Τι γνωρίζουμε για τη δημιουργία του Κόσμου

Πώς δημιουργήθηκε ο Κόσμος;
Πάντα οι άνθρωποι ζητούσαν να το μάθουν και οι απαντήσεις προέρχονταν από όλες τις πλευρές: από τη θρησκεία, την παράδοση, τη φιλοσοφία, το μυστικισμό και την επιστήμη.

Παρόλο που αυτό δεν φαίνεται σαν πρόβλημα που επιδέχεται επιστημονική μέτρηση, έχει οδηγήσει τους επιστήμονες να δημιουργήσουν λύσεις με συναρπαστικές ιδέες και παρατηρήσεις: το Big Bang, την έννοια του πληθωρισμού, το γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος του κόσμου αποτελείται από σκοτεινή ύλη και σκοτεινή ενέργεια που δεν μπορούμε να αντιληφθούμε, και πολλές άλλες ιδέες.

Φυσικά οι επιστήμονες δεν μπορούν να ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν την οριστική αλήθεια. Αλλά μπορούμε να προσεγγίσουμε το θέμα από επιστημονική άποψη και να δούμε τι μπορούμε να ανακαλύψουμε. Πώς γίνεται αυτό; Κατ ‘αρχάς, να κοιτάξουμε τα δεδομένα. Χάρη στη σύγχρονη τεχνολογία, έχουμε πολύ περισσότερες πληροφορίες από ό,τι είχαν οι άνθρωποι τα προηγούμενα χρόνια, στην ίδια ερώτηση. Τότε μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε επιστημονικές μεθόδους και τεχνικές για την ανάλυση των δεδομένων, να τα οργανώσουμε με ένα συνεκτικό τρόπο και να προσπαθήσουμε να εξάγουμε μια απάντηση. Αυτή η διαδικασία και τα κύρια πορίσματά της περιγράφονται παρακάτω.

Η ιδέα της δημιουργίας προσλαμβάνει μια ιδιαίτερη και συγκεκριμένη έννοια στο επιστημονικό πλαίσιο, και δεν πρέπει να συγχέεται με την έννοια της "δημιουργίας εκ του μηδενός» που συναντάμε στη μεταφυσική ή σε μονοθεϊστικές θεολογίες. Στη στενή και πιο συχνή χρησιμοποιούμενη έννοια της, σημαίνει τις προδιαγραφές που πρέπει να υπήρχαν στο σύμπαν στον αρχικό χρόνο, μαζί με τους νόμους της φυσικής οι οποίοι έχουν εξελιχθεί από αυτή την αρχική κατάσταση μέχρι σήμερα.

Η αρχική κατάσταση μπορεί να είναι ή μπορεί να μην είναι κατά προσέγγιση κλασική ή κβαντική και οι νόμοι της εξέλιξης μπορεί να περιλαμβάνουν εξισώσεις της κβαντομηχανικής ή της κλασικής φυσικής.

Μερικές φορές ο προσδιορισμός της αρχικής κατάστασης είναι μόνο στατιστικός, που επιλέγεται από κάποιο σύνολο καταστάσεων με μία καθορισμένη πιθανότητα. Στην περίπτωση αυτή, η ιδέα μιας αρχικής κατάστασης αντικαθίσταται από ένα σύνολο πιθανών αρχικών καταστάσεων και η κατανομή πιθανοτήτων σε αυτόν. Ακόμα και όταν ο Stephen Hawking περιγράφει τη δημιουργία του Σύμπαντος από το "τίποτα" η διαδικασία περιλαμβάνει τον προσδιορισμό ορισμένων αρχικών συνθηκών για την κβαντική κυματοσυνάρτηση.

Έτσι, προκειμένου να συζητήσουμε για τη δημιουργία, χρειαζόμαστε να εξετάσουμε ποιές μπορεί να ήταν οι αρχικές συνθήκες. Έτσι, η επιστημονική έννοια της «Δημιουργίας» είναι στην πραγματικότητα μια μαθηματική περιγραφή με εξισώσεις και αρχικές συνθήκες μιας «φυσικής αρχής» ή μια «εμφάνιση από κάτι».

Το σύμπαν σήμερα

Επειδή θέλουμε να γνωρίζουμε αν το σύμπαν είχε μια αρχή και αν ναι, πώς ξεκίνησε το σύμπαν, θα βοηθούσε να κατασκευάσουμε μια εικόνα του πρώιμου σύμπαντος – πώς θα ήταν στις πρώτες – πρώτες στιγμές του; Το καταφέρνουμε εξετάζοντας το σύμπαν σήμερα. Γνωρίζουμε πολλά για τους νόμους της φύσης σήμερα, και έχουμε πολλές ενδείξεις ότι δεν έχουν αλλάξει στη διάρκεια της ζωής του σύμπαντος. Έτσι, μπορούμε να τους χρησιμοποιήσουμε για να κατασκευάσουμε μια εικόνα του πρώιμου σύμπαντος.

Μπορούμε να δούμε το σύμπαν σήμερα – το περιεχόμενο, το μέγεθος καθώς και την ανάπτυξη του – και να προσπαθήσουμε να κάνουμε μια προέκταση προς τα πίσω. Ένας άλλος συμπληρωματικός τρόπος μάθησης σχετικά με την κατάσταση του σύμπαντος στις πρώτες στιγμές βασίζεται στη θεωρία σχετικότητας του Αϊνστάιν. Αυτή η θεωρία μας λέει ότι το φως που έρχεται έπρεπε να ταξιδέψει για μεγάλο χρονικό διάστημα. Έτσι, το φως που παρατηρούμε σήμερα από απομακρυσμένες πηγές εκπέμφθηκε όταν το Σύμπαν ήταν πολύ νεότερο, κι έτσι προσφέρει πληροφορίες για μια στιγμή που πολύ καιρό πριν.

Όταν κοιτάξετε τον κόσμο σήμερα, τι θα βρείτε; Ξεκινάμε με το τι μπορούμε να δούμε. Αποδεικνύεται ότι δεν μπορούμε να δούμε πολλά! Πολύ μικρό μέρος του σύμπαντος είναι η ορατή ύλη, στην πραγματικότητα, περίπου πέντε τοις εκατό μόνο. Αυτή αποτελείται από αστέρια και αέρια (κυρίως υδρογόνου), όλα συνδέονται μεταξύ τους με τη βαρύτητα μέσα σε γαλαξίες. Οι γαλαξίες επίσης συνδέονται μεταξύ τους, οργανωμένοι σε ομάδες.

Κλίμακες μήκους στο Σύμπαν

Μια χρήσιμη μονάδα είναι η απόσταση παρσέκ, η οποία είναι η τυπική απόσταση μεταξύ των άστρων.

1pc = 3,26 έτη φωτός – περίπου 30 δισεκατομμύρια χιλιόμετρα.

τυπικό μέγεθος γαλαξία: 10 Kiloparsec, ή 30.000 έτη φωτός.

απόσταση μεταξύ των γαλαξιών: 500 Kpc, ή περίπου 1,5 εκατομμύρια έτη φωτός.

απόσταση από το πλησιέστερο γαλαξιακό σμήνος: 20 Mpc (εκατομμύρια παρσέκ)

μέγεθος του ορατού σύμπαντος: 10 Gpc (1 gigaparsec είναι ένα δισεκατομμύριο παρσέκ), περίπου 30 δισεκατομμύρια έτη φωτός.

Η πυκνότητα του είναι μόνο 1,4×10^-29 gr/cm3

Τα αστέρια είναι σφαιρικά σώματα που αποτελούνται κυρίως από υδρογόνο. Ένα αστέρι εκπέμπει φως, επειδή έχει ένα φυσικό πυρηνικό αντιδραστήρα μέσα του, που καίει με σταθερή “καύση” το υδρογόνο. Υπάρχουν περίπου εκατό δισεκατομμύρια αστέρια σε έναν γαλαξία, και εκατοντάδες δισεκατομμύρια γαλαξίες στο ορατό σύμπαν – που έχουν συνολικά 10.000.000.000.000.000.000.000 άστρα. Οι γαλαξίες περιστρέφονται με μια εκπληκτική ταχύτητα, μία πλήρη περιστροφή κάθε εκατό εκατομμύρια χρόνια.

Στην πραγματικότητα υπάρχουν πολύ περισσότερα αστέρια από τους κόκκους της άμμου στις ακτές μας!

Το μέσο μέγεθος ενός κόκκου άμμου είναι 1 mm. έτσι υπάρχουν ένα δισεκατομμύριο κόκκοι άμμου ανά τετραγωνικό μέτρο.

Σε ένα χιλιόμετρο θαλάσσιας ακτής υπάρχουν περίπου δέκα χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα – δηλαδή περίπου 10¹³ κόκκους άμμου.

Η χώρα μας έχει εκατοντάδες χιλιάδες χιλιόμετρα αιγιαλού – 10¹⁷ κόκκους της άμμου! Το νούμερο αυτό είναι επτά τάξεις μεγέθους (ένα εκατομμύριο φορές) μικρότερο από το ποσό των αστεριών στον ουρανό.

Τι άλλο περιέχει το Σύμπαν;

Αν η ορατή ύλη είναι περίπου το 5% του σύμπαντος μόνο, τι άλλο υπάρχει; Περίπου το ένα τέταρτο του είναι αόρατη ύλη, και γι ‘αυτό ονομάζεται «σκοτεινή ύλη», μέσα και γύρω από τους γαλαξίες και τα σμήνη. Υπάρχει περίπου έξι φορές περισσότερη σκοτεινή ύλη από την ορατή ύλη! Αλλά πώς ξέρουμε ότι είναι εκεί έξω; Η σκοτεινή ύλη ασκεί βαρυτική δύναμη πάνω στην ορατή ύλη. Μπορούμε να το δούμε αυτό με δύο τρόπους.

 

Πρώτον, μετράμε την ταχύτητα περιστροφής των άστρων και από αυτήν γίνεται εκτίμηση της κεντρομόλου δύναμης και από αυτή η ποσότητα της ύλης που ασκεί αυτή η δύναμη.

 

Δεύτερον, «παρατηρούμε» σμήνη γαλαξιών. Ένα παράδειγμα ενός διάσημου σμήνους γαλαξιών είναι το σμήνος του Περσέα. Πώς μπορούμε να σχεδιάσουμε την σκοτεινή ύλη σε ένα σμήνος γαλαξιών; Χαράζοντας τις κατάλληλες ταχύτητες των μεμονωμένων γαλαξιών και άστρων, κοιτάζοντας τον χάρτη της θερμοκρασίας, αναλύοντας τον βαρυτικό εστιασμό και από την ανακατασκευή των συγκρούσεων. Καταλήγουμε έτσι στο συμπέρασμα ότι σε σμήνη γαλαξιών, επίσης, υπάρχει περίπου πέντε φορές περισσότερη σκοτεινή ύλη από την ορατή ύλη.

 

Μέχρι στιγμής μετρήσαμε περίπου 5% ορατή ύλη και στη συνέχεια άλλο ένα 25% σκοτεινή ύλη – και το υπόλοιπο είναι πράγματι κάτι άγνωστο. Αυτό το υπόλοιπο συστατικό του σύμπαντος το λέμε "σκοτεινή ενέργεια", και κατανέμεται ομοιόμορφα σε ολόκληρο το σύμπαν. Πως το ξέρουμε; Αυτή είναι μια μακρά και συναρπαστική ιστορία, και δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.

 

Πώς συμπεριφέρεται το σύμπαν;

 

Μέχρι ώρα έχουμε περιγράψει τι περιέχει το σύμπαν. Η επόμενη ερώτηση είναι: Τι κάνει;

Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν ακούσει ότι διαστέλλεται. Οι άνθρωποι ρωτούν συχνά: Σε τι επεκτείνεται; Μια δημοφιλής εξήγηση είναι ότι το σύμπαν είναι ένα είδος μπαλονιού.

 

Σχεδιάζουμε αστέρια στην επιφάνεια του μπαλονιού, και καθώς το φυσάμε βλέπουμε τα άστρα σε μεγαλύτερη απόσταση μεταξύ τους. Αλλά το μπαλόνι επεκτείνεται στον περιβάλλοντα αέρα. Το σύμπαν, ωστόσο, δεν έχει περιβάλλοντα αέρα. Τα πάντα είναι εκεί μέσα. Έτσι, σε ό,τι αφορά την διαστολή, η σωστή απάντηση είναι ότι επεκτείνεται στο τίποτα. Δεν υπάρχει κανείς έξω από το σύμπαν να βλέπει ότι γίνεται ολοένα και πιο μεγάλο. Αντίθετα, η επέκταση μπορεί να θεωρηθεί ως μία επαναβαθμονόμηση (recalibration) της απόστασης. Αυτή ήταν η μεγάλη ανακάλυψη του Άλμπερτ Αϊνστάιν το 1907 που οδήγησε στην γενική θεωρία της σχετικότητας, η οποία ολοκληρώθηκε 10 χρόνια αργότερα.

 

Φανταστείτε ένα πλέγμα. Πείτε ότι οι γραμμές του πλέγματος απέχουν ένα εκατοστό.. Τώρα σχεδιάστε δύο αστέρια το καθένα σε μια γραμμή του πλέγματος και ανάμεσα τους μία γραμμή πλέγματος. Έτσι, τα αστέρια απέχουν δύο εκατοστά. Τώρα κάποιος με ένα μαγικό ραβδί αλλάζουν σιγά-σιγά τις γραμμές του πλέγματος ώστε τώρα να απέχουν ένα μέτρο μεταξύ τους. Τα αστέρια βρίσκονται ακόμη στις ίδιες γραμμές του πλέγματος. Αυτά δεν έχουν μετακινηθεί με σχέση με το δίκτυο, και δεν έχουν μετακινηθεί προς τα έξω στο εξωτερικό διάστημα. Αλλά είναι πλέον εκατό φορές πιο μακριά, μόνο και μόνο επειδή το μέτρο της απόστασης μεταξύ τους έχει αυξηθεί.

 

Πώς ξέρουμε ότι το σύμπαν διαστέλλεται;

 

Οι γαλαξίες εκπέμπουν φως σε διάφορα χρώματα. Όσο πιο κόκκινο είναι το φως, τόσο μεγαλύτερο είναι το μήκος κύματος του και τόσο χαμηλότερη συχνότητα έχει. Από την άλλη πλευρά το μπλε φως έχει μικρότερο μήκος κύματος και υψηλότερη συχνότητα. Θεωρούμε ότι οι γραμμές εκπομπής των αερίων από μακρινούς γαλαξίες μετατοπίζονται προς το ερυθρό άκρο της συχνότητας.

 

Ο Νόμος του Hubble, που ανακαλύφθηκε από τον Edwin Hubble το 1929, μας λέει ότι όσο πιο μακριά από μας έρχεται το φως ενός γαλαξία ή ενός σμήνους γαλαξιών τόσο μεγαλύτερη είναι μετατόπιση του μήκους κύματος προς το ερυθρό άκρο του φάσματος. Ο νόμος σχετίζεται με την “ψευδή ταχύτητα” που απομακρύνεται από μας ένας γαλαξίας: C*Z = H₀*D, όπου c είναι η ταχύτητα του φωτός και z η μετατόπιση προς το ερυθρό, έτσι το γινόμενο c*z δίνει την "ψευδή ταχύτητα". Η ταχύτητα είναι λοιπόν πλαστή, διότι δεν είναι οι γαλαξίες που κινούνται, όπως τα αστέρια στο παραπάνω πλέγμα δεν κινούνται αλλά επεκτείνεται το δίκτυο. Η σταθερά του Hubble H₀ είναι μια σταθερά αναλογικότητας σε μονάδες 1/sec (η συνηθισμένη μονάδα για την σταθερά Hubble είναι 1 (km/s)/Mpc, έτσι μας δίνει την ταχύτητα του γαλαξία σε km/s αν η απόσταση του είναι megaparsec ή 3.09×10¹⁹ km), και d είναι η απόσταση από μας έως το αντικείμενο. Ο τύπος αυτός σημαίνει ότι η μετατόπιση προς το ερυθρό z είναι ανάλογη με την απόσταση: από όσο πιο μακριά έρχεται το φως που εκπέμπει το αντικείμενο, τόσο πιο κόκκινο εμφανίζεται το τελευταίο. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να πούμε, ότι αν οι γαλαξίες φαίνονται πιο ερυθροί τότε στην πραγματικότητα βρίσκονται πιο μακριά

Η ανακάλυψη του διαστελλόμενου σύμπαντος

Ο Ρώσος Alexander Friedmann ήταν ο πρώτος που ανακάλυψε ότι οι κοσμολογικές λύσεις στις εξισώσεις του Αϊνστάιν εξαρτώνται από τον χρόνο και κατανόησε ότι σε κάποιες από αυτές, φαίνεται το σύμπαν να δημιουργήθηκε σε κάποια στιγμή του χρόνου κατά το παρελθόν. Στην πρώτη δημοσίευση του 1922 υπολόγισε στην πραγματικότητα την ηλικία του σύμπαντος και διαπίστωσε ότι είναι περίπου 10 δισεκατομμύρια χρόνια, ένα εκπληκτικά ακριβή αριθμό. Είναι σαφές ότι Friedmann κατανόησε τη σχέση μεταξύ της ηλικίας του σύμπαντος και του ρυθμού επέκτασης του. Αν κάποιος μεταφράσει την ηλικία των 10 δισεκατομμυρίων ετών σε ένα ρυθμό επέκτασης τότε παίρνει έναν αριθμό που είναι πολύ πιο κοντά στη σωστή τιμή που έδωσε ο Lemaître και αργότερα ο Hubble.

Το 1927 ο βέλγος ιερέας και κοσμολόγος Georges Lemaître, ενώ αναζητούσε έναν τρόπο να συνδυάσει το στατικό σύμπαν του Αϊνστάιν με το άδειο διαστελλόμενο σύμπαν του Ολλανδού αστρονόμου Willem deSitter, ανακάλυψε ανεξάρτητα τις λύσεις του Φρήντμαν, και για ένα συγκεκριμένο μοντέλο ήταν σε θέση να χρησιμοποιεί τις ερυθρές μετατοπίσεις και τις γνωστές αποστάσεις των νεφελωμάτων για να πάρει στη συνέχεια τη σχέση που θα γινόταν αργότερα γνωστός ως «νόμος του Hubble». Ο Λεμέτρ μαζί με τον George Gamow έδωσε έμφαση στην έννοια της «φυσικής αρχής» του σύμπαντος.

