκράτης τοῦ Γ. Βλαστοῦ», Δευκαλίων, 12 [1993], 123-151)· T. H. Irwin, “Socratic Puzzles: A Review of Gregory Vlastos, So­crates: Ironist and Moral Philosopher”, Oxford Studies in Ancient Philosophy, 10 (1992), 241-266∙ Χ. Α. Τέζας, Βι­βλι­οκρισία του έργου Σωκράτης: Εἰρωνευτής καί ἠθικός φιλόσοφος, υπό Γ. Βλαστοῦ, μτφρ. Π. Καλλιγᾶ, Δωδώνη (Μέρος Τρίτο), 22 (1993), 321-342· Π. Καλλιγάς, «Ο Σωκράτης του Γρηγόρη Βλαστού: Μια παρουσίαση», Ελληνική Φιλοσοφική Επιθεώρηση, 11 (1994), 107-113. Κριτική της προαναφερθείσας άποψης του Βλαστού και επαναπροβολή της θέσης ότι το «σωκρατικό πρόβλημα» δεν επιδέχεται επίλυση, αφού η ανασύνθεση της σωκρατικής φιλοσοφίας δεν είναι δυνατή, βλ. π.χ. C. H. Kahn, “Vlasto’s Socrates” (ελλ. μτφρ.: C. H. Kahn, «Ὁ Σωκράτης τοῦ Γ. Βλαστοῦ»)· του ιδίου, Plato and the Socratic Dialogue: The Philosophical Use of a Literary Form (Cambridge: Cambridge University Press, 1996, σ. 3, 71-100. Πβ. Β. Καρασμάνης, Σωκράτης. Ο σοφός που δε γνώριζε τίποτα (Αθήνα: Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη, 2002), σ. 49-59. Ενδιαφέρουσα απάντηση στον Charles Kahn και άλλους επικριτές των Σωκρατικών σπουδών βλ. T. C. Brickhouse and N. D. Smith, “Apology on Socratic Studies”, Polis, 20 (2003), 108-127. Για απουσία του «σωκρατικού προβλήματος» κατά την αρχαιότητα βλ. Ε. Καραμπατζάκη, «Σωκράτης και ελάσσονες Σωκρατικοί», στο: Ξανά για τον Σωκράτη, 25-41, και συγκεκριμένα σ. 26-27. Για την ανάδυση του προβλήματος αυτού κατά το 18^ο αιώνα βλ. M. Montuori, De Socrate iuste damnato: The Rise of the Socratic Problem in the Eighteenth Century (Amsterdam: J. C. Gieben, 1981). Για μια περιεκτική συλλογή των πηγών, στις οποίες μπορεί να στηριχθεί η γνώση μας για τον Σωκράτη, βλ. J. Ferguson, Socrates: A Source Book (London and Basingstoke: Macmillan for the Open University Press, 1970). Ειδικότερα για τις πηγές που αναφέρονται στη θανατική καταδίκη του Σωκράτη βλ. T. C. Brickhouse, N. D. Smith, The Trial and Execution of Socrates: Sources and Controversies (New York, Oxford: Oxford University Press, 2002). Για τη ζωή του Σωκράτη βλ. π.χ. J. Irmscher, Sokrates. Versuch einer Biographie (Leipzig: 1982¹∙ Verlag Philipp Reclam Jun., 1985²). Βλ. και βιβλιοκρισία του έργου αυτού από την Γ. Αποστολοπούλου (Δωδώνη [Μέρος Τρίτο], 16 [1987], 239-240).

[3]. Για την αντίθετη άποψη σύμφωνα με την οποία οι Σοφιστές, και μάλιστα ο Πρωταγόρας, δεν βρίσκονταν σε κατάσταση αντιπαλότητας με τον Σωκράτη, βλ. Γ. Ἀλα­τζό­γλου-Θέμελη, «Πρωταγόρας καὶ Σωκράτης: Ἐνδείξεις τῆς συνοδοιπορίας τους», Φιλοσοφία, 8-9 (1978-79), 117-143. Για βαθιά και ουσιαστική αντίθεση μεταξύ Σωκράτη και Πρωταγόρα βλ. Σ. Δημητρίου, «“Ἕτοιμοι λόγῳ διαμάχεσθαι”: Κρίση και ρητορική διακινδύνευση του φιλοσοφικού επιχειρήματος στον πλατωνικό Πρωταγόρα», στο: Ξανά για τον Σωκράτη, 13-24, και ιδιαίτερα σ. 13-19. Για ομοιότητες, αλλά και διαφορές μεταξύ Σοφιστών και Σωκράτη βλ. π.χ. Μ. Djurić, “Sokrates und die Sophisten”, στο: Ἡ Ἀρχαία Σοφιστικὴ / The Sophistic Movement – Πρακτικὰ τοῦ Α΄ Διεθνοῦς Συμποσίου Φιλοσοφίας γιὰ τὴν Ἀρχαία Σοφιστικὴ ποὺ διοργάνωσε ἡ Ἑλληνικὴ Φιλοσοφικὴ Ἑταιρεία τὸν Σεπτέμβριο τοῦ 1982 – (Ἀθήνα: Ἐκδόσεις Καρδαμίτσα, 1984), 31-40· P. Woodruff, “Socrates Among the Sophists”, στο: S. Ah­bel-Rappe and R. Kamtekar (eds.), A Companion to Socrates, 36-47.

4. Πβ. Α. Νεχαμάς, Η τέχνη του βίου. Σωκρατικοί στοχασμοί: από τον Πλάτωνα στον Φουκώ, μτφρ. Β. Σπυροπούλου, επιμ. Σ. Βιρβιδάκη (Αθήνα: Εκδόσεις Νεφέλη, 2001), σ. 138, όπου υποστηρίζεται ότι «το μείζον επίτευγμα» του Σωκράτη «είναι ότι εγκαθίδρυσε ένα νέο τρόπο ζωής, μία νέα τέχνη του βίου». Βλ. και βιβλιοκρισίες του έργου αυτού από την G. Maggini [Skepsis, 10 (1999), 178-182] και τον Η. Μαρκολέφα [Υπόμνημα στη Φιλοσοφία, τεύχ. 2 (2004), 249-262]. Δεν είναι γι’ αυτό τυχαίο που αυτή η στάση ζωής του Σωκράτη υπήρξε γονιμοποιός για τη φιλοσοφική σκέψη ώς και τις μέρες μας. Για φιλοσόφους του 20^ου αιώνα, «που αναμετρήθηκαν στο έργο τους με τον Σωκράτη», βλ. Ι. Πρελορέντζος, «Ο Σωκράτης στο έργο του σύγχρονου Γάλλου φιλοσόφου Eric Weil», στο: Ξανά για τον Σωκράτη, 111-172, και συγκεκριμένα σ. 114-115.

[5]. Βλ. σχετ. Πλάτ., Πρωτ. 321 c κ.ε. και DK 80 B 8b (Πρωταγόρας)· DK 88 B 25, 1-8 (Κριτίας)· Πλάτ., Γοργ. 448 c (Πῶλος)· DK 89 6. p. 100, 5 (1) («Ἀνώνυμος»).

[6]. DK 80 B 1. Ενδιαφέρουσες ερμηνευτικές προσεγγίσεις του πολυσυζητημένου αυτού αποσπάσματος βλ. ενδεικτικά A. Levi, “Studies on Protagoras. The Man-measure Principle: its Meaning and Applications”, Philosophy, 15 (1940), 147-167· E. Dupréel, Les Sophistes, Pro­ta­go­ras, Gorgias, Prodicus, Hippias, ‘Bibliothèque Scientifique 14’ (Neuchâtel: Éditions Du Griffon, 1948), σ. 14-25· Μ. Untersteiner, The Sophists (1949), trans. from the Italian by K. Freeman (Oxford: B. Blackwell, 1954), σ. 77-91· W. K. C. Guthrie, The Sophists (Cambridge: Cambridge University Press, 1971), σ. 181-192 (ελλ. μτφρ. Δ. Τσεκουράκη: W. K. C. Guthrie, Οἱ Σοφιστές, Ἀθή­να: Μ.Ι.Ε.Τ., 1989, σ. 227-239)· Ν. Ο. Bernsen, “Protagoras’ Homo – Men­su­ra – Thesis”, Classica et Mediaevalia, 30 (1969), 109-144· Γ. Ἀλατζόγλου-Θέμελη, Πά­ντων χρη­μά­των μέτρον ἄν­θρωπος. Ἡ πλατωνικὴ καὶ ἡ ἀριστοτελικὴ μαρτυρία, Διδακτ. Διατρ. (Ἀθή­να: Φι­λο­λο­γι­κὸς σύλλογος «Παρνασσός», 1976)· Β. Α. Κύρκος, Αρχαίος ελ­λη­νι­κός δια­φω­τι­σμός και Σοφιστική, σ. 123-137· C. Farrar, The origins of democratic thinking: The invention of po­li­tics in classical Athens (1988· rpt., Cambridge: Cambridge University Press, 1990), σ. 47-77 (ελλ. μτφρ. Α. Η. Σακελλαρίου: C. Farrar, Οι αρχές της δημοκρατικής σκέψης στην κλασική Αθή­να, Αθήνα: Δ. Ν. Παπαδήμας, 1991, σ. 84-119)· Π. Νούτσος, Φιλοσοφείον. Ένας θεσμός χει­ρα­φέ­τη­σης; (Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2001), σ. 110-111, 127.  

[7]. Βλ. π.χ. τη διάκριση που κάνει ο Πρωταγόρας στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο ανάμεσα στο «τὸ ἀνθρώπων γένος» και στα «ἄλογα» (Πρωτ., 321 c), διάκριση με την οποία υποδηλώνεται η ανωτερότητα του ανθρώπου έναντι των άλλων ζώων εξαιτίας της λο­γικής του ικανότητας. Για την αντιπαραβολή ανθρώπου και ζώου ως τυπικό γνώρισμα της ελληνικής σκέψης από τις αρχές του 5^ου π.Χ. αιώνα και εξής βλ. R. Renehan, “The Greek Anthropocentric View of Man”, Harvard Studies in Classical Philology, 85 (1981), 239-259. 

[8]. Βλ. π.χ. το έργο του Γοργία Ἑλένης ἐγκώμιον (DK 82 B 11, και κυρίως τις παραγράφους 8-14), όπου η αντίληψη αυτή καθίσταται ιδιαίτερα σαφής. Για τις ψυχολογικές αναλύσεις του Γοργία και την πίστη του ότι με τα κατάλληλα ορθολογικά μέσα ο συναισθηματικός κόσμος της ψυχής μπορεί να τεθεί υπό έλεγχο βλ. C. P. Segal, “Gorgias and the Psychology of the Logos”, Harvard Studies in Classical Philology, 66 (1962), 99-155 και κυρίως σ. 104-119. Πβ. Β. Α. Κύρκος, Αρχαίος ελληνικός διαφωτισμός και Σοφιστική, σ. 291-292, 297.  

[9]. Βλ. την περίληψη από την αδημοσίευτη διδακτορική του διατριβή με τίτλος “Reason, Emotion, and Society in the Sophists and Democritus” (Harvard University, 1962), Harvard Studies in Classical Philology, 66 (1962), 268-271, και συγκεκριμένα σ. 269.

[10]. Στον μύθο που αναπτύσσει ο Πρωταγόρας στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο (Πρωτ. 320 c – 322 d = DK 80 C 1) παρέχεται η εντύπωση ότι ο λόγος για τον σπουδαίο αυτόν σοφιστή έχει μια μεταφυσική διάσταση, αφού η «ἔντεχνος σοφία» ή η «περὶ τὸν βίον σοφία», με την οποία, όπως διατείνεται, είναι προικισμένος ο άνθρωπος, έχει θεϊκή προέλευση (Πρωτ., 321 d). Η εντύπωση όμως αυτή δύσκολα θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, αφού προσκρούει στον εκπεφρασμένο κατά αναμ­φισβήτητο μάλλον τρόπο αγνωστικισμό του Πρωταγόρα, όσον αφορά την ύπαρξη των θεών (DK 80 B 4· πβ. Πλάτ., Θεαίτ., 162 d-e = DK 80 A 23). Για το θρησκευτικό αγνωστικισμό του Πρωταγόρα βλ. π.χ. W. K. C. Guthrie, The Sophists, σ. 64-65, 234-235 (ελλ. μτφρ. σ. 90-91, 286-288). Βλ. επίσης Κ. Θ. Δημαρᾶς, Δοκίμιον περὶ τῆς φυσικῆς θεολογίας τῶν Σοφιστῶν τοῦ 5^ου π.Χ. αἰῶνος (Ἀθῆναι: Ἐκδοτικὸς οἶκος Γ. Ἰ. Βασιλείου, 1926), σ. 5-10.   

[11]. Ο Πρωταγόρας, για παράδειγμα, στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο (351 c, 354 c, 358 a), μαζί μάλιστα με τον Πρόδικο και τον Ιππία (358 a), καθώς επίσης και ο Καλλικλής στον Γοργίαν (495 a, d) φαίνεται ότι δε διστάζουν να ταυτίσουν την ηδονή με το αγαθό. Ο Αντιφών εξάλλου εμφανίζεται μέσα από τα αποσπάσματά του (DK 87 B 44-fr. A 4 και Β 77) ή άλλες αρχαίες πηγές (DK 87 A 3) ως διαπρύσιος κήρυκας μιας ηδονιστικής βιοθεωρίας. Για πληρέστερη ενημέρωση, όσον αφορά τη στάση των Σοφιστών απέναντι στην ηδονή, βλ. Β. Π. Σολωμού-Παπανικολάου, Ανθρώπινος βίος και ηδονή κατά τον Πλάτωνα, αδημοσ. Διδακτ. διατρ. (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 2003), σ. 46-49.  

[12]. Βλ. Πλάτ., Φαῖδρ. 229 e – 230 a, όπου ο Σωκράτης δηλώνει κατηγορηματικά ότι το «γνῶναι ἐμαυτὸν» αποτελεί το πρωταρχικό και βασικό μέλημά του. Πβ. Ἀπολ. 28 e, 38 a. Για το νόημα και τις πρακτικές συνέπειες της αυτογνωσίας, σύμφωνα με τον Σωκράτη, βλ. Πλάτ., Ἀλκ. 132 d – 134 e· Φίληβ. 48 c – 49 c· Ξεν., Ἀπομν. IV. 2. 24 κ.ε. Ενδιαφέρουσες ερμηνείες, όσον αφορά τη σημασία του σωκρατικού «γνῶθι σαυτὸν», βλ. ενδεικτικά, J. Brun, Ὁ Σωκράτης, μτφρ. Τ. Τεγοπούλου, ‘«Τὶ πρέπει νὰ ξέρω;», ἀριθ. 69’ (Ἀθῆναι: Ἰ. Ν. Ζαχαρόπουλος, 1965), σ. 65-82· Β. Ν. Τατάκης, Ὁ Σωκράτης, σ. 76-110· K. S. Katsimanis, “Messages delphiques et socratism”, Φιλοσοφία, 4 (1974), 155-167, και κυρίως σ. 159-162· J. Annas, “Self-Knowledge in Early Plato”, στο: D. J. O’ Meara (ed.), Platonic Investigations (Washington, D. C.: The Catholic University of America Press, 1985), 112-138, και κυρίως σ. 121 κ.ε., όπου προβάλλεται η άποψη ότι η αυτογνωσία δεν είναι γνώση του προσωπικού και του ατομικού, αλλά του απρόσωπου και του αντικειμενικού· Γ. Αποστολοπούλου, «Ο Σωκράτης, η αυτογνωσία και η αυτοσυνειδησία», στο:  Ξανά για τον Σωκράτη, 95-109, και ιδιαίτερα σ. 103 κ.ε.∙ P. Stern, “Tyranny and Self-knowledge: Critias and Socrates in Plato’s Charmides”, The American Political Science Review, 93 (1999), 399-412∙ L. P. Gerson, Knowing Persons: A study in Plato (Oxford: Oxford University Press, 2003), σ. 29-39.

[13]. Sämtliche Werke (der Jubiläumsausgabe), Bd. 18: Vorlesungen über die Geschichte der Phi­lo­­sophie, Zweiter Band, mit einem Vorwort von K. L. Michelet (Stuttgart – Bad Cannstatt: F. From­mann Verlag, 1965), σ. 42. Για τον τρόπο που ερμήνευσε ο Hegel την έννοια της υποκει­μενικότητας στην πρωταγόρεια και στη σωκρατική σύλληψή της βλ. Ν. Κ. Ψημμένος, «”Τὸ σταθερὸ σημεῖο, ὡστόσο, τῆς κίνησης ὡς κίνησης εἶναι τὸ ἐγώ”», στο: Γ. Ἀ­πο­στο­λο­πού­λου (ἐπιμ.), Ἱστορία καὶ ὑποκειμενικότητα στὴ φιλοσοφία τοῦ Χέγκελ (Ἰωάννινα: Πανε­πι­στήμιο Ἰωαννίνων, 1995), 171-190. Πβ. του ιδίου, «Ἡ σοφιστική στήν ἱστορικοφιλοσο­φι­κή θεώρηση τοῦ Hegel», στο: Ἡ ἀρχαία Σοφιστική / The Sophistic Movement, 294-311, και κυρίως σ. 302 κ.ε.

