Οι Τέσσερις Αρχάγγελοι της Αποκάλυψης
Ο Μιχαήλ, φυσικά, είναι ένας από τους τέσσερις αρχαγγέλους του ύστερου Ιουδαϊσμού του Δεύτερου Ναού. Οι Χριστιανοί συνηθίζουν να θεωρούν δεδομένη την ύπαρξη επώνυμων αγγέλων, αφού τόσο ο Μιχαήλ όσο και ο Γαβριήλ εμφανίζονται στην Καινή Διαθήκη.1 Ωστόσο, η εμφάνισή τους στην εβραϊκή θρησκεία είναι απότομη και καθυστερημένη. Στην κανονική Παλαιά Διαθήκη, αναφέρονται μόνο στον Δανιήλ, που γράφτηκε γύρω στο 167 π.Χ. Πριν από αυτό, η πρώτη γνωστή εμφάνισή τους είναι στο παλαιότερο τμήμα του 1 Ενώχ, το Βιβλίο των Παρατηρητών, το οποίο μας παρουσιάζει τους τέσσερις αρχαγγέλους Μιχαήλ, Γαβριήλ, Ραφαήλ και Σαριήλ2 στην αίθουσα του θρόνου του Θεού. Η αμφισβητήσιμη πηγή αυτών των κατονομαζόμενων αγγέλων αναγνωρίστηκε ακόμη και από μερικούς Ιουδαίους. Στο Ταλμούδ, ο Ραβίνος Simeon ben Lakish δηλώνει ότι «το Ισραήλ πήρε τα ονόματα των αγγέλων από τους Βαβυλώνιους κατά την περίοδο της Εξορίας» (Yer. R. H. 56d).
Σήμερα, οι ακαδημαϊκές θεωρίες για την προέλευση της αρχαγγελικής παράδοσης αφθονούν. Σε μια πρόσφατη εργασία, ο μελετητής της Παλαιάς Διαθήκης της Νέας Ζηλανδίας Deane Galbraith (2019) απαριθμεί οκτώ διαφορετικές (μη αποκλειστικές) εξηγήσεις που έχουν προταθεί από μελετητές. Ο ίδιος ο Galbraith έχει μια αναζωογονητική νέα προσέγγιση. Βασίζεται στο έργο του Philip Esler (2017), ο οποίος υποστηρίζει ότι το βασίλειο του Θεού στο Βιβλίο των Παρατηρητών θεωρείται πρωτίστως ως βασιλική αυλή με βάση τις περσικές και ελληνιστικές βασιλικές αυλές, και σε αυτό του J. Edward Wright (2000), ο οποίος είχε επισημάνει τη μετατόπιση του παλαιότερου τριώροφου σύμπαντος με το πιο περίπλοκο ελληνιστικό μοντέλο των πλανητικών και αστρικών σφαιρών, που έκανε τον υπερβατικό Θεό πιο απόμακρο και τόνισε τη σημασία των ενδιάμεσων όντων (τους οποίους οι εξελληνισμένοι Εβραίοι αποκαλούσαν «αγγέλους»).3 Ο Galbraith συνδυάζει αυτά τα στοιχεία με την εξέχουσα θέση των ελίτ, ηρωικών πολεμιστών στις μεταγενέστερες βιβλικές αφηγήσεις4 — ιδιαίτερα οι Gibborim και οι Rephaim — και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι τέσσερις αρχάγγελοι βασίζονται σε «παραδόσεις για ηρωικούς πολεμιστές και ευγενείς που υπηρετούσαν στην εσωτερική αυλή του βασιλιά» (Galbraith σελ. 220). Η γλωσσολογία φαίνεται να υποστηρίζει αυτήν την άποψη. Ο Γαβριήλ είναι κυριολεκτικά ο Γίββωρ (ισχυρός) του Ελ. Ο Ραφαήλ είναι ο Ράφας (αρχηγός/μεγάλος) του Ελ. Ο Μιχαήλ («ποιος είναι σαν τον Ελ;») είναι πρίγκιπας ή γιος του Θεού, όπως και ο Σαριήλ («πρίγκιπας του Ελ») (ό.π.). Επιπλέον, το εδάφιο Ψαλμός 103:20 φαίνεται να προσδιορίζει τους αγγέλους ως Gibborim.
Ευλογείτε τον Γιαχβέ, εσείς οι άγγελοί του,
εσείς οι δυνατοί (gibbore) που εκτελείτε τις εντολές του,
υπακούοντας στον προφορικό του λόγο.
Οι χρησμοί στον Ιωήλ (3:11) και στον Ησαΐα (13:3–4) μιλούν επίσης για την κλήση των Γιββωρίμ του ουρανού για να πολεμήσουν τους εχθρούς του Γιαχβέ στη γη.
Με αυτή την εξέλιξη αλλάζει και ο ρόλος των αγγέλων στον Ιουδαϊσμό. Δεν είναι πλέον απλώς ανώνυμοι αγγελιοφόροι του Θεού όπως ήταν πάντα στην προηγούμενη Εβραϊκή Βίβλο. Τώρα, οι κύριοι ρόλοι τους είναι να υπηρετούν τον Θεό στην ουράνια αυλή του και να διεξάγουν πόλεμο ενάντια στις επαναστατικές δυνάμεις στους κατώτερους ουρανούς και στη γη (Galbraith, σελ. 221).
Ο Μιχαήλ στο Βιβλίο των Παρατηρητών
Στην πρώτη σωζόμενη λογοτεχνική του εμφάνιση, ο Μιχαήλ ανατίθεται μαζί με άλλους τρεις αρχαγγέλους στο 1 Ενώχ 10. Αν και τίποτα εδώ δεν υποδηλώνει την ανωτερότητά του έναντι των άλλων τριών, ο Μάικλ ξεχωρίζει με το να αναφέρεται πρώτος. Στην ιστορία που ακολουθεί, στέλνεται να δέσει και να φυλακίσει τον πεσμένο Παρατηρητή Shemihazah και τους συνεργάτες του, που έχουν ζευγαρώσει με τις κόρες των ανθρώπων, και να καταστρέψει τους απογόνους τους, καθαρίζοντας τη γη από κάθε ακαθαρσία και αμαρτία, ώστε να αποκατασταθεί η αιώνια ειρήνη και ευημερία.