Μερικές φορές υποστηρίζεται ότι η ανακάλυψη του διαστελλόμενου σύμπαντος από τους Φρήντμαν και Λεμέτρ δεν έγινε τόσο γνωστή, για «κοινωνιολογικούς λόγους», γιατί δεν ήταν τόσο γνωστοί όσο πιο διάσημοι επιστήμονες, σαν τον Arthur Eddington, τον Αϊνστάιν ή τον deSitter, ή επειδή τα πρωτότυπα έργα τους είναι γραμμένα σε λιγότερο γνωστές γλώσσες. Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες σχετικά με αυτό το θέμα, αυτό το επιχείρημα είναι ανεπαρκές, επειδή το επιστημονικό έργο και των δύο ήταν γνωστό στους κορυφαίους κοσμολόγους. Η απλούστερη και καλύτερη εξήγηση είναι ότι οι συνεισφορές των Φρήντμαν και Λεμέτρ στην κοσμολογία δεν ήταν οι κύριες συνεισφορές στο να προωθηθεί η ανάπτυξη της ιδέας της διαστολής του σύμπαντος.

Ξεκινήσαμε να παρατηρούμε το σημερινό σύμπαν ως βάση για να ψάξουμε για την αρχή του. Τι γνωρίζουμε; Είδαμε τι το σύμπαν περιέχει: 5% της ορατής ύλης, άλλο 1/4 σκοτεινή ύλη και το υπόλοιπο είναι κάτι που δεν γνωρίζουμε, αλλά που ονομάζουμε σκοτεινή ενέργεια. Γνωρίζουμε επίσης ότι επεκτείνεται. Και γνωρίζουμε αρκετά για την ορατή ύλη. Με βάση όσα γνωρίζουμε για το σύμπαν, οι επιστήμονες έχουν περισσότερες από μία προτάσεις για το πώς ξεκίνησε.

Το καυτό Big Bang

Το μοντέλο του καυτού Big Bang για το σύμπαν προτείνει ότι σε παλαιότερες εποχές το σύμπαν ήταν καυτό και πυκνό. Καθώς κοιτάμε πίσω στο χρόνο βλέπουμε δύο σημαντικές αλλαγές:

Πρώτον, η διαστολή αραιώνει τα πράγματα. Καθώς το σύμπαν διαστέλλεται, επειδή δεν δημιουργείται νέα ύλη, η πυκνότητα της ύλης γίνεται μικρότερη. Έτσι, η πυκνότητα της ύλης στον πρώτο καιρό ήταν μεγαλύτερη.

Δεύτερον: Καθώς επεκτείνεται το σύμπαν ψύχεται. Η θερμοκρασία είναι ένα μέτρο της μέσης ταχύτητας των σωματιδίων. Τώρα φανταστείτε δύο σωματίδια (θα μπορούσαν να είναι δύο μόρια αερίου ή ακόμα και ολόκληροι γαλαξίες) που δεν είναι πλέον σε κατάσταση ηρεμίας, αλλά κινούνται με μια ορισμένη ταχύτητα. Επειδή το δίκτυο (που αναφέραμε πιο πάνω για να εξηγήσουμε την διαστολή) διαστέλλεται, καλύπτουν λιγότερα σημεία του δικτύου την ίδια στιγμή απ’ ό,τι αν δεν υπήρχε διαστολή. Αυτό σημαίνει ότι η ταχύτητά τους μειώνεται και κατά συνέπεια και η θερμοκρασία τους. Έτσι, το σύμπαν ήταν κάποτε θερμότερο.

Ποιά απόδειξη υπάρχει για το μοντέλο του καυτού Big Bang; Υπάρχουν τρία σημαντικά αποδεικτικά στοιχεία. Το πρώτο, που μόλις συζητήσαμε, είναι η διαστολή του σύμπαντος. Μια άλλη σημαντική ένδειξη είναι η ύπαρξη μιας ομοιόμορφης εξασθενημένης ακτινοβολίας όπου έχουμε δει. Είναι η Κοσμική Ακτινοβολία Υποβάθρου και έχει δώσει δύο βραβεία Νόμπελ: Το 1978 στους αστρονόμους Arno Penzias και Robert Wilson, οι οποίοι την ανακάλυψαν, και το 2006 στους John Mather και George Smoot, οι οποίοι ανέλυσαν τις παρατηρήσεις της ακτινοβολίας και διαπίστωσαν ότι επιβεβαιώνει πολλές πτυχές της θεωρίας του Big Bang. Η τρίτη απόδειξη αφορά τη δημιουργία των στοιχείων: την πυρηνοσύνθεση.

Κοσμική ακτινοβολία υποβάθρου

Όπου και να κοιτάξουν οι αστρονόμοι ανιχνεύουν ένα ενιαίο υπόβαθρο της ακτινοβολίας. Αυτή η ακτινοβολία υποβάθρου είναι ένα κατάλοιπο της εποχής εκείνης που το σύμπαν ήταν πολύ θερμότερο. Οι Mather και Smoot που ανέλυσαν τα δεδομένα από τον δορυφόρο COBE έδειξαν ότι η ακτινοβολία έχει ένα φάσμα σαν του μέλανος σώματος, κι έτσι το φάσμα εξαρτάται μόνο από τη θερμοκρασία, και η οποία σήμερα είναι μόλις 2,7 βαθμούς πάνω από το απόλυτο μηδέν. Αυτό ταιριάζει με την εικόνα του πρώιμου σύμπαντος ως ένα λαμπερό σώμα που έχει ψυχθεί. Επιπλέον, βρήκαν μικρές σχετικά αποκλίσεις της θερμοκρασίας από τόπο σε τόπο, περίπου 1/100. 000 από τη μέση θερμοκρασία. Αυτές οι αποκλίσεις δίνουν ενδείξεις για το πώς άρχισαν να σχηματίζονται οι γαλαξίες και τα σμήνη των γαλαξιών από ένα σχεδόν ομοιόμορφο σύμπαν.



Το μοντέλο του Big Bang υποστηρίζει ότι το σύμπαν ήταν θερμότερο και στο παρελθόν, έτσι η ίδια η ακτινοβολία έπρεπε να είναι θερμότερη κατά το παρελθόν. Πρόσφατα, έχει γίνει δυνατό να επιβεβαιωθεί ότι όντως η ακτινοβολία ήταν θερμότερη κατά το παρελθόν! Σε παλαιότερες εποχές, η ακτινοβολία ήταν αρκετά θερμή ώστε να διεγείρει τα άτομα του άνθρακα, με τρόπους που η ψυχρότερη ακτινοβολία δεν μπορεί. Τα διεγερμένα άτομα φωτίζονται από το φως μιας ισχυρής απομακρυσμένης πηγής, το οποίο απορροφούν σε μια χαρακτηριστική συχνότητα, δίνοντας έτσι την ευκαιρία να υπάρχουν συγκεκριμένες γραμμές απορρόφησης στο παρατηρούμενο φως. Μόλις φτιάχτηκαν αρκετά ισχυρά τηλεσκόπια, εντοπίστηκαν οι γραμμές αυτές, παρέχοντας μια περιζήτητη απόδειξη.

Δημιουργία των στοιχείων (πυρηνοσύνθεση)

Όταν η θερμοκρασία του σύμπαντος ήταν 10 δισεκατομμύρια βαθμούς περιείχε μια καυτή σούπα από νετρόνια, πρωτόνια, ηλεκτρόνια, ποζιτρόνια, φωτόνια και νετρίνα. Μετά από τρία περίπου λεπτά ψύχθηκε τόσο που άρχισε να σχηματίζεται το υδρογόνο, μετά το «βαρύ ύδωρ» (δευτέριο), το ήλιο καθώς και μια πολύ μικρή ποσότητα λιθίου.

Αυτή η διαδικασία ονομάζεται “πυρηνοσύνθεση στο Big Bang". Αυτή συζητήθηκε για πρώτη φορά σε μια δημοσίευση από τους Ralph Alpher, Hans Bethe και George Gamow το 1948, ενώ αργότερα βελτιώθηκε και τελειοποιήθηκε. Με τις απλές εκτιμήσεις τους υπολόγισαν τη σχετική αναλογία του ηλίου προς το υδρογόνο. Επειδή το υδρογόνο έχει ένα πρωτόνιο και το ήλιο έχει δύο πρωτόνια και δύο νετρόνια, ο λόγος της πυκνότητας καθορίζεται από την αναλογία του αριθμού των νετρονίων σε πρωτόνια τη στιγμή που το ήλιο μπορούσε να δημιουργηθεί. Βάζοντας τις γνωστές ιδιότητες των πρωτονίων και των νετρονίων παίρνουμε την πρόβλεψη της θεωρίας του Big Bang: 25% ήλιο. Η πρόβλεψη αυτή επαληθεύεται με μεγάλο βαθμό ακρίβειας!

Όλα τα βαρύτερα στοιχεία, τα οποία περιλαμβάνουν μεγαλύτερο αριθμό πρωτονίων και νετρονίων από το ήλιο, δεν θα μπορούσαν να έχουν δημιουργηθεί από την κοσμική σούπα γιατί η πυκνότητα και η θερμοκρασία της μέχρι τότε ήταν πολύ μικρή για να διευκολυνθεί η δημιουργία τους. Έτσι πρέπει να έχουν δημιουργηθεί από πυρηνική σύντηξη από τα ελαφρύτερα στοιχεία στους πυρήνες των άστρων, όπως γίνεται στον ήλιο μας, όπου οι θερμοκρασίες και οι πυκνότητες είναι αρκετά υψηλές. Όλη η ορατή ύλη στο σύμπαν είναι φτιαγμένη από τις ουσίες που φτιάχτηκαν στα άστρα. Ακόμα και εμείς οι ίδιοι είμαστε φτιαγμένοι από αστρόσκονη!

Ανασυγκρότηση του πρώιμου σύμπαντος σε επιταχυντές

Ένας άλλος τρόπος για να πάρουμε μια ιδέα του πρώιμου σύμπαντος είναι να προσπαθήσουμε να καθορίσουμε τους νόμους της φυσικής που ήταν υπεύθυνοι για την εξέλιξη του σύμπαντος σε πρώιμες εποχές, δηλαδή να αναδημιουργήσουμε τις συνθήκες που πιστεύουμε ότι υπήρχαν τότε στους επιταχυντές, και να δούμε τι συμβαίνει.

Οι επιταχυντές είναι τεράστιες μηχανές που μπορούν να συντρίψουν μερικά εκατοντάδες σωματίδια μαζί με τεράστιες ταχύτητες, που θα μας επιτρέψουν να πραγματοποιήσουμε το όνειρό μας, τουλάχιστον εν μέρει.

Πληθωρισμός

Το καυτό μοντέλο του Big Bang υποστηρίζει ότι το σύμπαν ήταν κάποτε καυτό, πυκνό και ομαλό. Από αυτή την υπόθεση με τη χρήση των γνωστών νόμων της φυσικής μπορούμε να ανακατασκευάσει την ανάπτυξη του σύμπαντος που βλέπουμε σήμερα.

Αλλά υπάρχουν μερικά ενδιαφέροντα ερωτήματα. Πρώτον, γιατί ήταν το αρχέγονο Σύμπαν τόσο ομαλό; Στην πραγματικότητα, φαίνεται να είναι πολύ ομαλό, στο βαθμό που ακόμα και σημεία στο χώρο τα οποία είναι πολύ μακριά το ένα από το άλλο και δεν υπάρχει περίπτωση να είχαν έρθει ποτέ σε επαφή μεταξύ τους, ώστε να έχουν αλληλεπιδράσει και να αλληλο-επηρεαστεί έχουν την ίδια θερμοκρασία. Δεύτερον, γιατί είναι τόσο παλιό; Και τρίτον, γιατί είναι καυτό;

Το αποδεκτό πρότυπο για να εξηγήσουμε την αρχική κατάσταση του σύμπαντος στο μοντέλο του καυτού Big Bang είναι ο κοσμικός πληθωρισμός. Η ιδέα αυτή είναι ότι το πολύ πρώιμο σύμπαν έχει υποβληθεί σε μια μάλλον μακρά περίοδο επιταχυνόμενης διαστολής κάνοντας την τελική ακτίνα του σύμπαντος μεγαλύτερη κατά έναν παράγοντα σχετικά με την ακτίνα του ηλεκτρόνιου ~ 1025 από την αρχική ακτίνα.

Η ιδέα του πληθωρισμού εκφράστηκε πιο καθαρά από τον Alan Guth το 1982. Από τις εξισώσεις του Αϊνστάιν γνωρίζουμε ότι για να εισέλθει σε αυτήν την φάση της επιταχυνόμενης διαστολής, το σύμπαν πρέπει να είναι γεμάτο με κάποια σταθερή και υψηλή ενεργειακή πυκνότητα κατά τη διάρκεια αυτής της εποχής.

Γνωρίζουμε ότι το σύμπαν σήμερα υποβάλλεται σε μια φάση επιταχυνόμενης διαστολής (θυμηθείτε την σκοτεινή ενέργεια) έτσι ώστε αυτές οι δύο εποχές να είναι από ενεργειακή άποψη δυνατές.

Η επιταχυνόμενη διαστολή είχε πολλές επιπτώσεις. Πρώτον, είχε επίπτωση πάνω στην εξομάλυνση. Φανταστείτε μια μικρή διαταραχή ενός επίπεδου σύμπαντος. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να είναι μια ‘κηλίδα’ από ελαφρά πυκνότερη ακτινοβολία. Τώρα, όταν το σύμπαν διαστέλλεται με έναν τρόπο που ο όγκος του αυξάνεται εκθετικά, ώστε η πυκνότητα της ύλης να μειώνεται εκθετικά, στη συνέχεια και οι διαφορές στην πυκνότητα της ύλης επίσης μειώνονται εκθετικά. Έτσι, η ίδια η διαστολή λειτουργεί σαν ένα ηλεκτρικό σίδερο, που ισιώνει (εξομαλύνει) ένα τσαλακωμένο κομμάτι ύφασμα μέχρι να γίνει επίπεδο παντού.

Το δεύτερο αποτέλεσμα της επιταχυνόμενης διαστολής είναι να επιτρέψει σε σημεία, που σήμερα είναι πολύ μακριά στον χώρο, να είχαν αιτιώδεις αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους κατά το παρελθόν (να αλληλοεπιδρούσαν δηλαδή). Για παράδειγμα, πάρτε δύο σημεία στο πλέγμα (που αναφέραμε πριν) και την ‘κηλίδα’ της ελαφρώς πυκνότερης ακτινοβολίας που διαστέλλεται ανάμεσα σε όλη την έκταση μεταξύ των δύο σημείων. Καθώς το σύμπαν διαστέλλεται και αυτά τα σημεία αυξάνουν την απόσταση τους από την κηλίδα, όπως και την μεταξύ τους απόσταση, όμως στο μεταξύ το φως διέρχεται από μια πολύ μεγαλύτερη περιοχή του χώρου από ό,τι πριν. Αν η διαστολή του χώρου επιταχύνθηκε (με ταχύτητα πάνω από αυτήν του φωτός), τα δύο άκρα της κηλίδας θα φαίνεται ότι είναι πολύ μακριά το ένα από το άλλο (πιο μακριά και από την απόσταση που μπορεί να διαδοθεί το φως), ώστε να μπορέσει το φως να διαδοθεί από το ένα άκρο της κηλίδας στο άλλο.

Η επιτάχυνση αυξάνει την ηλικία: ένα σφαιρικό σύμπαν μικρού μεγέθους συνήθως θα έτεινε να καταρρεύσει (προς μια μαύρη τρύπα) σε ένα μικρό χρονικό διάστημα. Αν υπέστη αμέσως μετά το Big Bang μια μακρά περίοδο πληθωρισμού, το μέγεθός του θα είχε αυξηθεί εκθετικά, όπως και ο χρόνος που θα χρειαζόταν για να καταρρεύσει.

Η επιτάχυνση θερμαίνει: Μετά το τέλος της εποχής του πληθωρισμού, η ενέργεια της διαστολής μετατρέπεται σε καυτή ύλη. Έτσι, όλη η ύλη στο σύμπαν δημιουργήθηκε τότε, καθώς και η δομή του.

Η επιτάχυνση κρύβει το παρελθόν: Η ταχύτατη διαστολή δημιουργεί ένα αιτιώδη φράγμα – ένα ορίζοντα ανάμεσα στο μέλλον (σήμερα) και στις παλιές εποχές προτού ξεκινήσει ο πληθωρισμός. Ένας παρατηρητής στο μέλλον βλέπει μόνο μια πολύ ομοιόμορφη πύρινη μπάλα, με την θερμοκρασία της να μειώνεται με το χρόνο.

Οι μικρές διακυμάνσεις της θερμοκρασίας σε αυτή την πύρινη μπάλα προέρχονται από τις κβαντικές διακυμάνσεις κατά τη διάρκεια του πληθωρισμού. Αυτές οι μικροσκοπικές διαταραχές αποτελούν τους σπόρους οι οποίες αργότερα ενισχύθηκαν από τη βαρύτητα και γέννησαν τους γαλαξίες και τα σμήνη των γαλαξιών που παρατηρούμε στο σύμπαν.

Μπορούμε να αποδείξουμε ότι έγινε ο πληθωρισμός; Είναι δύσκολο και ίσως αδύνατο. Ο πληθωρισμός είναι ένα παράδειγμα. Για να είμαστε σε θέση να αποδείξουμε ή να αποκλείσουμε τον πληθωρισμό, χρειαζόμαστε συγκεκριμένες προβλέψεις που μπορεί να ελεγχθούν από πείραμα και θα πρέπει να βεβαιωθούμε ότι αυτές οι προβλέψεις δεν μπορεί να είναι αποτέλεσμα μιας διαφορετικής θεωρία.

Οι γενικές προβλέψεις του πληθωρισμού έχουν ήδη επαληθευθεί από το πείραμα, δηλαδή ότι υπάρχει ένα χωρικά επίπεδο σύμπαν και ένα συγκεκριμένο φάσμα της αρχέγονης κοσμικής ακτινοβολίας. Μήπως όμως θα πούμε ότι ο πληθωρισμός είναι λάθος, εάν διαπιστωθεί στις μελλοντικές παρατηρήσεις ότι η χωρική καμπυλότητα του Σύμπαντος είναι μικρή αλλά όχι μηδενική; Ή αν το φάσμα διαπιστώσει ότι το σύμπαν δεν είναι ακριβώς επίπεδο;

Η απάντηση είναι όχι, γιατί υπάρχουν μοντέλα του πληθωρισμού που κάνουν τέτοιες προβλέψεις.