[14]. Βλ. σχετ. Πλάτ., Ἀπολ. 19 b-d. Πβ. Ξεν., Ἀπομν. Ι. 1. 11-16∙ Ἀριστ., Μ.τ.φ. 987 b 1-2. Μια αντίθετη εικόνα για τις φιλοσοφικές ενασχολήσεις του Σωκράτη παρουσιάζει ο Αριστοφάνης στην κωμωδία Νεφέλαι (94 κ.ε.), όπου ο φιλόσοφος σατιριζόμενος φέρεται να διευθύνει φροντιστήριον, στο οποίο, μεταξύ άλλων, διδάσκονται θέματα φυσικής φιλοσοφίας, κοσμολογίας, αστρονομίας κτλ. Με αφορμή αυτή την εικόνα, αλλά και στοιχεία που περιέχονται στον πλατωνικό διάλογο Φαίδων, ορισμένοι ερευνητές οδηγήθηκαν στο συμπέρασμα ότι ο Σωκράτης υπήρξε κατά πρώτιστο λόγο ερευνητής της φύσεως. Βλ. ενδεικτικά C. P. Parker, “The Historical Socrates in the Light of Professor Burnet’s Hypothesis”, Harvard Studies in Classical Philology, 27 (1916), 67-75∙ A. E. Taylor, Socrates (1932∙ rpt., London: Peter Davies, 1951), κυρίως σ. 131-174. Για ενασχόληση του Σωκράτη με διάφορα θέματα βλ. π.χ. Χ. Τέζας, «Δυνατότητα και όρια της γνώσης κατά τον Σωκράτη», σ. 62-63.

[15]. Βλ. σχετ. Ξεν., Ἀπομν. IV. 3. 1-14. 

[16]. Ὁ Σωκράτης, σ. 80-82.

[17]. Ἡράκλ., DK 22 B 93.

[18]. Πβ. G. Vlastos, Socrates, σ. 170-171 (ελλ. μτφρ. σ. 258-259). Βλ. επίσης Πλάτ., Κρίτ. 46 b, όπου ο Σωκράτης δηλώνει με σαφήνεια ότι στην πράξη κατευθύνεται πάντοτε από τις υπαγορεύσεις του λογικού του («μηδενὶ ἄλλῳ πείθεσθαι ἢ τῷ λόγῳ ὃς ἄν μοι λογιζομένῳ βέλτιστος φαίνηται»). Ενδιαφέρουσα ερμηνεία του χωρίου αυτού βλ. Ν. Κ. Ψημμένος, Σωκράτης. Ἕνα δοκίμιο + δώδεκα ἐρωτήματα γιὰ τὴ ζωὴ καὶ τὸ ἔργο του (Ἰωάννινα: Ἐκ­δό­σεις «Δώτιον», 2007), σ. 83-89. Για την πίστη του Σωκράτη στο λόγο και για τις διαστάσεις που ο λόγος προσλαμβάνει μέσα στα πλαίσια του σωκρατικού διαλόγου βλ. Κ. Π. Μιχαηλίδης, Ὁ σωκρατικός λόγος. Μιά δοκιμή ἑρμηνείας τῆς διαλογικῆς παρουσίας (Ἀθήνα: Ἐκ­δό­σεις Χριστάκης, 1992).     

[19]. Κ. Σ. Κατσιμάνης, Πρακτική φιλοσοφία καί πολιτικό ἦθος τοῦ Σωκράτους, (Ἀθήνα: Νικόδημος, 1979), σ. 150. Για τον θεό Απόλλωνα ως υπερασπιστή της ανθρώπινης ελευθερίας βλ. Σπ. Κυριαζόπουλος, «Ἀπόλλων, ὁ θεὸς τοῦ ἀστικοῦ ἤθους», στο: Σπ. Κυριαζόπουλος, Λόγος καὶ ἦθος. Φιλοσοφία τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ πνεύματος, ‘Δωδώνη, Παράρτ. ἀρ. 6’ (Ἰωάννινα: Πανεπιστήμιο Ἰωαννίνων, 1976), 26-47, και κυρίως σ. 38. 

[20]. An Essay on Man. An Introduction to a Philosophy of Human Culture (New Haven and Lon­don: Yale University Press, 1944), σ. 2.   

[21]. Πβ. Ν. Κ. Ψημμένος, «Σωκράτης», Παρνασσός, 28 (1986), 55-79, και συγκεκριμένα σ. 72. Όλη γενικά η φιλοσοφική έρευνα, που απώτερο στόχο έχει πάντα την αλήθεια, δε νοείται κατά τον Σωκράτη χωρίς το «κοινῇ βουλεύεσθαι» (Ξεν., Ἀπομν. IV. 5. 12), «κοινῇ σκέπτεσθαι» (Πλάτ., Πρωτ. 330 b, Θεαίτ. 151 e), «κοινῇ ζητεῖν» (Πλάτ., Γοργ. 506 a, Μέν. 89 e) και «κοινῇ συζητεῖν» (Πλάτ., Κρατ. 384 b). Αυτό δείχνει τη βαθιά απήχηση που είχε στη σκέψη του η πόλις ως ενσάρκωση της ιδέας του «κοινοῦ». 

[22]. Στον πλατωνικό διάλογο Ἀλκιβιάδης (132 d κ.ε.) ο άνθρωπος αποκτά γνώση του εαυτού του χάρη στην ύπαρξη και την παρουσία του άλλου. Όπως ο οφθαλμός βλέπει τον εαυτό του στην κόρη ενός άλλου οφθαλμού, έτσι και ο άνθρωπος, που ταυτίζεται με την ψυχή σύμφωνα με τον Σωκράτη, βλέπει και γνωρίζει τον εαυτό του μέσα σε μια άλλη ψυχή και μάλιστα στην περιοχή εκείνη, που κατοικούν οι ευγενέστερες δυνάμεις της. Αλλά το πλησίασμα των ψυχών για την πραγμάτωση της αυτογνωσίας δε φαίνεται να είναι δυνατό χωρίς το διάλογο (130 d). Πβ. J. -P. Vernant, «Ελληνικοί τρόποι να είσαι ο εαυτός σου», στο: R. –P. Droit (επιμ.), Οι Έλληνες, οι Ρωμαίοι και εμείς. Η επικαιρότητα του αρχαίου κόσμου, μτφρ. Κ. Κουρεμένου (Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1992), 122-134, και κυρίως σ. 123-124. Πβ. και Πλατ., Χαρμ. 154 e, όπου η ποιότητα της ψυχής φαίνεται ότι αποκαλύπτεται μέσω του διαλόγου. 

[23]. Για το δημόσιο χώρο και τη σημασία του στον τρόπο άσκησης της φιλοσοφίας από τον Σωκράτη βλ. Π. Νούτσος, «Περί ειρωνείας. Sancte Socrates, ora pro nobis”, στο: Ξανά για τον Σωκράτη, 219-228, και κυρίως σ. 220-224.

[24]. Ξεν., Ἀπομν. IV. 3. 14. Πβ. Πλάτ., Ἀλκ. 133 c, όπου ο Σωκράτης διατείνεται ότι το μέρος της ψυχής «περὶ ὃ τὸ εἰδέναι τε καὶ φρονεῖν ἐστιν» είναι το «θειότερον» και όμοιο με τον θεό. Η ψυχή έχει αναμφισβήτητα κάτι το θεϊκό στη σύστασή της κατά τον Σωκράτη, αλλά τόσο από τους πρώιμους πλατωνικούς διαλόγους όσο και από τα Ἀπομνημονεύματα του Ξενοφώντα δεν καθίσταται σαφές αν ο Σωκράτης πίστευε στην αθανασία της ψυχής. Για την αθανασία της ψυχής ως πλατωνική διδασκαλία και όχι σωκρατική βλ. π.χ. E. Rohde, Psyche. Seelencult und Unster­blichkeitsglaube, Bd. II (1898²∙ Nachdruck, Darmstadt: Wissensch. Buchgesellschaft, 1961), σ. 263-265. Για την άποψη ότι και ο Σωκράτης πίστευε στην αθανασία της ψυχής βλ. E. Ehnmark, “Socrates and the Immortality of the Soul”, Eranos, 44 (1946), 105-122∙ W. K. C. Guthrie, Socrates (Cambridge: Cambridge University Press, 1971), σ. 160-162 (ελλ. μτφρ. Τ. Νικολαΐδη: W. K. C. Guthrie, Ὁ Σωκράτης, Ἀθήνα: Μ.Ι.Ε.Τ., 1990, σ. 219-224)∙ Γ. Α. Μποζώνης, Ἡ σωκρατικὴ ἀνθρω­πολογία (Ἀθῆναι, 1974), σ. 52-54. Βλ. επίσης M. L. McPherran, “Socrates on the Immortality of the Soul”, Journal of the History of Philosophy, 32 (1994), 1-22, και κυρίως σ. 21, όπου υποστηρίζεται ότι ο Σωκράτης ήταν αγνωστικιστής ως προς το θέμα της αθανασίας της ψυχής.

[25]. Βλ. σχετ. Πλάτ., Ἀπολ. 29 d – 30 b∙ πβ. Λάχ. 185 e· Ἀλκ. 132 c· Φαίδ. 107 c· Ξεν., Ἀπομν. I. 2. 4-5. Για τη σωκρατική αντίληψη της επιμέλειας της ψυχής βλ. π.χ. J. A. Colaia­co, Σωκράτης εναντίον Αθηνών. Η φιλοσοφία στο εδώλιο, μτφρ. Ε. Ραζή, Ι. Γαγλία, Σ. Μετα­ξά, επιμ. Α. Ασημακοπούλου (Αθήνα, Εκδόσεις Ενάλιος, 2004), σ. 214-218.

[26]. Πβ. T. Irwin, Plato’s Moral Theory. The Early and Middle Dialogues (Oxford: Clarendon Press, 1977), σ. 93.

[27]. Ο Ἀλκιβιάδης [ἢ περὶ ἀνθρώπου φύσεως, μαιευτικὸς] (Διογ. Λ., ΙΙΙ. 59) εθεωρείτο αυθεντικό πλατωνικό έργο στην αρχαιότητα, όπως φαίνεται π.χ. και από τα υπομνήματα που έχουν γράψει για το έργο αυτό ο Πρόκλος και ο Ολυμπιόδωρος. Από το υπόμνημα του Πρόκλου διαπιστώνεται επίσης ότι και ο Ιάμβλιχος συμπεριελάμβανε το έργο αυτό στα πλατωνικά συγγράμματα και μάλιστα το είχε κατατάξει στην πρώτη θέση ανάμεσα σε δέκα διαλόγους, οι οποίοι περιείχαν, κατά τη γνώμη του, «τὴν ὅλην τοῦ Πλάτωνος … φι­λοσοφίαν» (Εἰς Ἀλκ. 11. 15-17. A. Ph. Segonds). Η γνησιότητα αυτού του διαλόγου αμφισβητήθηκε για πρώτη φορά, όσο γνωρίζουμε, στις αρχές του 19^ου αιώνα από τον F.E.D. Schleiermacher (Introductions to the Dialogues of Plato, σ. 328-336), αλλά χάρη στις εργασίες του M. Croiset (βλ. την εισαγωγή του στην έκδοση του Ἀλκιβιάδου, στο: Platon Oeuvres Complétes, Tome I [1920¹]∙ Paris: Societé d’ Édition “Les Belles Lettres”, 1970¹⁰, κυρίως σ. 45-53) και του P. Friedländer (βλ. τα έργα του Der Grosse Alciabiades, I: Ein Weg zu Platon, II: Kritische Erörterung, Bonn: Cohen, 1921-23 και Plato, Vol. 2: The Dialogues: First Period, trans: from the German by H. Meyerhoff, New York and London: Bollingen Foundation and Routledge and Kegan Paul, 1964, σ. 231-243) επικρατέστερη είναι σήμερα η άποψη ότι πρόκειται για γνήσιο έργο, παρόλο που εξακολουθεί να προβάλλεται και η αντίθετη γνώμη. Για μια σύντομη ανασκόπηση της έρευνας, όσον αφορά το πρόβλημα της αυθεντικότητας του διαλόγου αυτού στον 20^ο αιώνα, βλ. H. Thesleff, Studies in Platonic Chronology, ‘Commentationes Humanarum Litterarum, 70’ (Helsinki: Societas Scientiarum Fennica, 1982), σ. 215, σημ. 31.     

[28]. “The Socratic Doctrine of the Soul”, Proceedings of the British Academy, 7 (1916), 235-259, και κυρίως σ. 244. Την άποψη αυτή του J. Burnet συμμερίζεται και παραθέτει και ο W. K. C. Guthrie (Socrates, σ. 150∙ ελλ. μτφρ. σ. 207. Πβ. του ιδίου, A History of Greek Philosophy, Vol. V: The Later Plato and the Academy, Cambridge: Cambridge University Press, 1978, σ. 387, σημ. 1). Ότι το περιεχόμενο του διαλόγου είναι «αυθεντικά σωκρατικό» τονίζεται και από τον Μ. Montuori (Ο Σωκράτης. Από το μύθο στην Ιστορία [1967], μτφρ. Θ. Ιωαννίδη και Σ. Ανδρικίδου, Αθήνα: Θ. Κακουλίδης, 1984, σ. 66, σημ. 138).  

[29]. Βλ. σχετ. Πλάτ., Ἀλκ. 129 c – 130 a∙ πβ. 131 c. Για το θέμα αυτό βλ. τις παρατηρήσεις του W. K. C. Guthrie (Socrates, σ. 149-150∙ ελλ. μτφρ. σ. 206-207). Βλ. επίσης R. Taylor, “Persons and Bodies”, American Philosophical Quarterly, 16 (1979), 67-72.

[30]. Βλ. τον κατάλογο που παραθέτει ο H. Thesleff (Studies in Platonic Chronology, σ. 7-17), στον οποίο περιλαμβάνονται τα πορίσματα της έρευνας σχετικά με το πρόβλημα της χρονολόγησης και της γνησιότητας των πλατωνικών κειμένων.

[31]. Βλ. T. M. Robinson, Plato’s Psychology (Toronto and Buffalo: University of Toronto Press, 1970), σ. 3-20, όπου παρατίθενται και αναλύονται διεξοδικά τα σχετικά χωρία.

[32]. Βλ. π.χ. Ξεν., Ἀπομν. Ι. 2. 23, Ι. 3. 14, Ι. 4. 9 και 17, IV. 3. 14∙ Συμπ. VIII. 14-15, VIII. 36. Ο D. B. Claus (Toward the Soul. An Inquiry into the Meaning of ψυχή before Plato, New Haven and London: Yale University Press, 1981, σ. 157-158), θεωρώντας γενικά επισφαλείς τις πληροφορίες του Ξενοφώντα για τη ζωή του Σωκράτη, είναι της γνώμης ότι τα περισσότερα χωρία από τα Ἀπομνημονεύματα και το Συμπόσιον, στα οποία εκφράζονται δυϊστικές αντιλήψεις, αποτελούν «φανερές απομιμήσεις του Πλάτωνα». 

[33]. The Dialogues of Plato, trans. into English with Analyses and Introductions by B. Jowett, in 4 Vols., ed. by D. J. Allan and H. E. Dale (4^th ed. rev. 1953∙ rpt., Oxford: Clarendon Press, 1967), Vol. I, σ. 601, σημ. 1. Παραπλήσιες απόψεις βλ. Α. Μπαγιόνας, Ἱστορία τῆς ἀρ­χαί­ας ἑλληνικῆς ἠθικῆς ἀπό τούς Προσωκρατικούς ὥς τήν Ἀρχαία Ἀκαδημία (Θεσσαλονίκη: Ἀριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 1978), σ. 96-97.  

[34]. Βλ. π.χ. Πλάτ., Ἀπολ. 29 e, Εὐθύδ. 295 e, Κρίτ. 47 d – 48 a, Χαρμ. 156 e, Πρωτ. 313 a∙ Ξεν., Ἀπομν. Ι. 4. 17, Ι. 2. 53. Σύμφωνα με τον J. Burnet (“The Socratic Doctrine of the Soul”, σ. 256) η ψυχή πριν από τον Σωκράτη δεν είχε καμιά σχέση με την γνώση και την άγνοια, το καλό και το κακό, άποψη που ο W. K. C. Guthrie διστάζει να συμμερισθεί απόλυτα, εφόσον, όπως δείχνει, υπάρχουν και στην ποίηση μαρτυρίες για μια αντίληψη της ψυχής ως ηθικής και διανοητικής αρχής (Socrates, σ. 147-149∙ ελλ. μτφρ. σ. 204-206). 

[35]. Paedeia. Die Formung des griechischen Menschen, Bd. I-III (1933-1947¹∙ Berlin, New York: Walter de Gruyter, 1973⁴) (ελλ. μτφρ. Γ. Π. Βερροίου: W. Jaeger, Παιδεία. Ἡ μόρφωσις τοῦ Ἕλληνος ἀνθρώπου, τόμ. Ι-ΙΙΙ, Ἀθῆναι: Παιδεία, 1968-1974), Bd. II, σ. 91 (ελλ. μτφρ. τόμ. ΙΙ, σ. 100-101).   

[36]. Βλ. Πλάτ., Χαρμ. 157 a. Πβ. Πλάτ., Πρωτ. 313 a – 314 b, όπου η ψυχή, κατά τον Σωκράτη, τρέφεται με «μαθήματα» και χρειάζεται προσοχή, ώστε να μην εξαπατηθεί από τα κίβδηλα μαθήματα των Σοφιστών. 

[37]. Βλ. σχετ. Πλάτ., Εὐθύδ. 282 a: «εὐδαίμονες μὲν εἶναι προθυμούμεθα πάντες». 

[38]. Βλ. π.χ. Πλάτ., Γοργ. 499 e· πβ. Πλάτ., Συμπ. 205 a. Από τα χωρία αυτά καθίσταται εμφανής ο ευδαιμονιστικός χαρακτήρας της σωκρατικής ηθικής. Για τον σωκρατικό ευδαιμονισμό, καθώς και για τη σχέση ευδαιμονίας και αρετής στη σκέψη του Σωκράτη, βλ. τη διεισδυτική και ρηξικέλευθη ανάλυση του Γρηγόρη Βλαστού [Socrates, σ. 200-232 (ελλ. μτφρ. σ. 300-339)]. 