Και στον Μιχαήλ [τον Ύψιστο] είπε: «Πήγαινε, Μιχαήλ, δέσε τον Σεμιχαζά και τους άλλους μαζί του, που ζευγάρωσαν με τις θυγατέρες των ανθρώπων, ώστε μολύνθηκαν από αυτούς στην ακαθαρσία τους. Και όταν οι γιοι τους αφανιστούν και δουν την καταστροφή των αγαπημένων τους, δέστε τους για εβδομήντα γενεές στις κοιλάδες της γης, μέχρι την ημέρα της κρίσης και της συντέλειας τους, μέχρι να συντελεστεί η αιώνια κρίση. (Α ́ Ενώχ 10:11-12)
Στο 1 Ενώχ 20, το οποίο προστέθηκε λίγο αργότερα, υπάρχουν τώρα επτά αρχάγγελοι (που ονομάζονται «άγιοι άγγελοι») των οποίων οι ρόλοι ορίζονται ο καθένας. Ο Μιχαήλ έχει τεθεί επικεφαλής του λαού του Ισραήλ. Λίγο πιο κάτω, στο 24:6, ο Μιχαήλ περιγράφεται συγκεκριμένα ως ο αρχηγός των αγίων αγγέλων. Υπάρχει μια σαφής εξέλιξη που εξυψώνει την ανωτερότητα του Μάικλ έναντι των άλλων.
Οι Άγγελοι των Εθνών
Μια άλλη σημαντική εξέλιξη στην εβραϊκή αγγελολογία έλαβε χώρα στην ελληνιστική περίοδο υπό την επίδραση των Εβδομήκοντα. Το πρωτότυπο εβραϊκό κείμενο του Δευτερονομίου 32:8 αντικατοπτρίζει ένα πολυθεϊστικό περιβάλλον στο οποίο σε κάθε έναν από τους θεούς, συμπεριλαμβανομένου του Γιαχβέ, έχει ανατεθεί ένα έθνος για να προσέχει:
Όταν ο Ελυών μοίρασε τα έθνη, όταν χώρισε την ανθρωπότητα, καθόρισε τα όρια των λαών ανάλογα με τον αριθμό των θεών.5 Η μερίδα του Γιαχβέ ήταν ο λαός του, ο Ιακώβ το μερίδιό του.
Μερικά χειρόγραφα των Εβδομήκοντα (LXX) διατηρούν την ανάγνωση «γιοι του Θεού», αλλά τα περισσότερα έχουν υιοθετήσει την ερμηνευτική φράση «σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Έτσι, οι Εβραίοι που διάβαζαν τους Ο ́ θα είχαν συμπεράνει ότι κάθε έθνος είχε έναν άγγελο διορισμένο σε αυτό. Τα στοιχεία για αυτή την πεποίθηση που ξεκινούν από τον δεύτερο αιώνα π.Χ. είναι ευρέως διαδεδομένα (Σειράχ 17:17 και 24, Ιωβηλαία 15.31 κ.ε., η Αποκάλυψη των Ζώων στην Α ́ Ενώχ, κ.λπ.· βλ. Culianu, σελ. 81). Επιπλέον, αυτοί οι άγγελοι θεωρούνταν υπεύθυνοι για τις πράξεις των κοσμικών βασιλιάδων (βλ. Ησαΐας 24:21-22), και οι άγγελοι των εθνών πολεμούσαν ακόμη και μεταξύ τους, όπως απεικονίζεται ρητά στην Ανάληψη του Ησαΐα.
Το 1 Ενώχ 20 και το βιβλίο του Δανιήλ εφάρμοσαν αυτή την παράδοση στον ίδιο τον Ισραήλ και προσδιόρισαν τον Μιχαήλ ως τον αγγελικό φύλακα του Ιουδαϊκού έθνους.
Ο Μιχαήλ ο Πρίγκιπας στον Δανιήλ
Οι μυθολογικές εικόνες και η αγγελολογία του Δανιήλ επηρεάστηκαν σχεδόν σίγουρα από το 1 Ενώχ. Η περιγραφή του Θεού και του θρόνου του στο Δανιήλ 7, για παράδειγμα, φαίνεται να έχει δανειστεί από το 1 Ενώχ 14 ή παρόμοια πηγή, με το Δαν 7:9 να είναι σχεδόν μια άμεση παράθεση του 1 Εν 14:22 (Black, σελ. 149-151).6 Ο Μιχαήλ παίζει καθοριστικό ρόλο στα οράματα του Δανιήλ, όπως έκανε και σε αυτά του Ενώχ.
Στο Δανιήλ 10, ένας αγγελιοφόρος άγγελος επισκέπτεται με μια αποκάλυψη για τον Δανιήλ. Εξηγεί ότι του εναντιώθηκε ο αγγελικός πρίγκιπας της Περσίας και μπόρεσε να φτάσει στον Δανιήλ μόνο μετά την παρέμβαση του Μιχαήλ:
… ο πρίγκιπας του βασιλείου της Περσίας μου εναντιώθηκε είκοσι μία ημέρες. Έτσι ο Μιχαήλ, ένας από τους πρώτους άρχοντες, ήρθε να με βοηθήσει, και τον άφησα εκεί με τον πρίγκιπα του βασιλείου της Περσίας. (10:13)
Τώρα πρέπει να επιστρέψω για να πολεμήσω εναντίον του πρίγκιπα της Περσίας, και όταν τελειώσω μαζί του, ο πρίγκιπας της Ελλάδας θα έρθει. … Δεν υπάρχει κανείς μαζί μου που να διαφωνεί με αυτούς τους πρίγκιπες εκτός από τον Μιχαήλ, τον πρίγκιπά σας. (10:20β, 21β)
Η αποκάλυψη που δόθηκε στον Δανιήλ περιγράφει τα ταραχώδη γεγονότα των εσχάτων ημερών και την τελική απελευθέρωση των Ιουδαίων από τον Μιχαήλ:
Εκείνη την ώρα θα εγερθεί ο Μιχαήλ, ο μεγάλος πρίγκιπας, ο προστάτης του λαού σας. Θα υπάρξει καιρός αγωνίας, τέτοιος που δεν έχει συμβεί ποτέ από τότε που δημιουργήθηκαν για πρώτη φορά τα έθνη. Εν δε τω καιρω εκεινω θελει ελευθερωθη ο λαος σου, πας οσος ευρεθη γεγραμμενος εν τω βιβλιω. (12:1)
Στα δύο πρώτα παραδείγματα, ο Μιχαήλ εκπληρώνει τους διπλούς ρόλους του πρίγκιπα του Ισραήλ και του αγγελικού πολεμιστή που πολεμά για λογαριασμό του Θεού στα κατώτερα ουράνια βασίλεια. (Θυμηθείτε ότι στην ελληνιστική εβραϊκή κοσμολογία, η υπερβατικότητα του Θεού τον εμποδίζει να πάρει τον άμεσο έλεγχο των γεγονότων στα κατώτερα και πιο διεφθαρμένα επίπεδα του ουρανού και της γης.) Στο τελευταίο παράδειγμα, ο Μιχαήλ εκπληρώνει επίσης το ρόλο του εσχατολογικού σωτήρα - έναν ρόλο που πολλοί συνδέουν με τον μεσσιανισμό, αν και κανένας Δαβιδικός μεσσίας δεν μπορεί να βρεθεί στο βιβλίο του Δανιήλ.