Ειδικές προβλέψεις που προέρχονται από συγκεκριμένα μοντέλα του πληθωρισμού

Αυτές είναι περίπλοκες και μερικές φορές έχουν επικαλυπτόμενες προβλέψεις, έτσι ώστε ακόμη και αν αποκλειστεί ο πληθωρισμός ως περιγραφή της φύσης οι άλλες θα εξακολουθήσουν να επιβιώνουν.

Μια άλλη επιπλοκή στο ζήτημα αυτό είναι ότι ο πληθωρισμός δεν έχει μια πραγματική ανταγωνιστική θεωρία, που να μπορεί να κάνει προβλέψεις για όλες τις πτυχές της κοσμολογίας που ο πληθωρισμός μπορεί. Όλοι οι ανταγωνιστές αυτού του τύπου που υπήρχαν κάποτε απέτυχαν όταν οι μετρήσεις έγιναν με μεγαλύτερη ακρίβεια. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν αρκετές εναλλακτικές λύσεις για κάθε ειδική πτυχή που προβλέπει ο πληθωρισμός.

Η αρχική ανωμαλία του Big Bang

Οι λύσεις των εξισώσεων της γενικής σχετικότητας του Αϊνστάιν έχουν την ιδιότητα ότι κάθε μοντέλο του σύμπαντος δείχνει πως φαίνεται πίσω στον χρόνο, έτσι το σύμπαν φτάνει σε ένα σημείο όπου οι εξισώσεις δεν ισχύουν πλέον. Αυτή την εποχή την λέμε «αρχική ανωμαλία". Μερικές φορές αναφέρεται κι ως η ανωμαλία του "Big Bang" ή απλά το «Big Bang». Ο όρος "big bang" έχει ως στόχο να δημιουργήσει μια εικόνα μιας Μεγάλης ‘Έκρηξης που ξεκίνησε σε ένα σημείο. Ωστόσο, η εικόνα αυτή είναι παραπλανητική.

Η σωστή αντίληψη της ανωμαλίας (ή μοναδικότητας) του Big Bang θα πρέπει να είναι μια έκρηξη που συνέβη ταυτόχρονα σε κάθε χωρικό σημείο στο σύμπαν.

Όταν εξερράγη, το ίδιο το σύμπαν θα μπορούσε να ήταν πολύ μεγάλο ή ακόμα και άπειρο. Αυτό δεν είναι κατ ‘ανάγκην συρρικνωμένο σε ένα μόνο σημείο. Αντίθετα με ό,τι συνήθως συμβαίνει ο ρυθμός της διαστολή ή της συστολής μπορεί να γίνει τόσο μεγάλος, ώστε οι εξισώσεις του Αϊνστάιν χάνουν την εγκυρότητα τους. Μια άλλη πιθανότητα είναι ότι ο Κόσμος γίνεται τόσο ανισοτροπικός που οι εξισώσεις του Αϊνστάιν δεν μπορούν πλέον να τον περιγράψουν. Με τεχνικούς όρους, οι εξισώσεις που διέπουν την εξέλιξη του δεν ισχύουν, επειδή η καμπυλότητα του σύμπαντος γίνεται άπειρη.

Αν την εποχή της αρχικής ανωμαλίας ακολούθησε η εποχή του κοσμικού πληθωρισμού τότε αυτή η εποχή είναι κρυμμένη από εμάς, όπως οι μελλοντικοί παρατηρητές θα έχουν έναν ορίζοντα που δημιουργήθηκε λόγω της επιταχυνόμενης διαστολής.

Έτσι, αυτή τη φάση θα είναι πολύ δύσκολο να την εξετάσουν ή ακόμα και να αποδείξουν οι επιστήμονες ότι πράγματι υπήρχε. Αυτό βεβαίως δεν έχει σταματήσει τους θεωρητικούς φυσικούς να εικάζουν σχετικά με τις ιδιότητες του. Η έλλειψη των δεδομένων μπορεί ακόμη και να τους έχει ενθαρρύνει να κάνουν ακόμα περισσότερες εικασίες.

Για αυτό το ζήτημα υπάρχουν κάποιες διαφορετικές ιδέες. Η πρώτη οφείλεται στον Stephen Hawking.

Κβαντικό σύμπαν:

Στην κβαντική θεωρία, η πιθανότητα ένα σωματίδιο να καταλήγει σε ένα ορισμένο σημείο υπολογίζεται αθροίζοντας όλες τις πιθανές διαδρομές του. Το σωματίδιο πηγαίνει μέσα από όλες τα πιθανά μονοπάτια ταυτόχρονα. Ο Stephen Hawking υποστήριξε στη δεκαετία του 1980 ότι αυτό ισχύει και για το σύμπαν ως ένα σύνολο: αυτό επίσης πρέπει να έχει εξελιχθεί μέσα από πολλές ταυτόχρονες ιστορίες. Ο Κόσμος που βλέπουμε σήμερα είναι ένα άθροισμα μέσω όλων αυτών των ιστοριών. Έτσι, συμβαίνουν όλες οι ιστορίες, αλλά μερικές από αυτές εξουδετερώνονται και άλλες προστίθενται μαζί, οπότε το σύμπαν που βλέπουμε είναι η υπέρθεση όλων των ιστοριών που δεν έχουν εξουδετερωθεί.

Προ Big Bang

Η τυπική θεωρία του Big Bang λέει ότι στην αρχή οι αποστάσεις ήταν μηδενικές και πριν από αυτό δεν υπήρχε τίποτα. Επίσης, ο ίδιος ο χρόνος δεν έχει καμία σημασία ως έννοια πριν γίνει το Big Bang. Πιο εξελιγμένα μοντέλα τα οποία λαμβάνουν υπόψη τα κβαντικά φαινόμενα και τη χρήση στοιχείων από τη θεωρία χορδών υποστηρίζουν ότι τα γεγονότα πρέπει να έχουν αρχίσει σε μια ορισμένη απόσταση μεταξύ τους.

Τα μοντέλα αυτά οδηγούν στο ενδεχόμενο ενός σύμπαντος πριν από το big bang. Σε τέτοια μοντέλα επίσης υπήρξε μια Μεγάλη Έκρηξη, αλλά δεν ήταν αυτή η αρχή των πάντων, αλλά μόνο η μετάβαση, που μοιάζει με μια ισχυρή έκρηξη.

Στο μακρινό παρελθόν, σύμφωνα με ένα μοντέλο που προτάθηκε από τον Gabriele Veneziano σε 1991, το σύμπαν ήταν σχεδόν άδειο, και δυνάμεις όπως η βαρύτητα ήταν πολύ ασθενείς. Αυτές ενισχύθηκαν σταδιακά και η ύλη άρχισε τότε να συγκεντρώνεται μαζί. Σε μερικά σημεία η συσσώρευση έγινε τόσο πυκνή που σχηματίστηκε μια μαύρη τρύπα. Στο εσωτερικό της η πυκνότητα της ύλης αυξήθηκε στο μέγιστο δυνατόν, και στη συνέχεια προκλήθηκαν κβαντικά φαινόμενα που με ένα ριμπάουντ οδήγησαν σε ένα big bang. Έξω από τη μαύρη τρύπα, όπου η ύλη ήταν τελείως αποκομμένη από την ύλη στο εσωτερικό της, άρχισαν να σχηματίζονται άλλες μαύρες τρύπες – που η καθεμία από αυτές οδήγησε σε ένα ξεχωριστό σύμπαν.

Αν η φάση του big bang δεν ακολουθήθηκε από τον κοσμικό πληθωρισμό τότε μπορεί να παρατηρηθεί ακόμα και σήμερα μια ξεχωριστή υπογραφή της έκρηξης: ένα υπόβαθρο της βαρυτικής ακτινοβολίας παρόμοιο με το υπόβαθρο της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας μικροκυμάτων.

Εκπυρωτικό σύμπαν

Ένα άλλο μοντέλο του σύμπαντος ονομάζεται εκπυρωτικό μοντέλο. Εκπύρωση σημαίνει μια ξαφνική έκρηξη φλόγας. Αυτό το μοντέλο προτείνει ότι το σύμπαν στην αρχή του δεν ήταν καυτό και πυκνό, αλλά ψυχρό και σχεδόν άδειο. Τότε έγινε μια σύγκρουση, μια "ξαφνική έκρηξη φλόγας”, ως αποτέλεσμα της οποίας έγινε καυτό και ξεκίνησε να επεκτείνεται. Αυτή η σύγκρουση ήταν μια σύγκρουση δύο διαφορετικών τριών διαστάσεων κόσμων που κινούνται σε ένα χώρο με μία επιπλέον διάσταση (4-d). Η κινητική ενέργεια κατά την σύγκρουση μετατράπηκε σε ηλεκτρόνια, φωτόνια και άλλα στοιχειώδη σωματίδια, τα οποία περιορίστηκαν σε τρεις διαστάσεις. H θερμοκρασία μετά τη σύγκρουση ήταν πεπερασμένη, οπότε δεν υπήρχε ανωμαλία (singularity) στην πραγματικότητα. Αυτό το μοντέλο βασίζεται στις ιδέες που σήμερα είναι τεκμηριωμένες από τη θεωρία χορδών, αλλά έχει πολλά εννοιολογικά και τεχνικά προβλήματα.

Άλλες εξηγήσεις

Τα παραπάνω είναι ορισμένες επιστημονικές εξηγήσεις για τη δημιουργία του κόσμου. Αλλά υπάρχουν εξηγήσεις κι έξω από την επιστήμη. Μία ενδιαφέρουσα πιθανότητα είναι ότι απλά δεν υπάρχει καμία εξήγηση. Δεν μπορούμε να εξηγήσουμε την δημιουργία γιατί δεν υπάρχει σαφής λόγος για να φτιαχτεί. Αυτός απλά υπάρχει. Δεν είναι και τόσο παράξενο όσο ακούγεται. Είναι απολύτως λογικό να νομίζουμε ότι δεν υπάρχει πάντα μια αιτία για ένα γεγονός! Οι λογικοί άνθρωποι μπορεί να μην σκέφτονται έτσι – αλλά εξακολουθεί κι αυτή να είναι μια πιθανότητα. Ίσως κάτι συμβαίνει μόνο και μόνο επειδή υπάρχει.

Μια άλλη δυνατότητα, που ονομάζεται Ανθρωπική Αρχή, είναι ότι το σύμπαν είναι αυτό που είναι γιατί αυτό είναι το πιο κατάλληλο για να υπάρχει ανθρώπινη ζωή. Όπως επισημάνθηκε από τον Robert Dicke το 1961, η ηλικία του σύμπαντος δεν μπορεί να είναι τυχαία. Αν ήταν μεγαλύτερη ή μικρότερη δεν θα ήμασταν εδώ για να το δούμε. Ο όρος «Ανθρωπική Αρχή» επινοήθηκε το 1973 από τον Brandon Carter, και διατυπώθηκε σε δύο εκδόσεις: Η ασθενής ανθρωπική αρχή λέει ότι τα φυσικά και κοσμολογικά γεγονότα δεν είναι όλα εξίσου πιθανά, αλλά ότι παίρνουν ειδικές τιμές που τις παρατηρούμε, μόνο και μόνο επειδή αυτές οι τιμές οδηγούν σε έναν κόσμο όπου είναι δυνατή η ζωή. Η ισχυρή ανθρωπική αρχή υποστηρίζει ότι ο Κόσμος πρέπει να είναι τέτοιος ώστε να οδηγεί στην ύπαρξη παρατηρητών σε αυτόν.

Μπορεί να μας φαίνεται σαν θρησκευτική ιδέα, αλλά η παραπάνω άποψη είναι επιστημονική: βασίζεται στις τιμές των παρατηρούμενων φυσικών ποσοτήτων, σε συνδυασμό με μια ορισμένη άποψη στην κβαντομηχανική η οποία υποστηρίζει ότι η κατάρρευση της κυματοσυνάρτησης σε μια διαπιστωμένη τιμή, οφείλεται στην αλληλεπίδραση με έναν παρατηρητή.

Οι επικριτές επισημαίνουν ότι, επειδή δεν είναι μια διαψεύσιμη ιδέα (σύμφωνα με τον Popper), δεν ανήκει στην πραγματική επιστήμη. Μια άλλη κριτική είναι ότι η ανθρωπική "αρχή" δεν είναι στην πραγματικότητα μια επιστημονική αρχή.

Μια επιστημονική αρχή θα μπορούσε να οριστεί ως ένας γενικός νόμος από τον οποίο μπορεί να προκύψουν οι ειδικοί νόμοι της φύσης, με τη μορφή μαθηματικών εξισώσεων σε καθορισμένες περιστάσεις. Ένα διάσημο παράδειγμα στη φυσική είναι η αρχή της αβεβαιότητας του Heisenberg. Στο σημείο αυτό, αν δούμε τη χρήση της λέξης "αρχή" στο πλαίσιο αυτό είναι παραπλανητική, όπως θα εξηγήσουμε παρακάτω. Ίσως ένας πιο κατάλληλος όρος θα ήταν "ανθρωπικές συνθήκες".

Το Σύμπαν υποστηρίζει τη ζωή;

Η ιδέα πάνω στην οποία βασίζεται η ανθρωπική αρχή είναι ότι είναι δυνατόν να περιορίσουμε κάποιες θεωρίες και μοντέλα του σύμπαντος, με την απαίτηση αυτά να προβλέπουν συνθήκες για την ύπαρξη της «ζωής». Δηλαδή, η Ανθρωπική Αρχή λέει ότι το σύμπαν φτιάχτηκε έτσι ώστε να μπορεί να υπάρχει η ζωή. Αυτή η άποψη έχει μερικές βασικές δυσκολίες. Πρώτον, απαιτεί έναν λειτουργικό ορισμό της "ζωής". Κι αυτό επιστημονικά είναι μια πολύ περίπλοκη υπόθεση. Έτσι, μέχρι στιγμής δεν είναι σαφές ποιά από τα συστατικά και τις παραμέτρους της είναι ουσιαστικής σημασίας για τη "ζωή". Στις περισσότερες αναλύσεις στη φυσική η "ζωή" αντικαθίσταται με ένα πολύ απλούστερο όρο, που συμφωνείται να είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να σχηματιστεί η ζωή που γνωρίζουμε, και χωρίς κανένα λόγο για την πιθανή ύπαρξη και άλλων μορφών ζωής.

Η ιδέα των περιοριστικών θεωριών για τα σύμπαντα με την a posteriori απαίτηση το σύμπαν που υποστηρίζουν να οδηγεί στην στήριξη της ζωής, είναι χρήσιμη μόνο σε περιπτώσεις στις οποίες η «ζωή» είναι εξαιρετικά απίθανο να συμβεί, που σημαίνει ότι στο μεγαλύτερο μέρος του διαστήματος δεν μπορεί να σχηματιστεί "ζωή". Η ιδέα ότι η ζωή είναι απίθανη απαιτεί, εκτός από έναν ορισμό της ζωής, κάποια ιδέα για την πιθανότητα να προκύψει κάθε μορφή ζωής, κάτι που βέβαια είναι ένα εξαιρετικά περίπλοκο θέμα.

Ακόμη και στις περιπτώσεις για τις οποίες η «ζωή» αποτελεί μια πιθανότητα, αυτή είναι δυνατή στατιστικά, έτσι ώστε η διαδικασία του σχηματισμού της ζωής να είναι στατιστική υπόθεση. Αυτό σημαίνει ότι για τις ίδιες τιμές των παραμέτρων η ζωή θα σχηματιστεί σε ορισμένες περιπτώσεις, ενώ σε άλλες περιπτώσεις δεν θα σχηματιστεί.

Ακολούθως, φυσικά, υπάρχουν εξηγήσεις που δίδονται από στοχαστές άλλων τομέων της ανθρώπινης σκέψης: από τη θρησκεία, τη φιλοσοφία, το μυστικισμό. Η επιστήμη δεν έχει ρόλο να προτείνει μια οριστική απάντηση, αλλά να διερευνήσει το θέμα με επιστημονικές μεθόδους και εργαλεία. Οι εικασίες και οι ιδέες για τη δημιουργία του Κόσμου μπορεί να ελεγχθούν από πειράματα: με αστρονομικές παρατηρήσεις και αναδημιουργία, για παράδειγμα, σε πειράματα επιταχυντών. Η επιστήμη προσφέρει μια αληθινή δυνατότητα να προσεγγίσουμε μια απάντηση, αλλά δεν έχουμε ακόμη ιδέα αν η απόλυτη απάντηση μπορεί ποτέ να βρεθεί.

Η αστυφιλία επηρεάζει την εξέλιξη των φυτών και των ζώων σε όλο τον κόσμο

Καθώς ολοένα περισσότεροι άνθρωποι προσελκύονται από τις πόλεις σε όλο τον πλανήτη, οι επιστήμονες ανακοίνωσαν ότι παρατηρούν πλέον ένα «σαφές σήμα» πως η αστυφιλία και η συνακόλουθη αστικοποίηση επηρεάζει την εξέλιξη των άλλων έμβιων οργανισμών, των φυτών και των ζώων. Η τάση αυτή -που παρατηρείται για πρώτη φορά σε παγκόσμια κλίμακα- έχει περαιτέρω επιπτώσεις και για τους ίδιους τους ανθρώπους.

Οι ερευνητές από διάφορες χώρες, με επικεφαλής την καθηγήτρια Μαρίνα Αλμπέρτι του Πανεπιστημίου Ουάσιγκτον στο Σιάτλ, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ (Proceedings of the National Academy of Sciences-PNAS), σύμφωνα με το BBC, ανέλυσαν πάνω από 1.600 περιπτώσεις στη Γη.

Η βασική τους διαπίστωση είναι ότι «παγκοσμίως η αστικοποίηση επηρεάζει ξεκάθαρα όλα τα πράγματα». Οι αλλαγές αυτές στα οικοσυστήματα επηρεάζουν στη συνέχεια όλο και περισσότερο τις διάφορες σημαντικές υπηρεσίες που τα οικοσυστήματα παρέχουν στους ανθρώπους.

