ΚΡΙΤΙΑΣ: Οι θρησκείες αποτελούν εφεύρεση έξυπνων ανθρώπων για τη χαλιναγώγηση και καθοδήγηση των αμόρφωτων

ΚΡΙΤΙΑΣ

Αρχαίος Έλληνας πολιτικός, σοφιστής, ποιητής, ρήτορας, συγγραφέας μαθητής του Σωκράτη, ηγετικό μέλος των 30ντα Τυράννων της Αθήνας και αρχηγός της ολιγαρχίας.

[Οι θρησκείες αποτελούν εφεύρεση έξυπνων ανθρώπων για τη χαλιναγώγηση και καθοδήγηση των αμόρφωτων...]

Ως λόγιος ασχολήθηκε έγραψε επικά, ελεγειακά, δραματικά, ερωτικά, περιγραφές πολιτειών, την τριλογία «Τέννης, Ραδάμανθης, Πειρίθους» και το σατιρικό έργο «Σίσυφος».

Η άποψη του Κριτία ότι οι θρησκείες αποτελούν εφεύρεση έξυπνων ανθρώπων για τη χαλιναγώγηση και καθοδήγηση των αμόρφωτων ή αλλιώς <ανθρωπογενής εφεύρεση για κοινωνικό έλεγχο>, παρουσιάζεται εκτενών στο σατιρικό δράμα του Σίσυφος

Ο Κριτίας περιγράφει μια εποχή όπου η ζωή των ανθρώπων ήταν άτακτη, κτηνώδης και κυριαρχούνταν από τη βία (νόμος του ισχυρότερου).

Ενώ οι νόμοι θεσπίστηκαν για να τιμωρούν τις φανερές παρανομίες, οι άνθρωποι εξακολουθούσαν να εγκληματούν κρυφά.

Και η ευφυής εφεύρεση:

Τότε, κάποιος έξυπνος και σοφός άνθρωπος επινόησε τον φόβο των θεών για να ελέγξει τους ανθρώπους. Οι θεοί παρουσιάστηκαν ως παντογνώστες και πανταχού παρόντες, ικανοί να βλέπουν ακόμη και τις κρυφές σκέψεις, ώστε να μην τολμά κανείς να διαπράξει αδικία ούτε κρυφά. Η θέσπιση της θρησκείας έγινε για να επιβληθεί τάξη και να χαλιναγωγηθούν οι αμόρφωτοι ή οι επιρρεπείς στο κακό μέσω του φόβου της θεϊκής τιμωρίας.

ΣΙΣΥΦΟΣ

Ο Κριτίας παρουσιάζει τους θεούς ως έναν <έξυπνο λόγο> μύθευμα που χρησιμοποίησε ένας σοφός άνθρωπος για να πείσει τους θνητούς να πιστέψουν σε μια ανώτερη δύναμη, καταστέλλοντας έτσι την ανομία.

[...Υπήρξε μια εποχή κατά την οποία η ανθρώπινη ζωή ήταν ακατάστατη, γεμάτη θηριωδία, υποταγμένη στη δύναμη· μια εποχή οπου ούτε οι καλοί άνθρωποι επιβραβεύονταν ούτε πάλι οι κακοί τιμωρούνταν. Ύστερα, νομίζω, οι άνθρωποι θέσπισαν νόμους που όριζαν ποινές, ώστε το δίκαιο να τους εξουσιάζει όλους εξίσου και να έχει την αλαζονεία υπόδουλή του· κι αν τυχόν κάποιος έκανε ένα λάθος, τον τιμωρούσαν. Στη συνέχεια, επειδή οι νόμοι εμπόδιζαν μεν τους ανθρώπους να αδικούν στα φανερά, αλλά ωστόσο οι άνθρωποι εξακολουθούσαν να αδικούν στα κρυφά, τότε, νομίζω, για πρώτη φορά κάποιος έξυπνος και σοφός άνθρωπος σοφίστηκε για τους θνητούς τον φόβο των θεών, ώστε να υπάρχει κάτι που να το φοβούνται οι κακοί ακόμη κι όταν κάνουν ή λένε ή διανοούνται κάτι στα κρυφά. Επινόησε έτσι το θείο, ότι δηλαδή υπάρχει ένας δαίμονας που ζει μια δίχως τέλος ακμή, ένας δαίμονας που ακούει και βλέπει νοερά, που στοχάζεται στο έπακρο, που προσέχει τα πάντα και που έχει περιβληθεί μια θεϊκή φύση: ο δαίμονας αυτός θα ακούει οτιδήποτε λέγεται ανάμεσα στους θνητούς και θα μπορεί να αντιλαμβάνεται οτιδήποτε γίνεται. Κι αν σιωπηρά σχεδιάζεις κάτι κακό, δεν θα μείνει απαρατήρητο από τους θεούς. Γιατί ο λογισμός τους είναι πολύ δυνατός. Με αυτά τα λόγια παρουσίασε την πιο ελκυστική διδαχή, καλύπτοντας την αλήθεια πίσω από έναν ψεύτικο λόγο. Έλεγε πως οι θεοί κατοικούν σ' έναν τόπο, για τον όποιο οι άνθρωποι, και μόνο που τον βλέπουν, νιώθουν τρόμο. Κατάλαβε ότι ακριβώς από εκεί πήγαζαν και οι φόβοι των ανθρώπων, και η επικουρία στις ταλαιπωρίες του βίου, δηλαδή από τον περιστρεφόμενο, εκεί ψηλά, θόλο του ουρανού, οπού έβλεπε ότι ήσαν οι αστραπές και τα φοβερά χτυπήματα της βροντής, και το αστερινό φως του ουρανού, όμορφο, γεμάτο στολίδια, έργο του Χρόνου, του σοφού αρχιμάστορα· είναι ο τόπος οπού πορεύεται ή φωτεινή διάπυρη μάζα του άστρου, και απ’ όπου πέφτει στη γη η υγρή βροχή. Με τέτοιους φόβους έζωσε τους ανθρώπους· με τους φόβους αυτούς έβαλε —στα λόγια του— το θεό να κατοικήσει σε κατάλληλο τόπο, και διαμέσου των νόμων εξάλειψε την ανομία». Και προχωρώντας λίγο παραπέρα ο ποιητής προσθέτει: «Και νομίζω πως έτσι έπεισε, για πρώτη φορά, τους θνητούς να πιστέψουν ότι υπάρχει των θεών το γένος...]

Συμπερασματικά...

Ο αριστοκράτης Έλληνα σοφιστής Κριτίας μέσα από το έργο του θέλησε να διαδώσει μία αθεϊστικὴ άποψη χωρὶς νὰ προσβάλλει τὸ δημόσιο αίσθημα, στηλιτεύοντας την θρησκευτική πίστη ὠς σκόπιμη απάτη ποὺ γίνεται απὸ κυβερνήσεις γιὰ να εξασφαλίσουν τον έλεγχο και γενικὸ κανόνα για την καλὴ συμπεριφορὰ των υπηκόων τους.