Ένας παρόμοιος μεσολαβητικός άγγελος που μεσολαβεί για λογαριασμό του Ισραήλ μπορεί να βρεθεί σε άλλα κείμενα, όπως η Διαθήκη του Λευί:
Και του είπα: Σε παρακαλώ, Κύριε, δίδαξέ με το όνομά σου, για να σε επικαλεστώ την ημέρα της θλίψης. Και είπε: «Εγώ είμαι ο άγγελος που μεσιτεύει για το έθνος Ισραήλ, για να μην νικηθούν». (Λευί 5:5-6)
Αν και το όνομα του αγγέλου δεν προσδιορίζεται πάντα, η ευρέως διαδεδομένη παράδοση ότι υπάρχει ένας τέτοιος άγγελος είναι σημαντική.
Η Παρουσία του Μιχαήλ στη Δημιουργία
Από την πρώτη κιόλας εμφάνισή του 1 Ενώχ, ο Μιχαήλ παίζει θεμελιώδη ρόλο στους αρχέγονους χρόνους. Όπως έχουμε ήδη δει, είναι ο άγγελος στον οποίο έχει ανατεθεί από τον Θεό να δέσει τους Παρατηρητές και να επιβλέψει τη φυλάκισή τους για όλη τη διάρκεια της παγκόσμιας ιστορίας, εβδομήντα γενιές. Οι αρχηγοί αυτών των έκπτωτων αγγέλων περιλαμβάνουν τον Ασαήλ, μια προμηθεϊκή φιγούρα που είχε εισαγάγει «κάθε ανομία στη γη» και αποκάλυψε αιώνια μυστήρια (1 Εν 9:6), και τον Σεμιχαζά, τον αρχηγό των διακοσίων Παρατηρητών που είχαν κατέβει στη γη για να πάρουν ανθρώπινες γυναίκες (1 Εν 6:1-6, 9:6, 10:11). Ο Μιχαήλ καταστρέφει επίσης τους απογόνους των Παρατηρητών και καθαρίζει τη γη από κάθε μόλυνση και ακαθαρσία, επιτρέποντας στη γη να ανθίσει και στην ανθρωπότητα να ζήσει ειρηνικά (Α ́ Ενώχ 10:15–11:2).
Οι μεταγενέστεροι εβραϊκοί θρύλοι θα απωθήσουν τη διαφθορά της ανθρωπότητας στην εποχή του Αδάμ και της Εύας, και εδώ πάλι, ο Μιχαήλ έχει έναν κρίσιμο ρόλο να παίξει. Αυτός ο θρύλος επιβεβαιώνεται για πρώτη φορά πλήρως στη Ζωή του Αδάμ και της Εύας, η οποία υπάρχει σε πολλές εβραϊκές και χριστιανικές εκδοχές. Στην ιστορία, ο Μιχαήλ είναι παρών όταν δημιουργείται ο Αδάμ. Δίνει εντολή, με εντολή του Θεού, σε όλους τους αγγέλους να λατρεύουν τον νεοδημιουργημένο Αδάμ, ένα ον που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα Θεού. Σε αυτόν τον μύθο, ο Σατανάς είναι ένας ουράνιος άγγελος που είναι απογοητευμένος από αυτό το γεγονός. Ο Σατανάς αρνείται να λατρέψει αυτό που θεωρεί κατώτερο ον και, ως αποτέλεσμα, εκδιώκεται από τον ουρανό στη γη μαζί με μερικούς από τους άλλους αγγέλους.
Όταν ο Θεός φύσηξε μέσα σου την πνοή της ζωής και η όψη και η ομοίωσή σου έγιναν κατ' εικόνα του Θεού, ο Μιχαήλ σε έφερε και μας έκανε να σε λατρεύουμε ενώπιον του Θεού, και ο Κύριος ο Θεός είπε: «Ιδού ο Αδάμ! Σε έφτιαξα κατ' εικόνα και ομοίωσή μας». Και ο Μιχαήλ βγήκε έξω και φώναξε όλους τους αγγέλους, λέγοντας: «Προσκυνήστε την εικόνα του Κυρίου του Θεού, όπως πρόσταξε ο Κύριος ο Θεός». (Η ζωή του Αδάμ και της Εύας [Λατινικά] 13:3–14:1)
Κάποια εκδοχή αυτού του θρύλου φαίνεται να υπήρχε αρκετά νωρίς, κατά την περίοδο του Δεύτερου Ναού (Moffitt, σελ. 90 σημ. 16), και βρίσκουμε απόηχούς του στο βιβλίο των Εβραίων, με τον Χριστό στο ρόλο του Αδάμ:
Και πάλι, όταν φέρνει τον πρωτότοκο στον κόσμο, λέει: «Ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». (Εβραίους 1:6)7
Θα το εξετάσουμε περαιτέρω σε σχέση με το βιβλίο της Αποκάλυψης.
Ο Μιχαήλ ως Εσχατολογικός Πολεμιστής-Σωτήρας
Έχοντας εξετάσει τον ρόλο του Μιχαήλ στη δημιουργία και τους αρχέγονους χρόνους, εξετάζουμε τώρα τον ρόλο του στα έσχατα, ή στους έσχατους καιρούς.