Καθώς περισσότερος από τον μισό παγκόσμιο πληθυσμό ζει πλέον σε αστικές περιοχές (ποσοστό που θα μεγαλώσει κι άλλο στο μέλλον), τα ζώα και τα φυτά επηρεάζονται εξελικτικά από αυτή την επέκταση των πόλεων, πολύ περισσότερο και με διαφορετικό τρόπο από ό,τι αν εξελίσσονταν στη φύση απερίσπαστα, χωρίς ανθρώπινες δραστηριότητες ολόγυρα. Οι διαχρονικές αυτές μεταβολές εξαιτίας των πόλεων αφορούν το μέγεθος των ζώων και των φυτών, τη συμπεριφορά τους, την αναπαραγωγή τους κ.α.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα, σύμφωνα με το Αθηναϊκό Πρακτορείο, είναι οι σπόροι μερικών φυτών που ζουν σε αστικές περιοχές, οι οποίοι γίνονται μεγαλύτεροι σε σχέση με τους σπόρους των ίδιων φυτών που ζουν σε αγροτικές περιοχές. Αυτό συμβαίνει, επειδή καθώς ο αέρας παρασέρνει τους μικρότερους και ελαφρύτερους σπόρους μακριά, αυτοί κινδυνεύουν να πέσουν πάνω σε τσιμέντο ή σε άσφαλτο, οπότε το φυτό δεν θα αναπαραχθεί. Ενώ αν οι σπόροι είναι μεγάλοι και βαριοί, θα πέσουν κοντά στο χώμα που ζει το φυτό (σε κήπο, πάρκο κλπ).

Αυτό, κατά τους ερευνητές, σημαίνει ότι η διευρυνόμενη αστικοποίηση επιδρά στην πορεία της εξέλιξης της ζωής στον πλανήτη μας. Η διαπίστωση αυτή ενισχύει την πεποίθηση αρκετών επιστημόνων ότι η Γη εισέρχεται πλέον σε μια νέα γεωλογική εποχή, την Ανθρωπόκαινο, όπου οι άνθρωποι αφήνουν πλέον ανεξίτηλα το στίγμα τους και την κληρονομιά τους στο περιβάλλον.

«Αλλάζουμε την εξέλιξη της Γης και η αστικοποίηση παίζει ρόλο, σημαντικό ρόλο, σε αυτό», τόνισε η Αλμπέρτι.

Εδώ και 65 χρόνια οι ωκεανοί γίνονται όλο και πιο θερμοί

Δεν επιβραδύνθηκε η άνοδος της θερμοκρασίας των ωκεανών κατά την τελευταία 15ετία όπως είχαν υποστηρίξει ορισμένοι, αλλά συνεχίζεται αδιάκοπα εδώ και 65 χρόνια, σύμφωνα με νέα επιστημονική έρευνα, που έρχεται να ξεκαθαρίσει τις όποιες αμφιβολίες είχαν δημιουργηθεί πάνω σε αυτό το ζήτημα.

Η έρευνα έρχεται να καταρρίψει τους ισχυρισμούς πως η υπερθέρμανση των υδάτων έχει κάνει «διάλειμμα» στον τρέχοντα αιώνα.

Μια μελέτη ερευνητών της Εθνικής Υπηρεσίας Ωκεανών και Ατμόσφαιρας (ΝΟΑΑ) των ΗΠΑ, που είχε δημοσιευθεί στο περιοδικό Science το 2015, είχε καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα, αλλά είχε δεχθεί επικρίσεις για την αξιοπιστία της από ορισμένους επιστήμονες. Η νέα ανεξάρτητη έρευνα επιβεβαιώνει ότι η άνοδος της θερμοκρασίας των θαλασσών είναι αδιαμφισβήτητο γεγονός.

Οι ερευνητές του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια-Μπέρκλεϊ και του ερευνητικού Ινστιτούτου Berkeley Earth που μελετά την κλιματική αλλαγή, έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό «Science Advances». Το βασικό πρόβλημα έγκειται στο ότι οι πιο σύγχρονοι θαλάσσιοι αισθητήρες μέτρησης της θερμοκρασίας τείνουν να υποεκτιμούν συστηματικά τη θερμοκρασία των ωκεανών, σε σχέση με την παλαιότερη μέθοδο μέτρησης από πλοία, όταν το νερό περνούσε μέσω της μηχανής του πλοίου και ήταν πιο ζεστό τη στιγμή της μέτρησης.

Σύμφωνα με τις νέες εκτιμήσεις, που βασίζονται σε στοιχεία θαλάσσιων αισθητήρων, θαλάσσιων ρομπότ και δορυφόρων, κατά μέσο όρο οι ωκεανοί αυξάνουν τη θερμοκρασία τους κατά 0,12 βαθμούς Κελσίου ανά δεκαετία μετά το 2000 και όχι κατά 0,07 βαθμούς που είχαν εκτιμήσει ορισμένοι άλλοι επιστήμονες (ακόμη και της Διεθνούς Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή), κάτι που είχε δώσει λαβή στους σκεπτικιστές να ισχυρισθούν ότι η κλιματική αλλαγή είναι απάτη.

Η νέα αυξημένη εκτίμηση -που είχε αρχικά γίνει από τη ΝΟΑΑ το 2016 και επιβεβαιώθηκε τώρα- συμβαδίζει με το ρυθμό αύξησης της θερμοκρασίας ανά δεκαετία, που είχε παρατηρηθεί μεταξύ 1950-2000. Συνεπώς καταρρίπτεται ο μύθος περί πρόσφατης επιβράδυνσης της κλιματικής αλλαγής στους ωκεανούς.

«Τα ευρήματά μας δείχνουν ότι η ΝΟΑΑ είχε δίκιο και ότι οι επιστήμονές της δεν “μαγείρεψαν” τα στοιχεία», δήλωσε ο επικεφαλής ερευνητής Ζέκε Χαουζφάδερ του Μπέρκλεϊ.

Περίπλοκα μικροσκοπικά ξύλινα γλυπτά

Ο πυξός είναι ένας χαμηλός θάμνος στο ξύλο του οποίου έχουν σκαλιστεί περίπου 135 γλυπτά, με μεγάλη λεπτομέρεια μάλιστα, που χρειάστηκε η χρήση ακτίνων Χ για να μελετηθούν από τους ειδικούς. Πρόκειται για θρησκευτικά κομμάτια που ανήκουν σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές, τα οποία συγκέντρωσαν για να τα αποκρυπτογραφήσουν.



Τα περισσότερα δημιουργήθηκαν μεταξύ του 1500 και του 1530, είτε στην Φλάνδρα, είτε στην Ολλανδία (Κάτω Χώρες), από την ανάγκη για θρησκευτικά γλυπτά που αγόραζαν μανιωδώς οι έμποροι της εποχής. Ωστόσο με την Θρησκευτική Μεταρρύθμιση τα αντικείμενα που σχετίζονταν με την εκκλησία έφυγαν από τη μόδα, όπως έγινε και με τα μικροσκοπικά αυτά γλυπτά από πυξάρι. Χρησιμοποιώντας μικρο-αξονική τομογραφία και προηγμένο λογισμικό τρισδιάστατης ανάλυσης, οι ερευνητές ανακάλυψαν πόσο περίπλοκος είναι ο σχεδιασμός τους, στοιχεία μάλιστα που δεν θα έβρισκαν με γυμνό μάτι.

Επιστήμονες θα στείλουν μηνύματα προς εξωγήινους πολιτισμούς – Θα μας θεωρήσουν… βακτήρια, λέει ο Χόκινγκ

Ο Στίβεν Χόκινγκ είναι αντίθετος καθώς θεωρεί πως πρόκειται για μια εξαιρετικά επικίνδυνη κίνηση – Το αρχικό μήνυμα θα περιέχει μαθηματικούς και επιστημονικούς όρουςΈνα ιδιαίτερα εντυπωσιακό εγχείρημα, μέσω του οποίου ίσως καταφέρει η ανθρωπότητα να έρθει σε επαφή με εξωγήινη ζωή, θα τεθεί σε λειτουργία από το 2018.

Ο λόγος για το πρόγραμμα «METI» (Messaging Extraterrestrial Intelligence), το οποίο θα αποστείλει μηνύματα στο διάστημα, με την ελπίδα να τα αντιληφθούν τυχόν εξωγήινα πλάσματα και να απαντήσουν.

Ωστόσο, πολλοί επιστήμονες έχουν προειδοποιήσει πως μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να αποδειχθεί επικίνδυνη, καθώς η απόδειξη της ύπαρξης μας ίσως αποβεί καταστροφική για την ανθρωπότητα. Μεταξύ αυτών των επιστημόνων είναι και ο διάσημος θεωρητικός φυσικός και κοσμολόγος Στίβεν Χόκινγκ. Νωρίτερα φέτος, ο ίδιος υποστήριξε πως θα πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα επιφυλακτικοί στο να απαντήσουμε στο μέλλον σε τυχόν μηνύματα από εξωγήινες μορφές ζωής. Μάλιστα, ο Χόκινγκ τόνισε πως με οποιονδήποτε εξωγήινο πολιτισμό έρθουμε σε επαφή, το πιθανότερο είναι να μας βλέπουν όχι περισσότερο ανεπτυγμένους από απλά βακτήρια.

Όσον αφορά το διαδικαστικό ζήτημα της αποστολής μηνυμάτων προς το διάστημα, δεν υπάρχει καμία κυβερνητική απαγόρευση, γεγονός που σημαίνει πως οποιοσδήποτε θέλει μπορεί να στείλει όποιο μήνυμα επιθυμεί στο διάστημα.

Οι άνθρωποι πίσω από το πρόγραμμα «METI» υποστηρίζουν πως σε περίπτωση επιτυχίας τους θα αποκτήσουμε και θα μοιραστούμε πληροφορίες για άλλες μορφές ζωής. Στην παρούσα φάση, ωστόσο, η εν λόγω ομάδα προσπαθεί να συγκεντρώσει το χρηματικό ποσό του ενός εκατομμυρίου δολαρίων για να υλοποιήσει το σχέδιο της.

Το αρχικό μήνυμα που αναμένεται να σταλεί θα περιέχει βασικές πληροφορίες με μαθηματικούς και επιστημονικούς όρους.

Στο παρελθόν έχουν επιχειρήσει και άλλες ομάδες επιστημόνων, συμπεριλαμβανομένης της NASA, να αποστείλουν παρόμοια μηνύματα, χωρίς να έχει υπάρξει όμως αποτέλεσμα.

Το κομμάτι του εγκεφάλου που αναγνωρίζει πρόσωπα αναπτύσσεται και μετά την εφηβεία

Η περιοχή του εγκεφάλου που επιτρέπει την αναγνώριση των προσώπων εξακολουθεί να αναπτύσσεται και μετά την εφηβεία.

Αυτή είναι μια ανακάλυψη που εξέπληξε τους επιστήμονες, σύμφωνα με έκθεση που δημοσιεύθηκε.

Οι επιστήμονες πίστευαν ότι η ανάπτυξη των εγκεφαλικών ιστών σταματά πολύ νωρίς στα μωρά και ότι στη συνέχεια ο εγκέφαλος προσαρμόζεται δημιουργώντας συνάψεις μεταξύ των νευρώνων.

Εξετάζοντας μαγνητικές τομογραφίες εγκεφάλων παιδιών και ενηλίκων οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι η περιοχή του εγκεφάλου που παίζει σημαντικό ρόλο στην αναγνώριση των προσώπων, η οποία ονομάζεται ατρακτοειδής έλικα, συνεχίζει να αναπτύσσεται ως την ενηλικίωση.Αυτό εξηγεί γιατί οι ενήλικες αναγνωρίζουν καλύτερα τα πρόσωπα από τα παιδιά, αποκαλύπτουν οι συντάκτες της έρευνας αυτής που παρουσιάστηκε στο αμερικανικό περιοδικό Science και έγινε σε 47 ανθρώπους –22 παιδιά ηλικίας 5 με 12 ετών και 25 ενήλικες ηλικίας 22 με 28 ετών.

Οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι οι ενήλικες είχαν σε ποσοστό 12,6% περισσότερη εγκεφαλική ουσία στην ατρακτοειδή έλικα από τα παιδιά.

Η Κάλανιτ Γκριλ- Σπέκτορ καθηγήτρια ψυχολογίας το Ινστιτούτο Νευροεπιστημών του πανεπιστημίου Στάνφορντ υπογράμμισε ότι οι επιστήμονες πίστευαν μέχρι τώρα ότι η ανάπτυξη του εγκεφάλου γινόταν μόνο κατά την παιδική και εφηβική ηλικία, όμως η ατρακτοειδής έλικα φαίνεται ότι συνεχίζει να αναπτύσσεται και μετά.

Αυτό το μέρος του εγκεφαλικού φλοιού υπάρχει μόνο στους ανθρώπους και τους μεγάλους πιθήκους.

Οι επιστήμονες εξέτασαν και άλλες περιοχές του εγκεφάλου που χρησιμοποιούνται για την αναγνώριση τοποθεσιών, όμως βρήκαν ότι το μέγεθός τους δεν αλλάζει με την ηλικία. Η Γκριλ- Σπέκτορ εκτιμά ότι αυτή η ανακάλυψη θα βοηθήσει στην κατανόηση κάποιων προβλημάτων που προκύπτουν με το γήρας και των δυσκολιών που έχουν κάποιοι άνθρωποι να αναγνωρίζουν πρόσωπα.

Σύμφωνα με την έρευνα αυτή, ένας ενήλικας στους 50 αντιμετωπίζει τέτοιου είδους προβλήματα. Ίσως η έρευνα αυτή να φανεί χρήσιμη και για την κατανόηση του αυτισμού, κάποιες μορφές του οποίου επηρεάζουν την ικανότητα του ατόμου να αναγνωρίζει πρόσωπα.

Οθώνειο Πανεπιστήμιο – Ο νους κυβερνά την ύλη

Το πρώτο πανεπιστήμιο του ανεξάρτητου Ελληνικού Κράτους ιδρύθηκε το 1837 με πρωτοβουλία του βασιλιά Όθωνα και γι’ αυτό ονομάστηκε Οθώνειο Πανεπιστήμιο. Για λίγα χρόνια στεγάστηκε στην οικία του Σταμάτη Κλεάνθη στην Πλάκα (σήμερα Πανεπιστημιακό Μουσείο) όπου παρακολουθούσαν 52 εγγεγραμμένοι φοιτητές και περισσότεροι απλοί ακροατές, ανάμεσα στους οποίους ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Το 1841 μεταφέρθηκε στο κτίριο της Πανεπιστημίου. Το 1862, όταν ο Όθων αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Ελλάδα, το Οθώνειο Πανεπιστήμιο μετονομάστηκε σε Εθνικό Πανεπιστήμιο και από το 1911 ονομάζεται Καποδιστριακό, προς τιμήν του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας.

 

Τα αποσπάσματα που ακολουθούν είναι από την ομιλία του καθηγητή Αθανάσιου Σ. Ρουσόπουλου, η οποία εκφωνήθηκε κατά την έναρξη των μαθημάτων το 1855. Δύο χρόνια αργότερα συμπεριλήφθηκε στον οδηγό του πανεπιστημίου που λάμβαναν οι φοιτητές κατά την εγγραφή τους.

(Κάποιες λέξεις και εκφράσεις έχουν αποδοθεί σε σύγχρονα ελληνικά, για τη διευκόλυνση των αναγνωστών που δεν είναι εξοικειωμένοι με τα ελληνικά εκείνης της εποχής)

Όχι στην «ψωμομάθηση»

Γνωρίζω πως πολλοί από αυτούς που στέλνουν τα παιδιά τους στο Πανεπιστήμιο, νομίζουν πως η επιστήμη είναι άθροισμα γνώσεων, σωρός ιδεών με στόχο την απόκτηση χρημάτων. Για αυτό και μόλις τα παιδιά αποφοιτήσουν από το γυμνάσιο, τα στέλνουν στο πανεπιστήμιο όχι ως ελεύθερους και ελευθέρως σκεπτόμενους που θα σπουδάσουν την επιστήμη της ιδιαίτερης κλίσης τους, αλλά παραγγέλνοντας με αυστηρό και ρητό τρόπο να σπουδάσουν αυτήν και όχι την άλλη επιστήμη. Δηλαδή, ιατρική, αν ο πατέρας έτυχε να δώσει πολλά χρήματα σε γιατρούς και φαντάζεται πως το επάγγελμα αυτό είναι οικονομικά αποδοτικό, ή νομική ο άλλος, αν έτυχε να εμπλακεί σε πολλές δίκες και θεωρεί απαραίτητο να κάνει τον γιο του δικηγόρο για τις υποθέσεις του. Κάποιοι επιλέγουν την φιλολογία επειδή θεωρούν πως ο βίος του δασκάλου είναι εύκολος. Τέτοιες περιπτώσεις έχω αντιμετωπίσει ο ίδιος, ουκ ολίγες. Κι έτσι, πολλοί, αφού εγγραφούν στο πανεπιστήμιο, αφοσιώνονται στα μαθήματα μίας μόνο σχολής, γράφουν, αντιγράφουν και αποστηθίζουν βιαστικά, ώστε να απαλλαγούν μία ώρα αρχύτερα από αυτή την ανάγκη και το χάσιμο χρόνου, όπως νομίζουν, και να αφιερωθούν στην απόκτηση χρημάτων, θεωρώντας πως αυτός είναι ο σκοπός της επιστήμης, αυτός ο προορισμός της.

 

[…] Αυτή την ιδέα έχουν πολλοί στην Ελλάδα για την επιστήμη και είναι να ανάγκη, πριν ριζώσει να καταπολεμηθεί και να βληθεί στο καμίνι αυτή η ταπεινή ιδέα.