[39]. Βλ. σχετ. Πλάτ., Πολιτ. 379 b-c. Βλ. επίσης Πλάτ., Ἀπολ. 21 b, όπου προβάλλεται από τον Σωκράτη η άποψη ότι ο θεός δεν ψεύδεται, άποψη που συνδέεται ασφαλώς με την πίστη του στην αγαθότητα του θεού. Στον θεό αποδίδεται από τον Σωκράτη και η ιδιότητα του σοφού, που είναι στενά συνδεδεμένη στη συνείδησή του με την ιδιότητα του αγαθού (Πλάτ., Ἀπολ. 23 a). Για την σωκρατική αντίληψη περί θεού βλ. π.χ. G. Vlastos, Socrates, σ. 157-178 (ελλ. μτφρ. σ. 240-269)· T. C. Brickhouse and N. D. Smith, Plato’s Socrates (New York, Oxford: Oxford University Press, 1994), σ. 179-189· M. L. McPherran, The Religion of Socrates (University Park, PA: University of Pennsylvania Press, 1996), ιδιαίτερα σ. 272 κ.ε.· Κ. Ε. Μπέης, Η δίκη του Σωκράτη. Σωκράτης – η προσωποποίηση της ηρωικής φιλοσοφίας– . Ώρα απιέναι – φιλοσοφική τραγωδία – (Αθήνα: Εκδόσεις Α. Ν. Σάκκουλα – Eunomia Verlag, 2001), σ. 146-150.        

[40]. Για τη διδασκαλία αυτή του Σωκράτη βλ. Πλάτ., Μέν. 77 b – 78 b· Πρωτ. 358 c· Γοργ. 468 c. Πβ. Τίμ. 86 d-e· Νόμ. 731 c, 860 d.

[41]. Βλ. π.χ. Πλάτ., Μέν. 87 c, 89 a· Λάχ. 194 d – 195 a· Χαρμ. 165 c∙ Εὐθύδ. 282 c· Πρωτ. 361 a-b· Γοργ. 460 b· Πολιτ. 428 b-d· Ξεν., Ἀπομν. ΙΙΙ. 9.5· Ἀριστ., Ἠθ. Νικ. 1116 b 4-5, 1144 b 17-21 και 28-30· Ἠθ. Εὐδ.,1216 b 2-9, 1230 a 7-8· Ἠθ. Μεγ., 1182 a 15-17, 1183 b 8-9, 1190 b 28-29. Οι διδασκαλίες του Σωκράτη α) «κακὸς ἑκὼν οὐδεὶς» και β) ἀρετὴ = ἐπιστήμη, συνιστούν κατά την άποψη πολλών φιλοσόφων και ερευνητών παράδοξα, γιατί έρχονται σε πλήρη αντίθεση με την καθημερινή εμπειρία και τις καταστάσεις της ζωής, με τις οποίες οι άνθρωποι είναι εξοικειωμένοι, αφού συνεπάγονται, όπως διατείνονται, την αδυνατότητα της «ἀκρασίας» ή αλλιώς την άρνηση του ψυχολογικού φαινομένου της ηθικής αδυναμίας. Για την αντίθετη άποψη, σύμφωνα με την οποία οι διδασκαλίες αυτές κατ’ ουσίαν δεν συνιστούν παράδοξα βλ. π.χ. G. X. Santas, Socrates: Philosophy in Plato’s Early Dialogues (Boston, London, Melbourne and Henley: Routledge and Kegan Paul, 1979), σ. 183-194) (ελλ. μτφρ. Δ. Βούβαλη: Γ. Ξ. Σάντας, Σωκράτης. Φιλοσοφία στους πρώιμους διαλόγους του Πλάτωνα, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 1997, σ. 357-387). Βλ. επίσης H. Segvic, “No One Errs Willingly: The Meaning of Socratic Intellectualism”, στο: S. Ahbel – Rappe and R. Kamtekar (eds.), A Companion to Socrates, 171-185. 

[42]. Βλ. σχετ. Ξεν., Ἀπομν. Ι. 2. 4· πβ. Ἀπομν. IV. 7. 9.

[43]. Βλ. Ἀπομν. Ι. 4. 5-6. Για την πίστη του Σωκράτη στη θεία πρόνοια βλ. π.χ. Μ. Δραγώνα-Μονάχου, «Πρόνοια καὶ εἱμαρμένη στὸν Τίμαιο : Μιὰ ἀνάγνωση τοῦ Μέσου Πλα­τω­νι­σμοῦ», Δευκαλίων, 15/2 (1997), 315-327, και συγκεκριμένα σ. 315-316.

[44]. Ο Ξενοφών παραδίδει (Ἀπομν. Ι. 4. 14) πως ο Σωκράτης υποστήριζε ότι, αν ο άνθρωπος ως έλλογο ον είχε σώμα βοδιού, δε θα μπορούσε να πράξει ό,τι ήθελε ούτε όμως τα άλογα ζώα, αν είχαν χέρια, θα κατάφερναν τίποτε αξιόλογο. Πιθανώς στο σημείο αυτό να ασκούσε κριτική στον Αναξαγόρα (βλ. DK 59 Α 102), που ισχυριζόταν ότι «διὰ τὸ χεῖ­ρας ἔχειν φρονιμώτατον εἶναι τῶν ζώιων ἄνθρωπον», άποψη την οποία επικρίνει και ο Αριστοτέλης, στον οποίο οφείλουμε τη μαρτυρία (Π. ζῴ. μορ. 687 a 7 κ.ε.). 

[45]. Συγκεκριμένα ο Σωκράτης διατεινόταν, κατά τον Ξενοφώντα, ότι «καὶ λήθη δὲ καὶ ἀθυμία καὶ δυσκολία καὶ μανία πολλάκις πολλοῖς διὰ τὴν τοῦ σώματος καχεξίαν εἰς τὴν διάνοιαν ἐμπίπτουσιν οὕτως ὥστε καὶ τὰς ἐπιστήμας ἐκβάλλειν» (Ἀπομν. ΙΙΙ. 12. 6). Είναι φανερό ότι κατά τον Σωκράτη υπάρχει αλληλεπίδραση μεταξύ σώματος και ψυχής.  

[46]. Βλ. σχετ. Πλάτ., Κρίτ. 47 d-e, Γοργ. 505 a. Από τα χωρία αυτά συνάγεται ότι το υγιές και ακμαίο σώμα έχει ευδαιμονιστική αξία για τον Σωκράτη.

[47]. Ότι η ψυχή κυβερνά το σώμα προβάλλεται με έμφαση από τον Σωκράτη. Βλ. π.χ. Πλάτ., Ἀλκ. 130 a κ.ε.· Ξεν., επομν. Ι. 4. 9 και 17, IV. 3. 14.

[48]. Για την έννοια της ελευθερίας στον Σωκράτη βλ. π.χ. Γ. Α. Μποζώνης, Ἡ σωκρατι­κὴ ἀνθρωπολογία, σ. 40-41.

[49]. Για τους Σοφιστές και την κρίση του λόγου βλ. J. Brun, Ὁ Σωκράτης, σ. 88-89.

[50]. Βλ. π.χ. Ἄλκ. 1080· Μήδ. 1078-1080· Ἱππ. 380-383, 398-400. Στις αρχαίες πηγές γίνεται συνήθως λόγος για στενούς πνευματικούς δεσμούς μεταξύ Σωκράτη και Ευριπίδη (βλ. π.χ. Ἀριστοφ., Βάτ. 1491-1495· Διογ. Λ., ΙΙ. 18· Αἰλ., Ποικ. ἱστ. ΙΙ. 13), αλλά φαίνεται ότι δεν έλειψαν και διαφωνίες ανάμεσά τους (βλ. Διογ. Λ., ΙΙ. 33). Για την πιθανή ύπαρξη ενός διαλόγου μεταξύ Σωκράτη και Ευριπίδη, όσον αφορά τη σχέση θυμοῦ και λόγου βλ. J. de Romilly, «Βάστα καρδιά μου» Οδύσσεια υ, 18. Η ανάπτυξη της ψυχολογίας στα αρχαία ελληνικά γράμματα, μτφρ. Μ. Αθανασίου (Αθήνα: Εκδόσεις «Το Άστυ», 1992), σ. 104. Βλ. επίσης B. Snell, “Das früheste Zeugnis über Sokrates”, Philologus, 97 (1948), 128-134· J. Moline, “Euripides, Socrates and Virtue”, Hermes, 103 (1975), 45-67· T. H. Irwin, “Euripides and Socrates”, Classical Philology, 78 (1983), 183-197· C. Wildberg, “Socrates and Euripides”, στο: S. Ahbel-Rappe and R. Kamtekar (eds.), A Companion to Socrates, 21-35.

Μόνος σου μπορείς πολλά, μαζί με άλλους μπορείς περισσότερα

Μόνος σου μπορείς πολλά,

μαζί με άλλους μπορείς περισσότερα

αλλά όλο αυτό με την προϋπόθεση να ξέρεις καλά τον εαυτό σου

να τον έχεις γνωρίσει και να τα έχετε πει

να έχεις φτάσει σε σημείο

που να μπορείς να νικάς τις αδυναμίες σου,

να τις ελέγχεις και όχι να σε ελέγχουν

τότε και μόνο θα μπορείς μαζί με άλλους

να κάνεις θαύματα, να μεγαλουργήσεις

και να πάνε όλα προς το καλύτερο!

 

Μόνο τότε, θα μπορείς να αντέξεις και τη γνώμη ενός άλλου,

να καταλάβεις αν έχει δίκιο και να τον στηρίξεις.

 

Αν είσαι δυνατός και είσαι καλά με τον εαυτό σου

μπορείς να αξιολογείς και να πράττεις ανάλογα.

 

Είναι φορές που κάποιος κάτι θα συμπληρώσει,

κάτι που μπορεί να σε βοηθήσει απίστευτα.

 

Γιατί μόνος σου μπορείς πολλά

μαζί με άλλους μπορείς περισσότερα.

Πόσο ταυτίζεσαι με το σώμα σου;

Αυτό είναι ένα μεγάλο θέμα για όλους μας. Ο πολιτισμός μας είναι τόσο προσανατολισμένος προς το σώμα, ώστε έχουμε την τάση να χάνουμε την επαφή με το πνεύμα μας, που πάει πολύ βαθύτερα. Το σώμα σου είναι βέβαια σημαντικό, αλλά υπάρχουν πολύ περισσότερα από σένα!

Οι άνθρωποι που οικοδομούν την αξία και την ταυτότητά τους γύρω από το σώμα τους, στήνουν παγίδα στον εαυτό τους για πολύ πόνο. Ανταμείβονται για την εμφάνισή τους, όχι για το ποιοι είναι, σε βαθμό που καταλήγουν να πιστεύουν ότι η εμφάνισή τους είναι αυτοί οι ίδιοι. Έτσι, έλκουν ανθρώπους που τους αντιμετωπίζουν σαν σώμα μόνο και παρασύρονται σ΄ έναν κόσμο ψευδαίσθησης. Κι έπειτα αναρωτιούνται γιατί η ζωή τους έχει τα χάλια της.

Φυσικά και θέλεις να απολαμβάνεις το σώμα σου. Να διατηρείσαι σε φόρμα, να φοράς μοντέρνα ρούχα, να χρησιμοποιείς μακιγιάζ που τονίζει την ομορφιά σου, να τρως τα πιο νόστιμα φαγητά του μενού, να κάνεις τρέλες στο κρεβάτι μ΄ έναν ελκυστικό σύντροφο, να περιβάλλεσαι από όμορφους χώρους και αντικείμενα. Μόνο να θυμάσαι στην πορεία να διατηρείς την ψυχή σου ζωντανή.

Παίρνε αποφάσεις από την καρδιά σου, όχι μόνο από τη μορφή σου. Προσπάθησε να βλέπεις τους άλλους ως αυτό που είναι, κι όχι μόνο σαν εμφάνιση. Πάντα θα κρίνεις αυτά που σ΄ αρέσουν ή δεν σ΄ αρέσουν στο σώμα σου ή στο σώμα των άλλων. Έχουμε εκπαιδευτεί σχολαστικά να το κάνουμε αυτό. Όμως, είσαι κάτι μεγαλύτερο από τις κρίσεις σου και μπορείς να κάνεις επιλογές από ένα σύστημα αξιών υψηλότερο από την εξωτερική εμφάνιση.

Κάποιοι άνθρωποι έχουν εκπληκτική εμφάνιση αλλά είναι κενοί πνευματικά. Άλλοι είναι λιγότερο εντυπωσιακοί, αλλά λάμπουν από σοφία και χαρά. Όπως το έθεσε τόσο εύγλωττα ο Αντουάν ντε Σεντ-Εξιπερί στο «Μικρό Πρίγκηπα», «Μόνο η καρδιά μπορεί να δει καθαρά. Το ουσιαστικό είναι αόρατο στο μάτι»

Μια παρενέργεια της ταύτισης με το σώμα σου είναι η πεποίθηση ότι είσαι εύθραυστος. Δεν είσαι. Είσαι δυνατός, ασφαλής και σίγουρος. Μόνο οι σκέψεις σου σε κάνουν ευάλωτο «στις σφεντόνες και στα βέλη της αποτρόπαιης μοίρας». Όταν θεωρείς τον εαυτό σου εύθραυστο, τότε παραδίνεις τον έλεγχο της ζωής σου σε ανθρώπους και πράγματα έξω από σένα. Όμως, τίποτα εκεί έξω δεν μπορεί πραγματικά να σε βλάψει. Ακόμη και τα μικρόβια ή τα βακτήρια δεν μπορούν να εγκατασταθούν στην εμπειρία σου, αν δεν είσαι ανοιχτός σ΄ αυτά.

Ο Λουί Παστέρ, που προκάλεσε αληθινή επανάσταση στην επιστήμη και στην ιατρική ανακαλύπτοντας τα βακτήρια, εξομολογήθηκε στις τελευταίες του στιγμές: «Φοβάμαι ότι έχω κάνει ένα τεράστιο λάθος. Συνειδητοποιώ τώρα ότι δεν είναι τα βακτήρια που προκαλούν την ασθένεια, αλλά το μέσον με το οποίο έρχονται σε επαφή».

Τα βακτήρια μπορούν να σε βλάψουν μόνο αν είσαι διαθέσιμος ξενιστής. Μπορεί να μην έχεις έλεγχο σχετικά με το ποια μικρόβια θα φέρει ο άνεμος κατά τη μεριά σου, αλλά έχεις απόλυτο έλεγχο πάνω στο ενεργειακό σου πεδίο, το οποίο είτε τους επιτρέπει να μπουν στον οργανισμό σου είτε τα κρατάει σε απόσταση. Η δύναμη του ανοσοβιολογικού σου συστήματος έχει άμεση σχέση με τις σχέσεις σου, με τη στάση σου απέναντι στα πράγματα και με την ευθυγράμμισή σου με το πνεύμα σου.

Θεωρητικά, θα μπορούσες να βαδίσεις μέσα από ένα χώρο γεμάτο λεπρούς και να μείνεις ανέγγιχτος (και πολλοί το έχουν κάνει). Εγώ και πολλοί άλλοι έχουμε περπατήσει ξυπόλυτοι πάνω σε αναμμένα κάρβουνα με θερμοκρασία πάνω από 1.000 βαθμούς Κελσίου, χωρίς να καούμε. Ο φόβος σε κάνει αδύναμο και η πίστη σε κρατάει δυνατό. Και τι άλλο είναι η πίστη αν όχι η γνώση, βαθιά μέσα σου, για το ποιος αληθινά είσαι; Έχε πίστη στην εσωτερική σου ύπαρξη και καμιά ξένη δύναμη δεν θα μπορεί να σ’ ενοχλήσει.

Η ψευδαίσθηση που σε φέρνει τούμπα περισσότερο από κάθε άλλη είναι ο θάνατος. Επειδή έχουμε διδαχτεί ότι είμαστε μόνο σώματα, θεωρούμε δεδομένο πως όταν το σώμα μας πεθάνει, τελειώσαμε. Όμως ο θάνατος δεν είναι το τέλος του παιχνιδιού. Η φύση μας αποδεικνύει με συμπονετική εγκυρότητα ότι ο θάνατος δεν είναι παρά ένα στάδιο μεταμόρφωσης.

Ένα φύλλο πέφτει από το δέντρο, αποσυντίθεται πάλι σε χώμα και γίνεται ένα καινούργιο δέντρο. Μια σταγόνα νερού πέφτει στο λιβάδι σαν βροχή, τρέφει ένα λουλούδι και εξατμίζεται επιστρέφοντας στον ουρανό, όπου ξαναγίνεται σταγόνα για να θρέψει και άλλα λουλούδια. Αυτό θα πει εξελιγμένη ανακύκλωση! Τίποτε δεν χάνεται στο σύμπαν, ποτέ. Απλώς εξακολουθεί να εμφανίζεται σε διαφορετικά και πιο ενδιαφέροντα πακέτα.

Όταν κάποιος πεθαίνει, όποιος κι αν ήταν, ό,τι κι αν έκανε, επιστρέφει στο Πνεύμα. Τελείωνε με τους φόβους σου, αυτή τη στιγμή. Δεν είναι παρά παραμύθια φτιαγμένα από ανθρώπους που θέλουν να σε τρομάξουν, για να κάνεις αυτό που θέλουν ή να ζήσεις μια ζωή ανιαρή σαν τη δική τους, έτσι ώστε να μην ζηλεύουν βλέποντας ότι εσύ περνάς καλά επειδή δεν φοβάσαι.

Ζεις τον παράδεισο και την κόλαση καθημερινά με εμπειρίες που προκαλείς με τις σκέψεις και τη στάση σου, ακριβώς εδώ, ακριβώς τώρα. Οποιαδήποτε δεδομένη στιγμή μπορείς να πας από την κόλαση στον παράδεισο (ή το αντίστροφο). Να η δύναμη που έχεις να διαμορφώνεις το πεπρωμένο σου!