Αν και ο προαναφερθείς ρόλος του Μιχαήλ στο 1 Ενώχ αφορά κυρίως τους αρχέγονους χρόνους και την προέλευση του κακού στον κόσμο, έχει επίσης έναν σιωπηρό ρόλο στην εσχατολογική κρίση των Παρατηρητών. Επιπλέον, του ανατίθεται ρητά το καθήκον να καθαρίσει τη γη και να αποκαταστήσει μια αιώνια ειρήνη. Έτσι, ο Μιχαήλ γίνεται ήδη κατανοητός ως παράγοντας σωτηρίας με «εσχατολογικές διαστάσεις» (Nickelsburg, σελ. 51).
Εκτός από το 1 Ενώχ, ο Μιχαήλ περιγράφεται συχνά ως ο αρχιστράτηγος (αρχιστράτηγος)8 των αγγέλων του Θεού, και στα αποκαλυπτικά κείμενα, είναι συχνά αυτός που ηγείται της τελικής μάχης ενάντια στον αντίπαλο και φέρνει τη σωτηρία στον Ισραήλ.
Στο Δανιήλ 12:1, είναι ο Μεγάλος Πρίγκιπας, που προφητεύτηκε ότι θα εμφανιστεί ως ο ελευθερωτής του Ισραήλ στο τέλος του παρόντος αιώνα. Ο Πολεμικός Πάπυρος του Κουμράν, που γράφτηκε περίπου μισό αιώνα μετά τον Δανιήλ, περιγράφει τον Μιχαήλ ως τον Πρίγκιπα του Φωτός, έναν πολεμιστή άγγελο που θα νικήσει τον διάβολο Βελίαλ και θα ιδρύσει το δικό του βασίλειο στον ουρανό και στη γη.
Αυτή είναι η ημέρα που έχει οριστεί από Αυτόν για την ήττα και την ανατροπή του Πρίγκιπα του βασιλείου της κακίας, και θα στείλει αιώνια συμπαράσταση στη συντροφιά Του λυτρωμένη από τη δύναμη του πριγκιπικού Αγγέλου του βασιλείου του Μιχαήλ. … Θα αναστήσει το βασίλειο του Μιχαήλ ανάμεσα στους θεούς και το βασίλειο του Ισραήλ ανάμεσα σε κάθε σάρκα. (1QM 17.5–9)
Και τον Πρίγκιπα του Φωτός τον έχεις ορίσει από την αρχαιότητα 10 φορές να έρθει να μας υποστηρίξει. [πάντες οι υιοί της δικαιοσύνης είναι εν τη χειρί αυτού], και πάντα τα πνεύματα της αληθείας είναι υπό την κυριαρχίαν αυτού. Αλλά τον Βελίαλ, τον Άγγελο της Κακίας, τον δημιούργησες για τον Λάκκο. [Η κυριαρχία] του είναι στο Σκοτάδι και ο σκοπός του είναι να επιφέρει κακία και ανομία. (1QM 13.10)
Σύμφωνα με την ανάγνωσή μου, οι περισσότεροι μελετητές συμφωνούν ότι ο Μιχαήλ και ο Μελχισεδέκ θεωρήθηκαν ως δύο ονόματα του ίδιου Πρίγκιπα του Φωτός από τους συγγραφείς πολλών από τους παπύρους του Κουμράν.9 Έτσι, όταν ο 2QMelch περιγράφει τον Μελχισεδέκ ως εσχατολογικό πολεμιστή που απαιτεί την εκδίκηση του Θεού εναντίον του Βελίαλ και στη συνέχεια βασιλεύει ως βασιλιάς, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι αυτός ο ελευθερωτής είναι επίσης ο Μιχαήλ, ο ίδιος Πρίγκιπας του Φωτός (Hannah, σελ. 70-72).
Ο John J. Collins, αναμφισβήτητα ο πιο διάσημος μελετητής της αποκαλυπτικής λογοτεχνίας στον κόσμο, περιγράφει την έννοια μιας υπερβατικής φιγούρας σωτήρα ως «ίσως την πιο σημαντική εξέλιξη στον εβραϊκό μεσσιανισμό... το δεύτερο αιώνα Π.Κ.Χ.». Σημειώνει ότι η περσική επιρροή «πιστεύεται ευρέως και εύλογα» ότι έχει διαμορφώσει το εβραϊκό δυϊστικό πλαίσιο ενός Πρίγκιπα του Φωτός, του Μιχαήλ, ο οποίος εξισορροπείται από έναν Άγγελο του Σκότους, τον Belial (Collins 1987, σελ. 101).
Ο Μιχαήλ ως Σαν Γιος Ανθρώπου
Το Δανιήλ 7 περιέχει ένα από τα πιο σημαντικά αποκαλυπτικά αποσπάσματα σε όλη τη βιβλική λογοτεχνία. Περιγράφει, για πρώτη φορά στις γραφές, «κάποιον που μοιάζει με γιο ανθρώπου» που ιππεύει πάνω στα σύννεφα του ουρανού - μια εντυπωσιακή περιγραφή που κληρονομήθηκε από την παλιά μυθολογία του Βάαλ των Χαναναίων - και του δίνεται κυριαρχία σε όλη τη γη από τον Παλαιό των Ημερών. Μια κοινή ερμηνεία αυτού του κειμένου είναι ότι ο γιος του ανθρώπου αντιπροσωπεύει το συλλογικό έθνος του Ισραήλ, με βάση την κατανόηση ότι τα προηγούμενα τέσσερα θηρία που κυβερνούν τον κόσμο είναι άλλα επίγεια βασίλεια. Ωστόσο, μια παλαιότερη ερμηνεία που έχει αναβιώσει από τον John J. Collins και υποστηρίζεται από τον Darrel D. Hannah (σελ. 34 κ.ε.) είναι ότι τα τέσσερα θηρία είναι τέσσερις βασιλιάδες και το «ένα σαν γιος ανθρώπου»10 είναι ο αγγελικός αρχηγός του Ισραήλ και των αγγέλων του Θεού, δηλαδή ο Μιχαήλ. Εξάλλου, οι άγγελοι περιγράφονται αλλού στον Δανιήλ ότι μοιάζουν με ανθρώπους και ο ρόλος που δίνεται ρητά στον Μιχαήλ στο Δανιήλ 12 είναι ουσιαστικά ο ίδιος με αυτόν που περιγράφει το Δανιήλ 7. Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, οι «άγιοι του Υψίστου» που λαμβάνουν τη βασιλεία στο 7:18 είναι οι άγγελοι, και ο «λαός των αγίων» που έχει την εξουσία πάνω σε όλα τα άλλα βασίλεια είναι οι δίκαιοι Ισραηλίτες.