 

Τέτοιες ευτελείς ιδέες εμφανίστηκαν κάποτε και στην Γερμανία, και γι’  αυτό η σύγκλητος του πανεπιστημίου της Λειψίας, αγωνιώντας για την επιστήμη και το γερμανικό έθνος, εξέδωσε το 1843 ένα φυλλάδιο με τίτλο «Νουθεσία των σπουδαζόντων περί της ανάγκης γενικής επιστημονικής μορφώσεως και της απ’  αυτήν ωφελείας». Παραδίδουν αυτό το φυλλάδιο μαζί με τον κανονισμό του Πανεπιστημίου στους νέους φοιτητές, παρακινώντας τους να αποφεύγουν την ψωμομάθησιν (Brodstudium = εξειδικευμένες σπουδές με αποκλειστικό στόχο τον βιοπορισμό), αλλά ελεύθερα να επιλέγουν μία επιστήμη ανάλογα με την κλίση τους, χωρίς να παραμελούν και από τις άλλες τα γενικότερα μαθήματα, αυτά που μορφώνουν ορθώς τον πεπαιδευμένο άνθρωπο. Χωρίς αυτά ο σπουδαστής αντί επιστήμονας αποβαίνει μονομερής μικρολόγος, αναιδείς ημιμαθής και δοκισήσοφος και σχολαστικός, μη αισθανόμενος ούτε της επιστήμης τον συνολικό σκοπό, ούτε τον σκοπό και την σχέση της συγκεκριμένης επιστήμης την οποία επέλεξε προς την επιστήμη συνολικά.

 

Η επιστημονική παιδεία, φίλοι φοιτητές, δεν συνίσταται εξ αθροίσματος, αλλά εκ συστήματος γνώσεων· όχι εκ σωρού, αλλ’ εκ σειράς αλληλένδετων αληθών ιδεών, οι οποίες προσκτώνται με τακτική και συστηματική παρακολούθηση στο πανεπιστήμιο και μελέτη ενός είδους αντικειμένων·

Ο Νους κυβερνά την ύλη

[…] Κύριοι, δεν απατώμεθα πλέον· ο σκοπός της επιστήμης είναι η μόρφωση του λαού, η βελτίωση της ανθρώπινης κοινωνίας. Το σπουδαίο απόφθεγμα του Πλάτωνος στην Πολιτεία «Αν δεν βασιλεύσουν στις πόλεις οι φιλόσοφοι, ή οι λεγόμενοι τώρα βασιλείς και άρχοντες δεν φιλοσοφήσουν γνησίως και ικανώς, να συμπέσουν η πολιτική δύναμη με τη φιλοσοφία να συμπέσουν στο ίδιο πρόσωπο, δεν θα έχουν τέλος, φίλε Γλαύκων, οι συμφορές στις πολιτείες ….» 471c

 

Είκοσι τρεις αιώνες αργότερα, η ευχή του φιλοσόφου πραγματοποιείται και ήδη συνέπεσαν η πολιτική και φιλοσοφία· διότι φιλόσοφοι, δηλαδή οι σημερινοί επιστήμονες, κυβερνούν πλέον τον κόσμο, κι αν όχι με άμεσο τρόπο, εμμέσως ο νους κυβερνά την ύλη, mens agitat molem. […] διότι ποιος αγνοεί πως οι ευνομούμενες πολιτείες κυβερνώνται σήμερα από βασιλείς που αγαπούν τις τέχνες, υπουργούς με υψηλή μόρφωση και λόγιους κυβερνητικούς αξιωματούχους; Και έτσι πρέπει να κυβερνώνται, διαφορετικά, αν κυβερνήσουν αμαθείς δοκισήσοφοι, εμποδίζεται η πρόοδος της επιστήμης και του έθνους εξαιτίας της αμάθειάς τους και του στρεβλού τρόπου με τον οποίον σκέπτονται και πράττουν.

 

Εξαιτίας τέτοιων αμόρφωτων πολιτευόμενων θεώρησαν κάποιοι άκριτα όλους τους λογίους (λες και δεν ήταν και οι ίδιοι λόγιοι) ως άπρακτους και άχρηστους στον κυβερνητικό μηχανισμό, αδικώντας έτσι και την επιστήμη και τους όλους τους επιστήμονες, συνεπώς και την πολιτεία και την ανθρωπότητα όλη.

Η ζωή χωρίς τα γράμματα είναι θάνατος

Ο λόγιος είναι ο αναμορφωτής, ο αναδημιουργός του κόσμου. Αποστολή του είναι η μόρφωση, ο εξευγενισμός, η εξημέρωση της ανθρωπότητας. Το έργο τους είναι το ύψιστο έργο επί της γης. Κι επειδή η ευρωπαϊκή κοινωνία θεωρεί το λόγιο και την αποστολή του τέτοιου είδους, αφήνει τα πανεπιστήμια, τα σχολεία της ανθρωπότητας, ελευθερία να ενεργήσουν και τα κατέστησε ελεύθερα κράτη εν κράτει.

[…] Γράφει ο Σενέκας «Η ζωή χωρίς τα γράμματα είναι θάνατος και των ζωντανών ανθρώπων τάφος» (Vita sine literis mors est et hominis vivi sepulctura).  

 

Κι εσύ μπορείς να κάνεις θαύματα. Κοίταξε, όλοι οι σοφοί όλων των αιώνων έκαναν κάποτε θαύματα, κι ακόμα κάνουν αδιάκοπα. Κάνουν τους τυφλούς να βλέπουν, κωφούς να ακούν, θεραπεύουν ασθενείς και σπάνε τα δεσμά των δούλων, κι ετοιμάζουν τη βασιλεία των ουρανών για όλους τους φτωχούς. Ο νους μόνο κάνει θαύματα! Η δύναμη της αλήθειας προσελκύει των ανθρώπων την καρδιά.

 

Αλλά για να κάνει θαύματα ο επιστήμων, είναι ανάγκη να εισχωρήσει στο βάθος της επιστήμης, και για να εισχωρήσει στο βάθος είναι ανάγκη να περιορίσει το πλάτος της. Με άλλα λόγια, πρέπει να εξειδικεύσει τις σπουδές του, να περιορίσει τον ορίζοντά τους· αλλά έτσι που να μην τον καταστήσει ούτε τόσο στενό, ώστε να περιέχει μόνο την μικρόλογη σχολαστικότητα, η οποία αποτελεί υπερτίμηση των μικρών και ευτελών, ούτε πάλι να τον αφήσει τόσο πλατύ, ώστε να μη βρίσκεται μέσα του από άκρου σε άκρο τίποτ’ άλλο παρά επιπολαιότητα.

Μαθήματα που κοσμούν τον αληθινό επιστήμονα

[…] Αυτά είναι τα φιλολογικά, τα ιστορικά, τα φιλολογικά, τα μαθηματικά και τα φυσικά.

Τα φιλολογικά, που δεν περιλαμβάνουν μόνο την εκμάθηση των δύο κλασικών γλωσσών, οι οποίες είναι τα κλειδιά κάθε επιστήμης, αλλά συλλήβδην τη γνώση του αρχαίου κόσμου των Ελλήνων και των Ρωμαίων, είναι σπουδαία μαθήματα που φυτεύουν στις ψυχές των νέων αισθήματα γενναία και υψηλά.

 

[…] Ο σημερινός ευρωπαϊκός πολιτισμός εξ ολοκλήρου εξαρτάται από τον Ελληνικό και Ρωμαϊκό και σε αυτούς βασίζεται. […] Αν λοιπόν οι Φράγκοι θεωρούν τα φιλολογικά απαραίτητα για τον ορθώς πεπαιδευμένο, πόσω μάλλον εμείς οι Έλληνες, οι οποίοι και ως εθνικά και πάτρια μαθήματα είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε.

 

[…] θα ήταν αισχρό να πλουτίζουμε μεν το πνεύμα με ιδέες, αλλά να τις περιβάλλουμε με κουρέλια ξενικά και βαρβαρόστικτα, ενώ διαθέτουμε πέπλους χρυσοΰφαντους, γλώσσα διαπρέπουσα στο κάλλος, κληρονομήματα των προγόνων μας.

 

Όσο για την ιστορία, τον αδέκαστο κριτή του παρελθόντος και προφήτη του μέλλοντος, την λαμπάδα της επιστήμης, ποιος επιστήμων, ποιος μορφωμένος, ποιος λόγιος, ποιος ευπαίδευτος άνθρωπος θα μπορούσε να παραμελήσει; Αλλά ενώ στα σχολεία ο μαθητής διδάσκεται την ύλη της ιστορίας, στο πανεπιστήμιο πρέπει να καθηγηθεί στην μελέτη του πνεύματός της, το οποίο επενεργούσε στις πράξεις και τις τύχες των λαών της γης. […] Για τον φιλόλογο, τον θεολόγο τον νομικό και τον πολιτικό, οι σπουδές ιστορίας είναι των ων ουκ άνευ· αλλά για τον μαθηματικό και τον φυσικό δεν φαίνεται μεν απολύτως αναγκαία για το έργο του, ωστόσο χωρίς αυτήν και τα άλλα γενικά μαθήματα καθίσταται κατά το κοινώς λεγόμενον «purus mathemticus” (Η λατινική ρήση είναι «Purus mathematicus, purus asinus», σκέτος μαθηματικός, σκέτος γάιδαρος. Προφανώς δεν την αναφέρει ολόκληρη από ευγένεια).

 

Η φιλοσοφία είναι η βάση κάθε επιστήμης, είναι το κέντρο, ο πυρήνας όλων και από τη δική της τύχη εξαρτάται η τύχη των άλλων επιστημών, οι οποίες μέσω αυτής διαμορφώνονται και τελειοποιούνται· η θεολογία μέσω της ηθικής και της φιλοσοφίας της θρησκείας, η νομική με τη φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας, η ιατρική και τα φυσικομαθηματικά με τη φιλοσοφία της φύσης (ο Γαληνός, νομίζω, έλεγε πως ο άριστος γιατρός είναι και φιλόσοφος).

 

[…] Τα μαθηματικά (και τα φυσικά μαθήματα) οξύνουν τον νουν ως το καλύτερο ακόνι και της ίδιας της φιλοσοφίας και γι’ αυτόν και μόνο τον λόγο πρέπει να σπουδάζεται. Καμία άλλη επιστήμη δεν έχει τη βεβαιότητα, την επιστημονική ακρίβεια, την αυστηρότητα και την ευσυνειδησία στην έρευνα, και τέλος, την πεποίθηση στην αλήθεια.

Το πρόγραμμα μαθημάτων

Σε αυτές τις αξίες βασίστηκε το πρόγραμμα μαθημάτων στο Οθωναίο Πανεπιστήμιο, όπου οι επίδοξοι επιστήμονες είχαν την ευκαιρία να αποκτήσουν ολοκληρωμένη μόρφωση. Κάθε σχολή είχε μία σειρά από βοηθητικά μαθήματα: Στην ιατρική διδάσκονταν και Φιλοσοφία της Τέχνης, Ψυχολογία, Λογική και Μεταφυσική, Ιστορία, Έλληνες και Λατίνους κλασικούς (κυρίως γιατρούς και φυσικούς), Ιστορία του Πολιτισμού. Ο μέλλων νομικός σπούδαζε επίσης, Φυσική και Χημεία, Φυσική Ανθρωπολογία, ενώ οι Φιλόλογοι μελετούσαν επιπλέον Ψυχολογία, Φυσική Ανθρωπολογία, Ιστορία Ρωμαϊκού δικαίου κ.ά. Σε όλες τις σχολές διδάσκονται ξένες γλώσσες.

 

Στο πανεπιστήμιο του Όθωνα δίδαξαν διακεκριμένοι επιστήμονες της εποχής όπως ο θεολόγος  Θεόκλητος Φαρμακίδης, οι νομικοί  Γεώργιος Μαυροκορδάτος Ιωάννης Α. Σούτσος, Διομήδης Κυριακού, Παύλος Καλλιγάς, Γεώργιος Α. Ράλλης, οι γιατροί  Ιωάννης Ολύμπιος, Αλέξιος Πάλλης, Διονύσιος Αιγηνίτης, Μιλτιάδης Βενιζέλος και στη Φιλοσοφική οι Κωνσταντίνος Ασώπιος, Αλέξανδρος Ρ. Ραγκαβής, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος (ιστορία) Αλέξανδρος Βενιζέλος (πειραματική χημεία) και πολλοί άλλοι.

 

Σε αυτό το πανεπιστήμιο φοίτησαν επίσης σημαντικές προσωπικότητες όπως ο πρωθυπουργός Χαρίλαος Τρικούπης και ο γιατρός Θεόδωρος Αρεταίος που κληροδότησε στο Πανεπιστήμιο το ποσό του ενός εκατομμυρίου δραχμών με το οποίο ανεγέρθηκε το Αρεταίειο Νοσοκομείο.

ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΜΟΣΧΟΣ - Εὐρώπη (153-166)

Ὣς φάτο· τὴν δ᾽ ὧδε προσεφώνεεν ἠύκερως βοῦς·
«θάρσει παρθενική, μὴ δείδιθι πόντιον οἶδμα.
155αὐτός τοι Ζεύς εἰμι, κεἰ ἐγγύθεν εἴδομαι εἶναι
ταῦρος· ἐπεὶ δύναμαί γε φανήμεναι ὅττι θέλοιμι.
σὸς δὲ πόθος μ᾽ ἀνέηκε τόσην ἅλα μετρήσασθαι
ταύρῳ ἐειδόμενον· Κρήτη δέ σε δέξεται ἤδη,
ἥ μ᾽ ἔθρεψε καὶ αὐτόν, ὅπῃ νυμφήϊα σεῖο
160ἔσσεται. ἐξ ἐμέθεν δὲ κλυτοὺς φιτύσεαι υἷας,
οἳ σκηπτοῦχοι ἅπαντες ἐπιχθονίοισιν ἔσονται.»
Ὣς φάτο· καὶ τετέλεστο τά περ φάτο. φαίνετο μὲν δή
Κρήτη, Ζεὺς δὲ πάλιν σφετέρην ἀνελάζετο μορφήν,
λῦσε δέ οἱ μίτρην, καί οἱ λέχος ἔντυον Ὧραι·
165ἡ δὲ πάρος κούρη Ζηνὸς γένετ᾽ αὐτίκα νύμφη
καὶ Κρονίδῃ τέκνα τίκτε καὶ αὐτίκα γίνετο μήτηρ.

***
Έτσι είπε, κι ο ωριοκέρικος απηλογήθη ταύρος:«Θάρρος, καλή, της θάλασσας μη σκιάζεσαι το κύμα.155Ο Δίας ο ίδιος είμ᾽ εγώ, κι ας έχω αυτή την όψη·μπορώ και παίρνω όποιαν ειδή θελήσω. Ο έρωτάς σουμε ταύρου μ᾽ έσπρωξε μορφή να κάμω τόσο δρόμοστη θάλασσα· και τώρα εσέ θα σε δεχτεί πια η Κρήτη·κι εμένα αυτή μ᾽ ανάθρεψε· θα γίνει η νυφικιά σου160κλίνη, και δοξασμένων γιων μητέρα θα σε κάμω,που βασιλιάδες θα σταθούν με σκήπτρο αυτοί στον κόσμο.»Είπε, κι όσα είπε γίνηκαν. Φάνηκε κιόλα η Κρήτη.Και πήρε την αληθινή μορφή του ο Δίας· της λύνειτη ζώνη, και τους στρώνουνε του γάμου κλίνη οι Ώρες·165παρθένα ώς τότε, γίνηκε του Δία γυναίκα, κι ότανήρθε ο καιρός, μάνα παιδιών από το γιο του Κρόνου.

Η εξέλιξη της έννοιας του θείου στην πρώιμη ελληνική φιλοσοφία

Ενάντια στο μυθικό βασίλειο της αυθαιρεσίας και του φόβου, οι πρώτοι στοχαστές αντέταξαν λογικές εξηγήσεις. Η μετάβαση σ’ έναν τρόπο σκέψης που πλησιάζει στη φιλοσοφία οφείλεται, σε σημαντικό βαθμό, στην υιοθέτηση μιας διαφορετικής κοσμοαντίληψης, πιο άμεσης, λιγότερο συμβολικής και λιγότερο ανθρωπομορφικής. Η μετάβαση αυτή γίνεται σταδιακά και προϋποθέτει ευρύτερες αλλαγές, που στην περίπτωση της Ελλάδας συμπορεύονται με την εξέλιξη των πόλεων και το πέρασμα από μια κλειστή αριστοκρατική κοινωνία σε μια κοινωνία με περισσότερο ανοιχτές δομές, καθώς και με την εμφάνιση μιας παραμέτρου που θα μεταβάλλει ριζικά τον πνευματικό πολιτισμό: την διάδοση της αλφαβητικής γραφής.

 

Η πρωτόγονη θρησκεία ήταν συνυφασμένη με τη φυλή και λειτουργούσε περισσότερο σε σχέση με αυτή και λιγότερο σε προσωπικό επίπεδο, όπως ίσως βιώνει κανείς το θρησκευτικό συναίσθημα σήμερα. Βασιζόταν στο μύθο και εκφραζόταν με ορισμένες τελετουργίες που αποσκοπούσαν κυρίως στο να προαγάγουν τους συλλογικούς μηχανισμούς σε ότι αφορά τη φυτική, τη ζωική και την ανθρώπινη γονιμότητα. Τα μυθικά σχήματα που χρησιμοποιούσε σκοπό είχαν να δείξουν πως ξεκίνησε και πως λειτουργεί ο κόσμος και, οσοδήποτε απλοϊκά και αφελή κι αν τα χαρακτηρίσει κανείς σήμερα, μπορεί παράλληλα να διακρίνει πως αν και εκφράζονται με τη γλώσσα και τα πρόσωπα του μύθου, έχουν ωστόσο στοιχεία ενός άμεσου, εμπειρικού και πρακτικού τρόπου σκέψης. Από μία άποψη, επομένως, μπορούμε να υποθέσουμε ότι σημειώνουν τα απαραίτητα βήματα για τη δημιουργία εικόνων για τον κόσμο, όπως εκείνες που είχαν αργότερα οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι. 