Είσαι περισσότερο σαν ποτάμι παρά σαν βράχος, περισσότερο ροή παρά οντότητα, περισσότερο ηλεκτρισμός παρά καλώδιο. Όταν αφήσεις το σώμα σου στην άκρη, η ενέργειά σου συνεχίζει, όπως κι εκείνη των αγαπημένων σου που έχουν φύγει πριν από σένα. Δεν είναι πολύ μακριά από σένα, όπως κι εσύ δεν θα είσαι πολύ μακριά από αυτούς που αγαπάς. Αν πιστεύεις ότι είσαι απλώς ένα σώμα, θα δυσκολευτείς πολύ να αναγνωρίσεις την αθάνατη φύση σου και θα νιώθεις μεγάλο άγχος. Αν όμως είσαι περισσότερο ενέργεια παρά ύλη (ο Μπάκμινστερ Φούλερ είχε αναφωνήσει: «Μάλλον είμαι ρήμα)», τότε ο θάνατος δεν είναι καθόλου κακό πράγμα και σίγουρα δεν αποτελεί αιτία για φόβο ή θλίψη.

Η μαγεία της Θετικής Μεταδοτικότητας

Θετική Μεταδοτικότητα είναι ο τρόπος με τον οποίο ο θετικός τρόπος σκέψης και δράσης, καθώς και η θετική νοοτροπία και στάση ζωής, μεταδίδεται από τον έναν άνθρωπο στον άλλο.

Είμαστε όλοι, ο ένας για τον άλλο, καθρέφτες του εαυτού μας. Χαμογελώ εγώ και την ίδια στιγμή χαμογελάς κι εσύ που με βλέπεις. Το παιδί τρέχει στην αυλή γελώντας και συμπαρασύρει μαζί του και άλλα παιδιά. Σε κάποιο δείπνο σηκώνει το ποτήρι του ο οικοδεσπότης για να κάνει πρόποση και ταυτόχρονα όλοι οι παρευρισκόμενοι σηκώνουν τα ποτήρια τους ψηλά. Αυτά είναι μόνο τρία απλά, μη λεκτικά παραδείγματα που δείχνουν πως ό,τι κάνουμε έχει άμεση επίδραση στους γύρω μας.

Αναλογίσου πόσο επηρεάζεις τους γύρω σου χωρίς να έχεις επίγνωση ότι το κάνεις και σκέψου πώς θα ήταν να μπορείς να επηρεάσεις θετικά όποιον σε περιβάλλει, να μεταδίδεις όλη την αγάπη και την αισιοδοξία που έχεις μέσα σου στους πάντες γύρω σου. Μπορείς! Και τώρα το γνωρίζεις.

Αν παρομοιάσουμε τον εαυτό σου με μια δεξαμενή ενέργειας, η οποία συνεχώς προσφέρει στους άλλους, επειδή μπορεί και θέλει να το κάνει, και εξακολουθεί να θέλει να συνεχίσει να δίνει στους άλλους, χρειάζεται να συνειδητοποιήσουμε πως είναι σημαντικό να γεμίζει και αυτή η «δεξαμενή». Πρέπει να υπάρχει ροή ενέργειας για να μη στερέψει ποτέ η «δεξαμενή» σου. Έχεις υποχρέωση απέναντι στον εαυτό σου να τον φροντίσεις, να τον αγαπάς και να του δίνεις χρόνο και χώρο να κάνει τα πράγματα που τον γεμίζουν.

Αγάπα τον εαυτό σου ολοκληρωτικά και πρόσφερέ του όλα όσα θέλεις να προσφέρεις στους άλλους. Όσο πιο ολοκληρωμένος αισθάνεσαι, τόσο πιο ευτυχισμένος είσαι και ως συνέπεια αυτής της ολοκλήρωσης είναι να προσφέρεις ακούσια όλα τα καλά που νιώθεις μέσα σου και στους άλλους ανθρώπους. Πήγαινε βόλτα στη φύση, γυμνάσου, μαζευτείτε με φίλους και κάντε πλάκα, διασκέδασε, ζήσε. Φρόντισε να εντάξεις στο καθημερινό σου πρόγραμμα τουλάχιστον μια ασχολία που να σε ευχαριστεί για να μπορείς να ανατροφοδοτείσαι και να συνεχίζεις.

Όσο πιο γεμάτος και πλήρης νιώθεις τόσο πιο όμορφα αισθάνεσαι. Και αυτό φαίνεται σε κάθε σκέψη που περνά από το μυαλό σου, σε κάθε πράξη που κάνεις, σε κάθε κουβέντα που λες.

Νιώθε όμορφα όταν προσφέρεις στους άλλους εθελοντικά και χωρίς προσδοκία για αντάλλαγμα. Οτιδήποτε μπορείς να προσφέρεις και θέλεις να διαθέσεις σε κάποιον, είτε αυτό ορίζεται ως ο χρόνος, το χρήμα, τα υλικά αγαθά, η αγάπη ή η ενέργειά σου, για κάποιους είναι πολύτιμα. Μια υγιής πράξη προσφοράς θα σε κάνει να νιώθεις γεμάτος και ολοκληρωμένος μέσα σου. Δίνεις και λαμβάνεις, αυτή είναι η μαγεία της Θετικής Μεταδοτικότητας.

Η θετικότητα δεν είναι δρόμος μοναχικός. Η θετικότητα θέλει παρέα! Απτό παράδειγμα είναι όλοι οι θετικοί άνθρωποι που θέλουν να βρίσκονται με κόσμο αρκετές ώρες της μέρας και θέλουν να προσφέρουν ό,τι μπορούν και στο βαθμό που τους είναι δυνατό κάθε φορά. Την αγάπη και τη γαλήνη, την ελπίδα και τη χαρά που νιώθουν μέσα τους, θέλουν να τη βλέπουν να ανθίζει και στους άλλους ανθρώπους. Θέλουν να βλέπουν τους δίπλα τους να είναι χαρούμενοι και χαίρονται με τις χαρές τους.

Όμως, ακόμη κι αν οι άλλοι έχουν δυσκολίες ή βρίσκονται σε δυσμενή θέση, οι θετικοί άνθρωποι στέκονται δίπλα τους με αισιοδοξία βοηθώντας τους να σταθούν ξανά στα πόδια τους και συμβάλλουν στην κατανόησή τους για το βαθύτερο νόημα της ζωής.

Ο θετικός τρόπος σκέψης και δράσης σου, η ανάπτυξη και η δημιουργία της θετικής σου νοοτροπίας και στάσης για τη ζωή μεταδίδεται όμορφα και αβίαστα στον καθένα που έρχεται σε επαφή μαζί σου. Ολοένα και πιο όμορφες καταστάσεις αρχίζουν να ξεδιπλώνονται και να συμβαίνουν στη ζωή σου. Νιώθε όμορφα και ευχάριστα αφήνοντας το στίγμα της αγάπης και της αρμονίας σε κάθε σου κίνηση και δες τα αποτελέσματα να σε εκπλήσσουν ευχάριστα.

Ζήσε την κάθε σου στιγμή με αγάπη και ευτυχία, δράση και δημιουργία, έμπνευση και δημιουργικότητα και φυσικά, Θετική Μεταδοτικότητα!

Βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο παρέμβασης στην κατάθλιψη

Κάποτε, αντιλαμβανόμασταν τις διαταραχές ψυχικής υγείας ως αποτέλεσμα είτε γενετικών (βιολογικό μοντέλο) είτε ψυχοκοινωνικών παραγόντων (ψυχοκοινωνικό μοντέλο). Πλέον, οι διαταραχές της ψυχικής υγείας γίνονται αντιληπτές ως περίπλοκες καταστάσεις, που δημιουργούνται εξαιτίας τόσο γενετικών, όσο και περιβαλλοντικών παραγόντων, και της διάδρασης μεταξύ τους. Αυτή η αρχή έχει διατυπωθεί ως το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο της ψυχικής υγείας, κατά το οποίο βιολογικοί, ψυχολογικοί κι κοινωνικοί παράγοντες που συνυπάρχουν και διαδρούν μπορούν να οδηγήσουν στην εμφάνιση μίας πάθησης. Το μοντέλο ετούτο είναι πολύ πιο σφαιρικό και αντικατοπτρίζει πιο ρεαλιστικά την πραγματικότητα της ψυχικής νόσου από τα προηγούμενα, αντίπαλα μοντέλα, και χρησιμοποιείται τόσο στην κατανόηση (και αιτιολογία) των ψυχικών διαταραχών, όσο και για την πρόληψη και αντιμετώπιση-θεραπεία τους.

Το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο έχει εφαρμοστεί σε αρκετές διαταραχές, μία από τις οποίες η κατάθλιψη. Η κατάθλιψη μπορεί να γίνει αντιληπτή μέσα από το πρίσμα του μοντέλου ‘diathesis-stress’, κατά το οποίο μια προϋπάρχουσα γενετική προδιάθεση διαδρά με περιβαλλοντικούς (κοινωνικούς) και ψυχολογικούς στρεσογόνους παράγοντες (stressors), και, αυτά συνδεδεμένα οδηγούν στην εκδήλωση κατάθλιψης. Αυτό το μοντέλο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βάση κατανόησης για την δημιουργία μίας βιοψυχοκοινωνικής παρέμβασης, κάτι για το οποίο ήδη γίνονται αρκετές προσπάθειες.

Μία βιοψυχοκοινωνική παρέμβαση για την κατάθλιψη θα εστιάσει στην πτυχή της πρόληψης (μία έννοια πρόκληση για την ψυχική υγεία εν συνόλω). Αρκετοί παράγοντες που αυξάνουν το ρίσκο για εκδήλωση κατάθλιψης (risk factors) έχουν ανιχνευτεί, και έτσι η πρόληψη μπορεί να εστιάσει στην ελαχιστοποίηση ή και εξάλειψη των παραγόντων ετούτων για τα άτομα ή τους πληθυσμούς σε ρίσκο. Για παράδειγμα, εφόσον η φτώχεια είναι ένας παράγοντας ρίσκου για την κατάθλιψη, μία προληπτική παρέμβαση μπορεί να στοχεύει στην προσφορά ψυχολογικής στήριξης σε άτομα που βιώνουν φτώχεια.

Ο κορμός της παρέμβασης όμως έχει να κάνει με την θεραπεία καθαυτή. Αυτή, στην βιοψυχοκοινωνική σφαίρα, μπορεί να χωριστεί στο βιολογικό, το ψυχολογικό και το κοινοτικό μέρος, όλα εκ των οποίων παίζουν εξίσου σημαντικό ρόλο.

Η βιολογική πτυχή σχετίζεται με την κλινική διάγνωση και την φαρμακοθεραπεία. Αυτή την στιγμή υπάρχουν πολλά είδη αντικαταθλιπτικών (όπως τα SSRIs, τα SNRIs, ή τα τρικυκλικά), ενώ και άλλες κατηγορίες φαρμάκων μπορεί να είναι ταιριαστές σε κάποιες περιπτώσεις (όπως τα αντιψυχωσικά). Μία αποτελεσματική βιολογική πτυχή θα προσφέρει ακριβή και συγκεκριμένη διάγνωση (και αναγνώριση των υπο-συμπτωμάτων), και θα προσπαθήσει να αποφανθεί ποιο φάρμακο ή ποια φάρμακα θα είναι ταιριαστά για τον κάθε ένα. Πολλές κλινικές μελέτες έχουν προσπαθήσει να βρουν ποια είναι η πιο αποτελεσματική φαρμακοθεραπεία, και η πρώτη γραμμή αντιμετώπισης της κατάθλιψης είναι συχνά τα SSRIs, όμως φαίνεται πως οι διαφορές μεταξύ των ατόμων παίζουν τεράστιο ρόλο.

Η ψυχολογική πτυχή σχετίζεται με την ψυχοθεραπεία. Υπάρχουν αρκετές σχολές ψυχοθεραπείας που μπορούν να βοηθήσουν στην κατάθλιψη, όμως έχει υποστηριχθεί έντονα πως η γνωσιακή συμπεριφοριστική θεραπεία (ΓΣΘ) είναι η πιο ταιριαστή. Η ΓΣΘ δημιουργήθηκε από τον Beck ειδικά για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης, και από την εποχή του και έπειτα έχει βρεθεί πως η ΓΣΘ είναι αποτελεσματική στην διαχείριση των αρνητικών σκέψεων, και των γνωστικών ‘λαθών’, καθώς και στην δυσκολία κοινωνικοποίησης. Πολλές μελέτες έχουν επιβεβαιώσει την λειτουργικότητα της ΓΣΘ, ειδικά όταν συνδυάζεται με την κατάλληλη φαρμακοθεραπεία. Άλλες προσεγγίσεις μπορούν να λειτουργούν επίσης (ανάλογα και το άτομο), όλες, περισσότερο όταν συνδυάζονται με φαρμακοθεραπεία.

Τέλος, το μοντέλο έχει και μια κοινωνική-κοινοτική πτυχή. Αυτή μπορεί να έχει πολλούς και διαφορετικούς στόχους. Κάποιοι μπορεί να αναφέρονται στο άτομο, όπως προώθηση της βελτιωμένης επικοινωνίας μεταξύ επαγγελματιών της υγείας και ασθενών (κάτι που θα αυξήσει την εμπλοκή του ατόμου στην θεραπεία του), ή η παρότρυνση για συμπεριφορική δράση (π.χ. κοινωνικοποίηση) μέσω μηνιαίων τηλεφωνημάτων ή συναντήσεων. Άλλοι στόχοι αναφέρονται στο κοινωνικό πλαίσιο του ατόμου (π.χ. συγγενείς/ φροντιστές, φίλοι), όπου μπορεί να προσφερθεί υποστήριξη (που θα βοηθήσει τόσο τους ίδιους όσο και το άτομο, κατ’ επέκταση). Η ψυχοεκπαίδευση (ενημέρωση για την νόσο και τα όσα σχετίζονται με αυτή) μπορεί να βοηθήσει τόσο το άτομο όσο και το περιβάλλον του (για παράδειγμα συνάδελφους, αφεντικό). Τέλος, κάποιοι στόχοι μπορούν να αναφέρονται στο σύνολο της κοινωνίας, σε μία προσπάθεια να μειωθεί το στίγμα της ψυχικής ασθένειας, και της λήψης φαρμάκων (pill shaming).

Μία ολοκληρωμένη παρέμβαση για την κατάθλιψη μπορεί να στοχεύει στην αναδόμηση, δηλαδή στο να τονιστεί η δυνατότητα βελτίωσης και να τονωθεί η ελπίδα, στην μείωση των συμπτωμάτων, μέσω της φαρμακολογικής και ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης, και στην πρόληψη των υποτροπών, που θα επιτρέψει στο άτομο να είναι ένα λειτουργικό μέλος της κοινωνίας.

Συνολικά, το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο αντιμετωπίζει την ψυχική ασθένεια ως κάτι το περίπλοκο, και στοχεύει στον συνδυασμό μιας διεπιστημονικής ομάδας ειδικών, και στην εμπλοκή τόσο του ατόμου, όσο και του κοινωνικού περίγυρου. Είναι ένα δυναμικό μοντέλο, που δημιουργεί σφαιρικές παρεμβάσεις που ταιριάζουν στην πραγματικότητα της ψυχικής νόσου.

Η φιλοσοφική διάσταση της αξιοπρέπειας

Η αξιοπρέπεια ως βασική έννοια και αξία τείνει να κυριαρχήσει στον δημόσιο λόγο των κοινωνικών κινημάτων από τη δεκαετία του 1990 και μετά, με διάφορους όρους. Ως αξιοπρέπεια, λοιπόν, χαρακτηρίζουμε τη συναίσθηση της προσωπικής μας αξίας και την εξασφάλισή της με έντιμες πράξεις, συμπεριφορά που ταιριάζει στην αξία μας. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια έχει σχέση με την αξία του ανθρώπου ως ελεύθερου και λογικού όντος.

Αξίζει ν’ αναφέρουμε στο ότι ο όρος αξιοπρέπεια αναδεικνύεται με το έργο του Καντ, ο οποίος υποστήριξε ότι ο άνθρωπος δεν έχει τιμή αλλά αξία, την αξιοπρέπειά του. Πιο αναλυτικά, για τον Καντ, «η λογική συσχετίζει κάθε υποκειμενικό γνώμονα της θέλησης ως καθολικού νομοθέτη με κάθε άλλη θέληση καθώς και με κάθε πράξη ενός έλλογου όντος προς τον εαυτό του, και αυτό όχι από κάποια άλλη πρακτική αιτία ή για κάποια μελλοντική ωφέλεια αλλά μόνο χάρη στην ιδέα της αξιοπρέπειας του έλλογου όντος, το οποίο δεν υπακούει σε κανένα άλλο νόμο από εκείνο τον οποίο θέτει αυτό τούτο στον εαυτό του. Μέσα στο κράτος των σκοπών το κάθε τι έχει είτε μια τιμή είτε μια αξιοπρέπεια. Ό, τι έχει μια τιμή μπορεί να αντικατασταθεί από κάποιο άλλο ισότιμό του. Ό, τι όμως είναι υπεράνω κάθε τιμής, και συνεπώς δεν έχει κανένα ισότιμό του, αυτό έχει αξιοπρέπεια». Ωστόσο, κατά τον Σοπενχάουερ, από τότε που ο Καντ πρόφερε τη φράση «αξιοπρέπεια του ανθρώπου», αυτή αποτέλεσε στο εξής το έμβλημα των ανόητων ηθικιστών, που κρύβουν πίσω από αυτήν τη βαρύγδουπη έκφραση ότι δεν έχουν μια πραγματική βάση για τις ηθικές τους απόψεις ή τέλος πάντων, μια βάση που να έχει νόημα.

Οι σύγχρονοι διάλογοι περιλαμβάνουν την αξιοπρέπεια σε πολλές εκφάνσεις της οικονομικοπολιτικής ζωής και της καθημερινότητας, σε θεμελιώδη ζητήματα που αφορούν στην ελευθερία, στην ισότητα, στο δικαίωμα στην εργασία, στην περίθαλψη και στην ασφάλεια. Φαίνεται πως η αξιοπρέπεια είναι μια έννοια που χρησιμοποιείται ποικιλοτρόπως, συνήθως από τον κυρίαρχο λόγο και απευθύνεται στο συναίσθημα χωρίς να παρακινεί απαραίτητα για δράση.