Ακόμα κι αν το ανθρωπόμορφο ον στο Δανιήλ 7 δεν προορίζεται να είναι ο Μιχαήλ, αυτή η έννοια ενός θεϊκού δεύτερου στην ιεραρχία του Ισραήλ αναπτύσσεται περαιτέρω σε επόμενα κεφάλαια, όπου ονομάζεται ρητά Μιχαήλ.
Ένα απόσπασμα της Παλαιάς Διαθήκης που φαίνεται να είχε ιδιαίτερη σημασία για την εβραϊκή εσχατολογία ήταν ο Ψαλμός 82. Σε αυτόν τον πολύ σύντομο ψαλμό, μια φιγούρα που ονομάζεται Ελοχίμ στέκεται ανάμεσα στη μεγάλη σύναξη του Θεού (Ελ) και της δίνεται κυριαρχία πάνω σε όλα τα έθνη για να τα κρίνει. Ενώ αυτό το κείμενο είναι γενικά κατανοητό ότι περιγράφει τον Γιαχβέ και τον Ελ Ελυών, η συγχώνευση αυτών των θεοτήτων σε έναν ενιαίο Θεό άφησε ένα κενό για τη φιγούρα που κατοικεί στον ουρανό δίπλα στον Θεό και κρίνει τον κόσμο. Το Δανιήλ 7 φαίνεται να αντλεί από αυτή την ερμηνεία στην απεικόνιση του εξυψωμένου αγγέλου (M. Segal, σελ. 152). Σε έναν κύλινδρο του Κουμράν (11QMelch), ο Μελχισεδέκ (δηλαδή ο Μιχαήλ) εξισώνεται ρητά με τον Ελοχίμ του ψαλμού 82. Ένα άλλο κείμενο του Κουμράν, ο Ύμνος της Αυτοεξύψωσης, περιγράφει ένα ανώνυμο ον που έχει εξυψωθεί πάνω από τους θεούς (αγγέλους) στον ουρανό. Η ταυτότητα και η φύση (άνθρωπος ή άγγελος;) αυτού του όντος αμφισβητείται, αλλά μερικοί μελετητές έχουν υποστηρίξει ότι είναι ο Μιχαήλ (Collins 2016, σελ. 26, 32).
Ο Μιχαήλ στο Βιβλίο της Αποκάλυψης
Το βιβλίο της Αποκάλυψης της Καινής Διαθήκης συνδέει διάφορους θρύλους του Μιχαήλ σε σχέση τόσο με τη δημιουργία όσο και με τα έσχατα. Το κεφάλαιο 12 περιγράφει μια μάχη στην οποία άγγελοι με επικεφαλής τον Μιχαήλ διώχνουν έναν μεγάλο δράκοντα από τον ουρανό:
Τότε ένα άλλο προμήνυμα φάνηκε στον ουρανό: ένας μεγάλος κόκκινος δράκοντας, με επτά κεφάλια και δέκα κέρατα, και επτά διαδήματα στα κεφάλια του. […] Και ξέσπασε πόλεμος στον ουρανό. Ο Μιχαήλ και οι άγγελοί του πολέμησαν εναντίον του δράκοντα. Ο δράκος και οι άγγελοί του αντεπιτέθηκαν, αλλά ηττήθηκαν και δεν υπήρχε πλέον θέση για αυτούς στον παράδεισο. Ο μεγάλος δράκοντας ρίχτηκε κάτω, αυτό το αρχαίο φίδι, που ονομάζεται Διάβολος και Σατανάς, ο απατεώνας όλου του κόσμου —ρίχτηκε στη γη και οι άγγελοί του ρίχτηκαν κάτω μαζί του. (Αποκάλυψη 12:3, 7-9)
Εδώ βλέπουμε τον Μιχαήλ στο ρόλο του ως αρχιστράτηγος του Θεού. Ωστόσο, η περιγραφή του δράκου ως «εκείνο το αρχαίο φίδι... ο απατεώνας όλης της γης» τον συνδέει με τους αρχέγονους χρόνους και η εκδίωξή του από τον ουρανό από τον Μιχαήλ απηχεί ξεκάθαρα τον θρύλο που βρίσκεται στη Ζωή του Αδάμ και της Εύας. Ωστόσο, στο ευρύτερο πλαίσιο του κεφαλαίου 12, αυτή η μάχη εγκαινιάζει τη βασιλεία του Θεού και του Χριστού του, γεγονός που υποδηλώνει ένα εσχατολογικό πλαίσιο που θυμίζει τον πόλεμο μεταξύ του Μιχαήλ και του Βελίαλ στον Πολεμικό Κύλινδρο του Κουμράν. Η Αποκάλυψη 12:7 περιέχει επίσης μια συγκεκριμένη νύξη στο Δαν 10:20, η οποία υπονοεί ότι ο συγγραφέας έχει κατά νου το όραμα του Δανιήλ για τον Μιχαήλ και το τέλος της εποχής (Beale, σελ. 334).
Επιπλέον, υπάρχει μια δεύτερη μάχη στην Αποκάλυψη 19 στην οποία είναι ο Χριστός που νικά τον δράκοντα στη γη. Στη συνέχεια, ένας ανώνυμος άγγελος (Μιχαήλ;) τον δένει σε ένα λάκκο για χίλια χρόνια, όπως συνέβη στους Παρατηρητές στο 1 Ενώχ. Η ακριβής σχέση μεταξύ αυτών των δύο μαχών δεν είναι σαφής. Μια ερμηνεία είναι ότι πρόκειται για δύο απόψεις του ίδιου γεγονότος, επειδή τα γήινα γεγονότα αντικατοπτρίζονται από γεγονότα στον ουρανό (Hannah, σελ. 129, με βάση τα επιχειρήματα του Caird, σελ. 153–157). Είναι ενδιαφέρον ότι αυτή η ερμηνεία δημιουργεί μια άμεση σχέση μεταξύ του Χριστού και του Μιχαήλ.11
Η Αποκάλυψη φαίνεται επίσης να αντλεί από την παράδοση στο 1 Ενώχ 69 ότι ο Μιχαήλ ήταν ο κάτοχος ενός μυστικού άγνωστου ονόματος μέσω του οποίου η δημιουργία συνδέεται μεταξύ τους. Στην Αποκάλυψη 19:12, είναι ο Χριστός που κατέχει ένα μυστικό όνομα «που κανείς δεν γνωρίζει παρά μόνο ο ίδιος».