 

Οι έλληνες (αλλά και άλλοι λαοί, όπως φαίνεται από τις μυθολογικές αφηγήσεις των μεγάλων πολιτισμών της Εγγύς Ανατολής) [1] φαντάζονταν απλοϊκά και με τρόπο ανθρωπομορφικό την αρχική κατάσταση του κόσμου, πως προέκυψε δηλαδή από ένα γονέα ή ένα ζεύγος γονέων.[2] Ανθρωποκεντρικά και ασφαλώς κοινωνικόμορφα μοντέλα σκέψης διαφαίνονται μέσα από τα ομηρικά έπη, παρ’ ότι η οπτική τους σε σχέση με τη μορφή και τον κόσμο των θεών στηρίζεται σε δοξασίες και εκφράζεται και εδώ με μυθολογικούς όρους. Προβάλλουν το κύρος μιας κατακτητικής αριστοκρατίας, μέσω θεών που είναι πολύ ανθρώπινοι, αν εξαιρεθεί το γεγονός ότι είναι αθάνατοι και έχουν υπεράνθρωπες δυνάμεις. Ο Δίας, για παράδειγμα, είναι ένας μονάρχης τόσο για τους θεούς όσο και για τους ανθρώπους. Έχει όμως τη δυνατότητα συχνά να καταστρατηγεί την παγκόσμια τάξη κατά τη βούλησή του. Μπορεί (όπως μας λέει ο Αρχίλοχος),[3] να επέμβει στο φυσικό νόμο κάνοντας, ενώ είναι μέρα, τον ήλιο να κρυφτεί και να μετατραπεί σε νύχτα.

 

Ενάντια σ’ αυτό το μυθικό βασίλειο της αυθαιρεσίας και του φόβου που προκαλούσε, οι πρώτοι στοχαστές αντέταξαν λογικές εξηγήσεις. Η μετάβαση σ’ έναν τρόπο σκέψης που πλησιάζει στη φιλοσοφία οφείλεται, σε σημαντικό βαθμό, στην υιοθέτηση μιας διαφορετικής κοσμοαντίληψης, πιο άμεσης, λιγότερο συμβολικής και λιγότερο ανθρωπομορφικής.[4] Σημειώνεται ωστόσο, ότι στην κοινωνία της αρχαίας Ελλάδας της εποχής του Ομήρου, όπως μαρτυρεί η οργάνωση αλλά και η λογοτεχνική της αισθητική, υπάρχουν, ασφαλώς, ψυχολογικές και ορθολογιστικές τάσεις και αναζητήσεις. Εξάλλου, η μετάβαση από ένα σύστημα σκέψης σ’ ένα άλλο γίνεται πάντοτε σταδιακά και προϋποθέτει ευρύτερες αλλαγές, που στην περίπτωση της Ελλάδας συμπορεύονται με την εξέλιξη των πόλεων και το πέρασμα από μια κλειστή αριστοκρατική κοινωνία σε μια κοινωνία με περισσότερο ανοιχτές δομές, καθώς και με την εμφάνιση μιας παραμέτρου που θα μεταβάλλει ριζικά τον πνευματικό πολιτισμό: την διάδοση της αλφαβητικής γραφής. 

 

Στις ιωνικές πόλεις, αρχικά (6ος αι. π.Χ.), που άκμαζαν εμπορικά, είχαν περάσει από σημαντικές πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις και ευνοούσαν τη θεωρητική σκέψη, πολλά από τα στοιχεία του παρελθόντος, χωρίς να έρθουν σε άμεση ρήξη με την κατεστημένη θρησκεία, προσαρμόστηκαν σε μια ευφυέστερη και απροκατάληπτη μορφή ορθολογικής σκέψης. Το πρώτο φιλοσοφικό ρεύμα που διαμορφώθηκε είναι εκείνο που λέγεται Σχολή της Μιλήτου. Οι εκπρόσωποί της (Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης) κατέληξαν σε ορισμένα γενικά συμπεράσματα για τη γέννηση, τη δομή και τη λειτουργία του κόσμου με βάση τις παρατηρήσεις τους πάνω σε φυσικά φαινόμενα.[5] Καθένας απ’ αυτούς επιχειρεί να συλλάβει ως πρώτη αρχή του κόσμου ένα ορισμένο στοιχείο, η απομόνωση του οποίου ήταν το σημαντικότερο βήμα για μια συστηματική περιγραφή της πραγματικότητας. Η θεότητα ταυτίζεται τώρα με τη φύση∙ συνεπώς, διερευνώντας τη φύση θα ανακαλύψουμε και τους νόμους που διέπουν το θείο.

 

Σε αυτό το πνεύμα, αν και στοχάστηκε στη Δυτική Ελλάδα, ο Ξενοφάνης καταφέρεται κατά των ιδεών του Ομήρου και του Ησίοδου, που απέδιδαν στους θεούς ιδιότητες των ανθρώπων. Η κριτική αυτή γίνεται σε δύο επίπεδα: στο πρώτο απορρίπτεται η ηθικά απαράδεκτη στάση και συμπεριφορά των θεών:

 

«[…]Ο Όμηρος και ο Ησίοδος απέδωσαν στους θεούς όλα όσα είναι επαίσχυντα και αξιοκατάκριτα στους ανθρώπους: την κλοπή, τη μοιχεία και την απάτη μεταξύ τους[…]». [6]

 

Στο δεύτερο, κυριαρχεί το στοιχείο της απόρριψης της σωματικότητας του θεού και γενικά της ιδέας του ανθρωπομορφισμού:

 

«[…]Ένας θεός, ο μέγιστος ανάμεσα στους θεούς και τους ανθρώπους, καθόλου όμοιος με τους θνητούς στο σώμα ή στο πνεύμα[…]».[7]

 

Ο θεός δεν πρέπει να είναι όμοιος με τον άνθρωπο ούτε ως προς το σώμα ούτε ως προς το πνεύμα. (Παρά ταύτα ο Ξενοφάνης αποδίδει στο θεό τα δύο βασικά στοιχεία του ανθρώπου, το σώμα και το πνεύμα, όσο διαφορετικά κι αν τα φαντάζεται). Ούτε βέβαια είναι δυνατό να έχει ο θεός τα επιμέρους αισθητήρια όργανα και την αίσθηση του ανθρώπου:

 

«[…]Βλέπει, σκέφτεται και ακούει ολόκληρος[…]»[8],

 

            πράγμα που υπογραμμίζει την αυστηρή οντολογική ενότητα του είναι του.

 

Η φύση του σώματος και του πνεύματος του θεού, όμως, δεν προσδιορίζεται από τον Ξενοφάνη. Το θείο είναι ενιαίο, αδιαφοροποίητο και απεριόριστο, αλλά την αληθινή του φύση δεν μπορεί να την γνωρίσει κανείς. Εντούτοις, σύμφωνα με τις έμμεσες περί της διδασκαλίας του Ξενοφάνη μαρτυρίες ο θεός είναι σφαιροειδής.[9] Μόνο με τη σκέψη του που εκφράζει τη βούλησή του κυβερνάει τον κόσμο, ο οποίος είναι κινητός, ενώ ο ίδιος ο θεός ακίνητος, χωρίς κόπο (απάνευθε πόνοιο), «σείει τα πάντα με τη δραστήρια θέληση που πηγάζει από τη διορατικότητά του».[10] Επομένως όχι μόνο γνωρίζει τα πάντα, αλλά τα ελέγχει και τα κατευθύνει. Είναι λοιπόν δυνατό, ως ένα βαθμό, να συσχετίσουμε το θεό του Ξενοφάνη με την ιδέα των Μηλισίων ότι υπάρχει μια θεία ουσία που, (στην περίπτωση του Θαλή και του Αναξιμένη)[11], διαποτίζει τα αντικείμενα αυτού του κόσμου και τους δίνει ζωή και κίνηση. Ο θεός του Ξενοφάνη, με τη φιλοσοφική του διάσταση μπορεί να αποτελέσει επίσης μια ιστορική γέφυρα που μας περνά στον Ηράκλειτο.

 

Και εκείνος συνέχισε κατά κάποιον τρόπο τη σκέψη των Μιλησίων (Αναξίμανδρου και Αναξιμένη) ξεπερνώντας όμως τον Ξενοφάνη σε πρωτοτυπία και σε δημιουργική δύναμη.[12] Φαίνεται πως θεωρούσε ότι ο θεός ενυπάρχει στα πράγματα ή στο συνολικό άθροισμα των πραγμάτων:

 

[…]Ο θεός είναι μέρα και νύχτα, χειμώνας και καλοκαίρι, χόρταση και πείνα (όλα τα αντίθετα αυτό είναι το νόημα)∙ αλλάζει όπως η φωτιά, όταν ανακατεύεται με διάφορα μυρωδικά, ονομάζεται ανάλογα με τη μυρουδιά καθενός από αυτά[…].[13]

 

Η άποψη του Ηράκλειτου είναι πως τα αντίθετα αποτελούν ενότητα, μιας και το ένα διαδέχεται το άλλο. Κάθε αντίθετο μπορεί να εκφραστεί με όρους που αναφέρονται στο θεό, καθώς διαποτίζεται εξίσου από το κατευθυντήριο και ενωτικό συστατικό που σύμφωνα με ένα κοινό μέτρο διέπει όλα τα πράγματα, παρόλο που μπορεί φαινομενικά διαφέρουν και είναι ξεχωριστά το ένα από το άλλο. Ο παράγοντας που συνιστά την ενότητα όλων των αντιθέτων ονομάζεται θεός. Ο θεός όμως ταυτίζεται με τον Λόγο, διότι σε αυτόν ενσαρκώνεται το θεϊκό μήνυμα. Για τον Ηράκλειτο, λόγος σημαίνει ταυτόχρονα το νόμο του κόσμου, τη λογική που τον συνέχει, και το χρησμοδοτικό λόγο που τον διατυπώνει και τον αποκαλύπτει:

 

[…]Έχοντας ακούσει όχι εμένα, αλλά το Λόγο, είναι φρόνιμο να παραδεχθείτε ότι τα πάντα είναι ένα[…].[14]

 

Στην υλική του μορφή, λόγος είναι και το φως, η φωτιά του Δία και του Απόλλωνα, που γεννούν και εμφυσούν τη ζωή.[15] Στον Ηράκλειτο η φωτιά δεν μπορεί να είναι πρωταρχική ουσία (με τον τρόπο που ήταν το νερό για τον Θαλή ή ο αέρας για τον Αναξιμένη), ωστόσο είναι η αστείρευτη πηγή των φυσικών διαδικασιών. Χάρη στην κανονικότητα με την οποία απορροφά καύσιμη ύλη και εκπέμπει καπνό, διατηρώντας ένα είδος ισορροπίας ανάμεσά τους, υποδεικνύει τον κανόνα του μέτρου στην αλλαγή, κανόνα που ενυπάρχει στην παγκόσμια διαδικασία και έκφρασή του αποτελεί ο Λόγος.[16]

 

[…]Αυτόν τον κόσμο [που είναι ένας στην ολότητά του] δεν τον έπλασε κανένας θεός ή άνθρωπος παρά υπήρχε πάντα, υπάρχει και θα υπάρχει: μια αιώνια, ζωντανή φωτιά που υπάρχει με μέτρο και σβήνει με μέτρο[…].[17]

 

Στον Ηράκλειτο η σχέση θεού και ανθρώπου προσδιορίζεται τόσο μέσα από την αντίθεση όσο και μέσα από την ένωση. Όλοι οι άνθρωποι και οι ανθρώπινοι νόμοι υπόκεινται στον ένα νόμο, τον θεϊκό.[18] Ο άνθρωπος συμπορεύεται με τον θεό και αναπτύσσει τη θεϊκή του φύση απ’ τη στιγμή που βρίσκεται σε επικοινωνία με τον κοινό Λόγο.

 

Η αντίθεση θείου και ανθρώπινου χαρακτηρίζεται από τις διακρίσεις που κάνουν οι άνθρωποι σε σχέση με το καλό, το άσχημο, το ωραίο∙ διακρίσεις που δεν έχουν κανένα νόημα για τον θεό και ασφαλώς σε καμία περίπτωση δεν τον δεσμεύουν.

 

[…]Για το θεό όλα είναι όμορφα και καλά και δίκαια. Αλλά οι άνθρωποι άλλα τα έχουν θεωρήσει άδικα και άλλα δίκαια[…].[19]

 

[…]Ένα πράγμα, το μόνο αληθινά σοφό, θέλει και δεν θέλει να αποκαλείται με το όνομα του Δία[…].[20]

 

Δεν είναι όμως ο άνθρωπος ως φύση που αντιτίθεται προς το θεό, αλλά μόνον ο άνθρωπος που δεν βρίσκεται σε συμφωνία με τον θεϊκό λόγο ή το σοφόν. Με την προϋπόθεση της συμφωνίας ο άνθρωπος συγγενεύει με το θεό και η ζωή του συνδέεται αναπόσπαστα με ολόκληρο τον κόσμο που τον περιβάλλει. Η σοφία όμως συνίσταται στην κατανόηση του Λόγου, την οποία σε απόλυτο βαθμό μπορεί να πετύχει μόνο ο θεός. Από μία άποψη, ο θεός αυτός μοιάζει με το Δία της παραδοσιακής θρησκείας ως «το μόνο ον που είναι τέλεια σοφό», αν εξαιρέσουμε φυσικά την ανθρωπομορφική του εικόνα και τις λατρευτικές τελετουργίες εκείνων που «προσεύχονται σε τούτα δω τα αγάλματα, σαν τον άνθρωπο που λέει φλυαρίες σ’ ανθρώπινα κτίσματα, χωρίς να ξέρει τίποτε τι είναι οι θεοί και τι οι ήρωες».[21] 

 

Μετά το 494, το χρόνο που καταστράφηκε η Μίλητος, ο πρώτος ιωνικός στοχασμός φτάνει πια σ’ ένα τέλος. Η φιλοσοφική σκηνή μεταφέρεται στις ακμάζουσες αποικίες της κάτω Ιταλίας και Σικελίας, γεγονός που σηματοδοτεί ιδιαίτερα η μετανάστευση του Πυθαγόρα του Σάμιου στη Μεγάλη Ελλάδα. Η σκέψη του προβάλλεται καλύτερα με βάση κοινά προβλήματα που ο Πυθαγόρας και οι μαθητές του εξέτασαν και συζήτησαν. Φαίνεται πως οι Πυθαγόρειοι υποδεικνύουν μια φιλοσοφική κατεύθυνση περισσότερο μυστικιστική, σε αντίθεση με την περισσότερο ορθολογική του Ηράκλειτου. 

 

Είναι πιθανό, ότι ο ίδιος ο Πυθαγόρας διατύπωσε το δόγμα της μετενσάρκωσης χρησιμοποιώντας τον όρο ψυχή.[22] Ο Δικαίαρχος μας πληροφορεί πως ο Πυθαγόρας δίδαξε ότι «η ψυχή είναι κάτι αθάνατο κι ότι μεταμορφώνεται σε άλλα είδη έμψυχων όντων∙ επίσης ο,τιδήποτε έρχεται στη ζωή ξαναγεννιέται χάρη στις περιδινήσεις κάποιου κύκλου, γιατί τίποτε δεν είναι απολύτως νέο∙ κι ότι όλα τα πράγματα που γεννήθηκαν με ζωή μέσα τους θα έπρεπε να θεωρούνται συγγενή».[23] Κάθε αξία αποδίδεται στην αθέατη ενότητα του θεού και ο ορατός κόσμος καταδικάζεται ως ψευδής και απατηλός. Η αρμονία έχει για τους Πυθαγόρειους ιδιαίτερη σημασία. Στον Αριστοτέλη αναφέρεται σαν «ουράνια» και παρουσιάζεται με τη σπουδαιότητα μιας θεμελιακής ιδέας.[24] Ο αριθμός είναι η συστατική αρχή και η πηγή της θεϊκής τάξης του κόσμου, καθώς η φύση συντίθεται με όμοιο τρόπο όπως και οι αριθμοί. Γι αυτό και οι αρχές των μαθηματικών θεωρούνται συστατικά στοιχεία των όντων.[25] Το σώμα είναι φυλακή της ψυχής. Ωστόσο, είμαστε δούλοι του Θεού, που είναι ο ποιμένας μας, και χωρίς τη διαταγή του δεν έχουμε το δικαίωμα να δραπετεύσουμε.[26] Κατά τη διάρκεια της επίγειας ζωής πρέπει το σώμα να απέχει όσο είναι δυνατό από τη μιαρότητα, και αυτό επιτυγχάνεται με την τήρηση μιας σειράς κανόνων (όπως το να μην τρώει κανείς κρέας και κουκιά, να μην φοράει δαχτυλίδια κ.λ.π.). Σκοπός είναι η κάθαρση της ψυχής και η απελευθέρωσή της τελικά από τον κύκλο της μετεμψύχωσης, ώστε να μπορέσει να φτάσει στην θεότητα από την οποία και προέρχεται. Η ενοποιός αρχή του κόσμου «άπαξ συλληφθείσα»[27] θα προμηθεύσει το πρότυπο, βάσει του οποίου η ανθρώπινη κοινωνία θα μπορέσει να χτίσει τη δική της αρμονία. 

 

Από τα Πυθαγόρεια πρότυπα αντλεί ο Εμπεδοκλής τη σύλληψη της ψυχής ως θεϊκού δαίμονα που έχει καταδικαστεί εξαιτίας ενός αρχέγονου παραπτώματος να μεταναστεύει για πάντα σε διαφορετικά σώματα, ώσπου η άνοδός της σε ανώτερες μορφές ζωής να την οδηγήσει στην επιστροφή της στη θεία μακαριότητα. Ο θεός για τον Εμπεδοκλή είναι νους. Ένας νους ιερός, άγιος και τόσο μεγαλειώδης και διαφορετικός από τον ανθρώπινο, ώστε να μην είναι δυνατόν να νοηθεί και προπάντων να εκφραστεί μέσα από σχήματα ανθρώπινης γλώσσας, αφού είναι αθέσφατος:

 

[…]Γιατί δεν έχει κεφάλι ανθρώπινο πάνω σε μέλη,

ούτε φυτρώνουν δυο κλαδιά απ’ τη ράχη του

Δεν έχει πόδια ούτε σβέλτα γόνατα, ούτε γεννητικά μόρια μαλλιαρά,

Παρά είναι μόνο νους, ιερός και υπερμέγιστος,

Που με γοργές σκέψεις διασχίζει όλο τον κόσμο. […]

 

Η ασώματη φύση του θείου έχει ως συνέπεια την αδυναμία του ανθρώπου να το φέρει κοντά του ή να το δει. Έτσι, το θείο στον Εμπεδοκλή φαίνεται να αποτελεί υπέρβαση όλων των ανθρωπόμορφων θεών της λαϊκής θρησκείας. Ως πρωταρχικά στοιχεία του κόσμου θεωρεί τέσσερα υλικά ριζώματα που είναι αιώνια: το νερό, τον αέρα, τη γη και τη φωτιά. Κάθε αντικείμενο του κόσμου προέρχεται από τη σύνθεση αυτών των στοιχείων κατά διάφορες αναλογίες. Η φιλότητα προκαλεί τον συνδυασμό τους και το νείκος τον χωρισμό τους. Όταν τα στοιχεία μειχθούν πλήρως από τη φιλότητα, το νείκος τα διαχωρίζει πάλι βαθμιαία, και αντιστρόφως. Έτσι κάθε συμμιγής ουσία που προκύπτει είναι πρόσκαιρη:

 

[…]Κι αυτή η εναλλαγή δεν έχει τελειωμό: άλλοτε

η αγάπη ενώνει τα πράγματα και τα κάνει ένα

κι άλλοτε η έχθρα της φιλονικίας τα χωρίζει.