Η μεταβλητότητα της αξιοπρέπειας

Ο άνθρωπος έχει ένα βάρος, μια αξία. Η αξία ενός ανθρώπου μπορεί να εκπέσει με πράξεις κακοήθεις και ανάρμοστες.

Ο άνθρωπος πρέπει να προστατεύει την αξιοπρέπεια του, όταν θίγεται ή προσβάλλεται από τους άλλους.

Άρα, η αξιοπρέπεια μας κινδυνεύει όχι μόνο από τις προσωπικές μας πράξεις αλλά και από τις προσβολές των άλλων. Οι άλλοι είναι δυνατό να θίξουν την υπόληψή μας. Μερικοί είναι αρκετά εύθικτοι σε θέματα τιμής και αξιοπρέπειας. Άλλοι θεωρούν πιο αξιοπρεπές να μην απαντούν σε προσβολές ούτε να καταφεύγουν στην βία, για να υπερασπιστούν την αξιοπρέπεια τους. Επομένως, θα μπορούσαμε να ισχυρισθούμε ότι η αξιοπρέπεια είναι μια ιδιαίτερα περίπλοκη έννοια, κι αυτό διότι είναι δύσκολο να χαρακτηρίσουμε κάποιον αξιοπρεπή, επειδή είναι μόνο ευπαρουσίαστος και ευυπόληπτος. Έτσι, θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι η αξιοπρέπεια συντίθεται από μια ευρεία δέσμη ιδιοτήτων, οι οποίες περιπλέκονται και δημιουργούν την ανωτέρω ποιότητα. Επιπρόσθετα, πρέπει να παρατηρηθεί πως οι ιδιότητες, οι οποίες, αν συνδυαστούν, διαμορφώνουν την αξιοπρέπεια, δεν είναι σταθερές ούτε ισόποσες, αλλά μεταβάλλονται ανάλογα με τις συγκυρίες (πολιτικές – κοινωνικές).

Η αξιοπρέπεια στη σύγχρονη ζωή

Η έννοια της αξιοπρέπειας χρησιμοποιείται ευρύτατα σήμερα και στον χώρο της Βιοηθικής, προάγοντας στην Αμερική μια συντηρητική, θρησκευτικού χαρακτήρα ατζέντα που αντιτίθεται σε νέες θεραπείες, επεμβάσεις, τεχνικές κ.λπ. στον ιατρικό χώρο. Η αδυναμία επαφής με το περιβάλλον, η έλλειψη συνειδητότητας είναι κάτι που ένας ασθενής πολλές φορές φοβάται περισσότερο από τον πόνο ή τον θάνατο. Με αυτή την έννοια υπάρχει ένα στίγμα που συνοδεύει το λήπτη υπηρεσιών ψυχικής υγείας και ακόμα περισσότερο τον νοσηλευόμενο σε κάποια ψυχιατρική δομή και αυτό γιατί η νοσηλεία υποδηλώνει για κάποιους έκπτωση της νοητικής λειτουργίας που καθιστά το άτομο ανίκανο να εκφέρει γνώμη και να την υπερασπιστεί, πόσο μάλλον να διεκδικήσει το οτιδήποτε.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της δύναμης αυτής της αντίληψης το συναντάμε σε ένα απόσπασμα από το βιβλίο των κυρίων Τσαλίκογλου και Καραπάνου «Μήπως;», όπου η Μαργαρίτα Καραπάνου περιγράφει τη χαρά με την οποία περίμενε τον περίπατο με τη νοσηλεύτρια στο προαύλιο του ψυχιατρείου και την απογοήτευσή της όταν κάποια μέρα η νοσηλεύτρια της ζήτησε να επιστρέψουν ενώ είχαν περάσει μόνο λίγα λεπτά έξω. Όταν η Καραπάνου διαμαρτυρήθηκε και είπε στη νοσηλεύτρια ότι θα το αναφέρει, εκείνη της απάντησε «Ποιος θα σε πιστέψει εσένα πουλάκι μου; Εσένα ή εμένα θα πιστέψουν άμα τους πω ότι κάτσαμε ένα τέταρτο;». Υπάρχουν διακρίσεις ανάμεσα στις ασθένειες και στον τρόπο που αυτές γίνονται αντικείμενο διαλόγου στην κοινωνία. Σαν να υπάρχουν αξιοπρεπείς και μη αξιοπρεπείς ασθένειες. Ο ψυχικά ασθενής δεν έχει δυστυχώς, την ίδια αντιμετώπιση με έναν καρδιοπαθή ή έναν καρκινοπαθή για παράδειγμα.

Η αξιοπρέπεια ως δικαίωμα που πρέπει να προστατεύεται

Υπάρχουν πολυάριθμες διατάξεις, οι οποίες προστατεύουν ρητά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Πιο συγκεκριμένα, μια τέτοια διάταξη περιλήφθηκε για πρώτη φορά στα Συντάγματα, που ψηφίστηκαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Υποδειγματικό είναι το ισχύον Σύνταγμα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας (Θεμελιώδης Νόμος της Βόννης). Ο Θεμελιώδης Νόμος της Βόννης υπήρξε πηγή της ελληνικής διάταξης που εισήχθη στο Σύνταγμά μας με το άρθρο 2 § 1 Σ. και τ’ οποίο ορίζει ότι «Ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας». Συναφείς είναι και οι διατάξεις των άρθρων 7 § 2 και 106 § 2 Σ. που απαγορεύουν την προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και την ανάπτυξη της ιδιωτικής οικονομικής πρωτοβουλίας σε βάρος της.

Ωστόσο, στις μέρες μας οι σημασίες που η αξιοπρέπεια μπορεί ν’ αποκτήσει εξαρτώνται από τη χρήση της έννοιας μέσα στις πρακτικές και τις ρητορικές. Μια συντηρητική και άτολμη από πολιτικής απόψεως σημασιοδότηση αναφέρεται στην αξιοπρέπεια με τρόπο τέτοιο που να μην έχει δεσμευτικό περιεχόμενο. Για παράδειγμα, κάποιος που υπόσχεται αξιοπρεπή μισθό χρησιμοποιεί τον όρο για να συγκαλύπτει το ότι ο μισθός θα είναι χαμηλός, άνισος για άντρες και γυναίκες κλπ. Επειδή είναι μια έννοια, όπως είπαμε, με ηθικές και συναισθηματικές αναφορές, επιτρέπει τη χρήση της χωρίς «πραγματικά αντικρίσματα» και συχνά σε μια αόριστη βάση.

Η αξιοπρέπεια έχει και μια διάσταση που προσιδιάζει στην αυτονομία, στην κυριότητα του εαυτού. Ο ασθενής εξαιτίας της δυσκολίας ή και της ανάγκης στην οποία βρίσκεται έρχεται συχνά στη δυσάρεστη θέση να χρειαστεί να αφεθεί στη φροντίδα άλλων και εξαιτίας της έλλειψης ιατρικής ειδίκευσης συχνά δυσκολεύεται να πάρει αποφάσεις που σχετίζονται με την πορεία της υγείας του και το είδος της θεραπείας που προτιμά. Αυτή η αδυναμία πολλαπλασιάζεται στην περίπτωση της ψυχικής ασθένειας γιατί κάποιες φορές ο ασθενής πράγματι δεν είναι σε θέση να αναλάβει την ευθύνη της ίασής του ή να ακολουθήσει τις οδηγίες των γιατρών του. Είναι ζητούμενο επομένως, στις σύγχρονες κοινωνίες να προστατεύεται να διασφαλίζεται η αξιοπρέπεια των μελών μιας κοινωνίας με την έννοια της προάσπισης του δικαιώματος της πρόσβασης στην υγεία, την παιδεία, του δικαιώματος στην εργασία και της ίσης μεταχείρισης κάθε πολίτη.

Εκείνο που θίγει περισσότερο βάναυσα την ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι η επίγνωση της αδυναμίας να πραγματοποιήσει ο άνθρωπος τη θέλησή του σε ό, τι έχει να κάνει όχι με κάτι έξω από αυτόν αλλά με την ίδια του τη ζωή, διότι ο άνθρωπος σε οποιαδήποτε σωματική κατάσταση και αν βρίσκεται έχει δικαίωμα να ελέγχει τη μοίρα του. Χωρίς τη δυνατότητα επιλογής άλλωστε δεν υπάρχει αξιοπρέπεια, γιατί η αξιοπρέπεια βασίζεται στην επιλογή.

Η κατάρρευση της εποχής προκαλείται από την προσωπική συμβολή του καθενός μας

Η κατάρρευση της εποχής προκαλείται από την προσωπική συμβολή του καθενός μας, οι μεν συμβάλλουν με την προδοσία, οι δε με την αδικία, την τυραννία, την απληστία, την ωμότητα, ανάλογα με το πόσο ισχυροί είναι· οι πιο αδύναμοι συμβάλλουν με την ηλιθιότητα, τη ματαιοδοξία, την οκνηρία, και σε αυτούς ανήκω και 'γω.

Φαίνεται πως η εποχή των μάταιων πραγμάτων είναι τότε που οι δυστυχίες μάς βαραίνουν. Σε μια εποχή όπου το να κάνεις κακό είναι τόσο κοινό, είναι σχεδόν αξιέπαινο να κάνεις κάτι άχρηστο. Παρηγορούμαι με τη σκέψη ότι θα είμαι από τους τελευταίους που θα πρέπει να τιμωρηθούν.

Όσο θα φροντίζουν για τα πιο επείγοντα, θα έχω το χρόνο να διορθωθώ.

Γιατί μου φαίνεται ότι θα ήταν αντίθετο στη λογική να καταδιώκουν τα μικρά αδικήματα όταν μας μαστίζουν τα μεγάλα.

Και ο γιατρός Φιλότιμος, όταν κάποιος του έδειχνε το δάχτυλό του για να του το επιδέσει και από την όψη και την αναπνοή του οποίου αναγνώριζε έλκος στους πνεύμονες, του είπε:
“Φίλε μου, δεν είναι η στιγμή να ασχολείσαι με τα νύχια σου”.

Εντούτοις, σχετικά με αυτό, είδα πριν κάποια χρόνια ότι ένα σημαντικό πρόσωπο, του οποίου τη μνήμη έχω σε ιδιαίτερη εκτίμηση, κατά τη διάρκεια των μεγάλων μας δεινών, ενώ δεν υπήρχαν ούτε νόμοι, ούτε δικαιοσύνη, ούτε δικαστής που να κάνει το καθήκον του, δημοσίευσε δεν ξέρω και γω τι ασήμαντες αλλαγές πάνω στην ενδυμασία, την κουζίνα και τη στρεψοδικία.

Πρόκειται για θέματα με τα οποία τρέφουν έναν κακοποιημένο λαό, ώστε να ισχυρίζονται ότι δεν τον έχουν εντελώς ξεχάσει.

Και τούτοι εδώ οι άλλοι κάνουν το ίδιο, που περιορίζονται στο να απαγορεύουν επίμονα κάποιες εκφράσεις, χορούς και παιχνίδια, σε ένα λαό κατεστραμμένο από κάθε είδους απαίσιες φαυλότητες.
Δεν είναι ώρα να πλενόμαστε και να καθαριζόμαστε όταν έχουμε υψηλό πυρετό.

Μόνο στους Σπαρτιάτες ταίριαζε να χτενίζονται και να στρώνουν προσεχτικά τα μαλλιά τους τη στιγμή που θα ρίχνονταν σε κάποια φοβερή μάχη διακινδυνεύοντας τη ζωή τους.

Όσο για μένα, έχω κι αυτή την πολύ άσχημη συνήθεια, αν φορέσω κάτι στραβά, να αφήσω στραβά και τα υπόλοιπα, απεχθάνομαι τις μεσοβέζικες λύσεις. Όταν είμαι σε άσχημη κατάσταση, πέφτω με μανία στα δυσάρεστα· εγκαταλείπομαι από απελπισία και αφήνομαι να οδηγηθώ στην πτώση και, όπως λέμε, καταθέτω τα όπλα.

Επιμένω στην επιδείνωση και δεν θεωρώ πλέον τον εαυτό μου άξιο της φροντίδας μου,
ή εντελώς καλά ή εντελώς άσχημα.

Θεωρώ χάρη το γεγονός ότι η παρακμή αυτού του κράτους συμπίπτει με την παρακμή της ηλικίας μου, ανέχομαι πιο εύκολα να μεγαλώνουν τώρα οι δυστυχίες μου παρά να είχε παλιότερα διαταραχθεί η καλή μου κατάσταση.

Τα λόγια που εκφράζω όταν είμαι δυστυχισμένος είναι λόγια οργής. Το θάρρος μου αναπτερώνεται αντί να κάμπτεται. Και, αντίθετα με τους άλλους, εμφανίζομαι πιο ευλαβής απέναντι στην καλή τύχη παρά στην κακοτυχία, και γλυκοκοιτάζω ευκολότερα τον ουρανό για να τον ευχαριστήσω παρά για να τον ικετέψω.

Φροντίζω περισσότερο να βελτιώσω την υγεία μου όταν μου χαμογελάει παρά να την ξαναβρώ όταν την έχω χάσει. Η ευημερία είναι άσκηση και μάθημα για μένα, όπως είναι για τους άλλους οι αντιξοότητες και οι τιμωρίες.

Λες και είναι ασυμβίβαστη η καλή τύχη με την καθαρή συνείδηση και οι άνθρωποι γίνονται καλοί μόνο στις κακοτυχίες.

Η καλή τύχη είναι για μένα κίνητρο για μετριοπάθεια και μετριοφροσύνη.

Η παράκληση με κερδίζει, η απειλή με απωθεί·
η χάρη με κάμπτει, ο φόβος με κάνει σκληρό.

Michel de Montaigne, Περί δόξας και  Περί ματαιότητας

Η αποστολή Mars One για τον εποικισμό του Άρη και η επιλογή των πρώτων εποίκων

Ο «πατέρας» του προγράμματος εποικισμού του Άρη «Mars One», Bas Lansdorp ελπίζει ότι κάποια μέρα οι άνθρωπου θα κατοικούν σε ιπτάμενα μπαλόνια γύρω από την ατμόσφαιρα της Αφροδίτης και προετοιμάζει την πρώτη αποστολή ανθρώπων στον Άρη, χωρίς επιστροφή, που θα γίνει το 2031.. Δηλώνει αισιόδοξος για αυτό και περιγράφει το σχέδιό του, καθώς και την διαδικασία επιλογή των υποψηφίων αποίκων.

Η ημερομηνία εκτόξευσης του διαστημοπλοίου που θα μεταφέρει ανθρώπους στον Κόκκινο Πλανήτη μετατέθηκε κατά πέντε χρόνια, λόγω προβλημάτων χρηματοδότησης. Φέτος όμως θα ξεκινήσει η εξουθενωτική διαδικασία επιλογής των 100 επιτυχόντων υποψηφίων αποίκων.

Μεταξύ άλλων, θα παραμένουν κλειδωμένοι για μεγάλες περιόδους σε έναν θάλαμο 200 τετραγωνικών μέτρων μαζί με άγνωστους σε αυτούς ανθρώπους, προκειμένου να διαπιστωθούν οι ψυχικές αντοχές τους.

Στόχος της αποστολής Mars One είναι να ιδρύσει μια μόνιμη αποικία ανθρώπων στον Άρη. Η διάρκεια και η περιπλοκότητα του ταξιδιού σημαίνουν ότι οι υποψήφιοι θα πρέπει να αποδεχτούν τη γυμνή πραγματικότητα: ότι δεν θα υπάρχει καμία προοπτική να επιστρέψουν κάποτε στη Γη. Αυτό πάντως δεν φαίνεται να τρόμαξε τους 200.000 ανθρώπους που ζήτησαν να συμμετάσχουν στο πείραμα.

Μια μακέτα του οικισμού του Άρη, που ο Lansdorp ελπίζει ότι θα είναι στον Άρη μόλις ο πύραυλος φτάσει εκεί το 2032

Ο Bas Lansdorp έχει επικριθεί από μέλη της επιστημονικής κοινότητας που αμφισβητούν το κατά πόσο είναι εφικτό το σχέδιό του. Κάποιοι μάλιστα εκφράζουν αμφιβολίες για το αν η ομάδα του έχει την εμπειρία για να φέρει εις πέρας έναν τέτοιον παράτολμο άθλο. Ο ίδιος πάντως σχεδιάζει να προσλάβει ειδικούς από τη NASA και τη Lockheed Martin για να τον βοηθήσουν στην ολοκλήρωση του προγράμματός του.

Ταξίδι για έξι μήνες και επιβίωση μόνο με βασικά εφόδια

Εάν προχωρήσει το σχέδιο, το τετραμελές πλήρωμα (άνδρες και γυναίκες) θα ταξιδέψει για τουλάχιστον έξι μήνες στο διάστημα, μέχρι τον Άρη. Φτάνοντας στον Κόκκινο Πλανήτη θα πρέπει να επιβιώσουν έχοντας στη διάθεσή τους μόνο βασικά εφόδια και να αντιμετωπίσουν τις απίστευτα αντίξοες συνθήκες, όπως τις γιγαντιαίες αμμοθύελλες, στην επιφάνειά του.

Θα πρέπει να περιορίσουν την κατανάλωση νερού και μάλιστα, όπως λέει ο Lansdorp , μπορεί να μην κάνουν μπάνιο για τα δύο πρώτα χρόνια τουλάχιστον. Επίσης, θα αναλάβουν να καλλιεργήσουν τρόφιμα για να τρώνε και δεν θα μπορούν να φεύγουν μόνοι από τον σταθμό τους.

Μια εικόνα του εσωτερικού μιας από τις κάψουλες του Mars One. Οι αστροναύτες θα έχουν πρόσβαση σε τηλεοπτικά κανάλια και κανάλια επικοινωνίας πίσω στη Γη

Δεν θα υπάρχει διαφυγή για τους πρώτους εποίκους

«Πραγματικά, δεν υπάρχει διαφυγή. Αυτή είναι η μεγαλύτερη πρόκληση. Το πρώτο πλήρωμα που θα κάνει το ταξίδι θα βιώσει τις σκληρότερες συνθήκες. Θα είναι μόνοι τους, με ελάχιστες ανέσεις», εξήγησε. «Αλλά η έλλειψη νερού δεν είναι τίποτα μπροστά στις ψυχολογικές επιπτώσεις, πρόσθεσε.