Μια ακόμη πιθανή σύνδεση μεταξύ της Αποκάλυψης και άλλων εβραϊκών παραδόσεων του Μιχαήλ βρίσκεται στην Αποκάλυψη 8:3-5, όπου ένας ανώνυμος άγγελος λειτουργεί ως ιερέας που παραδίδει τις προσευχές των αγίων στον Θεό.
Ένας άλλος άγγελος με ένα χρυσό θυμιατήρι ήρθε και στάθηκε στο βωμό. Του δόθηκε μεγάλη ποσότητα θυμιάματος για να προσφέρει με τις προσευχές όλων των αγίων στο χρυσό θυσιαστήριο που βρίσκεται μπροστά στο θρόνο. Και ο καπνός του θυμιάματος, με τις προσευχές των αγίων, ανέβηκε ενώπιον του Θεού από το χέρι του αγγέλου. (Αποκ. 8:3-4)
Στο απόκρυφο εβραϊκό βιβλίο του 3 Βαρούχ, που γράφτηκε περίπου την ίδια εποχή με την Αποκάλυψη, βρίσκουμε μια παρόμοια παράδοση για τον Μιχαήλ στον ουράνιο ναό. Ο ρόλος του είναι να δέχεται τις προσευχές των ανθρώπων, να τις βάζει σε ένα μεγάλο μπολ και να τις φέρνει ενώπιον του Θεού. Σύμφωνα με την Hannah (σελ. 44), είναι πιθανό ότι ο συγγραφέας βασιζόταν σε «μια ήδη καθιερωμένη παράδοση του Μιχαήλ ως ουράνιου αρχιερέα».
Μεταξύ Ιουδαϊσμού και Χριστιανισμού: Ο Μιχαήλ ως Χριστός;
Τα στοιχεία που εξετάστηκαν μέχρι στιγμής δείχνουν εκτεταμένες ομοιότητες μεταξύ των ρόλων του Μιχαήλ σε διάφορα σκέλη του Ιουδαϊσμού και του Χριστού στον Χριστιανισμό, και δεν έχουμε εξετάσει πλήρως τις εβραϊκές παραδόσεις του Μιχαήλ ως αρχιερέα στον ουράνιο ναό (π.χ. στο 3 Βαρούχ και τη ραβινική λογοτεχνία) ή τον ρόλο του ως μεσολαβητή και ψυχοπομπού (π.χ. στη Διαθήκη του Ισαάκ, τη Διαθήκη του Ιακώβ, την Κοίμηση του Μωυσή, 4 Βαρούχ και τον Ιούδα 9 στην Καινή Διαθήκη). Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πρώτοι Χριστιανοί — που δεν χρησιμοποιούσαν ακόμη αυτή την ετικέτα — απλώς ασκούσαν ένα παρακλάδι του Ιουδαϊσμού, ίσως δεν θα έπρεπε να μας εκπλήσσει να βρίσκουμε περιπτώσεις στις οποίες η διάκριση μεταξύ Μιχαήλ και Χριστού είναι θολή.
Έχω ήδη σημειώσει ότι ο Μιχαήλ ερμηνεύεται από ορισμένους μελετητές ως το ουράνιο αντίστοιχο του Χριστού που νικά τον δράκοντα στη γη. Σύμφωνα με τον μελετητή της Καινής Διαθήκης Ranko Stefanovic, το πλαίσιο του κεφαλαίου 12 από μόνο του καθιστά σαφές ότι όταν η νίκη του Μιχαήλ συνοδεύεται από τη διακήρυξη της σωτηρίας και την εξουσία του Χριστού, πρέπει να σημαίνει ότι ο Μιχαήλ είναι ο Χριστός (Stefanovic, σελ. 386). Δεν είμαι σίγουρος ότι συμφωνώ με αυτό το συμπέρασμα, αλλά δεν είναι ένα περίεργο επιχείρημα.
Μια άλλη ενδιαφέρουσα σύνδεση γίνεται στο The Shepherd of Hermas, ένα χριστιανικό κείμενο του δεύτερου αιώνα που μερικές φορές περιλαμβάνεται στις πρώτες Βίβλους. Περιγράφει έναν ένδοξο άγγελο που δικαιώνει τον μετανοούντα (Εντολή 5) και δοκιμάζει τους πιστούς (Παραβολή 8) μεταξύ των διαφόρων ρόλων του. Στην Παραβολή 8, σε αυτόν τον άγγελο, που προηγουμένως αναφερόταν ως Χριστός, δίνεται το όνομα Μιχαήλ.
Αλλά ο μεγάλος και ένδοξος άγγελος είναι ο Μιχαήλ, που έχει την εξουσία πάνω σε αυτόν τον λαό και είναι αρχηγός του. Γιατί αυτός είναι που βάζει το νόμο στις καρδιές των πιστών. Γι' αυτό, ο ίδιος επιθεωρεί εκείνους στους οποίους το έδωσε, για να δει αν το έχουν τηρήσει. (Ερμάς, Παραβολή 8.3.3)
Είναι αξιοσημείωτο ότι το όνομα «Ιησούς» δεν χρησιμοποιείται ποτέ. Σε άλλα αποσπάσματα, ωστόσο, αυτός ο άγγελος φαίνεται να αναφέρεται ως ο Υιός του Θεού (Osiek, σελ. 195).
Θα ήθελα επίσης να σημειώσω, χωρίς να υπεισέλθω σε λεπτομέρειες εδώ, ότι πολλοί μελετητές υποστηρίζουν μια παράδοση αγγελικής χριστολογίας στον πρώιμο Χριστιανισμό. Η παρομοίωση στην προς Γαλάτας 4:14 αναφέρεται συχνά ως απόδειξη ότι ο Παύλος σκέφτηκε τον Χριστό ως άγγελο, για παράδειγμα:
Αν και η κατάστασή μου σας έθεσε σε δοκιμασία, δεν με περιφρονήσατε ούτε με περιφρονήσατε, αλλά με καλωσορίσατε ως άγγελο του Θεού, ως Χριστό Ιησού.