Έτσι λοιπόν όσο έχουν μάθει να γίνονται ένα από πολλά,

Τόσο γεννιούνται και δεν έχουν σταθερή ζωή∙

Όσο όμως δεν τελειώνει η αδιάκοπη εναλλαγή τους,

Τόσο υπάρχουν πάντα απαράλλαχτα στου κύκλου την πορεία […] [28].

 

Κατά την πλήρη ένωση των ριζωμάτων σχηματίζεται ο Σφαίρος, που (όπως λέει ο Σιμπλίκιος, Περί Ψυχής, 70, 17) ο Εμπεδοκλής τον «υμνεί ως θεό».[29] Ο Σφαίρος είναι ίσος από παντού με τον εαυτό του και άπειρος. Εμφανίζεται ως θεότητα, όπως άλλωστε και τα τέσσερα ριζώματα και οι κοσμικές δυνάμεις της φιλότητας και του νείκους∙ περισσότερο όμως στη συνείδηση του Εμπεδοκλή έχουν θέση οριακών εννοιών ή πραγματικοτήτων.[30] Θα μπορούσαν να ιδωθούν ακόμη, ως κοσμολογικές προβολές καταστάσεων που πραγματοποιούνται σε κάθε ψυχή και σε κάθε πόλη∙ διευρύνοντας έτσι τη σημασία τους σε κοινωνικό και ηθικό επίπεδο. 

 

Η γνώση που ενώνει τον άνθρωπο με τη φύση και τον καθιστά ικανό να κατανοήσει τα ριζώματά της και τους νόμους της, είναι μια πράξη φιλότητας που τείνει στην υπέρβαση της κατάστασης της κατάτμησης.[31] Η θρησκευτική τελετουργία, η κάθαρση, μπορεί να λυτρώσει τις ψυχές (δαίμονες) από το αρχέγονο αμάρτημά τους,[32] εξαιτίας του οποίου εκπίπτουν από τη «θεία χάρη»,[33] και έπειτα από έναν κύκλο ενσαρκώσεων να τις επανασυνδέσει με τους θεούς και την αθανασία. Η θεολογική σκέψη του Εμπεδοκλή κινείται ανάμεσα σε δύο πόλους: ο ένας είναι ο μονοθεϊσμός ο οποίος εκφράζεται με την ιερή φρένα και τον Σφαίρο και ο άλλος είναι ο πολυθεϊσμός, που αντιπροσωπεύεται σε κοσμολογικό επίπεδο από τα τέσσερα ριζώματα και, σε ανθρωπολογικό επίπεδο, εκφράζει την πολυμέρεια και τον πολυδυναμισμό του ανθρώπου. 

 

Πλησιάζουμε τώρα το δεύτερο μισό του 5ου αιώνα π.Χ. Η Αθήνα έχει γίνει ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης του ελληνικού κόσμου στον πνευματικό τομέα και σε άλλους. Είναι η εποχή που αρχίζει η «επανάσταση του κοινού νου κατά του απόμακρου και ακατανόητου κόσμου που παρουσίαζαν οι φυσικοί φιλόσοφοι».[34] Η αντίδραση αυτή και η στροφή προς τον ανθρωποκεντρισμό συνδυάζεται με την άνοδο μιας νέας τάξης, των σοφιστών. Εφαρμόζουν μια νέα μέθοδο ανοιχτής διδασκαλίας και εμφανίζονται περιστοιχισμένοι από μαθητές, των οποίων έχουν αναλάβει συνολικά τη μόρφωση.[35] Στην πραγματικότητα, προεκτείνουν τη συζήτηση που είχε προηγηθεί,[36] πάνω στις ίδιες γραμμές, αν και της δίνουν περισσότερο πρακτικό χαρακτήρα. Ο Πρωταγόρας στο βιβλίο του Περί Θεών αρχίζει:

 

[…]Σχετικά με τους θεούς δεν είμαι βέβαιος αν υπάρχουν ή αν δεν υπάρχουν, ούτε ποια η όψη τους είναι∙ γιατί πολλά πράγματα παρακωλύουν την ασφαλή γνώση, η σκοτεινότητα του θέματος και η βραχύτης του ανθρώπινου βίου[…].[37]

 

Όπως δεν υπάρχει αντικειμενική και απόλυτη γνώση της πραγματικότητας, έτσι δεν μπορεί να υπάρξει τέτοια γνώση και για το ζήτημα των θεών. Το ζήτημα του θείου τοποθετείται στη σφαίρα των υποκειμενικών απόψεων. Ο Κριτίας ερμηνεύει τη θρησκεία πολιτικά:

 

[…]Οι θεοί δεν είναι τίποτε άλλο παρά επινόηση των κυβερνώντων, οι οποίοι, αδυνατώντας να καταστείλουν με άμεση βία κάθε αντίθετη ενέργεια των υποτελών τους, τους ώθησαν να πιστέψουν στην ύπαρξη μιας αόρατης θεότητας, που γνωρίζει και τιμωρεί τις πράξεις που απαγορεύουν οι κυβερνώντες μέσω των νόμων[…].[38]

 

Ο νόμος δεν αποτελούσε καμία έκφραση θείας βούλησης, ούτε λειτουργούσε βάσει κάποιου σχεδίου θείας πρόνοιας, αλλά είχε καταγωγή ανθρώπινη και ατελή. Ο ίδιος ο Πρωταγόρας είπε ότι οι νόμοι δημιουργήθηκαν γιατί ήταν απαραίτητοι.[39] Αντιμετωπίζει τη θρησκεία ως θετικό ανθρώπινο φαινόμενο που έχει να διαδραματίσει πολύτιμο ρόλο στις κοινωνίες. Κοινωνιολογική είναι και η προσέγγιση της θρησκείας από τον Πρόδικο που είπε πως τα πρώτα πράγματα που θεωρήθηκαν θεοί και τιμήθηκαν ήταν αυτά που συντηρούν και ωφελούν την ανθρώπινη ζωή.[40] Ο Γοργίας, φτάνοντας στο άλλο άκρο, υποστήριζε πως δεν υπάρχει τίποτε.

 

[…]κι αν υπάρχει κάτι δεν είναι δυνατόν να γνωσθεί∙ αλλά κι αν ακόμη υποτεθεί πως υπήρχε και πως ήταν δυνατό να γνωσθεί από κάποιον άνθρωπο, ουδέποτε θα μπορούσε να το γνωστοποιήσει και στους άλλους. [41]

 

Αυτή η θέση θα μπορούσε ίσως να εκληφθεί ως μια «ολοκληρωμένη και προσεκτικά ενορχηστρωμένη επίθεση»[42] κατά των φιλοσοφικών δογμάτων ορισμένων φιλοσόφων μεταξύ των Προσωκρατικών. Ωστόσο με τον τρόπο αυτό εντάσσεται και ο Γοργίας στο κύριο ρεύμα της ιστορίας της φιλοσοφίας που ασχολείται με τα προβλήματα που τίθενται από τη σχέση του ανθρώπου με τον θεό, και του θεού με τον άνθρωπο[…].

 

Θεϊκό ήταν καθετί που βρισκόταν πέρα από τη γνώριμη γη των ανθρώπων. Οι θεοί ήταν άνθρωποι σε «υπερθετικό βαθμό» και η σχέση τους με τους ανθρώπους αμφίσημη. Ο ατομικός τους χαρακτήρας μέσω του μύθου μπορούσε να οδηγηθεί πολύ πιο μακριά από τα όρια της ευσέβειας και της πίστης. 

 

Η θρησκεία αυτή γκρεμίστηκε από τη φυσική φιλοσοφία. Οι Προσωκρατικοί επανειλημμένα επιδίωξαν να ταυτίσουν το θείο με οτιδήποτε ο καθένας απ’ αυτούς αναγνώριζε ως την απώτατη πηγή δύναμης στο σύμπαν. Βεβαίως, αυτό συντελέστηκε μέσα από πολλούς και, κατά κάποιον τρόπο, διαφορετικούς δρόμους. Ο Ξενοφάνης προσπάθησε να διαμορφώσει μια «καθαρή» παράσταση για το θεό. Έθεσε το ζήτημα της ανθρώπινης μορφής των θεών προβάλλοντας την ιδέα μιας μορφής ριζικά διαφορετικής, ή και την έλλειψη μορφής, αξιώνοντας επιπλέον την αιωνιότητα. Η κοσμική εναλλαγή συντελείται μέσα σε σταθερά όρια και είναι η αρχέτυπη εικόνα κάθε τάξης – άποψη του Ηράκλειτου. Η σφαιρική μορφή του Εμπεδοκλή, που αντιπροσωπεύει το θείο, έχει υπαχθεί στη φωτιά και στο πνεύμα, και δύναται να εκληφθεί ως ο συμβολισμός της ενότητας του κόσμου, της ανθρώπινης φύσης και του ανθρώπου, που είναι ταυτόχρονα και νόμος της σκέψης και των πράξεών του. Ώσπου με τους Σοφιστές, η έντονη διανοητική δραστηριότητα να δώσει τη θέση της σε μια προτίμηση για τις γήινες απολαύσεις και να υποστηριχθεί πως η σοφία δεν είναι θέμα αλήθειας διακρινόμενης από το ψέμα.

 

Το να αντιλαμβάνεται κανείς το θεό και το σύμπαν ανάλογα με το καθένα από τα συστήματα αυτά, και αν ακόμη καμιά από τις υποθέσεις αυτές δεν θα ήταν δυνατό να επαληθευτεί, είναι πραγματικά σπουδή για τη φαντασία μας, ιδιαίτερα στη σύγχρονή μας εποχή, και αντίδοτο κατά του δογματισμού.

-------------------

Σημειώσεις-παραπομπές

 

[1] Βλ. περισσότερα στο κεφ. «Ο χωρισμός σε μη Ελληνικές πηγές» στο: G. S. Kirk – J. E. Raven – M. Schofield, Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1990, σ.57 κ.ε.

[2] Ωκεανός στην Ιλιάδα, Ξ 201, 244-7, Ουρανός και Γη στον Ησίοδο, Θεογ. 116 κ.ε. «…Δηλαδή κάποτε ουρανός και γη ήταν ένα∙ και όταν χωρίστηκαν μεταξύ τους γέννησαν τα πάντα…» Ευριπίδης απ. 484 (Μελανίπη). Βλ. και στο: G. S. Kirk κ. ά., ό.π., σ. 56.

[3] Θεόφιλος Βέικος, Οι Προσωκρατικοί, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1985, σ. 21.

[4]G. S. Kirk, ό.π., σ. 83.

[5]Η μαρτυρία του Αριστοτέλη ότι ο Θαλής υπήρξε ο αρχηγός της πρώτης φυσικής φιλοσοφίας έχει μεν καθιερωθεί, παραμένει όμως προβληματική. Βλ. στο: Θ. Βέικος, ό.π., σ. 35 κ.ε.

[6]Απ. 11, Σέξτος, Προς Μαθηματικούς ΙΧ, 193. Για τα αποσπάσματα και τη μετάφρασή τους χρησιμοποιείται εδώ και στο εξής το βιβλίο των G. S. Kirk – J. E. Raven – M. Schofield, ό.π., εκτός από τις περιπτώσεις για τις οποίες αναφέρεται διαφορετικά.

[7]Απ. 23, Κλήμης, Στρωμ. V, 109, 1.

[8]Απ. 24 Σέξτος, Προς Μαθηματικούς, ΙΧ, 144.

[9]Δημήτρης Παπαδής, Η ανθρωπολογία των Προσωκρατικών, Παπαδήμας, Αθήνα 1996, σ. 39.

[10]Απ. 26+25, Σιμπλίκιος, εις Φυσ. 23, 11+23, 20.

[11]G. S. Kirk, ό.π., σ.180.

[12]Θ. Βέικος, ό. π., σ.73.

[13]Απ. 67, Ιππόλύτος, Έλ. ΙΧ, 10, 8.

[14]Απ. 50, Ιππόλυτος, Έλ. ΙΧ, 9, 1.

[15]Mario Vegetti, Ιστορία της αρχαίας φιλοσοφίας, Π. Τραυλός, Αθήνα 2000, σ.89.

[16]G. S. Kirk, ό.π., σ. 206.

[17]Απ. 30, Κλήμης, Στρωμ. V, 104, 3.

[18]Aπ. Β114. Στο: Θ. Βέικος, ό.π., σ. 92.

[19]Απ. Β 102. Στο ίδιο, σ. 91.

[20]Απ. 32, Κλήμης, Στρωμ. V, 115, 1.

[21]Bertrand Russel, Οι Προσωκρατικοί, Αρσενίδη, Αθήνα 1982, σ. 95.

[22]G. S. Kirk, ό.π., σ.227.

[23]F. M. Cornford, “From Religion to Philosophy”, στο: Bertrand Russel, Οι Προσωκρατικοί, Αρσενίδη, Αθήνα 1982, σ.77.

[24]Μ τ Φ Α 5, 985 b 23 κ.ε., στο: Θ. Βέικος, ό.π., σ.138.

[25]Η αληθινή πηγή της σοφίας είναι η τετρακτύς, δηλαδή οι τέσσερις πρώτοι φυσικοί αριθμοί που θεωρείται ότι συνδέονται μεταξύ τους με διάφορες σχέσεις. Βλ. περ. στο: G. S. Kirk, ό.π., σ. 239.

[26]B. Russel, ό.π., σ.78.

[27]J. S. Morrison, Πυθαγόρας ο Σάμιος, Καρδαμίτσα, Αθήνα 1983, σ.51.

[28]Απ. 17, 1-13, Σιμπλίκιος, εις Φυσικά 158, 1.

[29]G. S. Kirk, ό.π., σ.303.

[30]Δημήτρης Παπαδής, Η ανθρωπολογία των Προσωκρατικών, Παπαδήμας, Αθήνα 1996, σ. 46.

[31]Mario Vegetti, ό.π., σ. 105-6.

[32]Το «προπατορικό» αμάρτημα που οδήγησε στην πτώση του ανθρώπου ήταν πόλεμος εναντίον όλων, γενική αιματοχυσία και κρεατοφαγία. Βλ. περ. και για τα στάδια του κύκλου της ψυχής στο: Θ. Βέϊκος, ό.π., σ. 180-182.

[33]G. S. Kirk, ό.π., σ. 323.

[34]W. K. Guthrie, Οι έλληνες φιλόσοφοι, Παπαδήμα, Αθήνα 1987, σ. 67.

[35]Μ. Βενέτη, Η διδασκαλία της φιλοσοφίας, Παπαδήμα, Αθήνα 2001, σ.225.

[36]Ο Πρωταγόρας, για παράδειγμα, φαίνεται πως ακολουθεί τον Ηράκλειτο. Εάν τα πράγματα συνεχώς γεννώνται, τότε βρίσκονται σε μια κατάσταση διαρκούς ροής και δεν είναι τα ίδια σε δύο διαφορετικές στιγμές της υπάρξεώς τους, ούτε όταν βλέπονται από διαφορετική οπτική γωνία. Επομένως η αντικειμενική αλήθεια καταστρέφεται.

[37]B. Russel, ό.π., σ.149.

[38]M. Vegetti, ό.π., σ.134.

[39]W. K. C. Guthrie, ό.π., σ. 74.

[40]G. B. Kerferd, Η Σοφιστική κίνηση, Καρδαμίτσα, Αθήνα 1999, σ. 260.

[41]B. Russel, ό.π., σ. 152.

[42]G. B. Kerferd, ό.π., σ. 147.

 -----------------

Βιβλιογραφία

 

Βέικος Θ., Οι Προσωκρατικοί, ΟΕΔΒ, Αθήνα, 1985.

Βενέτη Μ., Η διδασκαλία της φιλοσοφίας, Παπαδήμα, Αθήνα, 2001.

Guthrie W. K., Οι έλληνες φιλόσοφοι, Παπαδήμα, Αθήνα, 1987.

Kerferd G. B., Η Σοφιστική κίνηση, Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1999.

Kirk G. S. – J. E. Raven – M. Schofield, Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1999.

Morrison J. S., Πυθαγόρας ο Σάμιος, Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1983.

Παπαδής Δ., Η ανθρωπολογία των Προσωκρατικών, Παπαδήμας, Αθήνα, 1996.

Bertrand R., Οι Προσωκρατικοί, Αρσενίδη, Αθήνα, 1982.

Vegetti M., Ιστορία της αρχαίας φιλοσοφίας, Π. Τραυλός, Αθήνα, 2000.

Ημερεύει ο άνθρωπος όταν αγαπιέται

Όλοι μεσοπέλαγα αρμενίζουμε. Ο καθένας μας παλεύει με τον δικό του καιρό, με τη δική του θάλασσα.

Πότε δαμάζει τα κύματα και πότε αυτά τον καταπίνουν. Σημάδι των καιρών.

Όλοι, όμως, παλεύουμε να φτάσουμε στη δική μας στεριά, σαν τον Οδυσσέα που λαχταρά τα αγαπημένα χώματα.
Κι αυτό είναι σημάδι της ζωής.

Ο Οδυσσέας, όμως, αγαπήθηκε πολύ. Όχι μόνο η αγάπη που τον καρτερούσε, αλλά και η αγάπη που βρέθηκε στο δρόμο του, του έδωσαν τη δύναμη ν’ αντέξει την σκληράδα της ζωής του.

Ημερεύει ο άνθρωπος όταν αγαπιέται.

Γαληνεύει η ματιά του. Γλυκαίνει το χαμόγελό του.