Και, αν θέλουν να «τηλεφωνήσουν» στο σπίτι τους, θα πρέπει να είναι προετοιμασμένοι να περιμένουν: το σήμα θα χρειαστεί από 3 έως 20 λεπτά για να φτάσει στη Γη, καθιστώντας ανέφικτη την άμεση επικοινωνία με συγγενείς και φίλους.

Όταν ρωτήθηκε αν ο ίδιος θα δήλωνε εθελοντής, ο 40χρονος Bas Lansdorp δήλωσε ότι θα το έκανε όμως πρόσθεσε ότι είναι εντελώς ακατάλληλος για ένα τέτοιο εγχείρημα:

«Είμαι πολύ ξεροκέφαλος και ανυπόμονος», παραδέχτηκε. «Και τώρα έχω παιδιά, θέλω να τα δω μια μεγαλώνουν αλλά ίσως μια μέρα να θέλουν να έρθουν μαζί μου. Πριν αποκτήσω παιδιά δεν είχα καμία αμφιβολία ότι ήθελα να πάω», είπε.

Εκείνοι που θα ζουν στο φυλάκιο πρέπει να αναπτύξουν τη δική τους τροφή

Σκληρή και εξουθενωτική εκπαίδευση

Η διαδικασία επιλογής των κατάλληλων υποψηφίων έχει ως στόχο να βρεθούν οι καλύτεροι «ομαδικοί παίκτες» που στη συνέχεια θα εκπαιδευτούν στις δεξιότητες που θα πρέπει να έχουν: μηχανική, βασικές ιατρικές και χειρουργικές γνώσεις, καλλιέργεια τροφίμων καθώς, όπως εξηγεί ο Lansdorp «ότι συμβεί, θα πρέπει να το διορθώσουν».

Κάθε χρόνο, από φέτος μέχρι το 2031, θα κλειδώνονται σε ένα αντίγραφο της βάσης για να εξακριβωθεί πώς ανταποκρίνονται στις συνέπειες του εγκλεισμού. Ουσιαστικά, δεν θα γνωρίζουν για πόσο χρονικό διάστημα θα μένουν σε αυτό το αντίγραφο: μπορεί να περάσουν μέρες, εβδομάδες ή και μήνες μέχρι να τους επιτραπεί να ξαναβγούν έξω και να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους.

Τρομοκρατημένη αλλά ενθουσιασμένη μία εκ των υποψηφίων

Η Clare Weedon, 30 ετών, μία από τους πέντε Βρετανούς που περιλαμβάνονται στον κατάλογο των 100 υποψηφίων, είπε ότι το σχέδιο αυτό είναι «το μεγαλύτερο επίτευγμα που θα μπορούσα να ζητήσω», λέγοντας ότι αισθάνεται «τρομοκρατημένη» αλλά και ενθουσιασμένη ταυτόχρονα. «Όλοι θα ήθελαν να κάνουν κάτι σημαντικό, κάτι καταπληκτικό στη ζωή τους. Αυτό ταιριάζει σε μένα. Δεν είμαι το είδος της γυναίκας που θέλει να τακτοποιηθεί σε μια μέση ζωή. Δεν επιθυμώ να παντρευτώ και να αποκτήσω 2,4 παιδιά», είπε.

Μη επανδρωμένες αποστολές για 13 χρόνια

Πριν αναχωρήσει η πρώτη ομάδα (δύο άνδρες, δύο γυναίκες διαφόρων ηλικιών και εθνικοτήτων) θα σταλούν στον Άρη πολλές μη επανδρωμένες αποστολές σε διάστημα 13 ετών. Ο Λάνσντορπ υποστηρίζει ότι το σχέδιό του σήμερα είναι «σε καλύτερη κατάσταση από ποτέ», παρά το πισωγύρισμα του 2014, όταν του τελείωσαν τα χρήματα και αναγκάστηκε να αναβάλει την αναχώρηση από το 2026 για το 2031.

Πλωτές πόλεις στην ατμόσφαιρα της Αφροδίτης

Αν και ο αποικισμός του Άρη μοιάζει με επιστημονική φαντασία, ο Lansdorp αισιοδοξεί ότι θα είναι απλώς η αρχή των μελλοντικών αποστολών στο ηλιακό μας σύστημα. «Ο Άρης δεν θα είναι ο τελικός προορισμός για τους ανθρώπους που επιδιώκουν να ιδρύσουν μόνιμους οικισμούς μακριά από τη Γη.

Μετά από αυτό, οι εξερευνητές του διαστήματος θα σκεφτούν να φτιάξουν πλωτές πόλεις στην ατμόσφαιρα της Αφροδίτης, σε ένα μπαλόνι τεραστίων διαστάσεων ή να εγκατασταθούν σε ένα από τα φεγγάρια του Δία ή σε κάποιον αστεροειδή», προέβλεψε.

Επέμεινε επίσης ότι η ιδέα της μετακόμισης στον Άρη σταδιακά θα ακούγεται πιο φυσιολογική.

Ο αποικισμός της Αφροδίτης διχάζει τους επιστήμονες

Ο αποικισμός της Αφροδίτης διχάζει τους επιστήμονες εδώ και χρόνια. Αν και η επιφάνεια της «αδελφής» της Γης είναι καυτή, ένα πλωτό μπαλόνι στην ατμόσφαιρά της θα μπορούσε να έχει θερμοκρασία κατάλληλη για την επιβίωση των ανθρώπων. Όσο για τους δορυφόρους του Δία, επιστήμονες της NASA πιστεύουν ότι η Ευρώπη είναι πιθανόν να προσφέρεται περισσότερο από τον Άρη για εποικισμό.

Στα 6 δισ. δολάρια το κόστος του πρότζεκτ

Προκειμένου να χρηματοδοτηθεί το σχέδιό του, ύψους 6 δισεκατομμυρίων δολαρίων, ο Lansdorp ίδρυσε μια νέα εταιρεία που θα πουλάει τα αποκλειστικά δικαιώματα μετάδοσης εικόνων από την αποστολή. Ισχυρίζεται ότι το «θέαμα» θα έχει μεγαλύτερο κοινό παγκοσμίως απ’ ότι οι Ολυμπιακοί Αγώνες και τα έσοδα μπορεί να αυξηθούν χάρη στους σπόνσορες.

«Σε 500 χρόνια κανείς δεν θα ξέρει ποιος είναι ο Γιουσέιν Μπολτ αλλά όλοι θα γνωρίζουν τους πρώτους ανθρώπους που κατοίκησαν στον Άρη», είπε.

Υπερπληθυσμός και 'Ελλειψη Τροφής

Ο υπερπληθυσμός είναι ως έννοια κάπως σχετικός. Φυσικά συνδέεται με πολύ μεγάλους πληθυσμούς, αλλά, όχι πάντα. Ακόμα και μία περιοχή με μεγάλο πληθυσμό δεν έχει κατ’ ανάγκη πρόβλημα υπερπληθυσμού, εφόσον μπορεί να συντηρεί τους κατοίκους της. Από την άλλη, αν ένας τόπος δεν μπορεί να θρέψει τους κατοίκους του, τότε υπάρχει πρόβλημα υπερπληθυσμού χωρίς αναγκαστικά να υπάρχει τεράστιος αριθμός ανθρώπων. Έτσι ο υπερπληθυσμός έχει να κάνει με την ισορροπία μεταξύ ενός πληθυσμού και της διαθεσιμότητας των αγαθών που είναι απαραίτητα για την αξιοπρεπή διαβίωσή τους.

Την απότομη διόγκωση του πληθυσμού ακολουθούν συνήθως ελλείψεις σε τρόφιμα. Το πρόβλημα της πείνας έχει βέβαια σχέση με την παραγωγή τροφίμων, αλλά όχι πάντα. Στην πραγματικότητα, αν σήμερα υπάρχουν περιοχές με λιμό στον κόσμο αυτό οφείλεται κατά ένα μέρος στην ανισότητα που υπάρχει. Χώρες, όπως οι ευρωπαϊκές, έχουν τέτοιο πλεόνασμα τροφίμων, ώστε να επιδοτούνται οι αγρότες τους για να τα θάβουν! Την ίδια στιγμή αλλού, πεινάνε.

Το ότι πεινάνε σε κάποιες χώρες έχει να κάνει ακόμα και με τις επιλογές που έκαναν (ή τις επέβαλαν) στις καλλιέργειές τους. Πολλές στράφηκαν σε καλλιέργειες φυτών που δεν τρώγονται, όπως ο καφές και το κακάο. Όσο αυτά τα είδη πουλούσαν δεν υπήρχε πρόβλημα. Όταν όμως η παγκόσμια ζήτηση μειώθηκε, τότε μείνανε με τόνους καφέ και κακάο στις αποθήκες τους. Και όπως αυτά δεν τρώγονται, τους χτύπησε η πείνα την πόρτα. Μερικούς δεν τους απασχολεί το θέμα. Στη γειτονική Τουρκία για παράδειγμα βλέπουν στην τρομακτική αύξηση του πληθυσμού, ως δύναμη: Είμαστε πολλοί και αυτό μας κάνει δυνατούς, λένε. Αυτό είναι σωστό, αν σκέφτεται ένα έθνος με τη λογική της Στέπας, όπου όσο η γη δεν έχει τέλος και όριο, δεν έχουν και οι άνθρωποι. Στην πόρτα της Ευρώπης όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά.

Πολλοί κατηγορούν τις θρησκείες για την υπέρμετρη αύξηση του πληθυσμού της Γης. Ιδιαίτερα ορισμένα δόγματα του χριστιανισμού τα οποία, πράγματι, αποθαρρύνουν τον έλεγχο των γεννήσεων. Γεγονός είναι πως την ίδια και ακόμα συντηρητικότερη άποψη έχουν οι περισσότερες – και μαζικότερες – θρησκείες της ανατολής (π.χ. ο ινδουισμός). Στις «χριστιανικές» όμως χώρες ο ρυθμός γεννήσεων ελέγχεται. Το πρόβλημα το έχει η Ανατολή. Μάλλον λοιπόν ο υπερπληθυσμός δεν είναι ένα πρόβλημα που δημιουργούν οι θρησκείες, αν και στην Ασία, σίγουρα το ενισχύουν.

Ενδιαφέρον είναι πως οι θρησκείες οι οποίες επικρατούν στις περιοχές όπου ο υπερπληθυσμός αποτελεί από καιρό πρόβλημα, οι ανατολικές θρησκείες, συνιστούν ή και επιβάλλουν την χορτοφαγία. Επικαλούνται βέβαια μεταφυσικούς προβληματισμούς γι’ αυτό. Όπως και να έχει πρόκειται για σοφή επιλογή. Σήμερα γνωρίζουμε πως η βασισμένη στο κρέας διατροφή αποτελεί ενεργειακή σπατάλη των φυσικών πόρων.

Μέρος του προβλήματος είναι πως δεν υπάρχουν λύσεις, που να μην είναι ιδεαλιστικές. Συνήθως προϋποθέτουν κάποια διάθεση για συνεργασία, αλληλεγγύη, ιδανικά που είναι είδη σε ανεπάρκεια στις ανθρώπινες κοινωνίες. Υπάρχουν και ρεαλιστικές λύσεις, αλλά, ο ρεαλισμός είναι σκληρός και η επιλογή του εύκολη μόνο από εκείνους που δεν θίγονται άμεσα. Υπάρχουν όμως και ορισμένα «κλειδιά» που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε «μαγικές» λύσεις.

Υπάρχει κάποια σχέση μεταξύ της διάρκειας ζωής και του ρυθμού των γεννήσεων. Όταν οι άνθρωποι ζούσαν λιγότερα χρόνια έκαναν περισσότερα παιδιά. Σήμερα στις χώρες όπου ο μέσος όρος ζωής είναι χαμηλός, ο ρυθμός των γεννήσεων παραμένει υψηλός. Αντίθετα, όπου ο μέσος όρος ζωής είναι υψηλός, οι γεννήσεις είναι λιγότερες. Έτσι θεωρητικά η λύση στο πρόβλημα του υπερπληθυσμού θα μπορούσε να είναι η άνοδος του μέσου όρου ζωής, δηλαδή η άνοδος του βιοτικού επιπέδου.

Όπου οι άνθρωποι ζούνε καλύτερα, ζούνε περισσότερο και κάνουν λιγότερα παιδιά. Στην εφαρμογή όμως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Και πάλι εξαιτίας της ανισότητας. Δεν περνούν όλοι το ίδιο καλά. Και όσοι καλοπερνούν δεν έχουν την τάση να νοιάζονται ιδιαίτερα για τους υπόλοιπους. Γι’ αυτό και προτιμούν να θάβουν τα προϊόντα τους, ώστε να εισπράττουν την «επιδότηση», από το να τα στέλνουν σε περιοχές όπου υπάρχει πείνα. Τουλάχιστον όμως φαίνεται ένας δρόμος που οδηγεί πέρα από τα αδιέξοδα στα οποία μας φέρνει το «φρακάρισμα» της Γης από ανθρώπους.

Ελπίδες δίνουν και οι έρευνες. Αλλά δεν αρκούν τα αποτελέσματα στις έρευνες. Χρειάζεται βούληση για την εφαρμογή τους. Πολλές φορές πολύτιμες ανακαλύψεις έμειναν στο «ράφι» για δεκαετίες, ακόμα και αιώνες, μέχρι να αξιοποιηθούν. Ιδιαίτερα στις μέρες μας το κίνητρο πίσω από την τεχνολογία είναι το κέρδος. Γι’ αυτό το «θάψιμο» πρωτοποριακών μεθόδων «μέχρι να ωριμάσει ο κόσμος» δεν είναι άγνωστη πρακτική, όταν η εφαρμογή τους συνεπάγεται μείωση του κερδών. Έπειτα, θα θέλουν οι κυβερνήσεις να θρέψουν όλον αυτόν τον κόσμο; Αν μπορεί να αγοράζει, ναι. Ο κόσμος είναι καλός όταν είναι καταναλωτής. Όταν δεν μπορεί να αγοράσει, υπάρχει η τάση να θεωρείται άχρηστος από τους λεγάμενους «τεχνοκράτες».

Ακόμα και η αύξηση της παραγωγής τροφίμων θα έχει το ίδιο αποτέλεσμα. Περισσότερος χώρος και περισσότερη τροφή σημαίνουν απλά ακόμα περισσότερους ανθρώπους. Γιατί προσφέρουν ποσοτικές αλλαγές, όχι ποιοτικές. Όσο βρίσκονται τρόποι να τραφούν περισσότεροι άνθρωποι, χωρίς ανάλογες αλλαγές στην ποιότητα ζωής τους, τόσο θα γεννιούνται περισσότεροι άνθρωποι. Οι άνθρωποι κινούνται σαν αέριο σε δοχείο, καταλαμβάνουν πάντα όλο το διαθέσιμο χώρο που έχουν και συνεχίζουν να αυξάνονται. 'Αρα, το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι να βρεθούν τρόποι για να ζούνε, να τρώνε και να ξεδιψούν περισσότεροι άνθρωποι, αλλά να βρεθούν τρόποι ώστε οι άνθρωποι να πάψουν να γίνονται περισσότεροι.

Πώς όμως θα γίνει με φυσικό τρόπο κάτι που είναι για πολλούς αφύσικο; Πώς θα μπορούσε να ελεγχθεί το ανεξέλεγκτο; Με διαταγές και νόμους κατά των γεννήσεων; Οι διαταγές έχουν προσωρινή αξία. Για λίγο, μπορούν ίσως να φέρνουν αποτελέσματα. Για πόσο καιρό οι άνθρωποι θα ανεχτούν πιθανό κρατικό έλεγχο στην οικογενειακή τους κατάσταση;

Υπάρχει και ένα παράδειγμα προς μίμηση! Η Ελλάδα φαίνεται να πρωτοπορεί στον τομέα του ελέγχου των γεννήσεων. Βέβαια αυτό επιτυγχάνεται με τον πιο χονδροειδή τρόπο, τις εκτρώσεις, αλλά το αποτέλεσμα είναι πως ο πληθυσμός δεν αυξάνεται. Εν τω μεταξύ, με τον καιρό, οι Έλληνες αρχίζουν να προτιμούν πιο «ανθρώπινους» τρόπους ελέγχου των γεννήσεων, αφού, έστω και αργά, η αντισύλληψη κερδίζει έδαφος έναντι της «παραδοσιακής» έκτρωσης.

Αν δεν υπήρχε μια δεύτερη ελληνική πρωτοπορία, ο πολύ μεγάλος μέσος όρος ζωής, ο πληθυσμός της χώρας μας θα μειωνόταν δραματικά. Ο πληθυσμός διατηρείται σταθερός κυρίως γιατί οι Έλληνες αργούν να πεθάνουν, αφού η Ελλάδα έχει από τους υψηλότερους μέσους όρους ζωής στην Ευρώπη (και κατ’ επέκταση στον κόσμο). Αυτό βέβαια δεν οφείλεται στη αποτελεσματικότητα του συστήματος υγείας, του οποίου η ποιότητα είναι γνωστή. Οι λόγοι θα πρέπει να αναζητηθούν σε άλλους παράγοντες, διατροφή, κλίμα, διάθεση για ζωή… Εδώ, αν μη τί άλλο δεν θα έχουμε πρόβλημα υπερπληθυσμού.

Αλλά αν δεν υπάρχει πρόβλημα υπερπληθυσμού, τότε γιατί να μας απασχολεί το ζήτημα;

Για πολλούς αυτή η κατάσταση υπογεννητικότητας αποτελεί αιτία προβληματισμού. Εφόσον οδηγεί σε άλλα προβλήματα. Σε τριάντα χρόνια η Ελλάδα θα αδειάζει από Έλληνες. Θα αδειάζει όμως από ανθρώπους; Οι γύρω από εμάς χώρες θα έχουν πρόβλημα υπερπληθυσμού. Η «μικρή» Αλβανία θα φτάσει σύντομα τα δέκα εκατομμύρια, η Τουρκία τα εκατό. Κάποια στιγμή, θα δούνε τον άδειο μας τόπο και θα μας χτυπήσουν την πόρτα (ή απλώς θα την σπάσουν) ζητώντας χώρο. Και τότε τί κάνουμε;

Δεν λείπουν οι πρωτοποριακές προτάσεις για την αντιμετώπιση του υπερπληθυσμού. Κάποιοι μιλάνε για αποικισμό του διαστήματος, άλλοι για ανθρώπινη επέκταση στη θάλασσα. Έχουν εκπονηθεί σχέδια για ουρανοξύστες-πολιτείες, για τεχνητά νησιά, υπόγειες και υποθαλάσσιες πόλεις και άλλα θαυμαστά.

Η πρόσφατη ιστορία όμως δείχνει πως κανένα σχέδιο δεν γίνεται πραγματικότητα, όσο ωφέλιμο και πρωτοποριακό κι αν είναι, αν δεν είναι επικερδές για την ελίτ. Στο τέλος του 20ου αιώνα η κινητήρια δύναμη πίσω από την πρόοδο είναι το οικονομικό -κυρίως – συμφέρον. Η ανάγκη, το δίκαιο έρχονται μετά και είναι πάντα στο «έλεος» του «βέτο» της οικονομίας. Αν ποτέ αποικιστούν οι βυθοί και το διάστημα, αν τα φουτουριστικά όνειρα για υπερπολιτείες και τεχνητά νησιά γίνουν πραγματικότητα, αυτό θα συμβεί όχι για να βρούνε διέξοδο οι εξαθλιωμένες από τον υπερπληθυσμό μάζες, αλλά για ανοίξουν «μερικές ακόμα αγορές», τουριστικές ίσως. Τα πρώτα πλωτά νησιά πράγματι σχεδιάζονται ήδη. Από τουριστικές επιχειρήσεις όμως, όχι από κοινωνικές υπηρεσίες και γραφεία οικογενειακού προγραμματισμού.

Θα σταματήσουν οι άνθρωποι να κάνουν παιδιά από μόνοι τους; Λίγο απίθανο. Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι κάτι τέτοιο θα μπορούσε να γίνει με ανθρώπινο τρόπο. Μόνο η καλοπέραση και η οικονομική άνεση έχουν δείξει να είναι αποτελεσματικά μέσα του ελέγχου των γεννήσεων. Αν δε βρεθούν τρόποι για να ζουν καλύτερα, όλοι, παντού, πάνω από κάποιο όριο, πιο πιθανό είναι η δουλειά να γίνει από απάνθρωπες μεθόδους που «κάποιοι» θα αποφασίσουν να εφαρμόσουν στους υπόλοιπους, φυσικά. Σίγουρα, το γεγονός ότι η μεγάλη διάρκεια ζωής και η καλοπέραση κάνουν τους ανθρώπους να περιορίζουν τους εαυτούς τους «από μόνοι τους» δεν πρέπει να υποτιμηθεί. Ίσως εκεί να βρίσκεται η ισορροπία που χρειάζεται ο πλανήτης μας και εμείς…

Μια μαγνητική «σκουληκότρυπα» δημιούργησαν επιστήμονες στο εργαστήριο

Μετά τις ταινίες επιστημονικής φαντασίας, ή επιστημονικά άρθρα που αναφέρονται στις θεωρίες του Αϊνστάιν, οι σκουληκότρυπες κάνουν για πρώτη φορά την εμφάνισή τους και στο εργαστήριο.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η τεχνητή χωροχρονική «σήραγγα» δημιουργήθηκε από επιστήμονες του Αυτόνομου Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης και επιτρέπει τη μετάβαση ενός μαγνητικού πεδίου ανάμεσα στα δύο σημεία που αυτή συνδέει, «παρακάμπτοντας» τη συμβατική απόσταση μεταξύ τους.

«Η συσκευή μπορεί να μεταδίδει ένα μαγνητικό πεδίο από το ένα άκρο της στο άλλο, μέσω μιας διαδρομής που είναι αόρατη από μαγνητικής άποψης. Επομένως, λειτουργεί σαν μαγνητική σκουληκότρυπα, αφού μοιάζει σαν το πεδίο να μεταφέρεται μέσω μιας επιπλέον διάστασης», λέει ο Τζόρντι Πρατ-Καμπς, ένας από τους Ισπανούς επιστήμονες που βρίσκονται πίσω από την κατασκευή της διάταξης.

Η πιθανή ύπαρξη «σκουληκότρυπων» στο σύμπαν προκύπτει από τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας. Το 1935, ο Άλμπερτ Αϊνστάιν με τον Νέιθαν Ρόζεν ανακάλυψαν πως, στα πλαίσια της Θεωρία, υπάρχουν έγκυρες λύσεις των εξισώσεων οι οποίες προβλέπουν τέτοιες «γέφυρες» που συνδέουν δύο απομακρυσμένα σημεία στον χωρόχρονο.

Θεωρητικά, αυτές οι «γέφυρες Αινστάιν-Ρόζεν», ή σκουληκότρυπες όπως ονομάζονται συνήθως στα εκλαϊκευτικά άρθρα και τις ταινίες επιστημονικής φαντασίας, θα επέτρεπαν τα χωροχρονικά ταξίδια ανάμεσα στις δύο κοσμικές «πύλες» που συνδέουν. Μέχρι σήμερα, ωστόσο, δεν υπάρχει κανένα παρατηρησιακό δεδομένο που να επιβεβαιώνει πως το σύμπαν «φιλοξενεί» όντως τέτοια τούνελ.

Η συσκευή αποτελεί μια απλοποιημένη εκδοχή των τούνελ που προβλέπει η Γενική Θεωρία της Σχετικότητας, αφού αφορά αποκλειστικά μαγνητικά πεδία. Για την κατασκευή της, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ένα σπιράλ από φερομαγνητικό υλικό, το οποίο τοποθέτησαν μέσα σε δύο ομόκεντρες σφαίρες.

Το υλικό αυτό μεταδίδει το μαγνητικό πεδίο από το ένα άκρο της συσκευής στο άλλο. Στο μεταξύ, ένα στρώμα από υπεραγώγιμο υλικό καμπυλώνει και παραμορφώνει τις δυναμικές γραμμές του μαγνητικού πεδίου. Ένα εξωτερικό περίβλημα εξουδετερώνει πλήρως τη μαγνητική παραμόρφωση από τον υπεραγωγό, με συνέπεια οι δυναμικές γραμμές να γίνονται «αόρατες» και να μοιάζουν να επανεμφανίζονται από το πουθενά στην έξοδο της συσκευής.

«Από μαγνητικής άποψης, το πεδίο του μαγνήτη εξαφανίζεται στο ένα άκρο της σκουληκότρυπας και επανεμφανίζεται στο άλλο άκρο», προσθέτει ο Πρατ.

Παρόλο που δεν υπάρχει τρόπος να διαπιστωθεί αν υπάρχουν στο σύμπαν φυσικές μαγνητικές σκουληκότρυπες, οι οποίες να λειτουργούν όπως η σήραγγα που κατασκεύασαν οι Ισπανοί ερευνητές, η ιδέα τους θα μπορούσε να έχει αρκετές πρακτικές εφαρμογές εδώ στη Γη. Για παράδειγμα, στους μαγνητικούς τομογράφους που υπάρχουν σήμερα, το σημείο του σώματος που εξετάζεται πρέπει να βρίσκεται μέσα στο στόμιο του μηχανήματος, κάτι που σε ορισμένους ασθενείς προκαλεί κλειστοφοβία.

Με βάση όμως τον τρόπο λειτουργίας της συσκευής, θα ήταν δυνατόν να κατασκευασθεί ένας τομογράφος που θα επιτρέπει στο μαγνητικό πεδίο να εμφανίζεται μόνο σε δύο συγκεκριμένα σημεία, κάνοντας «αόρατη» τη διαδρομή ανάμεσά τους. Ένας τέτοιος τομογράφος δεν θα χρειάζεται να έχει κυκλικό στόμιο, στο οποίο θα μπαίνει μέσα ο ασθενής, αφού ο ισχυρός μαγνήτης του θα μπορεί να επιδράσει στο ανθρώπινο σώμα ακόμη κι αν βρίσκεται σε μεγάλη απόσταση από αυτό.

Τί κρύβεται πίσω από τους φόβους

Όλοι μας φοβόμαστε κάτι. Δεν υπάρχει ζωή χωρίς το αγωνιώδες και σιωπηλό αίσθημα του φόβου. Μήπως δημιουργούμε έναν φόβο για να κερδίσουμε αγάπη, προσοχή ή ασφάλεια;
 

Ο φόβος είναι μία φυσιολογική αντίδραση σε μία αληθινή ή φανταστική απειλή. Προκαλεί διαφοροποιήσεις τόσο σε σωματικό όσο και σε ψυχικό επίπεδο. Πολλές φορές ο φόβος μας είναι εποικοδομητικός. Μας αφυπνίζει να δράσουμε, να ξεπεράσουμε ένα πρόβλημα, να αμυνθούμε, να σκεφτούμε εναλλακτικές προτάσεις, να βρούμε μία λύση.

 

Τι συμβαίνει, όμως όταν οι φόβοι μας επαναλαμβάνονται χωρίς να υπάρχει ρεαλιστικός κίνδυνος και εγκλωβίζουν το άτομο σε μία παθολογική κατάσταση πανικού και αδρανοποίησης; Πόσο υπεύθυνοι είμαστε τελικά για τους φόβους μας και πόσο σίγουροι ότι θέλουμε να τους βγάλουμε από τη ζωή μας; Χτυπούν την πόρτα ασφαλείας μας από μόνοι τους ή τους διαλέγουμε εμείς; Τα είδη του φόβου είναι πολλά και διαφορετικά, άλλα υλικά και ρεαλιστικά, αλλά άυλα και φανταστικά. Δεν θέλω να επικεντρωθώ στο μηχανισμό του φόβου, στο πώς αυτός λειτουργεί και ενισχύεται. Θέλω να τόνίσω αυτό το όφελος, το δευτερογενές που αποκομίζουμε πάντα από έναν φόβο μας.

Σε άτομα που φοβούνται κάτι, η πρώτη ερώτηση είναι αυτή ”Τι κερδίζεις από αυτόν το φόβο”; Και φυσικά δεν είναι ούτε μία ειρωνική, ούτε μία σαρκαστική ερώτηση. Είναι μία ερώτηση για μία άπαντηση που ούτε το ίδιο το άτομο δεν έχει συνειδητοποιήσει μέχρι εκείνη τη στιγμή, η απάντηση είναι καλά κρυμμένη στο υποσυνείδητο και σίγουρα είναι μία απάντηση που φοβάται να αγγίξει. Πάντα κάτι κερδίζουμε από κάτι που φοβόμαστε. Φόβος θανάτου, φόβος για τα ζώα, φόβος αλλαγής, φόβος για απώλεια. Τι κρύβουν όλοι αυτοί οι φόβοι από πίσω;

 

Ας σκεφτούμε μία γυναίκα που φοβάται πολύ τα ζώα. Τι δευτερεύοντα οφέλη λαμβάνει από αυτό; Το να είναι κάποιος φοβικός έχει και τις θετικές πλευρές του. Μία γυναίκα με τέτοιου είδους φοβία είναι δύσκολο να ανταπεξέλθει στην καθημερινότητά της χωρίς τη βοήθεια και την προσοχή κάποιου άλλου. Φόβος να βγει έξω, να πάει στη δουλειά, να πάει έναν περίπατο. Έτσι, ο σύντροφός της τη συνοδεύει παντού, προσπαθώντας να είναι ευγενικός και εξυπηρετικός. Θα ήταν άραγε έτσι τα πράγματα αν η γυναίκα δεν ένιωθε ποτέ αυτόν τον φόβο; Θα έπαιρνε την ανάλογη σημασία από τον σύντροφό της; Μήπως δεν την είχε ποτέ και αναγκάστηκε να δημιουργήσει τον φόβο της για να την κερδίσει; Κρυμμένη μέσα στο καβούκι της, μέσα στο προστατευμένο οχυρό της, με τους φοβερούς δαίμονες της φαντασίας της, η γυναίκα αυτή γλιτώνει από πολλές άλλες ρεαλιστικές δυστυχίες που φοβάται να αντιμετωπίσει και να διαχειριστεί. Πόσο συνειδητά ή ασυνείδητα δημιουργούμε έναν φόβο για να κερδίσουμε αγάπη, προσοχή, ασφάλεια;

 

Με το πέρασμα του χρόνου, ο φοβικός επαναπαύεται στο πρόβλημά του, κερδίζει προσοχή και ασφάλεια από άτομα, που ίσως να μην ανταποκρίνονταν το ίδιο στην έλλειψη φόβου, και έτσι το άτομο δυσκολεύεται πλέον να ξεβολευτεί και να θεραπευτεί.
 

Σίγουρα το να είσαι άτομο που φοβάται, οτιδήποτε και αν είναι αυτό που φοβάται, είναι πολύ επώδυνο που απασχολεί μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς, Μήπως, όμως χρειάζεται τελικά μέσα από τους φόβους μας να διερευνήσουμε αυτές τις κρυφές δικαιολογίες που τους συντηρούν; Ενδόμυχες και φανερές, πάντα όμως εκεί.

 

Κάθε φορά που φοβάσαι κάτι, σκέψου τι είναι αυτό που φοβάσαι πειρισσότερο. Η λύση στους φόβους μας είμαστε εμείς και μόνο εμείς που τις βιώνουμε!

 

Εσύ ποιόν φόβο σου αγάπησες πιο πολύ;

Με τις λέξεις ο ανθρώπινος εγκέφαλος αιχμαλωτίζει το σύμπαν

Με τις λέξεις ο ανθρώπινος εγκέφαλος αιχμαλωτίζει το σύμπαν. Μέσα στις φόρμες των λέξεων γεννιούνται οι σκέψεις. Όπως τα ρεύματα των υδάτων κινούνται στην κοίτη του ποταμού και, αν δεν υπάρχει αυτή, σκορπίζουν και χάνονται, έτσι και οι σκέψεις κινούνται στην κοίτη της γλώσσας και χάνονται, όταν χάνεται εκείνη. Από την ώρα που ο άνθρωπος αποκτά τις λέξεις, η κοίτη της σκέψης του γίνεται λεκτική. Η σκέψη χωρίς τη γλώσσα είναι βουβή, αλλά και η γλώσσα χωρίς τη σκέψη γίνεται κραυγή.

Με τον μικρόκοσμο των λέξεων ελευθερώνεται και φτάνει στο φωναχτό αγέρι της ζωής ο μέγας κόσμος της ανθρώπινης συνείδησης και του ανθρώπινου μόχθου. Οι λέξεις, «αυτός ο κόσμος ο μικρός ο μέγας» του Ελύτη, είναι αυτές που σηματοδοτούν τα όρια του κόσμου. Τα όρια του λόγου μου, είπαν, σηματοδοτούν τα όρια του κόσμου μου. Το παιδί κάνει τη μεγαλύτερη ανακάλυψη της ζωής του, όταν συνειδητοποιεί ότι τα πράγματα έχουν ονόματα.

Συνείδηση, επομένως, της γλώσσας σημαίνει συνείδηση της σκέψης. Συνείδηση της απεραντοσύνης της γλώσσας σημαίνει συνείδηση της απεραντοσύνης της σκέψης. Γι’ αυτό και οι γλώσσες βρίσκονται στα μπόγια των λαών. Ψηλώνουν με το ψήλωμα και συρρικνώνονται με τη συρρίκνωση των σκέψεων και των πολιτισμών των ανθρώπων. Δεν είναι δυνατόν οι πολιτισμοί και οι σκέψεις να προάγονται και οι γλώσσες να φθίνουν. Αυτό και το αντίστροφό του αποκλείονται. Στην τεχνολογία οι λαοί, στην τεχνολογία και οι γλώσσες. Στην ποίηση οι λαοί, στην ποίηση και οι γλώσσες. Άλλες γλώσσες απαιτούσαν οι αρχαίοι πολιτισμοί —πρώτος και καλύτερος ο αρχαιοελληνικός— και άλλες (συνθηματικές και τυπικές) απαιτούν οι σύγχρονοι. «Εικόνα σου είμαι κοινωνία και σου μοιάζω» επαναλαμβάνει διαρκώς η γλώσσα στη γλωσσική κοινότητα που τη μιλάει.

Μένει κανείς ενεός μπροστά στον κινητικό χαραχτήρα του λόγου. Στο εσωτερικό της λέξης, σαν σε ένα μικρό λεξικό σύμπαν, διαγράφουν με θαυμαστή διακριτικότητα τις τροχιές τους γύρω από το κυρίαρχο νοηματικό κέντρο τα ετερώνυμα φορτία των μικρότερων σημασιολογικών μονάδων, απαράλλαχτα όπως στον αστρικό μέγα κόσμο του ηλιακού συστήματος διαγράφουν με θαυμαστή ακρίβεια τις τροχιές τους γύρω από τον ήλιο οι πλανήτες, και όπως στον μικρόκοσμο του ατόμου διαγράφουν τις δικές τους τροχιές γύρω από τον πυρήνα τα ηλεκτρόνια.

Κίνηση και αγώνας… Και όμως κανείς, ούτε και ο πιο γυμνασμένος νους δεν είναι σε θέση να αντιληφθεί-τη σχεσιοδυναμική αυτών των αγωνιστικών κινήσεων. Παραμένουν αθέατες. Τις έχει ευλογήσει η σοφία και η αρμονία της δημιουργίας: «ἁρμονίη ἀφανής φανερῆς κρείττων» (Ηράκλειτος).

Και, βέβαια, δεν είναι μόνον η λέξη. Την αγωνιστική, την αγωγική δηλαδή κίνηση του λόγου, την ανιχνεύουμε σε κάθε γλωσσική μονάδα. Κοιτάξτε με το φακό αυτής της σχεσιοδυναμικής των στοιχείων του λόγου την πρόταση:

Το χάσμα γέμισε άνθη.

Σύγκειται από δύο άμεσα συστατικά (την Ονοματική Φράση Το χάσμα, και τη Ρηματική Φράση γέμισε άνθη) τα οποία βρίσκονται μεταξύ τους σε σχέση λογικής δημιουργίας. Το πρώτο θέτει/ονομάζει κάτι, Το χάσμα, και το δεύτερο το σχολιάζει. Συνεπώς η πρόταση έχει δομηθεί από το θέμα και από το σχόλιό του. Υπάρχει μια αγωνιστική λογική σ’ αυτήν την πρόταση που κατοπτρίζει τη λογική του νου. Πρώτα ονομάζει κάτι και ύστερα το συζητάει. Πρόταση λόγου και ανθρώπινη σκέψη διακρίνονται από την ίδια δομική λογική. Ο λόγος χτίζεται κατ’ εικόνα και ομοίωσιν της σκέψης. Είχε άδικο ο Πλάτων που θεωρούσε τη σκέψη εσωτερικευμένη γλώσσα, τη δε γλώσσα εξωτερικευμένη σκέψη; ή ο αρχαίος λόγος που ονόμαζε τη γλώσσα σκέψη της σκέψης; «Γλώσσα νόησις νοήσεως».

Η οριζόντια αυτή κίνηση των γλωσσικών στοιχείων διέπεται από τέτοιες και τόσες αγωνιστικές δυναμικές, ώστε να μπορεί να αυξάνει επ’ άπειρον τη ροή του λόγου. Παρατηρείται στο λόγο ό,τι και στα μαθηματικά. Η ίδια δημιουργική ικανότητα, που παράγει τη γλώσσα, παράγει και τα μαθηματικά, που είναι και αυτά γλώσσα μέσα στην ευρύτερη γλώσσα. Η παγκόσμια γλώσσα των κρυστάλλινων γλωσσικών συμβόλων.

Και η κίνηση συνεχίζεται. Αντίθετη προς την οριζόντια κίνηση του λόγου είναι η κάθετη κίνησή του, η οποία έχει τη δυνατότητα να αντικαθιστά και να πολλαπλασιάζει, προς το άπειρον επίσης, τα γλωσσικά στοιχεία της οριζόντιας κίνησης. Την πρόταση π.χ.

Το χάσμα γέμισε άνθη

Mπορούμε να την πολλαπλασιάσουμε κάθετα προς το άπειρον αντικαθιστώντας καθέναν από τους όρους που την αποτελούν με άλλους. Έτσι θα έχουμε τα σχήματα:

Το χάσμα           άνθη

Το σπίτι             κόσμο

Ο κήπος             πουλιά

Το σχολείο        χαρά

Η γειτονιά         γέμισε ήλιο

Το χωριό           φως

Το πάρκο          φωνές

Το γήπεδο        τραγούδια

κλπ. κλπ.

Διαπιστώνουμε έτσι ότι καθένα από τα στοιχεία που συγκροτούν την πρόταση καλεί, προκαλεί, ανακαλεί και συγκαλεί τα όμοιά του ή τα αντίθετά του.

Οριζόντια, λοιπόν, κίνηση του λόγου και κάθετη συγκροτούν μηχανισμό ο οποίος πολλαπλασιάζει τη γλώσσα προς το άπειρον και έχει τη δυνατότητα να καλύπτει «ες αεί» το φάσμα της σύνολης ζωής. Οι φυσικές γλώσσες είναι απέραντες, πολυδύναμες, πρωτεϊκές, γιατί είναι ζυμωμένες με τα συστατικά του πνεύματος και της ζωής. Είναι, συνεπώς, αφελής, τουλάχιστον, η .άποψη ότι μια φυσική γλώσσα διακρίνεται από γλωσσική πενία. Η γλωσσική πενία ή λεξιπενία απαντάται μόνο σε άτομα.

Μια φυσική γλώσσα με τον πεπερασμένον αριθμό των γλωσσικών της στοιχείων και των γλωσσικών νόμων που τα διέπουν θα μπορούσε να παραγάγει τόσες γλωσσικές μορφές, όσες χρειάζεται μια κοινότητα γλωσσική για να εκφραστεί. Αυτό είναι, νομίζω, και το βαθύτερο νόημα των λόγων του Σολωμού:

«Υποτάξου πρώτα στη γλώσσα του λαού σου και, αν είσαι αρκετός, κυρίεψέ την».

Και δεν γίνεται, βέβαια, να την κυριέψεις χωρίς αγώνα. Με τον αγώνα φτάνει ο ομιλητής στη συνείδηση του λόγου.

Στη χώρα μας, όμως, ο αγώνας του λόγου συχνά νοθεύτηκε και εσίγησε ο λόγος της ελευθερίας. Το ελληνικό σχολείο δεκαετίες ασφυκτιούσε κάτω από τη βαριά σκιά του σχολαστικισμού και της προγονοπληξίας, ανίκανο, θα πει ο Δημοσθένης Δανιηλίδης, ν’ αποδώσει άλλο από έναν ρηχό εγκεφαλισμό και έναν άγονο ρητορισμό. Στάθηκε ακατάλληλο να μορφώνει μυαλά και να τα κατευθύνει θετικά. Έτσι αφέθηκε, και είναι αφημένη, η νεοελληνική διανοητικότητα στην τύχη, εκτεθειμένη στη ροή των εκάστοτε δημιουργούμενων πολιακών, κοινωνικών και άλλων συνθηκών, με αποτέλεσμα να εκφυλιστεί, ή να εξελιχθεί σε τυχοδιωκτισμό και ερασιτεχνισμό, σε τετραπερατοσύνη και δολιότητα.

Κάτω από τέτοιες συνθήκες καθολικής διγλωσσίας ο αγώνας του λόγου νοθεύτηκε και εσίγησε ο λόγος της ελευθερίας. Τη θέση του την πήρε ο λόγος της υποκρισίας. Ιδού ένα δείγμα του:

Του ατέρμονος κόσμου αι κυανοί στιβάδες, του διφρηλατούντος Φοίβου αι ιλαραί ακτίνες, των ουρανίων αψίδων τα σελασφόρα και μαρμαίροντα κοσμήματα, των ποντίάδων αυρών τα εύστροφα άλματα, των ποικιλοχρόων ανθέων τα αρώματα, και των καλλιφώνων μελωδών του ουρανού τα άσματα μαλάσσουσι το σκληρόν και αύθαδες της φύσεως, δημιουργούσι και περικοσμούσι την ευκρασίαν των ωρών του ενιαυτού και αναδεικνύουσι την χώραν του Ολυμπου και του Ταϋγέτου, του Παρνασσού και της Ίδης, της Ιωνίας και των νήσων, αναδεικνύουσι, λέγομεν, ενδιαίτημα λαού έχοντος ευγενή την καρδίαν και πράον το ήθος.

Πρόκειται για λόγο που δεν στοιχεί σε καμιά πραγματικότητα ούτε αρχαιοελληνική ούτε νεοελληνική. Οι λέξεις έχουν χάσει την εσωτερική τους ζωή και είναι νεκρές. Γι’ αυτό και «μυρίζουν άσχημα σαν μέλισσες σε άδειο πανέρι», όπως λέει ο ποιητής. Δεν πρόκειται για δημοτική ή καθαρεύουσα. Δεν βρίσκεται εκεί το πρόβλημα. Πρόκειται για αληθινό ή υποκριτικό λόγο. Δηλαδή για ζωντανό ή νεκρό λόγο. Κι αυτός ο λόγος είναι νεκρός.

Ακούστε τώρα και το λόγο του Μακρυγιάννη. Στον άλλο κόσμο ο τσάρος της Ρωσίας Αλέξανδρος συναντά τον Μεγάλο Ναπολέοντα και θυμούνται μαζί τον επάνω κόσμο. Θυμούνται και τους Έλληνες:

Πάμε, Ναπολέων, να ιδούμε τους παλιούς τους Έλληνες, λέει ο Αλέξανδρος, εις το μέρος όπου κατοικούνε, να βρούμε τον γερο-Σωκράτη, τον Πλάτωνα, τον Θεμιστοκλή, τον λεβέντη Λεωνίδα και να τους ειπούμεν τις χαροποιός είδησες, ότι αναστήθηκαν οι απόγονοί τους οπού ήταν χαμένοι και σβησμένοι από τον κατάλογο της ανθρωπότης. Αυτήν οι αγαθοί και οι δίκαιγοι, το φως της αλήθειας, οι γενναίοι περασπισταί της λευτεριάς, με πατριωτισμόν, με καθαρή αντρεία, μ’ αρετή κι όχι δόλον κι απάτη επλούτυναν την ανθρωπότη απο αυτά· κι αν ήταν αυτήν οι φτωχοί εις τα προσωρινά και μάταια, είναι πλούσιοι πολύ εις τα ιστορικά τον κόσμον. Δι ’ αυτούς ήταν τα τούς αγώνες της αρετής. Δια τούτο θέλησε ο Θεός ο δίκιος και ανάστησε και τους απογόνους τους, όπου ήταν χαμένη τόσους αιώνες οι πατρίδα τους. […].

Τους κατάτρεξαν οι Ευρωπαίγοι τους δυστυχείς Έλληνες. Εις τις, πρώτες χρονιές εφόδιαζαν τα κάστρα των Τούρκων τους κατάτρεχαν και τους κατατρέχουν ολοένα δια να μην υπάρξουν. Η Αγγλία τους θέλει να τους κάμη Άγγλους με την δικαιοσύνην την αγγλική, καθώς οι Μαλτέζοι ξυπόλυτους και νηστικούς, οι Γάλλοι Γάλλους, οι Ρούσοι Ρούσους κι ο Μετερνίκ της Αούστριας Αουστριακούς —κι όποιος τους φάγη από τους τέσσερους. Και τους λευτερώνουν χειρότερα κι από τους Τούρκους. Και οι τέσσεροι καλά φρονούν, όμως να ιδούμεν τι λέγει κι αυτός ο μάστορης ο γερο-Θεός.

Ύστερα από τέτοιο λόγο, καλό είναι να σωπαίνει κανείς. Είναι και η σιωπή γλώσσα. Σχολιάζει η φωνή της σιωπής ευγλωττότερα από το λόγο της φωνής. «Είναι ο αγράμματος γενναίος Μακρυγιάννης, που μιλάει, πώποτε μη αναγνώσας». Συλλαβίζεις στη γαλήνη του λόγου του το λόγο της ψυχής του, τον επίμονο αγώνα του να ζωγραφίσει στο χαρτί τον εαυτό του και τη δίκαιη συνείδηση του γένους του.

«Μοιάζει, λέει ο Σεφέρης, αυτός ο ζωγραφισμένος λόγος σαν κάτι παλιούς τοίχους που, κοιτάζοντάς τους, θαρρείς πως συλλαβίζεις την κάθε κίνηση του χτίστη, που συναρμολόγησε την αμέσως επόμενη πέτρα με την προηγούμενη, την αμέσως επόμενη προσπάθεια με την προηγούμενη, αποτυπώνοντας πάνω στην τελειωμένη οικοδομή τις περιπέτειες μιας αδιάσπαστης ανθρώπινης ενέργειας».

Τις περιπέτειες του αγώνα του λόγου, που ζωγραφίζονται στο λόγο της ελευθερίας. Αυτή είναι η δύναμη του λόγου του Μακρυγιάννη: η ελεύθερη φωνή χωρίς κουδουνίσματα και κορδακισμούς.

«Δοξάζω τον πανάγαθο Θεό που δεν έδωσε στο Μακρυγιάννη τα μέσα να μάθει γράμματα, συνεχίζει ο Σεφέρης. Πολύ φοβούμαι πως θα έπρεπε να απαρνηθεί τον εαυτό του, αφού την παιδεία την κρατούσαν στα χέρια τους οι “τροπαιούχοι του άδειου λόγου».

Και η μόρφωση, η παιδεία του Μακρυγιάννη, βρίσκεται στις ρίζες της γλώσσας του ελληνισμού, αναπαλλοτρίωτη περιουσία μιας φυλής.

Παιδεία και πολιτισμός μέσα από τη γλώσσα παραδίδονται από γενιά σε γενιά, από ευαισθησία σε ευαισθησία. Κατατρεγμένη αλλά πάντα ζωντανή η γλώσσα, αγνοημένη αλλά πάντα παρούσα είναι το κοινό χτήμα της μεγάλης λαϊκής παράδοσης του Γένους. Είναι η υπόσταση ακριβώς αυτού του πολιτισμού, αυτής της διαμορφωμένης ενέργειας, που έπλασε τους ανθρώπους και το λαό που αποφάσισε να ζήσει ελεύθερος ή να πεθάνει στα 1821.

Έπιασε, βλέπετε, βαθιά, και γι’ αυτό κρατιέται πάντα χλωρή, η ρίζα αυτής της γλώσσας. Και δίνει πότε τον Όμηρο, πότε τον Ερωτόκριτο, πότε τον Μακρυγιάννη, πότε το δημοτικό τραγούδι, το παραμύθι, τους μύθους, τους θρύλους, τις παραδόσεις της φυλής. Είναι όλοι τους κλώνοι του ίδιου δέντρου. Θυμάται κανείς, λέει ο εθνικός ποιητής, κάτι πεισματάρικα φυτά, που όταν ριζώνουν για καλά, παλεύουν το χώμα γκρεμίζοντας φράχτες, θραύοντας ταφόπετρες, ανοίγοντας δρόμους. Είναι γιατί ζητούν το φως. Έτσι και ο λόγος ο ελληνικός. Έχοντας από μέσα του δύναμη, —βυθίζεται πολύ βαθιά, βλέπετε, σε καρπερή γη— παλεύει να βγει στο φως της ελευθερίας, για να δέσουν μαζί στο αγλαότερο κάρπισμά τους τον πιο σπάνιο καρπό τους: το λόγο της ελευθερίας.

Κορυφαία στιγμή του αγώνα που πραγματώνει ο λόγος είναι η ποίηση. Στον ποιητικό λόγο οι δυναμικές της λέξης φτάνουν στην πιο υψηλή τους ένταση, γι’ αυτό και κατακτούν τον υψηλότερο δείκτη ελευθερίας. Την ποιητική λέξη, θα μας πει ο Κακριδής, «τη δυναστεύει ένας ακαταμάχητος πόθος ελευθερίας». Προς την ελευθερία της, όμως, υψώνεται η λέξη μέσα από τη σύγκρουση, μέσα από φυγόκεντρες και κεντρομόλες δυνάμεις, μέσα από τις δυνάμεις που αποζητούν την έκφραση και τις αντίμαχές τους που σηκώνουν τους φραγμούς. Ένας παράδοξος αγώνας στον οποίο τελικά δεν πρέπει να νικήσουν ούτε αυτές οι δυνάμεις ούτε εκείνες.

Μια τέτοια νίκη θα στην καταστροφή. Είναι ανάγκη να νικήσει ο λόγος. Πρέπει δηλαδή ο λόγος, μέσα από την σύγκρουση των αντινομικών συστατικών που την συγκροτούν, να λαγαρίσει και να υψωθεί κάθετα πάνω και πέρα απο τις συμβατικότητες της καθημερινής γλώσσας. Το έπαθλο είναι τοτε η διπλή ελευθερία: η δοτή του ελευθερία, αφού θραύει τους φραγμους που ο ίδιος θέτει στον εαυτό του, και η ελευθερία του ανθρώπου- αφού απεγκλωβίζεται από τη μόνωσή του και συναντά τον συνάνθρωπου του, για να υπάρξουν μαζί μέσα από την επικοινωνία τους και τη δημιουργία τους.

Γι αυτό και η ελευθερία του λόγου οδηγεί στη δημιουργία του λόγου. Αυτό σημαίνει πως ο αγώνας για την απελευθέρωση του λόγου οδηγεί στο λόγο της ελευθερίας που είναι η δημιουργία και η ευτυχία; Το εύδαιμον το ελεύθερον. Γιατί ο λόγος της ελευθερίας είναι ο λόγος που χτίζεται από την αρχή και μαζί χτίζει από την αρχή τον κόσμο.

«Κοιτάξτε τα χείλη μου, λέει ο Ελύτης, από αυτά εξαρτάται ο κόσμος».

Και ο Σεφέρης:

«Στερνός σκοπός τον ποιητή, λέει, δεν είναι να περιγράφει τον κόσμο, αλλά να τον δημιουργεί ονομάζοντάς τον».

Και ο Emil Benveniste:

«Κάθε φορά που ο λόγος ξετυλίγει ένα γεγονός, κάθε φορά ο κόσμος ξαναρχίζει. Καμιά δύναμη δε θα φτάσει ποτέ αυτή τον λόγου, που δημιουργεί τόσο πολλά με τόσο λίγο».

Ύψιστη στιγμή αυτής της δήμιο αργίας είναι εξάπαντος ο ποιητικός λόγος. Η γλώσσα, τότε, αφήνει τον πεζό της βηματισμό και πιάνει τον ποιητικό χορό, για να χορέψει την ελευθερία της και την ευτυχία της. Άλλωστε ο χορός, όπως και κάθε τέχνη, είναι απελευθέρωση. Τότε η λέξη γοητεύει, και ας γυρίζει η ίδια και η ίδια. Και ας μην είναι φανταχτερή και φουντωτή. Δε σταματάς στο τριμμένο της ένδυμα. Είναι η νέα της κίνηση που σε ξαφνιάζει. Ελεύθερη από τους γήινους δεσμούς λυγάει σαν τη χορεύτρια στους ρυθμούς της νέας κάθε φοράς χορογραφίας. Την έχει αγγίξει η χάρις της ελευθερίας κι αυτήν όπως τον αγωνιστή.