Ο μελετητής Alan Segel, στο διάσημο βιβλίο του Two Powers in Heaven, υποστηρίζει ότι η χριστιανική κατανόηση του Χριστού βασίστηκε σε «έναν συνδυασμό παραδόσεων ερμηνείας για διάφορες αγγελικές μορφές με μεσσιανικές προφητείες» (A. Segal, σελ. 208) και ότι «ο Ιησούς δεν αποκαλείται άγγελος στην Καινή Διαθήκη επειδή δεν πιστεύεται ότι ήταν απλώς ένας άγγελος» (σελ. 210). Όπως το καταλαβαίνει ο Segal, οι πρώτοι Χριστιανοί δημιούργησαν έναν ενοποιημένο μύθο λύτρωσης εφαρμόζοντας τις ποικίλες παραδόσεις του αγγελικού μεσσία και του Υιού του Ανθρώπου στον Ιησού προκειμένου να δικαιώσουν το μαρτύριό του (σελ. 208).
Λατρεία Αγγέλων και Λατρείες του Μιχαήλ
Υπάρχουν επίσης κάποιες ενδείξεις ότι ο Μιχαήλ λατρευόταν ή λατρευόταν άμεσα σε ορισμένες εβραϊκές ή χριστιανικές λατρείες ως μεσολαβητής ή σωτήρας με τον τρόπο που ήταν ο Ιησούς σε αυτό που έγινε ο κανονιστικός Χριστιανισμός. Το Κολοσσαείς 2:18, για παράδειγμα, φαίνεται να προειδοποιεί ενάντια στη λατρεία των αγγέλων — υπονοώντας ότι αυτό ήταν κάτι που έκαναν ορισμένοι Χριστιανοί.
Μην αφήσετε κανέναν να σας αποκλείσει, επιμένοντας στην αυτοταπείνωση και τη λατρεία των αγγέλων...
Οι Εβραίους 1 και 2 επικεντρώνονται επίσης στην επίδειξη της ανωτερότητας του Χριστού έναντι των αγγέλων, αναφέροντας αρκετούς Ψαλμούς ως απόδειξη. Αυτό το απόσπασμα έχει ερμηνευτεί ότι σημαίνει ότι το κοινό είτε προσελκύεται από τη λατρεία των αγγέλων είτε αντιλαμβάνεται τον Χριστό ως άγγελο, και έτσι έπρεπε να διορθωθεί από τον συγγραφέα (Stuckenbruck, σελ. 124-125).
Η ραβινική λογοτεχνία απαγορεύει επίσης τη λατρεία του Μιχαήλ και άλλων αγγέλων, αν και η σχέση της με τον Ιουδαϊσμό (και τον Χριστιανισμό) του πρώτου αιώνα είναι ασαφής. Εδώ είναι ένα παράδειγμα (Stuckenbruck, σελ. 64) που αρνείται την ανάγκη για μεσολαβητή και επιμένει ότι οι Εβραίοι πρέπει να επικαλούνται απευθείας τον Θεό:
Όταν έρχεται στενοχώρια σε έναν άνθρωπο, δεν πρέπει να φωνάζει ούτε στον Μιχαήλ ούτε στον Γαβριήλ. Αντίθετα, θα πρέπει να μου φωνάξει, και θα του απαντήσω αμέσως. Αυτό είναι γραμμένο: «Όποιος επικαλεστεί το όνομα του Κυρίου θα σωθεί». (ι. Berakhoth 9:13)
Ένα άλλο ραβινικό κείμενο ασχολείται με θυσίες που τελούνταν στο όνομα των ουράνιων σωμάτων και «στο όνομα του Μιχαήλ, του μεγάλου πρίγκιπα του στρατού» (t. Hullin 2:18, βλ. Stuckenbruck 1995, σελ. 59).
Υπάρχουν επίσης άφθονα παραδείγματα αρχαίων φυλαχτών και προσευχών που επικαλούνταν άμεσα τον Μιχαήλ, μερικές φορές απευθυνόμενοι σε αυτόν ως θεό (Stuckenbruck 1995, σελ. 194–196).
Η Σύνοδος της Λαοδίκειας (360 μ.Χ.) απαγόρευσε τη λατρεία των αγγέλων και ο θεολόγος Θεοδώρητος, γράφοντας μερικές δεκαετίες αργότερα, ανέφερε μια λατρεία του αγγέλου Μιχαήλ που ασκούσε στη Φρυγία και την Πισιδία (Stuckenbruck, σελ. 112).
Ωστόσο, παρά όλα αυτά τα ενδιαφέροντα δεδομένα, η πιθανότητα ορισμένες ομάδες να ασχολούνται με τη λατρεία του Μιχαήλ και άλλων αγγέλων παραμένει αμφισβητούμενη από ορισμένους μελετητές (Hannah, σελ. 9).
Συμπέρασμα
- Η μελέτη της αγγελολογίας του Δεύτερου Ναού και της εβραϊκής πίστης σε έναν Μεγάλο Άγγελο ή Δεύτερη Δύναμη πηγαίνει σε τόσες πολλές εφαπτόμενες, που ήταν δύσκολο να επικεντρωθούμε σε ένα μόνο νήμα ανάπτυξης για αυτό το άρθρο. Ωστόσο, ελπίζω να κατάφερα να δείξω τις ακόλουθες συνδέσεις:Η πίστη μετά την εξορία σε επώνυμους αγγέλους που υπηρετούσαν στην ουράνια αυλή του Θεού αναπτύχθηκε από θρύλους γήινων αναλόγων που ήταν μεγάλοι πολεμιστές από το παρελθόν του Ισραήλ.
- Το παλαιότερο σωζόμενο κείμενο που περιγράφει τους αρχαγγέλους, το 1 Ενώχ, έδωσε στον Μιχαήλ έναν σημαντικό ρόλο - να δεσμεύει τους πεσόντες παρατηρητές και να καθαρίζει τη γη - που ήταν αρχέγονος αλλά είχε εσχατολογικές διαστάσεις.
- Ο ́ Δευτ. 32:8 επηρέασε την εβραϊκή πεποίθηση ότι κάθε έθνος είχε έναν άγγελο υπεύθυνο γι' αυτό.
- Το Δανιήλ 12 καθιέρωσε τον Μιχαήλ ως τον αγγελικό Πρίγκιπα του Ισραήλ που θα απελευθέρωνε τον Ισραήλ στο τέλος του αιώνα.
- Ένας άλλος εβραϊκός θρύλος συνέδεε τον Μιχαήλ με τη δημιουργία του Αδάμ και την πτώση του Σατανά.