Η ζωή του δεν έχει αλλάξει, έχει αλλάξει ο τρόπος που βλέπει τις στιγμές του. Νιώθει πιο δυνατός, νιώθει πιο ανθρώπινος.

Ας το θυμόμαστε αυτό κάθε φορά που βλέπουμε το πρόσωπό μας στον καθρέφτη.

Κι αντί να προσπαθούμε να εντοπίσουμε τα λάθη στους άλλους, ας ακούσουμε το δικό μας αγρίμι που ουρλιάζει μέσα μας.

Η πικροχολιά και το θυμωμένο παράπονο δεν είναι παρά η απουσία της αγάπης. Η αγένεια και η προσβλητική συμπεριφορά δείχνουν την απουσία της αγάπης. Η απογοήτευση και η ανασφάλεια έχουν ανάγκη από την αγάπη.

Γιατί ο άνθρωπος που αγαπιέται είναι γεμάτος φως. Είναι γεμάτος καλοσύνη. Είναι γεμάτος ελπίδα.

Ναι, ημερεύει ο άνθρωπος όταν αγαπιέται.

Αγαπηθείτε! Μόνο τότε θα φύγει το αγρίμι από μέσα μας!

Γίνεται φιλία ο έρωτας;

«Είχαμε ερωτική σχέση για χρόνια. Κάθε πράγμα όμως έχει την ημερομηνία λήξης του. Κάποτε χωρίσαμε, αλλά παραμείναμε φίλοι. Μιλάμε κάθε τόσο στο τηλέφωνο, τα λέμε όλα. Πότε πότε μάλιστα βγαίνουμε με τους τωρινούς μας συντρόφους για φαγητό ή για σινεμά. Κανένα πρόβλημα!»

 

Όλοι μας ακούμε γύρω μας τέτοια λόγια. Και πως «κανένα πρόβλημα!» Εκείνος ή εκείνη, μάλιστα, που μας το ανακοινώνει, μας κοιτάζει συνήθως με πρόσωπο αυτάρεσκο που δείχνει να περιμένει και συγχαρητήρια. Συγχαρητήρια γιατί έχει τόση ανωτερότητα, ανεξικακία, άνεση, ψυχική υγεία. Μπορεί και ζει τόσο προχωρημένα, τόσο πολιτισμένα, όπως ακούγαμε κάποτε ότι συμπεριφέρονται οι Σκανδιναβοί.

 

Όταν και σ’ εμένα διηγούνται κάτι τέτοια, αισθάνομαι, θα έλεγα, αμήχανος. Για τον άλλον αμήχανος; Για τον εαυτό μου; Μπερδεύομαι. Εκείνο που θέλω και αυτό που αισθάνομαι, που μάλλον οφείλω να αισθανθώ, πολεμούν μέσα στο μυαλό χωρίς να καταλήγουν στο ποιο θα επικρατήσει. Τι να νιώσω τώρα; Θαυμασμό για τον πολιτισμένο τρόπο ζωής του άλλου ή ντροπή για τον δικό μου βάρβαρο ψυχισμό που δεν μπόρεσε ποτέ να πετύχει κάτι τέτοιο;

 

Η βαθιά μου γνώμη δεν μπορεί να αλλάξει. Οι έρωτες που μας σημάδεψαν δεν ήταν σχέσεις κοινωνικές, δεν ήταν συναναστροφές κοσμικές, ούτε για να «περνάμε καλά». Τι φτηνό αυτό το «περνάω»! Σαν «ξεπετάω». Οι σχέσεις που έχτισαν και καταστράφηκαν πάντα θα είναι το κτίσμα μας και η κατεδάφισή μας, και καμιά σχέση δεν έχουν με φιλία αυτά που έγιναν. Δεν μπορούν να προσποιηθούν – δεν επιτρέπεται – την αεράτη άνεση της χαρωπής φιλίας. Είναι πάντα πληγωμένες και πάντα θυμωμένες. Έτσι πρέπει. Ο έρωτας είναι απολίτιστος, όχι πολιτισμένος, δεν πίνεις μαζί του ένα καφέ για να πεις τα νέα σου, για να δώσεις μετά φιλάκι στον αέρα και να πετάξεις ένα βάναυσα ανάλαφρο: «Να μη χαθούμε…» ή «Τα λέμε…»

 

Μόνο που ένας έρωτας αληθινός, κι αν χώρισε, δεν αλλάζει. Μένει εκεί, μνημείο του βίου και της πολιτείας μας, ακίνητο σύμβολο μιας απόπειρας για αιωνιότητα που πληρώθηκε ακριβά. Δε γίνεται να εξελίξεις μια τέτοια ιστορία μετά το χωρισμό. Είναι πικρό, είναι ιερόσυλο. Πρέπει να εκτιμάμε όσα μας έφτασαν σε ακραία χαρά, σε ακραία ελπίδα, σε ακραίο πόνο. Δεν ξαναγγίζεται αυτό.

 

Οι έρωτές μας οι αληθινοί, ακόμη κι αν τέλειωσαν, όσο άγαρμπα κι αν τέλειωσαν, είναι ιεροί. Ένα δικό μας κομμάτι, αιώνια παραδομένο στον πρώην αγαπημένο. Οι γνήσιες συναντήσεις μας, ιδίως οι έρωτές μας, θα παραμένουν ισόβια συγκριτικά στοιχεία στη συναισθηματική διαδρομή μας. Αν τότε αντί για εκείνο έλεγα τούτο; Αν αυτός δεν αντιδρούσε τόσο γρήγορα; Αν έκανα υπομονή; Θα μπορούσαμε να είμαστε ευτυχισμένοι ακόμη; Εκείνο το τρομερό δέσιμο τι απέγινε; Πόσο μοιάζει αυτό που ένιωθα τότε με αυτό που τώρα νιώθω με έναν άλλο;

 

Μετρήσεις επιστημόνων έχουν δείξει πως ο ψυχικός πόνος του ερωτικού χωρισμού έρχεται σε οξύτητα αμέσως μετά τον ψυχικό πόνο που βιώνουμε από το θάνατο αγαπημένου προσώπου. Τι τον κάνεις, λοιπόν, τούτο τον αβάσταχτο πόνο, προκειμένου να ξεκινήσεις μια γελαστή, αθώα φιλία; Ακόμη κι όταν ο ίδιος ο πόνος υποχωρήσει, η θύμηση του πόνου παραμένει εκεί. Τι κάνεις το βάρος, το παράπονο, την οργή, τη ματαίωση, την απογοήτευση, το κενό, την τρέλα που συνοδεύουν κάθε χωρισμό; Πώς τα βγάζεις πέρα με την ανάμνησή τους, την αυτόματη αναβίωση, τους συναισθηματικούς συνειρμούς που ανασταίνονται, όταν το βλέμμα σου ξανασυναντά το βλέμμα που τα προξένησε, όταν ο ήχος της φωνής του σε ναυαγεί στις μεγάλες σας στιγμές, όταν ο μαγνητισμός ξανατυλίγει κορμιά που κάποτε αληθινά σμίξανε; Πώς ξεπερνιέται τούτο το «Τρίγωνο των Βερμούδων»;

H παγίδα της μειονεξίας

Η μειονεξία είναι ένα γενικευμένο συναίσθημα. Όσοι υποφέρουν από αυτό νιώθουν ανεπαρκείς και ανάξιοι να αγαπηθούν. Επειδή αφορά μια εσωτερική κατάσταση χωρίς πολλές φορές εμφανή εξωτερικά χαρακτηριστικά είναι δύσκολο να εντοπιστεί. Τα περισσότερα άτομα νιώθουν ντροπή για αυτό το συναίσθημα τους και κατά συνέπεια υποφέρουν και από το φόβο να μην ανακαλύψουν οι άλλοι ότι νιώθουν μειονεκτικά. Όσοι βιώνουν αυτό το συναίσθημα δεν αντιδρούν πάντοτε με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένοι δεν έχουν αυτοπεποίθηση και αισθάνονται ανασφαλείς, άλλοι φαίνονται φυσιολογικοί και άλλοι φαίνονται να είναι τόσο καλά που κανένας δεν μπορεί να πιστέψει ότι υποφέρουν.

Αιτίες δημιουργίας της μειονεξίας.
1) Επικριτικό ή τιμωρητικό οικογενειακό περιβάλλον
2) Απόρριψη και συναισθηματική αστάθεια από τον ένα ή και τους δυο γονείς
3) Ψυχολογική , συναισθηματική και σωματική κακοποίηση από ένα μέλος της οικογένειας
4) Συνεχείς συγκρίσεις και διακρίσεις σε σχέση με τα αδέρφια από την πλευρά των γονιών
5) Εγκατάλειψη της οικογένειας από τον ένα γονέα και δημιουργία ενοχών για το γεγονός αυτό
Πολλοί άνθρωποί οι οποίοι ένιωθαν μειονεκτικά κατά την παιδική τους ηλικία εξαιτίας της επικριτικότητας και των προσβολών των γονιών τους προσπαθούν να υπεραναπληρώσουν αυτό το συναίσθημα με το να θέτουν πολύ υψηλούς στόχους. Αγωνίζονται για την κοινωνική καταξίωση και την οικονομική επιτυχία γιατί θεωρούν ότι με αυτό τον τρόπο θα ξεπεράσουν το πρόβλημα τους. Πολλές φορές και οι γονείς που αντιμετωπίζουν και οι ίδιοι προβλήματα μειονεκτικότητας τα μεταδίδουν στα παιδιά τους με το να τα υποτιμούν συνεχώς , να τα απορρίπτουν και να επιδεικνύουν τις προσωπικές του επιτυχίες, με αποτέλεσμα να τους κάνουν να νιώθουν άχρηστοι και λίγοι.

Μειονεξία και ανάπτυξη ερωτικών σχέσεων

Το άτομο που υποφέρει από αυτό το συναίσθημα εμφανίζει κυρίως τα εξής χαρακτηριστικά στο τομέα των ερωτικών σχέσεων.
1) Αποφεύγει τις μακροχρόνιες σταθερές σχέσεις γιατί πιστεύει ότι έτσι δεν θα έρθει κάποιος τόσο κοντά του ώστε να διακρίνει τα ελαττώματα του.
2) Επιλέγει επικριτικούς συντρόφους που μπορεί να τον/ την κακομεταχειρίζονται συναισθηματικά, ψυχολογικά ή σωματικά γιατί νιώθουν ότι αυτού του είδους οι σχέσεις τους αξίζουν.
3) Δημιουργεί σχέσεις με ανθρώπους που θεωρεί κατώτερους και δεν τους αγαπάει για να μην χρειάζεται να ανησυχεί για το αν θα τον κρίνουν ή θα τον απορρίψουν
4) Προσελκύονται από συντρόφους που δεν μπορούν να τους δημιουργήσουν συναισθηματική ασφάλεια και μια σταθερή σχέση είτε γιατί ζουν σε άλλη πόλη, είτε γιατί είναι παντρεμένοι είτε λόγω άλλων αντικειμενικών δυσκολιών.

Έχει μεγάλη σημασία να συνειδητοποιήσει το άτομο ότι η μειονεξία την όποια αισθάνεται δεν βασίζεται συνήθως σε ένα πραγματικό ελάττωμα. Καθοριστικός παράγοντας δεν είναι η τυχόν ύπαρξη έστω και κάποιου ελαττώματος αλλά ο τρόπος με τον οποίο τον αντιμετώπιζαν οι γονείς του και άλλα μέλη της οικογένειας του. Αν τον αγαπούσαν , τον εκτιμούσαν και τον αποδέχονταν για αυτό που πραγματικά είναι με τα προτερήματα αλλά και τις αδυναμίες του, είναι σίγουρο ότι δεν θα ένιωθε ανάξιος. Η απαλλαγή από το συναίσθημα της μειονεξίας δεν είναι εύκολη διαδικασία καθώς όσο μεγαλύτερη ήταν η απόρριψη και η επίκριση από το οικογενειακό περιβάλλον τόσο πιο δύσκολη είναι και η αλλαγή. Μέσα από την ψυχοθεραπεία οι ασθενείς νιώθουν σιγα σιγά καλύτερα με τον εαυτό τους, αναγνωρίζουν την αξία τους και αρχίζουν να πιστεύουν ότι και οι άλλοι τους εκτιμούν και τους αγαπούν. Γίνονται λιγότερο επιθετικοί και περισσότερο δεκτικοί στο να δεχτούν την αγάπη.

Μόλις το άτομο συνειδητοποιήσει ότι η μειονεξία που νιώθει δεν αποτελεί ένα πραγματικό γεγονός αλλά είναι μια κατάσταση που του καλλιέργησαν οι γονείς με την αυστηρότητα και την επικριτικότητα τους τότε και η θεραπευτική του πορεία θα είναι αποτελεσματική.

Λίγο πριν από τα 50 έμαθα να ζω πραγματικά

Λίγο πριν από τα 50 έμαθα να αγαπώ κάθε μου κύτταρο...

Να ισορροπώ ανάμεσα στα πρέπει και στα θέλω μου χωρίς να ταλαντεύομαι.
Να έχω εμπιστοσύνη στον εαυτό μου χωρίς την επιβεβαίωση κανενός.
Να με αποδέχομαι με τα σωστά και τα λάθη μου.
Να κάνω τις δικές μου επιλογές χωρίς ξένες παρεμβάσεις.

Έμαθα να ονειρεύομαι χωρίς να φοβάμαι.
Να ελπίζω χωρίς να δειλιάζω.
Να δίνομαι χωρίς να ξοδεύομαι.

Έμαθα πως οι μεγαλύτερες αξίες της ζωής μας είναι κρυμμένες στα πιο μικρά και καθημερινά πράγματα. Οι ομορφότερες στιγμές μοιράζονται με ανθρώπους που τις αξίζουν. Οι πιο σημαντικές είναι εκείνες που έχουν κάτι από την ψυχή μας. Και οι ωραιότερες εκείνες που χάραξαν την ύπαρξη μας.

Λίγο πριν τα 50 έμαθα να μετρώ τους ανθρώπους με πράξεις και όχι με λόγια.
Να τους υπολογίζω όλους στο τέλος και όχι στην αρχή της γνωριμίας μας. Να τους αποδέχομαι όπως είναι και να μην προσπαθώ να τους αλλάξω.
Επιλέγω πλέον ποιοι θα είναι δίπλα μου και ποιοι αξίζουν την αδιαφορία μου. Διαλέγω σε ποιους θα καταθέσω την ψυχή μου και ποιοι θα χαθούν από την ζωή μου.

Δεν έχω πια χρόνο για τα άσχημα αυτού του κόσμου. Αρνούμαι να φθείρω την ύπαρξη μου σε μικρότητες. Δεν στέκομαι πάνω από λιποψυχίες και συκοφαντίες. Δεν με αγγίζουν οι μικροαστικές συμπεριφορές. Αποφεύγω τις άσκοπες και ανούσιες συναναστροφές.
Δίνω σημασία στην ουσία και όχι στην επιφάνεια. Με αφορά η αξία των ανθρώπων και όχι η εικόνα τους.

Μιλάω λίγο και σκέφτομαι περισσότερο.
Ακούω χωρίς να κρίνω.
Εκφράζομαι χωρίς φόβο.
Απολαμβάνω την μοναχικότητά μου.

Διασκεδάζω τις λύπες μου. Συνυπάρχω αρμονικά με τους φόβους και τις αδυναμίες μου.
Δίνομαι χωρίς όρους. Αγαπάω χωρίς περιορισμούς. Νιώθω χωρίς φραγμούς και όρια.
Εμπιστεύομαι χωρίς αμφιβολίες.

Έμαθα πως τα λάθη είναι ανθρώπινες αδυναμίες και η ‘’συγνώμη’’ μεγάλη δύναμη. Πως ο μεγαλύτερος πλούτος σ ‘αυτή τη γη βρίσκεται μέσα μας. Ότι οι πιο πληγωμένοι άνθρωποι είναι αυτοί με το πιο υπέροχο χαμόγελο.
Οι πιο αξιοπρεπείς είναι εκείνοι που κρύβουν τα δάκρυα τους στο πιο λαμπερό τους βλέμμα. Και οι πιο ευτυχισμένοι αυτοί που ανακάλυψαν τον εαυτό τους.

Τα μεγαλύτερα μαθήματα τα έχουμε διδαχθεί από τους ανθρώπους που έχουν περάσει από την ζωή μας. Τις πιο όμορφες γνώσεις μας τις έχουν δώσει οι εμπειρίες μας. Κάθε πληγή μας είναι και ένα παράσημο σοφίας. Κάθε μας πόνος κι ένα βραβείο ανδρείας και αντοχής.

Κάθε νέα μας μέρα ένα δώρο και μία μεγάλη ευλογία.

Έμαθα, να λέω ΌΧΙ στους άλλους εκεί που πρέπει να λέω ΝΑΙ σε μένα.

Να αποχωρώ αξιοπρεπώς από εκεί που περισσεύω. Να μην επιδέχομαι μειώσεις στο ήθος και στην αξιοπρέπεια μου. Να διατηρώ την ψυχική μου ηρεμία. Να φροντίζω την σωματική μου υγεία.
Χρωματίζω τον πίνακα της ζωής μου με όμορφα χρώματα που ζεσταίνουν την ύπαρξη μου. Αναγνωρίζω τα όρια μου. Δαμάζω την υπομονή μου. Κρατάω την ψυχραιμία μου. Αναθεωρώ καθημερινά τις απόψεις μου και σέβομαι τις απόψεις των άλλων.

Εκτιμώ την αυθεντικότητα. Δε με γεμίζει η απομίμηση πια. Δεν αναζητώ την επικρότηση. Δεν ψάχνω άλλο για επιβεβαίωση. Δεν με αφορούν οι πρόσκαιρες απολαύσεις. Δεν σεργιανάω άσκοπα στις γειτονιές του κόσμου.

Διαβάζω το νόημα πίσω από τις λέξεις.
Κοιτάω πίσω από τα θλιμμένα βλέματα.
Παρατηρώ πίσω από τα κλειστά παντζούρια.
Ακούω πίσω από φραγμένες σιωπές.

Λίγο πριν τα 50 έμαθα… πως είναι ένα όμορφο και σύντομο ταξίδι η ζωή μας με υπέροχη θέα. Φτάνει να ανοίγεις τα παράθυρα της ψυχής σου και να αντικρίζεις καθημερινά τον κόσμο.

Γιατί η ευτυχία είναι στάση