- Πολλά άλλα εβραϊκά κείμενα ανέθεσαν ποικιλοτρόπως ιερατικές, εσχατολογικές και μεσολαβητικές λειτουργίες στον Μιχαήλ και σε άλλα θεϊκά όντα που μπορεί να είχαν εξισωθεί με τον Μιχαήλ.
- Η πρώιμη χριστιανική λογοτεχνία δημιούργησε μια χριστολογία για τον Ιησού που συνδύαζε τις διάφορες λειτουργίες και τους θρύλους για τον Μιχαήλ με θρύλους για τον Αδάμ, με αποτέλεσμα ένα θεϊκό ον που ήταν και «δεύτερος Αδάμ» και αγγελικός μεσολαβητής/ιερέας/σωτήρας δεύτερος μόνο μετά τον Θεό στην εξουσία.
- Ο David Friedrich Strauss, ένας από τους πρώτους θεολόγους που εξέτασαν κριτικά τα Ευαγγέλια, παρατήρησε στο βιβλίο του The Life of Jesus Critically Examined, σελ. 96-97, πόσο αδιανόητο ήταν ότι «η ουράνια ιεραρχία θα έπρεπε πραγματικά να αντιστοιχεί με τις αντιλήψεις που είχαν οι Εβραίοι μετά την εξορία. και ότι τα ονόματα που δίνονται στους αγγέλους πρέπει να είναι στη γλώσσα του λαού» — ιδιαίτερα επειδή οι επώνυμοι άγγελοι δεν εμφανίστηκαν στα βιβλία του Μωυσή ή των προφητών, αλλά μόνο σε μεταγενέστερα έργα όπως ο Δανιήλ και ο Τωβίτ που γράφτηκαν υπό την επιρροή των Περσών. Δεν έχω βρει καμία χριστιανική απολογητική πηγή που να υπερασπίζεται την κυριολεκτική ύπαρξη του Γαβριήλ και των άλλων αρχαγγέλων ενάντια στις επικρίσεις του Στράους.
- Υπάρχει ασυνέπεια σχετικά με την ταυτότητα του τέταρτου αρχαγγέλου. Σε πολλά χειρόγραφα του 1 Ενώχ και σε άλλα κείμενα, ονομάζεται Φανουήλ ή Ουριήλ, αλλά το Σαριήλ φαίνεται να είναι το όνομά του στις παλαιότερες παραδόσεις. Βλέπε Galbraith, σ. 233 n. 31 και την πηγή που αναφέρεται εκεί.
- Έχω καλύψει την επιρροή της ελληνιστικής κοσμολογίας και αγγελολογίας στον Ιουδαϊσμό και τον Χριστιανισμό σε προηγούμενο άρθρο που συνιστώ ανεπιφύλακτα να διαβάσετε.
- Για περισσότερα σχετικά με τους επίλεκτους πολεμιστές των βιβλικών αφηγήσεων, δείτε το άρθρο μου για τον Shamgar γιο του Anat.
- Το Μασοριτικό Κείμενο λέει «σύμφωνα με τον αριθμό των γιων του Ισραήλ», κάτι που δεν έχει νόημα, αλλά η αρχική ανάγνωση διατηρείται από ένα από τα χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας, το 4QDeutj. Βλέπε Michael Heiser, "Deuteronomy 32:8 and the Sons of God", Bibliotheca Sacra 158, 2001.
- Όπως σημειώνει ο Black, η λογοτεχνική αλληλεξάρτηση είναι εμφανής μεταξύ του Δανιήλ 7 και του 1 Ενώχ 14, και το τελευταίο γράφτηκε γύρω στο 250 π.Χ., σχεδόν 100 χρόνια νωρίτερα από τον Δανιήλ.
- Η Μάργκαρετ Μπάρκερ (Η Αποκάλυψη του Ιησού Χριστού, σελ. 215-216) πιστεύει ότι το Δευτ. 32:43 είναι επίσης μια νύξη στον μύθο του Αδάμ: «Δοξάστε, ουρανοί, λαέ του, προσκυνήστε τον όλοι εσείς οι θεοί [LXX: άγγελοι του Θεού]». Σχετικά με το θέμα του Χριστού που παρουσιάζεται ως νέος Αδάμ από την προς Εβραίους επιστολή, σημειώστε ότι ο Χριστός παίρνει τη θέση του Αδάμ στην παράθεση του Ψαλμού 8:5 στην προς Εβραίους 2:6-9 (Bruce, The Epistle to the Hebrews, 1964, σελ. 34-35).
- Ονομάζεται έτσι στο 3 Βαρούχ, τη Διαθήκη του Αβραάμ, και στο 2 Ενώχ, μεταξύ άλλων κειμένων (Χάνα, σελ. 39). Συχνά πιστεύεται ότι ο τίτλος αρχιστρατήγος προέρχεται από τον τίτλο «αρχιστράτηγος των δυνάμεων του Κυρίου» που δόθηκε στον άγγελο στον Ιησού του Ναυή 5:13-15. Στην πραγματικότητα, ορισμένοι αρχαίοι χριστιανοί σχολιαστές υποστήριξαν ότι ο άγγελος στον Ιησού του Ναυή ήταν πράγματι ο Μιχαήλ (Hannah, σελ. 40).
- Στον κύλινδρο 4QVisions of Amram, ο μεγάλος άγγελος περιγράφεται ότι έχει τρία ονόματα: Πρίγκιπας του Φωτός, Μελχισεδέκ και ένα τρίτο που λείπει λόγω κενού στο κείμενο. Για διάφορους λόγους, σχεδόν όλοι οι σχολιαστές πιστεύουν ότι το τρίτο όνομα ήταν Michael.
- Στον Δανιήλ, αυτό σημαίνει απλώς ότι το αγγελικό ον μοιάζει με άνθρωπο. Υπό την επιρροή του Δανιήλ, όμως, ο όρος «Γιος του Ανθρώπου» θα αποκτούσε εσχατολογική σημασία.
- Ωστόσο, μου φαίνεται ότι ο ρόλος του Χριστού είναι επίσης ανάλογος με τον Αδάμ στην Αποκάλυψη 12. Ακριβώς όπως η δημιουργία του Αδάμ πυροδοτεί την εκδίωξη του Σατανά από τον ουρανό στη ζωή του Αδάμ και της Εύας, στην Αποκάλυψη 12, είναι η γέννηση του παιδιού που προκαλεί την πτώση του Σατανά.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου