Η σαρκοφάγος χλωρίδα και οι πολυμήχανοι τρόποι που σκοτώνει

Τα λουλούδια,  είναι ένα από τα ωραιότερα δημιουργήματα της φύσης που, εκτός των άλλων, μας ομορφαίνουν τη ζωή και μας ηρεμούν. Μερικά, όμως, από αυτά είναι πραγματικά δολοφόνοι.

Κι όμως κάποια είναι αυτό ακριβώς και μοιάζουν να το απολαμβάνουν κιόλας, φτάνοντας πολύ μακριά για να σκοτώσουν με τρόπους που θα έβαζαν τα γυαλιά ακόμα και σε ανατριχιαστικούς serial killers.

Σε όρους φονικής φαντασίας και διεστραμμένων τρόπων θανάτου πάντα…

Καλαμιά: οξύ

Ένα από τα πιο επιθετικά είδη του φυτικού κόσμου είναι η κοινή μας καλαμιά, φόβος και τρόμος στα υγροτόπια του πλανήτη. Χιλιάδες στρέμματα εξάλλου καλύπτονται από καλαμιές, κάτι που δείχνει την κυριαρχική τους φύση. Αλλά και τον δαιμόνιο τρόπο να απαλλάσσονται από εχθρούς και αντίζηλους.

Διάφορα φυτά απελευθερώνουν τοξικά χημικά ώστε να αποθαρρύνουν τους γείτονες να έρθουν κοντά. Ο χημικός αυτός πόλεμος των φυτών είναι γνωστός ως αλληλοπάθεια. Κανένα δεν τον κάνει όμως με τον επιθετικότατο τρόπο της καλαμιάς. Οι ρίζες της απελευθερώνουν ένα χημικό τόσο δυνατό που διαβρώνει τις ρίζες ό,τι άλλου φύεται εκεί κοντά. Με τις ρίζες σε αποσύνθεση, κανένα φυτό δεν μπορεί να ζήσει και αναγκαστικά σαπίζει.

Κι έτσι η καλαμιά αυξάνεται και πληθύνεται και έχει συνεχώς νέες δυνατότητες να επιδεικνύει την έφεσή της στον χημικό πόλεμο…

Γκενλισέα: η πιο πολύπλοκη παγίδα των σαρκοφάγων φυτών

Το σαρκοφάγο τροπικό φυτό Γκενλισέα δεν έχει ρίζες. Παρά το γεγονός ότι αν το ξεθάψεις θα δεις μακριές λευκές απολήξεις που εσύ θα πάρεις για ρίζες. Δεν είναι όμως. Στην πραγματικότητα, είναι παγίδες καμωμένες από τροποποιημένα φύλλα. Και όταν λέμε παγίδες, μοιάζουν με θαλάμια χταποδιών, μόνο που η είσοδος δεν συνεπάγεται και την έξοδο.

Για να πάρει τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά, η Γκενλισέα παγιδεύει μικροσκοπικούς οργανισμούς στις εξίσου μικροσκοπικές φάκες της. Προτιμά τα πρώτιστα, το βασίλειο των ευκαρυωτικών οργανισμών δηλαδή, τα οποία όσο περισσότερο κινούνται μέσα στην παγίδα τόσο περισσότερο πλησιάζουν στο στόμιο που τα ρουφά. Κανένας μονοκύτταρος οργανισμός δεν της ξεφεύγει…

Bladderwort: κενό αέρος

Τα λιμνάζοντα ύδατα δεν είναι συνήθως πλούσια σε θρεπτικά συστατικά, γι’ αυτό και το σαρκοφάγο bladderwort έχει αναπτύξει μια ιδιαίτερη μέθοδο για να τσακώνει έντομα. Τροποποιημένα φύλλα λειτουργούν εδώ ως κούφιες μπαλίτσες με μια πορτίτσα στη μια πλευρά. Το νερό απαντλείται από το εσωτερικό της κύστης, ώστε να δημιουργηθεί διαφορά πίεσης. Πίσω από την πόρτα καραδοκούν εξάλλου τριχίδια ευαίσθητα στις αλλαγές της πίεσης.

Το φυτό κάθεται και παίζει το παιχνίδι της υπομονής, εκεί που η χλωρίδα είναι ιδιαιτέρως καλή δηλαδή. Μόλις κάποιος ψύλλος ή έντομο του νερού αγγίξει τα τριχίδια, η πόρτα της κύστης ανοίγει μαγικά. Και σε λιγότερο από ένα κλάσμα του δευτερολέπτου, η κύστη βυθίζεται στο νερό, παρασύροντας μαζί της το έντομο. Πεπτικά ένζυμα αρχίζουν και το διαλύουν, όντας ακόμα στη ζωή.
Μόλις ολοκληρωθεί και η χώνευση, η παγίδα αναδύεται περιμένοντας το επόμενο θύμα…

Συκιά-στραγγαλιστής: στραγγαλισμός

Στα δάση και τη ζούγκλα, ο χώρος είναι ζωτικής σημασίας παράγοντας για τη μακροημέρευση και την αναπαραγωγή. Και δεν είναι βέβαια αρκετό να έχεις μερικά μέτρα στο έδαφος, αλλά και απαραίτητη θέα στον ήλιο, καθώς το φως παραμένει αποφασιστικός παράγοντας για τη διατήρηση στη ζωή.

Κι έτσι υπάρχουν δέντρα που έχουν εξελιχθεί να ζουν πάνω σε άλλα δέντρα, θέλοντας να φτάσουν στο ξέφωτο και να λουστούν από ήλιο. Η συκιά-στραγγαλιστής δεν μένει απλός θεατής, καθώς αυτή έχει τον δικό της τρόπο να αποκτά προνομιούχο οικόπεδο στο δάσος: τον στραγγαλισμό!

Όταν ένας σπόρος της φτάσει στα κλαδιά κάποιου δέντρου (συνήθως με τη βοήθεια των πουλιών), αρχίζει να μεγαλώνει. Το δενδρύλλιο στέλνει τις ρίζες του στο έδαφος και μόλις φτάσουν εκεί, το φυτό αρχίζει να αναπτύσσεται με αστραπιαίους ρυθμούς. Στέλνει έτσι κι άλλες ρίζες κατά μήκος του κορμού του δέντρου-ξενιστή, το οποίο καθηλώνει σιγά σιγά. Γιατί πλέον η συκιά αναπτύσσει κλαδιά και φύλλα με σκοπό να κόψει εντελώς τον ήλιο από τον ξενιστή.

Κι έτσι τον πνίγει τελικά. Ο ξενιστής πεθαίνει και η συκιά αποκτά πρόσβαση στο φως…

Pitcher plant: πνιγμός

Τα σαρκοφάγα Pitcher έχουν να παλέψουν με ένα φτωχό σε θρεπτικά συστατικά περιβάλλον, κι έτσι έχουν εξελιχθεί σε μόνιμη απειλή όχι μόνο για τα έντομα, αλλά και για ερπετά και μικρά θηλαστικά! Μέσω τροποποιημένων φύλλων σε σχήμα κανάτας, συγκρατούν το βρόχινο νερό, το οποίο μετατρέπουν σε υγρή παγίδα για τη λεία τους.

Την οποία και πνίγουν! Το νερό της σταμνίτσας εμποτίζεται με χημικά που διαλύουν ότι πέσει μέσα, την ίδια ώρα που τα τοιχώματά της είναι τόσο λεία που δεν μπορεί το θύμα να πιαστεί από πουθενά για να ξεφύγει. Αιχμάλωτη και χωρίς διέξοδο διαφυγής, η λεία αργοσβήνει, πεθαίνει και αποσυντίθεται τελικά προς όφελος του φυτού.

Και βέβαια η παρουσία ενός νεκρού οργανισμού μέσα στο φυτό προσελκύει άλλα ζώα, συνεχίζοντας τον αέναο αυτό κύκλο δολοφονίας…

Πώς θα ξεχωρίσετε τη γρίπη από το κρυολόγημα

Τόσο η γρίπη όσο και το κρυολόγημα οφείλονται σε λοίμωξη από ιούς και πλήττουν το αναπνευστικό σύστημα. Πώς μπορούμε να ξεχωρίσουμε ένα επεισόδιο γρίπης από ένα επεισόδιο κοινού κρυολογήματος με βάση τα συμπτώματα που εκδηλώνονται σε κάθε περίπτωση;

Σε γενικές γραμμές παρατηρούνται ομοιότητες στη συμπτωματολογία τηςγρίπης και του κρυολογήματος. Μια βασική διαφορά ανάμεσα στις δύο περιπτώσεις είναι η ένταση των συμπτωμάτων, με τη γρίπη να είναι συνήθως πιο επιβαρυντική από το κοινό κρυολόγημα. Επίσης, οιπιθανότητες επιπλοκών είναι σχεδόν ανύπαρκτες σε περίπτωση κρυολογήματος, ενώ δεν ισχύει το ίδιο για τη γρίπη.

Κρυολόγημα
Το κρυολόγημα είναι μια ήπια λοίμωξη του αναπνευστικού που συνεπάγεται ένα γενικευμένο αίσθημα αδιαθεσίας για μερικές ημέρες. Τα συνηθέστερα συμπτώματα του κρυολογήματος είναι τα εξής:
- καταρροή ή ρινική συμφόρηση
- πονόλαιμος
- φτάρνισμα
- δέκατα ή χαμηλός πυρετός
- βήχας
- πονοκέφαλος ή πόνοι στο σώμα
- ήπιο αίσθημα κούρασης

Το κρυολόγημα αντιμετωπίζεται με αποσυμφορητικά, παυσίπονα και/ή αντιπυρετικά.

Γρίπη
Τα συμπτώματα της γρίπης μοιάζουν με αυτά του κρυολογήματος, είναι όμως πιο έντονα και διαρκούν περισσότερες ημέρες (έως και αρκετές εβδομάδες). Επίσης, η γρίπη μπορεί να οδηγήσει σε επιπλοκές όπως η πνευμονία. Τα συνηθέστερα συμπτώματα της γρίπης είναι τα εξής:
- ξηρός, έντονος βήχας
- ήπιος έως υψηλός πυρετός
- πονόλαιμος
- ρίγη
- έντονοι μυϊκοί πόνοι ή πόνοι στο σώμα
- πονοκέφαλος
- έντονη κόπωση (που διαρκεί έως και δύο εβδομάδες)

Η γρίπη αντιμετωπίζεται με αποσυμφορητικά, παυσίπονα και/ή αντιπυρετικά, αντιβηχικά και/ή συνταγογραφούμενη αντι-ιική αγωγή.

Πότε να επισκεφτείτε τον γιατρό
Συμβουλευτείτε τον γιατρό σας εάν εκδηλώνετε συμπτώματα γρίπης ή κρυολογήματος που συνοδεύονται από: επίμονο πυρετό (πάνω από τρεις ημέρες), πόνο κατά την κατάποση, επίμονο βήχα (πάνω από δύο με τρεις εβδομάδες), επίμονη ρινική συμφόρηση και πονοκέφαλο (πάνω από μία εβδομάδα).

Τα ψέματα κάνουν και τον εγκέφαλο… ψεύτη

Όσο περισσότερα ψέματα λέμε, τόσο πιο εύκολη γίνεται σταδιακά η διαστρέβλωση της αλήθειας: Βρετανοί ερευνητές κατάφεραν να αποδείξουν πειραματικά αυτό το φαινόμενο της "χιονοστιβάδας" και τον βιολογικό μηχανισμό που τον διευκολύνει.

 

Στην αρχή, ο ψεύτης αισθάνεται κάπως άβολα, υπογραμμίζει η μελέτη που δημοσιεύεται σήμερα στην επιστημονική επιθεώρηση Nature. Όμως αυτή η ενόχληση μειώνεται όσο μεγαλώνει ο κατάλογος με τα ψέματα που εκστομίζει, καθώς η αμυγδαλή του εγκεφάλου, το όργανο που διαχειρίζεται ορισμένα από τα συναισθήματά μας, με κάποιον τρόπο προσαρμόζεται σε αυτήν την κατάσταση. Και τα ψέματα γίνονται ολοένα και πιο χοντρά.

 

"Είναι η πρώτη φορά που αποδεικνύουμε εμπειρικά ότι μια ανέντιμη συμπεριφορά εντείνεται όσο επαναλαμβάνεται", δήλωσε ο Νιλ Γκάρετ, του τμήματος πειραματικής ψυχολογίας του UCL, που διεξήγε την έρευνα. "Είτε πρόκειται για μια περίπτωση συζυγικής απιστίας, είτε για ντοπάρισμα αθλητή, για παραποιημένα επιστημονικά δεδομένα ή για φορολογικές απάτες, οι δράστες αναφέρουν συχνά ότι όλα ξεκίνησαν με μικρά παραπτώματα που σταδιακά εξελίχθηκαν σε χιονοστιβάδα", ανέφερε η ερευνήτρια Τάλι Σάροτ σε συνέντευξη Τύπου που παραχώρησε.

 

Σε ογδόντα ενήλικες, ηλικίας από 18 έως 55 ετών, δόθηκε μια φωτογραφία υψηλής ανάλυσης που έδειχνε ένα γυάλινο δοχείο γεμάτο με νομίσματα. Κατόπιν τους ζητήθηκε να βοηθήσουν έναν "συνεργάτη" τους να υπολογίσει το ποσό των χρημάτων που περιέχονταν στο βάζο. Το πρόσωπο αυτό (στην πραγματικότητα ήταν ένας ηθοποιός) είχε στη διάθεσή του μια άλλη φωτογραφία του ίδιου δοχείου, αλλά μέτριας ποιότητας.

 

Στην αρχή ειπώθηκε στους συμμετέχοντες στο πείραμα ότι αν έβρισκαν το ακριβές ποσό θα επωφελούνταν τόσο οι ίδιο όσο και οι "συνεργάτες" τους, αφού όλοι θα κέρδιζαν το αντίστοιχο ποσό. Προφανώς, όλοι τους είπαν την αλήθεια στον συνεργάτη με τον οποίο επικοινωνούσαν μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή.

 

Τα αποτελέσματα αυτού του πρώτου τεστ χρησιμοποιήθηκαν ως μέτρο αναφοράς για τα άλλα πειράματα των ειδικών: ζητήθηκε στους συμμετέχοντες να υποεκτιμήσουν ή να υπερεκτιμήσουν το ποσό οπότε θα κέρδιζαν οι ίδιοι ή οι συνεργάτες τους ή και οι δύο.

 

"Οι άνθρωποι ψεύδονται περισσότερο όταν θα βγουν κερδισμένοι τόσο οι ίδιοι όσο και κάποιος άλλος, πιθανόν επειδή τότε δεν αισθάνονται τόσο άσχημα. Αν πρόκειται να κερδίσουν οι ίδιοι αλλά κάποιος άλλος να υποστεί ζημιά, ψεύδονται λιγότερο", υποστήριξε η Σάροτ.

 

Για να κατανοήσουν οι επιστήμονες τι συνέβαινε στον εγκέφαλο των εθελοντών "Μινχάουζεν", το 25% από αυτούς υποβλήθηκε σε μαγνητική τομογραφία κατά τη διάρκεια του πειράματος. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η αμυγδαλή ενεργοποιείτο όταν οι άνθρωποι ψεύδονταν για προσωπικό τους όφελος. Με κάθε νέο ψέμα όμως η αντίδραση της αμυγδαλής μειωνόταν.

 

"Είναι ένα είδος συναισθηματικής προσαρμογής", εξήγησε η Σάροτ. "Μπορεί να οδηγήσει σε μια ‘κατηφόρα’, όταν μια μικρή παρέκκλιση από την αλήθεια μπορεί να πυροδοτήσει μια κλιμάκωση που θα εξελιχθεί σε μεγάλα ψέματα", είπε.

 

Ο Γκάρετ σημείωσε ότι το συμπέρασμα αυτό ενισχύει την αντίληψη ότι η αμυγδαλή μπορεί "να αντιδρά σε πράξεις που θεωρούμε κακές ή ανήθικες". "Σε αυτό το πείραμα παρατηρήσαμε μόνο την ανέντιμη συμπεριφορά. Όμως η ίδια αρχή μπορεί να ισχύει και για άλλες συμπεριφορές, όπως για παράδειγμα στη βίαιη ή τη ριψοκίνδυνη συμπεριφορά", κατέληξε.

Γιατί οι χάρτες θεωρούν τον βορρά ως την «οροφή» του κόσμου;

Η γενική θεώρηση θέλει τις βόρειες χώρες να βρίσκονται «επάνω» και εκείνες του νότου να βρίσκονται «κάτω», αλλά από αστρονομική άποψη όλα είναι υπό αμφισβήτηση.

«Φανταστείτε ότι βλέπετε τη Γη από το διάστημα. Ποιά θα είναι η οροφή του κόσμου; Αν απαντήσετε ο Βόρειος Πόλος, πιθανότατα να συμφωνήσουν μαζί σας οι περισσότεροι άνθρωποι. Αλλά για να κυριολεκτήσουμε, θα μπορούσε να κάνετε λάθος», λέει η δημοσιογράφος που ασχολείται με επιστημονικά θέματα, Καρολίν Γουϊλιαμς μιλώντας στο BBC .

Κατά την άποψή της, η «άβολη» αλήθεια είναι ότι ακόμα κι αν σχεδόν όλος ο κόσμος το φαντάζεται με τον τρόπο αυτό «ουδείς λόγος υπάρχει να πιστεύουμε ότι η στέγη του κόσμου είναι ο Βορράς». Ο τρόπος που περιγράφεται η Γη είναι ένας συνδυασμός ιστορίας, αστροφυσικής και ψυχολογίας.

Ο Βορράς και το σκοτάδι

Ο ιστορικός στο Πανεπιστήμιο Queen Mary του Λονδίνου (Ηνωμένο Βασίλειο) Τζέρι Μπρότον, υπενθυμίζει ότι ο βορράς «σπάνια» σε ολόκληρη την ιστορία ο βορράς τοποθετήθηκε στην κορυφή επειδή «είναι το μέρος απ’ όπου έρχεται το σκοτάδι» και προσθέτει ότι η «δύση ήταν μια επιλογή, γιατί εκεί εξαφανίζεται ο Ήλιος».

Ιστορικά υπήρξε μικρή συνοχή στο σχεδιασμό των χαρτών: στην αρχαία Αίγυπτο η κορυφή του κόσμου τοποθετείτο στα ανατολικά (όπου ανέτειλε ο ήλιος). Οι ισλαμικοί χάρτες έδιναν μια υπεροχή στο νότο (περισσότεροι μουσουλμανικοί πολιτισμοί αναπτύχθηκαν βορείως της Μέκκα, κι έτσι φαντάζονταν το νότιο προσανατολισμό) και οι Χριστιανοί τοποθετούσαν το υψηλότερο σημείο στην ανατολή (δείχνοντας τον Κήπο της Εδέμ με την Ιερουσαλήμ στο κέντρο).

Η Γουϊλιαμς τονίζει ότι ο λόγος για τον οποίο ο βορράς άρχισε να γίνεται σημείο αναφοράς έχει να κάνει με εξερευνητές όπως ο Χριστόφορος Κολόμβος και ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος, που έπλεαν έχοντας ως καθοδηγητή τον Πολικό Αστέρα, και με παγκόσμιο χάρτη αυτόν που σχεδίασε ο Γκεράρντους Μερκαδόρ το 1569: εκείνη την εποχή στους χάρτες ο βορράς βρισκόταν στην κορυφή.

Από το διάστημα

«Όταν αρχίζεις να κοιτάς τη Γη από το διάστημα συνειδητοποιείς ότι η ιδέα της αποδοχής ενός συγκεκριμένου σημείου ως κορυφή δεν έχει νόημα», λέει η δημοσιογράφος.

Αν και οι αστρονόμοι έχουν ανακαλύψει ότι τα αστέρια και οι πλανήτες ευθυγραμμίζονται με έναν παρόμοιο τρόπο με τους γείτονές τους, ο αστροφυσικός στο Imperial College του Λονδίνου Ντανιέλ Μορτλοκ υποστηρίζει ότι αυτό περικλείει ένα μικρό μέρος της αλήθειας σε σύγκριση με την απεραντοσύνη του σύμπαντος. «Απ’ όσο ξέρουν οι αστρονόμοι στο διάστημα δεν υπάρχει πραγματικά «πάνω» ή «κάτω»», καταλήγει.

Ο Βορράς είναι «το καλό»

Το γεγονός ότι ο Βορράς έχει τοποθετηθεί ως πλανητική «στέγη» επηρεάζει την αντίληψή μας. Η ψυχολογία λέει ότι «πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι ο βορράς συνδέεται με το να αισθάνονται καλά ή ενεργητικοί και ο νότος να αισθάνονται καταβεβλημένοι».

Επίσης, οι άνθρωποι ασυνείδητα θεωρούν ότι τα θετικά λόγια βρίσκονται σε ένα υψηλότερο χωρικό σημείο και απ’ ό,τι τα αρνητικά και τοποθετούν τα πλουσιότερα φαντασιακά αντικείμενα στο βορρά παρά στο νότο.

«Η απάντηση στο ερώτημα πού βρίσκεται η κορυφή της Γης είναι απλή: σε κανένα συγκεκριμένο σημείο και ότι μόνον η πολιτιστική υπεροχή στην ιστορία απέδειξε ότι ο Βορράς «είναι η οροφή του πλανήτη», λέει η Γουϊλιαμς. «Μήπως ήρθε η ώρα να εξετάζουμε άλλα σημεία αναφοράς;» αναρωτιέται.

«Μπουρμπουλίθρες στο Διάστημα»: Το σύμπαν είναι γεμάτο από τεράστιες τρύπες

Το σύμπαν περιέχει τρύπες κρύες, σκοτεινές και μοναχικές, μεγαλύτερες από το αναμενόμενο, οι οποίες θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε σημαντικές αστρονομικές ανακαλύψεις στο μέλλον.

Το 1981 οι αστρονόμοι ανακάλυψαν μια τεράστια κενή έκταση στο διάστημα και το ονόμασαν Βοώτη. Ο δημοσιογράφος, που ασχολείται με επιστημονικά θέματα, Joshua Sokol στο άρθρο του στην στήλη που έχει στο περιοδικό New Scientist, αναφέρει ότι πολλά χρόνια μετά την ανακάλυψη, η ανθρωπότητα τώρα ανακάλυψε ότι το σύμπαν περιέχει τρύπες κρύες, σκοτεινές και μοναχικές, μεγαλύτερες απ’ ό,τι αναμενόταν.

Το κενό του Βοώτη ή Το Μεγάλο Κενό, είναι μια τεράστια ημισφαιρική περιοχή του διαστήματος με διάμετρο 280 εκατομμύρια φωτός, που βρίσκεται στην περιοχή του αστερισμού Βοώτη. Στη γλώσσα του σύμπαντος, είναι μια «πόλη-φάντασμα». Όταν πρωτοεντοπίστηκε αυτό το κενό, εντός του ανακάλυψαν μόνον έναν γαλαξία, αλλά στη συνέχεια οι αστροφυσικοί ανακάλυψαν ότι το κενό περιέχει δεκάδες γαλαξίες.

«Κοσμικός αφρός»

Στις πολύ μεγάλες κλίμακες, το σύμπαν συχνά περιγράφεται ως ένας κοσμικός ιστός με ζώνες αόρατης σκοτεινής ύλης που περιβάλλεται από το φωτεινό υλικό της. Όπως περιγράφει ο Sokol, αυτή η δομή μοιάζει με ένα είδος «κοσμικού αφρού» ως «σαπουνόφουσκες σε μια μπανιέρα». Και όπως σε μια μπανιέρα οι φυσαλίδες κολλούν στα άκρα, στη χωρική δομή των γαλαξιών μαζεύονται στα «τείχη» και διασταυρώνονται με τις περιοχές της σκοτεινής ύλης. Στη μέση, τις περισσότερες φορές, υπάρχει ένα μεγάλο κενό.

Σύμφωνα με τον Sokol, στην περίπτωση του κενού του Βοώτη το πρόβλημα που δεν μπορούσαν να λύσουν οι αστρονόμοι ήταν ότι η τρύπα είχε πολύ μεγάλες διαστάσεις. Τα κενά μεγαλώνουν λόγω της ισχυρής δύναμης της βαρύτητας που διαθέτουν τα άκρα τους και είναι πολύ ισχυρότερο απ’ ο,τιδήποτε άλλο στο εσωτερικό τους.

Όταν σχηματίστηκε το Μεγάλο Κενό, -σύμφωνα με τους επιστήμονες- το σύμπαν ακόμη δεν διέθετε τόσο μεγάλη δύναμη για να δημιουργήσει μια τόσο μεγάλων διαστάσεων φούσκα. Το πρόβλημα λύθηκε το 1998 με την ανακάλυψη της σκοτεινής ενέργειας: μια κοσμική πίεση που αναγκάζει τις κενές περιοχές του σύμπαντος να επεκτείνονται, «σαν κάποιος να φυσούσε αέρα σε κάθε μία από τις σαπουνόφουσκες του σύμπαντος, την ίδια στιγμή».

Ο δημοσιογράφος καταλήγει στο συμπέρασμα ότι σήμερα πολλοί αστρονόμοι σχηματίζουν καταλόγους και χάρες αυτών των κενών, θεωρώντας ότι αυτές οι «φρικτές» περιοχές που εκθέτουν «τον γυμνό ιστό» του σύμπαντος θα μπορούσαν στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον να οδηγήσουν στην επόμενη μεγάλη αστρονομική ανακάλυψη.

Πιο κοντά στο Άλφα Κενταύρου: Οι επιστήμονες προβλέπουν ένα μοναδικό ουράνιο γεγονός

Το φαινόμενο παρέχει μια μοναδική ευκαιρία να μελετηθεί αυτό το σύστημα αστέρων και αναμένεται να συμβάλλει στην αναζήτηση και άλλων ουράνιων σωμάτων.

Μια ομάδα αστρονόμων προβλέπει ότι ένα ασυνήθιστο αστρικό γεγονός, γνωστό ως βαρυτονικός εστιασμός, θα συμβεί μεταξύ του άστρου Άλφα Κενταύρου Α και του κόκκινου υπεργίγαντα S5, το οποίο θα μπορούσε να βοηθήσει στον υπολογισμό με μεγαλύτερη ακρίβεια την απόσταση που χωρίζει τη Γη από το σύστημα των αστέρων Άλφα Κενταύρου, του πιο κοντινού στο ηλιακό σύστημα.

Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Αστρονομία και Αστροφυσική, αναφέρει ότι η  επαναπροσέγγιση μεταξύ των δύο αστέρων θα λάβει χώρα το 2028 και εξηγεί ότι ο βαρυτικός εστιασμός συμβαίνει όταν το φως από μακρινά και φωτεινά αντικείμενα (αστέρια), καμπυλώνεται γύρω από ένα αντικείμενο με μεγάλη μάζα (S5) το οποίο βρίσκεται μεταξύ του πομπού και του παρατηρητή. Το φαινόμενο επιτρέπει να παρατηρήσουμε το φως από πολύ μακρινά αντικείμενα, ακόμη και να ανιχνεύσουμε την παρουσία των μαύρων τρυπών ή πλανητών εκτός του ηλιακού συστήματος.

«Το αστέρι Άλφα Κενταύρου Α βρίσκεται πιο κοντά σε ένα μακρινό άστρο (S5) και αυτό θα προκαλέσει μια οιονεί έκλειψη. Το φως του δεύτερου θα παραμορφωθεί και θα ενισχυθεί μέσα στο πεδίο βαρύτητας του πρώτου.

Αυτό θα δημιουργήσει ένα φαινόμενο βαρυτικού εστιασμού, και αυτή είναι η πρώτη φορά στην ιστορία που προβλέπεται κάτι τόσο ασυνήθιστο όπως αυτό, τονίζει ο Pierre Kervella συν-συγγραφέας της μελέτης και μέλος του Τμήματος Αστρονομίας του Πανεπιστημίου της Χιλής.

Ο Kervella προσθέτει ότι το φαινόμενο αυτό αποτελεί μια μοναδική ευκαιρία να μελετηθεί το σύστημα του Άλφα Κενταύρου και των αστέρων που το αποτελούν και να βελτιώσει κατά 100 φορές την εκτίμηση της απόστασης του από τον πλανήτη μας, αλλά και να συμβάλει στην αναζήτηση άλλων ουρανίων σωμάτων.

Τέλος εκτιμάται ότι η μελέτη θα παράσχει σημαντικές πληροφορίες για το σχέδιο Starshot, σύμφωνα με το οποίο εντός της επόμενης 20ετίας να αποσταλούν χιλιάδες μικροσκοπικά διαστημικά αεροσκάφη, προκειμένου να ανακαλύψουμε αν το Άλφα Κενταύρου, κατοικείται από εξωγήινη ζωή.

Η ηφαιστειακή Ιώ

 
Η Ιώ, ο τρίτος κατά σειρά μεγέθους δορυφόρος του πλανήτη Δία που ανακαλύφθηκε από τον Γαλιλαίο τον Ιανουάριο του 1610,  συνεχίζει να αποτελεί το πιο ενεργό ηφαιστειακά σώμα στο ηλιακό μας σύστημα, σύμφωνα με νέες παρατηρήσεις Αμερικανών αστρονόμων.  Χρησιμοποιώντας δύο από τα μεγαλύτερα τηλεσκόπια του κόσμου, στην κορυφή του κοιμισμένου ηφαιστείου Μαουνακέα της Χαβάης, οι επιστήμκονες του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια-Μπέρκλεϊ, με επικεφαλής την καθηγήτρια Ίμκε ντε Πάτερ, εντόπισαν 48 ενεργές ηφαιστειακές περιοχές στην επιφάνεια της Ιούς σε διάστημα 29 μηνών.

 

Η Ιώ, που έχει διάμετρο περίπου 3.600 χιλιομέτρων, εκτιμάται ότι διαθέτει εκατοντάδες ενεργά ηφαίστεια, περισσότερα από κάθε άλλο σώμα στο ηλιακό μας σύστημα.

 

«Η ηφαιστειακή δραστηριότητα στην Ιώ είναι πολύ πιο ακραία από οτιδήποτε υπάρχει στη Γη και συνεχίζει να μας εκπλήσσει», δήλωσε η αστρονόμος Κάθριν ντε Κλέερ, που έκανε τη σχετική ανακοίνωση επίσης στο συνέδριο της Αμερικανικής Αστρονομικής Εταιρείας.

 

Η Ιώ είναι ελαφρώς μεγαλύτερη από τη Σελήνη (περίπου κατά πέντε τοις εκατό), με ακτίνα 1.821,3 χιλιομέτρων και με μάζα 8.9319×10²² kg (περίπου 21 τοις εκατό μεγαλύτερη της Σελήνης). Έχει ελαφρά ελλειψοειδές σχήμα με τον μεγαλύτερό της άξονα στραμμένο προς τον Δία. Ανάμεσα στους δορυφόρους του Γαλιλαίου, έχει την τρίτη μεγαλύτερη μάζα και όγκο, μετά το Γανυμήδη και την Καλλιστώ.

Γεωλογικά είναι το πιο δραστήριο σώμα στο Ηλιακό μας σύστημα επειδή βρίσκεται αιχμαλωτισμένη σε μια βαρυτική παγίδα ανάμεσα στο Δία και τους γειτονικούς δορυφόρους Ευρώπη, Γανυμήδη και Καλλιστώ, που την έλκουν από διαφορετικές συνεχώς γωνίες. Μέσα σ’ αυτές τις παλιρροϊκές δυνάμεις η επιφάνεια του εδάφους της Ιούς ανεβοκατεβαίνει συνεχώς. Οι παλίρροιες θερμαίνουν το εσωτερικό της λιώνοντας τους βράχους, που μαζί με θειούχα αέρια ξεπετάγονται στην επιφάνεια με βίαιες ηφαιστειακές εκρήξεις.

Ορισμένα από τα 400 ενεργά ηφαίστειά της εκτοξεύουν τα πυρακτωμένα τους υλικά σε ύψος εκατοντάδων χιλιομέτρων, ενώ καπναγωγοί διοξειδίου του θείου απελευθερώνονται από το εσωτερικό και ανερχόμενοι παγώνουν και πέφτουν πάλι στο έδαφος σαν όμορφο χρωματιστό χιόνι που καλύπτει την Ιώ με ρυθμό 10 εκατοστών το χρόνο. Με αυτό το ρυθμό, η Ιώ θα μπορούσε να αναποδογυρίσει τον εαυτό της μέσα σε μερικά μόνο εκατομμύρια χρόνια.

Η ηφαιστειακή της δραστηριότητα χρωματίζει την επιφάνεια της με διάφορες κόκκινες, κίτρινες, λευκές, πράσινες και μαύρες αποχρώσεις. Στην ίδια έντονη δραστηριότητα οφείλεται και το μεγάλο ύψος που έχουν ορισμένα από τα βουνά της που φτάνουν σε ύψος μεγαλύτερο από το όρος Έβερεστ της Γης. Στο εσωτερικό της υπάρχει ένας μεταλλικός πυρήνας (μάλλον από σίδηρο και θειικό σίδηρο) με διάμετρο 900 χιλιομέτρων, ενώ νεότερες πληροφορίες αναφέρουν ότι ο δορυφόρος αυτός αποτελείται από δύο στρώματα. Πάνω από τον πυρήνα υπάρχει ένας μανδύας με μερικώς ρευστά πετρώματα και λεπτό φλοιό.

Η Ιώ πήρε το όνομά της από μια παρθένα την οποία ερωτεύτηκε ο Δίας. Όμως η Ήρα την ζήλεψε, την μεταμόρφωσε σε αγελάδα κι έβαλε φύλακά της τον πανόπτη Άργο που είχε μάτια σε όλο του το σώμα. Όταν αργότερα ο Ερμής σκότωσε τον πανόπτη Άργο η Ήρα έστειλε μια μύγα να ενοχλεί την Ιώ με αποτέλεσμα να τρέχει από τότε μανιασμένη από χώρα σε χώρα.

Ο μεγάλος μεταλλικός αστεροειδής Ψυχή μπορεί να έχει νερό

Ο μεγάλος αστεροειδής Ψυχή είναι πιθανόν να διαθέτει νερό, σύμφωνα με νέα στοιχεία που παρουσίασαν Αμερικανοί επιστήμονες στο ετήσιο συνέδριο της Αμερικανικής Αστρονομικής Εταιρείας στην Καλιφόρνια. H Ψυχή, που βρίσκεται στη ζώνη των αστεροειδών μεταξύ του ‘Αρη και του Δία, είναι ο μεγαλύτερος μεταλλικός αστεροειδής στο ηλιακό μας σύστημα, έχοντας διάμετρο περίπου 300 χιλιομέτρων. Αποτελείται σχεδόν αποκλειστικά από καθαρό νικέλιο και σίδηρο.

Η Ψυχή εκτιμάται ότι είναι ο μεταλλικός πυρήνας ενός κατεστραμμένου πλέον πρωτοπλανήτη. Φαίνεται να υπάρχουν πτητικές ουσίες στην επιφάνειά της, που παραπέμπουν στην παρουσία νερού ή υδροξυλίου.

Προηγούμενες παρατηρήσεις δεν είχαν επισημάνει την ύπαρξη νερού. Όμως οι ερευνητές του Σεληνιακού και Πλανητικού Εργαστηρίου του Πανεπιστημίου της Αριζόνα, με επικεφαλής τον επίκουρο καθηγητή Βισνού Ρέντι, κάνοντας νέες παρατηρήσεις με υπέρυθρο τηλεσκόπιο της ΝΑSΑ πιστεύουν ότι βρήκαν ίχνη είτε νερού είτε υδροξυλίου.

Η Αμερικανική Διαστημική Υπηρεσία ήδη εξετάζει την πιθανότητα να στείλει μια αποστολή στην Ψυχή. Αν αυτό συμβεί, θα υπάρξει πιο καθαρή εικόνα κατά πόσο όντως υπάρχει νερό στον μεταλλικό αστεροειδή. Η προέλευσή του αποτελεί ασφαλώς ένα μυστήριο. Είναι πιθανό να έχει μεταφερθεί εκεί από άλλους αστεροειδείς, που έπεσαν κάποτε πάνω στην Ψυχή.

Αν υπάρχει υδροξύλιο, αυτό μπορεί να έχει δημιουργηθεί από τις χημικές αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στον ηλιακό άνεμο και ορισμένα μέταλλα στην επιφάνεια της Ψυχής.

Εντυπωσιακά γλυπτά άγριων ζώων φτιαγμένα από… εφημερίδες!

Ο Chie Hitotsuyama είναι ένας Ιάπωνας καλλιτέχνης που δίνει νέα ζωή στα φύλλα των εφημερίδων χρησιμοποιώντας την τεχνική του οριγκάμι και δημιουργώντας άγρια ζώα, σχεδόν σε φυσικό μέγεθος.

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων τεσσάρων ετών, ο Hitotsuyama ασχολείται με αυτό, διπλώνοντας φύλλα εφημερίδας και κατασκευάζοντας πιθήκους, ρικόκερους, θαλάσσιες χελώνες και άλλα.

Προσπαθεί μάλιστα να ταιριάζει τα πραγματικά χρώματα των ζώων επιλέγοντας τα σωστά φύλλα, ενώ όλη η διαδικασία γίνεται με το χέρι. Χρειάζεται πολλές ώρες για να ολοκληρώσει ένα γλυπτό ενώ πολλά από αυτά εκτίθενται κατά καιρούς σε διάφορες εκθέσεις.

Ιουλιανός

«Διαλέξτε κάποια από τα παιδιά σας και βάλτε τα να μορφωθούν μόνο με τις Γραφές. Και αν, όταν γίνουν άνδρες, δείξουν ότι μπορούν να κάνουν σπουδαιότερα πράγματα από τους δούλους, τότε πιστέψτε ότι εγώ λέω μπούρδες και ότι πάσχω από μελαγχολία», γράφει ο αμφιλεγόμενος Ιουλιανός στο περιβόητο σύγγραμμά του «Μισοπώγων» («Κατά Χριστιανών – Για την απέχθεια προς τα γένια ή Μισοπώγων»), περιγράφοντας σχηματικά τον ακρογωνιαίο λίθο της φιλοσοφίας του.

Ο Φλάβιος Κλαύδιος Ιουλιανός παραμένει ακόμα και σήμερα πρόσωπο που διχάζει, μιας και η αποτίμηση του έργου του ακολουθεί πιστά τη γραμμή σκέψης που προϋπάρχει της ιστορικής ετυμηγορίας: για τους εθνικούς του τότε και τους λάτρεις του δωδεκαθεϊσμού σήμερα παραμένει φωτισμένος ηγεμόνας, λάτρης της Ελληνικής παράδοσης και άξιος συνεχιστής του αρχαιοελληνικού πνεύματος. Ιουλιανός ο Μέγας είναι γι’ αυτούς.

Από την άλλη, ο αυτοκράτορας που προσπάθησε να επαναφέρει την ειδωλολατρία στα πρωτοβυζαντινά χρόνια θεωρήθηκε μέγας εχθρός της χριστιανοσύνης, η οποία δεν τσιγκουνεύτηκε τους μειωτικούς χαρακτηρισμούς εναντίον του. Για τη χριστιανική παράδοση είναι Παραβάτης, Αποστάτης, Ειδωλιανός, Αδωναίος, Καυσίταυρος, Πισαίος και τόσα ακόμα!

Παρά τις ιερές μάχες όμως, ο Ιουλιανός παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον μιας και υπήρξε ο μοναδικός βυζαντινός αυτοκράτορας στα χίλια και πλέον χρόνια της βυζαντινής ιστορίας που δεν ακολούθησε τον χριστιανισμό.

Κατά τους χριστιανούς ιστορικούς βέβαια, καθώς οι εθνικοί τον θέλουν να παρατηρεί με γνήσια ειρωνεία πως «δεν πρέπει κανείς να πηγαίνει στη μάχη χωρίς θώρακα» (δεν φορούσε τον δικό του γιατί είχε χαλάσει).

Ο θάνατος του 32χρονου αυτοκράτορα έβαλε τέλος στην προσωπική του σταυροφορία να επαναφέρει την εθνική θρησκεία, δίνοντας στο χριστιανικό Βυζάντιο μπόλικες ανάσες ζωής. Οι σύγχρονοί του δεν του συγχώρεσαν βέβαια την αναίδειά του κι έτσι όλες οι γραπτές αναφορές τον παρουσιάζουν ως έναν ηγέτη ανίκανο, έναν προδότη των χριστιανικών ιδεωδών που η ίδια η Ιστορία θα καταδίκαζε στο αιώνιο πυρ.

Αυτά τα έλεγαν βέβαια οι σφοδροί αντίπαλοί του, οι οποίοι μάχονταν τις απόψεις του. Οι πηγές των υποστηρικτών του καταδικάστηκαν από την Εκκλησία, κι έτσι πέρασε στην ιστορική αφάνεια ως Αποστάτης. Ο κόσμος θα έπρεπε να περιμένει τη δοξασία της Αρχαίας Ελλάδας από την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό για να πάρει ο Ιουλιανός μια νέα θέση: τώρα είναι ένας ανατρεπτικός αυτοκράτορας, ένας φωτισμένος φιλόσοφος αλλά και ικανότατος ηγέτης που αδικήθηκε κατάφωρα από την εποχή του.

Κι όλα αυτά για έναν άνθρωπο που κυβέρνησε μόλις για δύο χρόνια! Και που με θάνατό του έσβησε και το όραμά του για την αναβίωση της ειδωλολατρίας.

Ο τελευταίος ηγεμόνας της κωνσταντίνειας δυναστείας υπήρξε ωστόσο ένας τους αυτοκράτορες-ορόσημα του Βυζαντίου, κάτι που φαινόταν να παραδέχονται κρυφά ακόμα και οι σφοδρότεροι πολέμιοί του. Τελεσίδικη ωστόσο ετυμηγορία για το ποιος ήταν ο «Αποστάτης» αυτοκράτορας δύσκολα θα προκύψει, καθώς η αποτίμησή του είναι όπως είπαμε θέμα θρησκευτικού γούστου.

Ένας χριστιανός εξάλλου αυτοκράτορας που απέρριψε τον χριστιανισμό και ασπάστηκε τον παγανισμό των αρχαίων προγόνων του παραήταν μεγάλο σκάνδαλο για τη βυζαντινή κοινωνία, που μίσησε τελικά τον Ιουλιανό. Όσο περισσότερο τον μισούσαν, τόσο πιο ακραία μέτρα έπαιρνε ο ίδιος για την προώθηση της εθνικής θρησκείας, δεχόμενος πια επικρίσεις και από τους εθνικούς ακόμα για τον θρησκευτικό φανατισμό του.

Όταν σκοτώθηκε το 363, δεν ήταν λίγοι αυτοί που ανακουφίστηκαν από τον χαμό του…

Πρώτα χρόνια

Ο Φλάβιος Κλαύδιος Ιουλιανός γεννιέται το 331 (ή 332, κατ’ άλλες πηγές) στην Κωνσταντινούπολη ως γιος του Ιουλίου Κωνστάντιου, ετεροθαλούς αδελφού του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Ήταν μόλις πέντε ετών όταν πέθανε ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος το 337 και ξεκίνησαν οι θανάσιμες διαμάχες για τη διαδοχή μεταξύ των γιων του.

Ο στρατός ελεγχόταν από τον Κωνστάντιο Β’, έναν από τους γιους του Κωνσταντίνου, ο οποίος με το πρόσχημα ότι ο πατέρας του δολοφονήθηκε από τους συγγενείς του, άρχισε να εξολοθρεύει όλους τους πιθανούς αντιπάλους του. Όλη η οικογένεια του Ιουλιανού δολοφονήθηκε μέσα σε μια νύχτα, εκτός από τον ίδιο τον Ιουλιανό και τον αδερφό του, Γάλλο.

Τα βίαια αυτά γεγονότα σημάδεψαν την παιδική του ηλικία και σφράγισαν ενδεχομένως τον ψυχισμό του. Ο Ιουλιανός έχασε πατέρα (Ιούλιο) και θείο (Δαλμάτιο), έχασε μερικούς ακόμα θείους και ξαδέλφια και είδε όλους τους υποστηρικτές του πατέρα του να θανατώνονται. Ο Κωνστάντιος χάρισε ωστόσο τη ζωή στον Ιουλιανό και τον Γάλλο, ενδεχομένως γιατί δεν συνιστούσαν απειλή λόγω του νεαρού της ηλικίας τους. Παραδίδει τα δυο αδέρφια στα χέρια του επισκόπου Νικομήδειας, Ευσέβιου (ήταν αδερφός της μητέρας του Ιουλιανού), ο οποίος τα εμπιστεύεται για τη μόρφωσή τους στον ευνούχο Μαρδόνιο.

Ο Μαρδόνιος ήταν αυτός που εμφύσησε στα δυο παιδιά την αγάπη για την αρχαία Ελλάδα και το πνεύμα της, διδάσκοντας στον Ιουλιανό τον Όμηρο και τους μεγάλους της κλασικής εποχής. Όταν πέθανε ο ευνούχος δάσκαλος, τα δυο παιδιά στάλθηκαν στον ραδιούργο επίσκοπο Καππαδοκίας, Γεώργιο (342), ο οποίος ανακόπτει την αρχαιομάθεια του Ιουλιανού και τον στρέφει αποκλειστικά στη μελέτη της Αγίας Γραφής.

Το γεγονός ότι ο Ιουλιανός μεγάλωσε μακριά από τις δολοπλοκίες της βασιλικής αυλής στάθηκε καταλυτικό για την προσωπικότητά του. Αυτός ήταν ένας νέος με ακόρεστη δίψα για μάθηση και έφεση μεγάλη στη φιλοσοφία και την ελληνική γλώσσα. Κι έτσι το 348 που του επιτράπηκε να επιστρέψει στη Βασιλεύουσα, το πρώτο πράγμα που θα κάνει είναι να μαθητεύσει δίπλα στον μεγάλο εθνικό δάσκαλο Νικοκλή, αλλά και τον επίσης φωτισμένο χριστιανό ρήτορα Εκήβολο.

Η αναζήτηση της γνώσης θα τον φέρει ακόμα και στην Πέργαμο, όπου μαθήτευσε μεταξύ 350-351 δίπλα στον νεοπλατωνικό Αιδέσιο. Αυτά είναι τα χρόνια της προοδευτικής μεταστροφής του στην αρχαιοελληνική θρησκεία, κάτι που έχει ωστόσο τη φρόνηση να κρατήσει μυστική για την ώρα. Το εξομολογείται όμως στον νεοπλατωνιστή φιλόσοφο και καρδιακό του φίλο Μάξιμο, ο οποίος έπαιξε τον δικό του ρόλο στην ιουλιανή απόρριψη του χριστιανισμού.

Ο αυτοκράτορας του απαγόρευε βέβαια τη μάθηση κοντά σε εθνικούς της Νικομήδειας, όπου και ζούσε ο Ιουλιανός μέχρι και το 354, κι έτσι έμαθε να παίρνει όλες τις προφυλάξεις για να μελετά στα κρυφά τον αγαπημένο του Ιάμβλιχο και να προμηθεύεται τα συγγράμματα των συγχρόνων του φιλοσόφων. Ο θρησκευτικός φανατισμός του ξαδέλφου του Κωνστάντιου και τα Ομηρικά Έπη έβαλαν τις τελευταίες πινελιές στην απόφασή του να απομακρυνθεί από τον χριστιανισμό.

Στις «Επιστολές» του, ο Ιουλιανός σημειώνει: «Ημίν ανήκουσιν η ευγλωττία και αι τέχναι της Ελλάδος και η των Θεών αυτής λατρεία. Υμέτερος δε κλήρος εστί η αμάθεια και η αγροικία και ουδέν πλέον. Αύτη εστίν η σοφία υμών».

Όσο γίνονταν βέβαια αυτά, ο αυτοκράτορας Κωνστάντιος είχε ήδη δώσει την εντολή για τη δολοφονία του ανίκανου διοικητικά Γάλλου, ο οποίος είχε αναγορευτεί εντωμεταξύ καίσαρας και είχε σταλεί στην Αντιόχεια ως επικεφαλής των ανατολικών επαρχιών. Ο Ιουλιανός στέλνεται σε απομόνωση στο Μιλάνο, όπου και παραμένει για ένα εξάμηνο, και ο Γάλλος δολοφονείται τελικά το 354.

Ήταν η σύζυγος του Κωνστάντιου Β’, αυτοκράτειρα Ευσεβία, αυτή που καταλάγιασε τις υποψίες του αυτοκράτορα και επιτράπηκε στον Ιουλιανό να επιστρέψει από την εξορία του. Καθ’ οδόν για την Ανατολή, ο Ιουλιανός σταμάτησε στην Αθήνα για να έρθει σε επαφή με το αρχαιοελληνικό ιδεώδες που τόσο αγαπούσε. Εκεί παρακολούθησε διαλέξεις των φιλοσόφων Προαιρεσίου, Ίμερου και Πρίσκου, εκεί μυήθηκε στα απαγορευμένα πια Ελευσίνια Μυστήρια και εκεί συνάντησε δυο παλιούς του γνώριμους από τη Νικομήδεια, τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον Μέγα Βασίλειο.

Ο φιλομαθής νέος στέφεται αυτοκράτορας

Παρά τη δυσμένεια του Ιουλιανού και τη συνεχώς επαπειλούμενη δολοφονία του, η Ευσεβία παρεμβαίνει και πάλι και δίνει τη λύση στο πρόβλημα του Κωνστάντιου. Ο αυτοκράτορας σκόπευε να εκστρατεύσει εναντίον των Περσών το 355 και χρειαζόταν κάποιον να επιβλέπει το δυτικό τμήμα της αυτοκρατορίας του όσο θα έλειπε.

Τους είχε σκοτώσει όμως όλους και ο μοναδικός εν ζωή συγγενής του ήταν ο ρομαντικός Ιουλιανός, ένας νεαρός διανοούμενος που ζούσε και ανέπνεε για τα βιβλία. Ο Κωνστάντιος διορίζει τον 24χρονο Ιουλιανό καίσαρα της Δύσης (με έδρα το Μιλάνο) στις 6 Νοεμβρίου 355, καθώς ξέρει ότι δεν έχει τίποτα να φοβηθεί από τον επίδοξο φιλόσοφο που παραήταν ανίκανος να διεκδικήσει με αξιώσεις τον βυζαντινό θρόνο.

Ο Ιουλιανός δέχτηκε απρόθυμα τα νέα του καθήκοντα, καθώς ήξερε ότι η θέση του ήταν επισφαλής λόγω του Κωνστάντιου. Ο οποίος τον ξαποστέλνει αμέσως σε εκστρατεία εναντίον των Γαλατών, παρά την απειρία του στη μάχη. Γιατί μπορεί ο Ιουλιανός να ήταν αυθεντία στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, για το πεδίο της μάχης ωστόσο δεν γνώριζε τίποτα.

Ο πανέξυπνος και εργατικός καίσαρας εξασκείται τώρα καθημερινά στη μάχη και τις τακτικές της επιδεικνύοντας από την αρχή την ίδια έφεση που είχε και στα γράμματα. Σύντομα θα γίνει ένας ικανότατος πολεμιστής και ένας εξίσου καλός στρατηγός. Με την παρέμβαση της Ευσεβίας που τόσο τον αγαπούσε, ο Ιουλιανός παντρεύεται την αδελφή του αυτοκράτορα Κωνστάνιου, Ελένη, και με τα στρατεύματα της Γαλατίας φεύγει για να καταστρέψει τα γερμανικά φύλα που τόσες και τόσες επιδρομές έκαναν στα βυζαντινά εδάφη.

Και αρχίζει μαγικά να επιδεικνύει αξιοσημείωτες ηγετικές ικανότητες, μετρώντας τη μια απρόσμενη νίκη πίσω από την άλλη! Με νέα έδρα το Παρίσι, κατορθώνει να περιορίσει τους Φράγκους και τους Αλαμανούς πέραν του Ρήνου. Παράλληλα, προβαίνει σε αναδιοργάνωση της Γαλατίας, προωθώντας διοικητικές και φορολογικές μεταρρυθμίσεις, αλλά και ένα εκτεταμένο πρόγραμμα κοινωνικών παροχών.

Αυτές οι στρατιωτικές και πολιτικές επιτυχίες θορυβούν τον Κωνστάντιο και την αυλή του, αν και ο Ιουλιανός όταν δεν πολεμά και κυβερνά, επιστρέφει στη μελέτη και τη συγγραφή, που θα τον στέψει σύντομα σε ένα από τα πιο προωθημένα πνεύματα του καιρού του.

Έχοντας αποκρούσει τις βαρβαρικές επιδρομές και αποσπάσει την εμπιστοσύνη των στρατιωτών του, ακόμα και των συμβούλων του -που ήταν όλοι βαλτοί από τον Κωνστάντιο-, ο Ιουλιανός αποδεικνύει πως μπορεί να κυβερνήσει. Παίρνει υπό τον έλεγχό του μια απομακρυσμένη επαρχία, τη Βελγική Β’, και αποδεικνύει περίτρανα πως μείωση της φορολογίας των κατοίκων ισοδυναμεί με αποδοτικότερη συλλογή φόρων!

Οι στρατιωτικές επιτυχίες και η δημοτικότητα του Ιουλιανού στα επόμενα δύο χρόνια θορύβησαν όμως τον Αύγουστο Κωνστάντιο, ο οποίος όταν έχασε τη γυναίκα του Ευσεβία το 359, παραλογιζόταν πια πιστεύοντας πως ο Ιουλιανός συνωμοτούσε για να του αρπάξει τον θρόνο. Με μια σειρά από πλεκτάνες, ο αυτοκράτορας ζητά από τον καίσαρά του να του αποστείλει στρατό για να ενισχυθεί η αυτοκρατορική εκστρατεία εναντίον των Περσών, θέλοντας προφανώς να περιορίσει τη στρατιωτική δύναμη του Ιουλιανού.

Οι περισσότερες μονάδες του Ιουλιανού αρνούνται όμως να πάνε και ούτε λίγο ούτε πολύ τον αναγορεύουν αυτοκράτορα στο Παρίσι! Οι άντρες του δεν έχουν βέβαια στέμμα, κι έτσι τον στέφουν με κολάρο αλόγου ως διάδημα. Η ρήξη των δύο αντρών είναι τώρα οριστική: ο Κωνστάντιος αρνείται να αναγνωρίσει την εξουσία του ξαδέλφου του και ο Ιουλιανός βαδίζει πια κατά της Βασιλεύουσας. Το 361 περνά τον Ρήνο και στρατοπεδεύει στη Ναϊσό, έχοντας πια την υποστήριξη όλου του δυτικού τμήματος της αυτοκρατορίας.

Ο εμφύλιος πόλεμος είναι προ των πυλών, ο Κωνστάντιος πεθαίνει ωστόσο αιφνιδίως στις 9 Νοεμβρίου στην Ταρσό της Κιλικίας, πριν προλάβει να αντιμετωπίσει τον αντίπαλό του. Κι έτσι δύο μέρες αργότερα, ο Ιουλιανός εισέρχεται θριαμβευτής στη Βασιλεύουσα και αναγορεύεται επισήμως αυτοκράτορας. Έχει την καθολική αποδοχή, μιας και πριν πεθάνει ο Κωνστάντιος τον ονόμασε διάδοχό του.

Κι έτσι ο μελετηρός νέος που πέρασε όλη του τη ζωή περιμένοντας τη δολοφονία του έγινε φοβερός στρατάρχης και αυτοκράτορας τελικά όλου του Βυζαντίου…

Ο Ιουλιανός ο ''Παραβάτης''

Πρώτο μέλημα του νέου αυτοκράτορα είναι να θάψει τον προκάτοχό του με τις αρμόζουσες τιμές. Όταν βγαίνει όμως από τον καθεδρικό που τελέστηκε η κηδεία του Κωνστάντιου, δίνει όρκο ιερό να μην ξαναπατήσει σε χριστιανική εκκλησία! Τώρα εξάλλου δεν υπάρχει λόγος να κρύβει πως έχει ασπαστεί την εθνική θρησκεία, καθώς είναι αυτοκράτορας και δεν κινδυνεύει από κανέναν.
Επισημοποιεί έτσι τη σχέση του με τον παγανισμό και θέτει ακρογωνιαίο λίθο της βασιλείας του την επαναφορά της ειδωλολατρίας ως επίσημης θρησκείας του Βυζαντίου.

Δεν προβαίνει σε διωγμούς χριστιανών, γιατί γνωρίζει πως οι μάρτυρες ενίσχυαν το λαϊκό έρεισμα μιας θρησκείας. Ο ίδιος ήταν εξάλλου εχθρός της βίας και ήθελε η μετάβαση στην ειδωλολατρία να γίνει ειρηνικά. Αφού έδωσε γενική αμνηστία στους εξόριστους αιρετικούς του χριστιανισμού, περιόδευε τώρα στην αχανή του αυτοκρατορία αναβιώνοντας παγανιστικές λατρείες. Έκανε μάλιστα τόσες πολλές θυσίες ζώων που ο λαός τον αποκαλούσε κοροϊδευτικά «εκδορέα».

Τρεις ήταν οι πυλώνες της πολιτικής του, αφού αναδιοργάνωσε βεβαίως την αυλή του και τιμώρησε παραδειγματικά τους δολοφόνους του πατέρα του αλλά και τους μηχανορράφους αυλικούς του Κωνστάντιου: η ριζική αναδιάρθρωση της διοικητικής μηχανής, η θρησκευτική και εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και η εξουδετέρωση του περσικού κινδύνου.

Το πολύμορφο μεταρρυθμιστικό του πρόγραμμα αποσκοπούσε στην αποκέντρωση της αυτοκρατορικής διοίκησης και τη δραστική μεταλλαγή του φορολογικού συστήματος, ώστε να γίνει δικαιότερο. Ιδιαίτερη φροντίδα έλαβε και για την ίδρυση δομών κοινωνικής πρόνοιας, αν και η σύντομη βασιλεία του θα εξαντλούνταν τελικά στη λυσσαλέα του προσπάθεια για τη δημιουργία μιας εθνικής εκκλησίας αλλά και την κατάρτιση ενός ενιαίου εκπαιδευτικού προγράμματος με έμφαση στο πνεύμα των κλασικών κειμένων.

Ο Ιουλιανός ήταν κινούμενο σκάνδαλο για τα πρωτοβυζαντινά αυτά χρόνια, καθώς ήταν τελείως διαφορετικός από τους αυτοκράτορες που είχε συνηθίσει ο λαός. Ο ασκητικός τρόπος ζωής του και η λιτή του εμφάνιση χτυπούσαν στα μάτια και τα μυαλά των υπηκόων του, που ήθελαν τους βασιλείς τους παντοδύναμους μονάρχες να στέκουν σαφώς ψηλότερα από τους κοινούς θνητούς.

Κι έτσι το κυβερνητικό του όραμα πέρασε στα «ψιλά» της σταυροφορίας του να επαναφέρει την παλιά θρησκεία, παρά το γεγονός ότι ακόμα και κάποιοι από τους εχθρούς του παραδέχονταν πως ήταν ένας από τους ικανότερους αυτοκράτορες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας!

Μέσα σε όλα αυτά, ο Ιουλιανός αποκατέστησε πράγματι το 362 με βασιλικό διάταγμα την εθνική θρησκεία, καθιερώνοντας ωστόσο την αρχή της ανεξιθρησκίας. Οι κλεισμένοι αρχαίοι ναοί λειτούργησαν και πάλι και η εκκλησιαστική περιουσία αναδιανεμήθηκε στους δικαιούχους της. Ωστόσο, οι χριστιανοί υπήκοοι απομακρύνθηκαν από τα ανώτατα πολιτικά και στρατιωτικά αξιώματα, ενώ αποκλείστηκαν ως δάσκαλοι από τα σχολεία της αυτοκρατορίας.

Ο Ιουλιανός θεωρούσε ασύμβατο τον χριστιανισμό με την κλασική ελληνική παιδεία και η σκέψη του ήταν ένα κράμα προσωκρατικής φιλοσοφίας και νεοπλατωνισμού. Αναγνώριζε ως υπέρτατο θεό τον ήλιο και η ελληνική φιλοσοφία ήταν γι’ αυτόν η πνευματική υποδομή της νέας θρησκείας. Όσο για την ειδωλολατρική λατρεία, ήταν ο μόνος δρόμος για τη σωστή διάπλαση των ηθών. Παρά ταύτα, γνώριζε βαθιά τον χριστιανισμό και θαύμαζε απεριόριστα την κοινωνική αλληλεγγύη που ευαγγελιζόταν η Αγία Γραφή.

Όσο συναντούσε βέβαια ισχυρή αντίδραση και αμείλικτη χριστιανική κριτική στα πεπραγμένα του, τόσο μεθόδευε τη μεταρρύθμιση και σκλήρυνε τη στάση του. Στην Αντιόχεια, για παράδειγμα, όταν κάηκε ο Ναός του Απόλλωνα που θέλησε να αναβιώσει, έκλεισε μεμιάς τη μεγαλύτερη χριστιανική εκκλησία της πόλης.

Κι έτσι ο μετριοπαθής και λογικός αυτοκράτορας των αρχών της βασιλείας του μετατράπηκε σύντομα σε έναν σκληρό και σε κάποιες περιπτώσεις παράλογο άντρα, που δυσαρεστούσε τώρα όχι μόνο τους χριστιανούς, αλλά και τους παγανιστές υπηκόους του. Όπως αποτιμούν οι ιστορικοί του παρόντος, ο ενθουσιασμός του Ιουλιανού για την αναβίωση της ειδωλολατρίας έμελλε να αποδειχθεί ουτοπικός, μιας και ο χριστιανισμός είχε αποκτήσει ήδη βαθιές ρίζες στην αυτοκρατορία.

Το απρόοπτο τέλος

Όντας το 363 στην Αντιόχεια, εκστράτευσε εναντίον των Περσών, που κάτω από την ηγεμονία του Σαπώρη Β’ είχαν εντατικοποιήσει τις επιθέσεις τους στα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας. Ο Ιουλιανός νίκησε σε όλες τις μάχες τους αντιπάλους του και έφτασε μέχρι την πρωτεύουσά τους, την Κτησιφώντα, την οποία πολιορκούσε πια. Δεν μπορούσε όμως να την καταλάβει, κι έτσι αποφάσισε να επιστρέψει στο Βυζάντιο μέσα σε δύσκολες συνθήκες και εχθρικό κλίμα.

Σε άλλη μια μικρής έκτασης αψιμαχία με τους Πέρσες, οι οποίοι απέφευγαν εξάλλου την ολομέτωπη σύγκρουση προτιμώντας τον ανταρτοπόλεμο, ο Ιουλιανός δεν φορούσε τον προστατευτικό του θώρακα. Το ημερολόγιο έγραφε 26 Ιουνίου 363 όταν πληγώθηκε θανάσιμα από δόρυ στο συκώτι.

Τις τελευταίες ώρες της ζωής του τις πέρασε στη σκηνή του συζητώντας με τους φιλοσόφους Πρίσκο και Μάξιμο περί αθανασίας της ψυχής. Ο Ιουλιανός φέρεται να ξεψύχησε με τη φράση «Νενίκηκάς με, Ναζωραίε», αναγνωρίζοντας το μάταιο της προσπάθειάς του να αναβιώσει την αρχαία θρησκεία, αν και η φράση του αμφισβητείται ιστορικά, μιας και μπήκε στο στόμα του από τους πολέμιούς του χριστιανούς συγγραφείς (όπως ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός). Τους ίδιους δηλαδή που έλεγαν πως τον είχε λαβώσει θανάσιμα ένας άγιος!

Νέος κύκλος διαξιφισμών θα ξεκινούσε τώρα για το ποιος έριξε το μοιραίο δόρυ. Ήταν άραβας οπλίτης, ήταν «οικείος στρατιώτης», όπως γράφει ο χριστιανός ιστορικός Σωκράτης, ήταν «άγνωστον πόθεν», όπως διαπιστώνει ο αυτόπτης μάρτυρας Αμμιανός ή μήπως ίσχυε αυτό που έγραφε ο Λιβάνιος, πως τον σκότωσε δηλαδή χριστιανός («εν τοις ημετέροις ήν ο φονεύς»);

Η μετέπειτα χριστιανική παράδοση καθιέρωσε τόσο πως τον σκότωσε ένας άγιος όσο και τους μειωτικούς χαρακτηρισμούς με τους οποίους συστήνεται σήμερα σε μας: «Αποστάτης», «Παραβάτης» κ.λπ. Τον διαδέχτηκε στον θρόνο ο αρχαιότερος αξιωματικός της ανακτορικής φρουράς, ο Ιοβιανός, και οι θρησκευτικές περιπέτειες του Βυζαντίου πήραν μια και καλή τέλος.

Όσο για την αινιγματική αυτή μορφή του Βυζαντίου, παραμένει η χαρακτηριστικότερη ίσως περίπτωση ιστορικής προσωπικότητας για την οποία οι μεταγενέστεροι χωρίζονται σε αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Ο αμφιλεγόμενος Ιουλιανός κείτεται εξάλλου στο μεταίχμιο μιας εποχής, στις τελευταίες σελίδες δηλαδή της ρωμαϊκής ιστορίας και τα πρώτα κεφάλαια του Βυζαντίου. Την ίδια ώρα, τον συναντούμε ως συγγραφέα σε όλες τις ιστορίες της αρχαίας ελληνικής γραμματείας αλλά και εξίσου συχνά στην πορεία της βυζαντινής λογοτεχνίας.

Κυρίως όμως ο Ιουλιανός βρίσκεται στο επίκεντρο της σύγκρουσης ανάμεσα στον χριστιανισμό και τις αρχαίες θρησκείες στα όρια που εφάπτονται δυο ιστορικές περίοδοι τόσο διαφορετικές μεταξύ τους. «Αποστάτης» ή «Μέγας» ο βραχύβιος αυτός αυτοκράτορας, διαλέγεις και παίρνεις…

Tεχνητή νοημοσύνη με ''αυτεπίγνωση''

Η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να αποδειχθεί ό,τι χειρότερο για την ανθρωπότητα, προειδοποίησε για πολλοστή φορά ο διάσημος κοσμολόγος Στίβεν Χόκινγκ, επιχειρώντας να μας σύρει μακριά από τα σημερινά «τιποτένια» σφαγεία σε ένα απείρως πιο τρομακτικό αύριο.

 

Το μεγαλύτερο ανθρώπινο επίτευγμα θα είναι και το τελευταίο, είπε, αν δεν βρεθούν τρόποι να αποφευχθούν οι κίνδυνοι από την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη των υπολογιστών.

 

«Θα είμαστε θεοί; Θα είμαστε κατοικίδια; Ή μήπως μυρμήγκια που θα μας πατούν; Δεν ξέρω.», αναρωτήθηκε πρόσφατα ο Στιβ Βόσνιακ, εκ των συνιδρυτών της Apple. Λογισμικά έχουν περάσει το «τεστ Τούρινγκ» (δοκιμασία που επινόησε ο Βρετανός μαθηματικός Αλαν Τούρινγκ το 1950, που δείχνει αν μια μηχανή έχει ανθρώπινη ευφυΐα), φυτεύοντας τον φόβο ότι οι νοήμονες μηχανές σε μερικές δεκαετίες θα υποδουλώσουν το είδος, θα εξοντώσουν τον άνθρωπο. «Είναι σαν να κάνουμε συμφωνία με τον διάβολο», είπε ο Ελον Μασκ, ο ιδρυτής της αυτοκινητοβιομηχανίας ηλεκτροκίνητων Tesla και της εταιρείας διαστημικών οχημάτων SpaceX, ο οποίος προσέλκυσε τα φώτα της δημοσιότητας υποθέτοντας ότι μπορεί να ζούμε σε μια εξομοίωση του σύμπαντος, σε ένα Matrix…

 

Για να επανέλθουμε στην πραγματικότητα: ήδη υπάρχουν Ι.Χ. χωρίς οδηγό, μηχανές σε ρόλο γιατρού για αυτόματες διαγνώσεις ασθενειών, ρομπότ που κερδίζουν παγκόσμιους πρωταθλητές σε παιχνίδια, που μετατρέπουν μια εικόνα σε μουσική, που επιδεικνύουν αντανακλαστικά, 250 ταχύτερα από τα ανθρώπινα σε προσομοιώσεις αερομαχιών…

Ο διευθυντής Μηχανικής της Google Ρέι Κουρτσβάιλ πιστεύει ότι μια τεχνητή νοημοσύνη με αυτεπίγνωση, που θα είναι ένα δισεκατομμύριο φορές πιο ισχυρή από όλα τα ανθρώπινα μυαλά στον πλανήτη, θα συντρίψει την ανθρώπινη νοημοσύνη μέχρι το 2045. Κατά τον εφευρέτη και μελλοντολόγο (για ορισμένους νάρκισσο με εμμονή στην αθανασία) Κουρτσβάιλ, θα θωρακιστούμε απέναντι στο τσουνάμι των δυνατοτήτων της τεχνητής ευφυΐας μόνο αν εμφυτεύσουμε, μέχρι το 2035, στους εγκεφάλους μας μικρορομπότ που θα μας καταστήσουν ισότιμους αντίπαλους των μηχανών. Θάνατος του βιολογικού ανθρώπου;

Μετεξέλιξή του σε μια διασταύρωση ζώντος οργανισμού και μηχανής, ένα ανατριχιαστικό υβρίδιο υπό συνεχή αναβάθμιση; Πρόκειται για ένα φρικώδες σενάριο, μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας.

 

Η μόνιμη αντίσταση των πιο προσγειωμένων; «Αυτό που θα λείπει πάντοτε από τις μηχανές είναι η συνείδηση, η ικανότητα να γνωρίζει και να κατανοεί κάποιος τον εαυτό του, τα συμβαίνοντα, τη θέση του στον κόσμο, τον αντίκτυπο των πράξεών του». Αυτό είναι ίσως το «όπλο» μας, μακριά από μελλοντολογίες ή αναχρονισμούς απογυμνωμένων συμβόλων, η συνείδηση: ο χώρος μέσα από τον οποίο αναβλύζει η ονειρώδης φαντασία, η υποκειμενικότητα, η πνευματικότητα, όπου αφομοιώνεται η εμπειρία, όπου βιώνονται οι ταλαντεύσεις ανάμεσα στον ορθό λόγο και την ουτοπία, όπου συμμαχούν η ρήξη και η συνέχεια, η αλληγορία και η ειρωνεία.

 

Συνείδηση, η προέκταση ενός ενδότερου κόσμου, όπου επιχειρούν να ισορροπήσουν η θύελλα και η γαλήνη, η μεγαλοφυΐα και η ανοησία, η τρέλα της επικυριαρχίας και το ένστικτο αυτοσυντήρησης. Ως γνωστόν, οι άνθρωποι δεν ξεδιψούν μόνο σε βουβές και άχαρες πηγές, αλλά και σε ωκεανούς επινοητικότητας, δεν ποδοπατούν μόνον αλλά και αναστηλώνουν τα μυστικά της δύναμής τους. Συνείδηση. Το σωτήριο κοίταγμα της εικόνας μας σε μια φευγαλέα αντανάκλαση.

H Διαλεκτική του Ηρακλείτου

Ο Ηράκλειτος μίλησε και η σκέψη μορφώθηκε. «Η σκέψη αρθρώθηκε», έγινε λόγος. Μέσα σ’ αυτό που καλείται αδιευκρίνιστα «περιέχον», υπάρχει ο άνθρωπος ∙ μα δεν υπάρχει μόνο αυτός. Τίποτα αποσπασματικό, τίποτα απομονωμένο και μερικό δε θα μας βοηθήσει να νοήσουμε τη μόνη αλήθεια που είναι αυτή: όλα είναι ένα.

«ουκ εμού, αλλά του λόγου ακούσαντες σοφόν έστιν εν πάντα είναι» (απ. 50)

Η αλήθεια ενυπάρχει στην ολότητα και είναι η ολότητα∙ μέσα στο όλον που αλλιώς ονομάζεται Κόσμος, τα πάντα γίνονται, είναι, δημιουργούνται, αποκτούν νόημα. Ο Κόσμος αυτός είναι αιώνιος. Δεν έχει αφετηρία ούτε τέρμα χρονικό. Βασικό συστατικό του η αιώνια φωτιά που δεν είναι ξεκίνημα αλλά το ενεργειακό δυναμικό, μακριά από την ατάραχη ισορροπία που σημαίνει θάνατο.

«κόσμον τόνδε τον αυτόν απάντων, ούτε τις θεών ούτε ανθρώπων εποίησε, αλλ’ ην αεί και έστιν και έσται πυρ αείζωον, απτόμενον μέτρα και αποσβεννύμενον μέτρα» (απ. 30)

Ο Κόσμος δεν έχει ούτε χρονική αρχή ούτε τέλος. Κι όμως ο χρόνος τον εξουσιάζει. Όχι σαν κάποια εξώτερη δύναμη, αλλ’ ως η μη αντιστρεπτή επιβεβαίωση της αλλαγής που είναι γίγνεσθαι. Όσα συμβαίνουν στο «περιέχον», το όλον Είναι, είναι μετάβαση και αλλαγή. Χωρίς σκοπό, χωρίς τελικό νόημα και στόχο, χωρίς έσχατη βούληση, όπως ένα παιδί που παίζει με τα ζάρια.
«Αιών παις εστι παίζων, πεσσεύων ∙ παιδός η βασιλίη» (απ. 52)

Αυτή η ροή του χρόνου, η συνεχής αυτή μεταβολή που τα πάντα αλλάζουν στο διηνεκές, μας επιτάσσει να συνειδητοποιήσουμε το πόσο εφήμερη είναι η εικόνα που σχηματίζουμε για τον κόσμο, καθώς είναι μια στιγμιαία εικόνα. Το επόμενο λεπτό τα πάντα είναι διαφορετικά κι ας μας φαίνονται ίδια. Το είναι δεν είναι κάτι σταθερό, παρά γίνεται αντιληπτό μόνο μέσα από την αλλαγή που οδηγεί σε μια αέναη κυκλική πορεία, όπου τα πάντα διαλύονται και ξαναδημιουργούνται.
«ποταμώ γαρ ουκ έστιν εμβήναι δις τω αυτώ…(θνητή ουσία) σκίδνησι και πάλιν συνάζει… και πρόσεισι και άπεισι» (απ. 91)

«ποταμοίς τοις αυτοίς εμβαίνομεν και ουκ εμβαίνομεν, είμεν τε και ουκ είμεν» (απ. 49α)

Όπου υπάρχει στασιμότητα κυριαρχεί ο θάνατος. Όπου όμως συμβαίνει η αλλαγή και η μετάβαση υπάρχει πόλεμος και διχόνοια. Η σύγκρουση των αντιθέτων είναι αυτή που φέρνει την κίνηση. Ο αέναος ανταγωνισμός και η έριδα που διαταράσσουν τον κόσμο, τον φέρνουν τελικά σε αρμονία γιατί διαγράφουν τους νόμους του γίγνεσθαι και της συνεχής ροής. Ο πόλεμος και η διχόνοια, ο αέναος ανταγωνισμός του κάθε πράγματος με το αντίθετό του είναι η μοίρα του Είναι, όχι όμως μια μοίρα έξω από το Είναι, αλλά ταυτόσημη με το Είναι, δηλαδή το γίγνεσθαι.

Ο Κώστας Αξελός γράφει: «Η Ηρακλείτεια θεώρηση, συλλαμβάνοντας την αδέκαστη και διαρκή ροή και τη διάρκεια που ενυπάρχει στην ανεπίστρεπτη ροή, τη διχόνοια και τη σύγκρουση, δεν είναι ούτε αισιόδοξη ούτε απαισιόδοξη αλλά τραγική. Μέσα απ’ όλες τις αλλαγές, ο κόσμος παραμένει Κόσμος, η δικαιοσύνη Δικαιοσύνη, δηλαδή δεσμός αναγκαίος με την ύπαρξη και τη σκέψη του καθενός που υπάρχει».

Όλα συνδέονται μεταξύ τους, όλα είναι αλληλένδετα και αλληλεξαρτώμενα. Το κάθε πράγμα έχει και το αντίθετό του και η διπολική αυτή σχέση είναι η κινητήρια δύναμη του Κόσμου που θεμελιώνει το τελικό αποτέλεσμα που είναι η αρμονία μέσα στην αδιάκοπη κίνηση και αλλαγή.
«πόλεμος πάντων μεν πατήρ εστι, πάντων δε βασιλεύς, τους μεν θεούς έδειξε τους δε ανθρώπους, τους μεν δούλους εποίησε τους δε ελεύθερους» (απ. 53)

«ειδέναι δε χρη τον πόλεμον εόντα ξυνόν, και δίκην έριν, και γινόμενα πάντα κατ’ έριν και χρεών» (απ. 80)

«το αντίξουν συμφέρον και εκ των διαφερόντων καλλίστην αρμονίαν και πάντα κατ’ έριν γίγνεσθαι» (απ. 8)

Η έννοια της ολότητας είναι ο βασικός άξονας της σκέψης του Ηράκλειτου. Από το όλον προέρχεται κάθε πράγμα και το καθένα μέρος αντανακλά  την ολότητα. Ο κόσμος κινείται σε ένα κύκλο όπου όλα είναι και δεν είναι την ίδια στιγμή. Η αρμονία δεν είναι η ισόρροπη ηρεμία, αλλά η αέναη μεταβλητότητα.

«συνάψιες όλα και ουχ όλα, συμφερόμενον διαφερόμενον, συνάδον διάδον ∙ εκ πάντων εν και εξ ενός πάντα» (απ. 10)

Ο Λόγος είναι το ενοποιητικό στοιχείο του Κόσμου. Ο λόγος είναι φωτιά και η φωτιά λόγος. Ο λόγος συνενώνει τα αντίθετα και, όπως και ο χρόνος, διαπερνά και εξουσιάζει το «περιέχον». Δεν είναι η αρχή του κόσμου γιατί σε ένα σύμπαν που «ην αεί και εστι και έσται», αρχή και τέλος δεν έχουν νόημα. Παρόλα αυτά, όποιος καταλάβει τη σημασία του, νοεί τη συμπαντικότητα που γίνεται αντιληπτή μέσα από το γίγνεσθαι. Η σημασία του λόγου είναι προσιτή σε όλους τους ανθρώπους. Εντούτοις, μόνο μερικοί φθάνουν στο σημείο της κατανόησης και αυτοί είναι οι αφυπνισμένοι. Ενώ οι πολλοί συνεχίζουν να «κοιμούνται», ζώντας σ’ ένα δικό τους προσωπικό κόσμο. Ο λόγος δρα σε όλους το ίδιο. Επομένως, ο ίδιος ο κόσμος νοείται μόνο μέσα από μια κοινή λογική.

«του δε λόγου τουδ’ εόντος αεί αξύνετοι γίνονται άνθρωποι και πρόσθεν ή ακούσαι και ακούσαντες το πρώτον ∙ γινομένων γαρ πάντων κατά τον λόγον τόνδε απείροισιν εοίκασι, πειρώμενοι και επέων και έργων τοιούτων οκοίων εγώ διηγεύμαι κατά φύσιν διαιρέων έκαστον και φράζων όκως έχει ∙ τους δε άλλους ανθρώπους λανθάνει οκόσα εγερθέντες ποιούσιν όκωσπερ οκόσα εύδοντες επιλανθάνονται» (απ. 1)

«διό δει έπεσθαι τω κοινώ ∙ ξυνός γαρ ο κοινός ∙ τού λόγου δ’ εόντος ξυνού ζώουσιν οι πολλοί ως ιδίαν έχοντες φρόνησιν» (απ. 2)

«ωι μάλιστα διηνεκώς ομιλούσι λόγω (τω τα όλα διηκούντι), τούτω διαφέρονται, και οις καθ’ ημέραν εγκυρούσι, ταύτα αυτοίς ξένα φαίνεται (απ. 72)

Η φωτιά είναι η αρχή που μαζί με το λόγο διαπνέει το σύμπαν. Αλλά όπως και με το Λόγο δεν είναι το αρχικό δημιουργικό στοιχείο. Φωτιά, Λόγος και χρόνος εξουσιάζουν τον κόσμο μέσα από τη συνεχή διακύμανση των αντιθέτων, μέσα από τη ατέρμονη ροή των πραγμάτων. Η φωτιά, κυρίαρχο στοιχείο του σύμπαντος, μπλέκεται σε μια κυκλική μετατροπή, σε μια μεταστοιχείωση, μέρη της οποίας είναι τα άλλα τρία στοιχεία, ο αέρας, η γη και το νερό. Όλα συντίθενται και όλα αποδομούνται μέσα από συνεχείς μεταβολές των μερών που συνθέτουν το όλον.

«πυρός τε ανταμοιβή τα πάντα και πυρ απάντων ώκοσπερ χρυσού χρήματα και χρημάτων χρυσός» (απ. 90)

«ζη πυρ τον γης θάνατον και ανήρ ζη τον πυρός θάνατον, ύδωρ ζει τον αέρος θάνατον, γη τον ύδατος» (απ. 76)

«πυρός τροπαί πρώτον θάλασσα, θαλάσσης δε το μεν ήμισυ γη, το δε ήμισυ πρηστήρ…θάλασσα διαχέεται, και μετρέεται εις τον αυτόν λόγον, οκοίος πρόσθεν ην η γενέσθαι γη» (απ. 31)

Τελικά, όλα είναι ένα, όλα κινούνται και αλλάζουν, το κάθε τι έχει το αντίθετό του και, το όλον, το περιέχον, ο κόσμος διαπνέονται από την καθολική σοφία που είναι ο λόγος. Ο λόγος μεταφράζεται σε διπολικές σχέσεις αντιθέτων, σε συμπαντική αρμονία μέσα από τον ανταγωνισμό και την αντιπαράθεση, σε αέναη κίνηση και αλλαγή, σε μεταστοιχείωση, σύνθεση, αποδόμηση. Ο λόγος μεταφράζεται επίσης σε λόγο που αρθρώνεται και εκστομίζεται, σε αλήθεια, τη μόνη αλήθεια. Γιατί ο λόγος είναι κοινός, άρα και η αλήθεια κοινή.

Η φωτιά δεν είναι η αρχή του κόσμου γιατί ο κόσμος δεν έχει αρχή και τέλος. Είναι το αέναο γίγνεσθαι στο οποίο αντανακλάται ο κόσμος το κάθε λεπτό. Η φωτιά συμμετέχει στην κυκλική πορεία της μεταβολής των στοιχείων και είναι η κινητήρια δύναμη της μεταβολής αυτής. Λόγος και Φωτιά εξουσιάζουν τον Κόσμο, αλλά εκ των ένδων. Η Ηρακλείτεια σκέψη φώτισε το δρόμο της σύλληψης του κόσμου ως μιας και μοναδικής οντότητας, και του παραμερισμού κάθε έννοιας δημιουργισμού και εσχατολογίας,  υπέρ μιας διαλεκτικής του γίγνεσθαι που φανερώνεται ως το μόνο μετρήσιμο μέγεθος, διαμέσου του οποίου εκδηλώνεται η ουσία των πραγμάτων.

Ο Ηράκλειτος μίλησε και «η σκέψη αρθρώθηκε»
-----------------
Αποσπάσματα:
-          (απ. 50): Όχι εμένα αλλά το λόγο αφού ακούστε, είναι σοφό να ομολογήσετε ότι Ένα τα Πάντα
-          (απ. 30) Αυτόν τον κόσμο που είναι για όλους, ούτε κανείς θεός ούτε άνθρωπος τον έκανε, αλλά ήταν από πάντα και είναι και θα είναι αιώνια φωτιά, που ανάβει με μέτρο και σβήνει με μέτρο
-          (απ. 52) Ο χρόνος είναι ένα παιδί που παίζει, ρίχνοντας ζάρια ∙ ενός παιδιού η βασιλεία
-          (απ. 91) Δεν μπορούμε να μπούμε δυο φορές στο ίδιο ποτάμι…(Κάθε τι θνητό) σκορπίζεται και πάλι μαζεύεται, πλησιάζει και απομακρύνεται
-          (απ. 49^α) Στα ίδια ποτάμια μπαίνουμε και δεν μπαίνουμε, είμαστε και δεν είμαστε
-          (απ. 53) Ο πόλεμος είναι πατέρας όλων, όλων βασιλιάς ∙ άλλους ανέδειξε θεούς κι άλλους ανθρώπους, άλλους έκανε δούλους κι άλλους ελεύθερους
-          (απ. 80) Πρέπει να ξέρουμε ότι ο πόλεμος είναι κοινός κι διχόνοια δικαιοσύνη, κι ότι τα πάντα γίνονται από διχόνοια κι από ανάγκη
-          (απ. 8) Το αντίθετο (είναι) σύμφωνο, από τις διαφορές γιεννιέται η πιο ωραία αρμονία και τα πάντα γίνονται με τη διχόνοια
-          (απ. 10) (Συνδέσεις όλα κι όχι όλα), ομόνοια διχόνοια, συμφωνία ασυμφωνία ∙ από όλα (γεννιέται) το ένα κι από το ένα όλα
-          (απ. 1) Αν και ο λόγος αυτός είναι αιώνια οι άνθρωποι γίνονται ασύνετοι και πριν τον ακούσουν κι αφού τον ακούσουν για πρώτη φορά ∙ γιατί, ενώ τα πάντα γίνονται σύμφωνα μ’ αυτόν το λόγο, οι άνθρωποι μοιάζουν άπειροι ακόμα κι όταν καταπιάνονται και με λόγια και με έργα τέτοια σαν κι αυτά που εγώ διηγούμαι, διαιρώντας το καθένα κατά τη φύση του και λέγοντάς το όπως έχει ∙ οι άλλοι όμως άνθρωποι ξαστοχούν όσα κάνουν ξύπνιοι, όπως λησμονούν όσα κάνουν στον ύπνο τους
-          (απ. 2) Γι’ αυτό πρέπει να ακολουθήσουμε τον κοινό λόγο γιατί το κοινό είναι συμπαντικό. Ενώ όμως ο λόγος είναι κοινός, οι πολλοί ζουν σαν να είχαν μια δική τους φρόνηση.
-          (απ. 72) Με το λόγο, αυτόν που τα κυβερνάει όλα, τον οποίο μάλιστα συναναστρέφονται αδιάκοπα, μ’ αυτόν έχουν διαφορές, κι όσα συναντούν κάθε μέρα, τούς φαίνονται ξένα
-          (απ. 90) Τα πάντα ανταλλάσσονται με τη φωτιά και με τα πάντα η φωτιά, όπως τα πράγματα με το χρυσάφι και το χρυσάφι με τα πράγματα
-          (απ. 76) Η φωτιά ζει το θάνατο της γης κι ο αέρας ζει το θάνατο της φωτιάς, το νερό ζει το θάνατο του αέρα και η γη του νερού
-          (απ. 31) Μετατροπές της φωτιάς: πρώτα θάλασσα και το μισό της θάλασσας γη, το άλλο μισό σίφουνας…Διαχέεται η θάλασσα και φθάνει στο ίδιο μέτρο της αναλογίας που ίσχυε πριν γίνει γη

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Τρῳάδες (1033-1059)

ΧΟ. Μενέλαε, προγόνων τ᾽ ἀξίως δόμων τε σῶν
τεῖσαι δάμαρτα κἀφελοῦ πρὸς Ἑλλάδος
1035 ψόγον τὸ θῆλύ τ᾽, εὐγενὴς ἐχθροῖς φανείς.
ΜΕ. ἐμοὶ σὺ συμπέπτωκας ἐς ταὐτὸν λόγου,
ἑκουσίως τήνδ᾽ ἐκ δόμων ἐλθεῖν ἐμῶν
ξένας ἐς εὐνάς, χἠ Κύπρις κόμπου χάριν
λόγοις ἐνεῖται. βαῖνε λευστήρων πέλας
1040 πόνους τ᾽ Ἀχαιῶν ἀπόδος ἐν μικρῷ μακροὺς
θανοῦσ᾽, ἵν᾽ εἰδῇς μὴ καταισχύνειν ἐμέ.
ΕΛ. μή, πρός σε γονάτων, τὴν νόσον τὴν τῶν θεῶν
προσθεὶς ἐμοὶ κτάνῃς με, συγγίγνωσκε δέ.
ΕΚ. μηδ᾽ οὓς ἀπέκτειν᾽ ἥδε συμμάχους προδῷς·
1045 ἐγὼ πρὸ κείνων καὶ τέκνων σε λίσσομαι.
ΜΕ. παῦσαι, γεραιά· τῆσδε δ᾽ οὐκ ἐφρόντισα.
λέγω δὲ προσπόλοισι πρὸς πρύμνας νεῶν
τήνδ᾽ ἐκκομίζειν, ἔνθα ναυστολήσεται.
ΕΚ. μή νυν νεὼς σοὶ ταὐτὸν ἐσβήτω σκάφος.
1050ΜΕ. τί δ᾽ ἔστι; μεῖζον βρῖθος ἢ πάρος γ᾽ ἔχει;
ΕΚ. οὐκ ἔστ᾽ ἐραστὴς ὅστις οὐκ ἀεὶ φιλεῖ.
ΜΕ. ὅπως ἂν ἐκβῇ τῶν ἐρωμένων ὁ νοῦς.
ἔσται δ᾽ ἃ βούλῃ· ναῦν γὰρ οὐκ ἐσβήσεται
ἐς ἥνπερ ἡμεῖς· καὶ γὰρ οὐ κακῶς λέγεις.
1055 ἐλθοῦσα δ᾽ Ἄργος ὥσπερ ἀξία κακῶς
κακὴ θανεῖται καὶ γυναιξὶ σωφρονεῖν
πάσαισι θήσει. ῥᾴδιον μὲν οὐ τόδε·
ὅμως δ᾽ ὁ τῆσδ᾽ ὄλεθρος ἐς φόβον βαλεῖ
τὸ μῶρον αὐτῶν, κἂν ἔτ᾽ ὦσ᾽ ἐχθίονες.
***
ΚΟΡ. Μενέλαε, σκότωσέ την· το ζητάειη τιμή των προγόνων, του σπιτιού σου·αφού στον πόλεμο έδειξες αντρεία,να μη σε πει δειλόν η Ελλάδα τώρα.ΜΕΝ. Σύμφωνος είμαι· με τη θέλησή τηςμου ᾽φυγε από το σπίτι με άλλον άντρακι η ανάμειξη της Κύπρης είναι λόγια.

Στην Ελένη.

Θα λιθοβοληθείς. Εμπρός! Χρονώνε1040μόχθους των Αχαιών θα τα πλερώσειςσε μια στιγμή μ᾽ αυτόν το θάνατό σου·ντροπιάσματα η τιμή μου δε σηκώνει.

ΕΛΕ., γονατίζοντας μπροστά του.

Στα γόνατά σου πέφτω· μη φορτώσειςσ᾽ εμέ κακό θεόσταλτο· συγχώρα.ΕΚΑ. Τους συμπολεμιστές σου μην προδώσεις,που τούτη δω σου σκότωσε· σ᾽ εκείνωντ᾽ όνομα το ζητώ και στων παιδιών τους.ΜΕΝ. Κυρούλα, αρκεί· για τούτη δε με νοιάζει.Προστάζω να την παν οι ακόλουθοί μουστο πλοίο που θα τη φέρει στην Ελλάδα.

Στρατιώτες παίρνουν την Ελένη και φεύγουν.

ΕΚΑ. Ω, να μην μπει μ᾽ εσένα στο ίδιο πλοίο.1050ΜΕΝ. Γιατί; Μην παραβάρυνε;ΕΚΑ. Η αγάπη,σαν αγαπήσεις μια φορά, δε σβήνει.ΜΕΝ. Κατά που θα φερθεί ο αγαπημένος.Μα ας γίνει ως θέλεις· δε θα μπει μες στο ίδιομ᾽ εμάς καράβι· όσο γι᾽ αυτό, έχεις δίκιο.Και στο Άργος όταν πάει, θα βρει η κακούργατη θανή την κακή που της αξίζει,και θα διδάξει σε όλες τις γυναίκεςτη σωφροσύνη. Ναι, εύκολο δεν είναι,αλλά η ποινή της και χειρότερές τηςθα μάθει να φοβούνται για όσα κάνουν.

Ο Μενέλαος φεύγει. Η Εκάβη πλαγιάζει.

Η ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ

         1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις

 

        Η Πλατωνική σκέψη ωρίμασε σε μια εποχή που τα παραδοσιακά πολιτικά πρότυπα οδηγούνταν σε αναπόφευκτη παρακμή και η φιλοσοφία βρισκόταν σε σχέση έντασης με την εμπειρική πραγματικότητα. Είχε ήδη προηγηθεί ο θά­νατος του Σωκράτη¹ που επιβεβαίωνε τα αδιέξοδα της δεσπόζουσας τάσης στην τοτινή κοινωνία και θεμελίωνε οντολογικά τη φιλοσοφία ως άρνηση της ενδοκοσμικής κατάφασης. Η άμεση ζωή δεν είχε να προσφέρει τίποτε άλλο από ματαιοδοξία, κακότητα, μηδενισμό και αβάσταχτο διχασμό. Η εξουσία της μετριότητας ισχυροποιούσε τις θέσεις της και εδραίωνε μια πολιτική πραγματικότητα κλειστή και προκλητική.

 

        Η σχέση του Πλάτωνα με μια τέτοια πραγματικότητα ήταν κατ' εξοχήν αν-τινομική: Από τη μια πλευρά συνέδεε το νόημα της ζωής του με ένα ανώτερο προορισμό, ο οποίος υπερέβαινε τη δεσμευτική απορρόφηση στα καθ' έκαστα της τρέχουσας κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας και εννοούσε να υπα­κούει στη λογική της φιλοσοφικής γνώσης· από την άλλη όμως διαπίστωνε πως η φιλοσοφική γνώση δεν μπορεί να ευδοκιμήσει μόνο μέσα σε ένα υπέρ-κοσμο και μέσω της αναζήτησης αυτού του υπέρκοσμου να φτάσει, έτσι απλά, στην αξιωματική της ακεραίωση. Γι' αυτό, ο ίδιος δεν αρκούνταν στη διατύ­πωση λογικών προτάσεων, αλλά θεωρούσε ως βασική προϋπόθεση της φιλο­σοφικής γνώσης τη "μακρόχρονη κοινή αναζήτηση της ουσίας του πράγματος και την αδιάκοπη ενασχόληση με αυτό"², δηλ. την επιστημονικά θεμελιωμένη δράση του σκεπτόμενου ανθρώπου. ' Ετσι οδηγούνταν, μέσω της φιλοσοφίας, στην αναγνώριση της αναγκαιότητας να συνδεθεί με την άμεση πραγματικότη­τα του ανθρώπου και με απόλυτη αυτογνωσία να ερευνήσει τα όρια τόσο του αντικειμένου όσο και του φιλοσοφούντος υποκειμένου.

 

        Αυτό σημαίνει πως δεν μπορούσε να αγγείλει μια νέα αντίληψη για την πολιτεία του ανθρώπου, χωρίς να έχει καταγγείλει ολοκληρωτικά την ανικα­νότητα των υφισταμένων κοινωνικοπολιτικών δομών³: Αντικρίζοντας το Σωκράτη ως την υποστασιοποίηση του λόγου και της αρετής, βίωσε την κατα­δίκη του σε θάνατο ως τη φανέρωση μιας απόλυτης διάστασης ανάμεσα στο ανθρώπινο άτομο και την κοινωνικοπολιτική του εκδήλωση⁴. Διέγνωσε τελι­κά πως η δημιουργική σύνθεση της συνειδητής-έλλογης παρουσίας του ατό­μου με την τέχνη της πολιτικής και με τη συλλογική έκφραση της τελευταίας στο μόρφωμα της υφιστάμενης πολιτείας δεν νομιμοποιούνταν πια ως πηγή έμπνευσης, αλλά είχε εκφυλιστεί σε ένα είδωλο εξουσίας, που επικαλούνταν την ελευθερία και στην πράξη παρήγε την αδικία⁵. Πρόκειται, γενικώς ειπείν, για την τραγωδία που ζη το ανθρώπινο άτομο, όταν συνειδητοποιεί την ανυ­πέρβλητη κρίση της πολιτικής όχι απλώς σαν ένα κακό που του συντυχαίνει, αλλά σαν κρίση των ανθρώπινων αξιών και της ίδιας της ζωής. Η αρμονία δεν μπορούσε πλέον να υπάρχει, για τους πολλούς, παρά μόνο σαν έριδα ή, για τους πολιτικούς λειτουργούς, σαν τεχνητή συμφιλίωση αντιθετικών τάσε­ων, οι οποίες ανά πάσα στιγμή ήταν έτοιμες να εκραγούν ⁶. ' Εχουμε λοιπόν να κάνουμε με ένα φαινόμενο, το οποίο, ιστορικά ιδωμένο, παραπέμπει σε μια κοινωνία που επιστρατεύει όλες τις δυνάμεις της για να αυτοδιαλυθεί. Αφορά συνεπώς την οντολογική ρίζα του ανθρώπου και ως τέτοιο θα προ­σπαθήσουμε να το κατανοήσουμε⁷.

 

        2. Η προβληματική της πολιτικής

 

        Βλέποντας την αυτοκαταστροφή του κοινωνικού Είναι του ανθρώπου ο Πλάτων θέλει να απαντήσει με την παρουσία του Είναι του όντος ως μιας πραγματικότητας που είναι εκείθεν του αισθητού κόσμου, σταθερού και ά­φθαρτου⁸. Με αυτό βέβαια δεν επιδιώκει να προκαθορίσει για τη φιλοσοφία μια αποκλειστική πραγματικότητα, η οποία υπερβαίνει την ιστορία για να διασώζει το τελεολογικά νομιμοποιημένο Είναι της.

 

        Απεναντίας προσπαθεί με λόγο και έργο να συνδέσει το οντολογικό της υ­πόβαθρο με την απελευθέρωση της ατομικότητας, ως εννοιακά κατανοημένης κοινότητας, από το πλέγμα ενός πολιτικού συμβατισμού και αντίστοιχου πνευματικού μηδενισμού. Βλέποντας πως το ορισμένο πολιτικό τοπίο, με τις διανοητικές και ποιητικές εικόνες να είναι φθαρμένες και τις πολιτικές του δυνάμεις να είναι διεφθαρμένες, ακινητοποιούσε τον άνθρωπο σε ένα χώρο α­πουσίας του λόγου και διάδοσης του πολιτικού μύθου⁹, αναζητεί στη φιλοσο­φία τους όρους έκφρασης του βιωμένου και την οντολογική του θεμελίωση, ώστε αυτό να πάψει να ταυτίζεται με όλα τα ιδιωτικά και δημόσια κακά της πόλης¹⁰ και να μπορεί να συνυφαίνεται με "την ορθή λογική"¹¹.

 

        Τι συμβαίνει λοιπόν εδώ; Κατ' αρχάς η πολιτική καθ' εαυτήν δεν απορρί­πτεται. Όμως η συμβατική πολιτική που υποτάσσει την τιμή της σε επιθυμίες και συμφέροντα της στιγμής, χωρίς να μπορεί να χωρήσει πέρα από το εμπει­ρικά βιωμένο, είναι η βασική αιτία για τη γενικευμένη κατάρρευση της πόλης, και ως τέτοια απορρίπτεται. Η σαθρότητά της έγκειται στο γεγονός ότι πα­ράγει την ασυμφωνία ανάμεσα στα λόγια και την πράξη των κυβερνώντων¹³, βαφτίζει αυτή την ασυμφωνία σωφροσύνη, διαστρέφει την αίσθηση του ωραί­ου στα άτομα και στην κοινωνία¹⁴ και υπονομεύει την ενότητα της πόλης. 'Οταν οι πολιτικοί άρχοντες, οι κύριοι του κόσμου κατά τον Χέγκελ, αντικρύζουν την εξουσία ως μέσο πλουτισμού και ταυτίζουν τη ζωτικότητα του Είναι τους απόλυτα με μια τέτοια ιδιοτελή αντίληψη¹⁵, τότε η πολιτική τους συμπεριφορά δεν διαφέρει από εκείνη του δεσπότη προς τον δούλο και ο εμ­φύλιος πόλεμος που ξεσπάει "αφανίζει όχι μονάχα τους άρχοντες αλλά και τους υπόλοιπους πολίτες"¹⁶.

 

        Αυτή η πολιτική κυριαρχία παραδοσιακής εκδοχής είναι, κατά συνέπεια,εμπειρία ολέθρου για το συμφέρον της πόλης και δεν δημιουργεί πραγματι­κούς φύλακες αυτής παρά "ένα είδος γαιοκτήμονες ευτυχισμένους και ένα εί­δος οργανωτών καλοφαγίας για τα πανηγύρια". Συνέπεια τούτου είναι μια συνολική καταστροφή, όπου αντιστρέφεται η λογική των πραγμάτων και των εννοιών. Αποκαλυπτικός προς τούτο είναι ο διάλογος Θρασύμαχου-Σωκράτη.Τι αποκαλύπτει συγκεκριμένα; Εκείνοι οι άρχοντες, που χρησιμο­ποιούν την εξουσία για να επιβάλλουν "το του κρείττονος συμφέρον" θεσμο­θετώντας το δικό τους δίκαιο και αγνοώντας προκλητικά το δίκαιο του άλ­λου, αναγκάζουν τις συνειδήσεις των πολλών να υφίστανται μια τέτοια βίαιη μετασκευή, ώστε να αποδέχονται την εξουσία του ενός και σιωπηρά, με ένα είδος δηλαδή πολιτικής υπακοής ή ανοχής, να παραδέχονται ότι " η συμμόρ­φωση προς τα προστάγματα των αρχόντων είναι μια πράξη σύμφωνη με το δίκαιο". Ετσι ανατρέπεται κάθε ισόρροπη ανάπτυξη στον άνθρωπο και στην πολιτεία. Ο πολίτης γίνεται ιδιώτης και η δικαιοσύνη που κυριαρχεί σε επίπεδο πολιτικής κοινότητας είναι μορφική ή αφηρημένη δικαιοσύνη. Η ευ­τυχία τότε των πολλών περιορίζεται στη μέριμνα για διατήρηση του σώματος, της υλικής τους υπόστασης δηλαδή, παραδίδοντας την ψυχή στη λαίλαπα της αδικίας.

 

        Εάν ο Πλάτων αισθάνεται εδώ την ανάγκη να σκέπτεται πειραματικά τις ολέθριες συνέπειες της εξουσίας του ενός για να φθάσει στη θεωρητική εμπει­ρία του ύψιστου αγαθού και της άτμητης πολιτικής κοινότητας, ο Χέγκελ, συ­γκεκριμενοποιώντας ιστορικά την πλατωνική θεώρηση, συλλαμβάνει την ε­ξουσία του ενός, με όλες τις αρνητικές και θετικές της συνέπειες, ως ανα­γκαίο στάδιο της επώδυνης ιστορικής πρόβασης του πνεύματος. Πιο ειδικά στη Φαινομενολογία τον πνεύματος παρουσιάζει την εξουσία του ενός ως κράτος δικαίου¹⁹, που γενετικά-ιστορικά αντιστοιχεί στη ρωμαϊκή αυτοκρα­τορία και κοινωνικοπολιτικά συνιστά αλλοτρίωση του πολίτη, δηλ. ιδιώτευ­ση του ατόμου και απαρχή κυριαρχίας, βάσει δικαίου, του ιδιωτικού συμφέ­ροντος. Πρόκειται για ένα στάδιο, του οποίου η ιστορική σχετικότητα, ακόμη και αν φθάνει μέχρι τους νεότερους χρόνους, κλείνει τον κύκλο της, κατά το Χέγκελ, με την ολοκλήρωση της αυτογνωσίας του πνεύματος.

 

        Εάν συνεχίσουμε για λίγο να σκεπτόμαστε εγελιανά, μπορούμε εύκολα να διαπιστώσουμε πως το είδος της αντίληψης που εκπροσωπεί ο Θρασύμαχος δεν ενδιαφέρει μόνο και κύρια από την άποψη ότι ανατρέπει κάποια ηθική τάξη και ανατιμά την εξουσία σε βάρος του δικαίου, αλλά και από την άποψη πως εκφράζει χρονικά πρώτο αυτό που λογικά ακολουθεί με τη δημιουργία του κράτους δικαίου στις διάφορες πολιτικές μορφές του και στο πλαίσιο της επιβολής του δικαίου του ισχυρότερου. Οι ιδεολογικές θεωρήσεις του Θρασύμαχου, με πιο απλά λόγια, ενώ εννοούν να εκφράζουν μια ορισμένη ε­ποχή και να είναι προσδιοριστικές της τυραννικής εξουσίας, κάλλιστα απα­ντούν ως κυρίαρχες πολιτικές ιδεολογίες μεταγενέστερων - δημοκρατικά ορ­γανωμένων - κρατών²⁰. 'Αραγε οι άρχοντες της σύγχρονης εποχής αναγνωρί­ζουν, στο πλαίσιο της κυριαρχίας τους, την αρχή της αμοιβαιότητας στην α­πονομή του δικαίου ή στην εφαρμογή των αποφάσεων; ή μήπως ξεχνούν να προτάξουν ως ύψιστο αγαθό τον υλικό ευδαιμονισμό και να υποτάξουν την πνευματικότητα του ανθρώπου σε αυτό τον αστερισμό; ή προσπαθώντας να ε­πιβάλουν με τη βία τη θέληση τους και να ιδεολογικοποιήσουν την έννοια του δικαίου, καθιστούν επίκαιρη την εναντίωση του Πλάτωνα στο βιασμό της αν­θρώπινης φύσης από την πολιτική της φθοράς; Εάν ισχύει η θέση του Πλάτωνα πως χωρίς τη γνώση δεν υπάρχει πολιτική του ορθού λόγου, εύκολα διαγιγνώσκει κανείς γιατί ο πολιτικός άνδρας της εποχής της μαζικής δημοκρατίας με το λόγο και τις πράξεις του αναπαράγει ομοιώματα της πολιτικής και ανακυκλώνει τα αδιέξοδα της άμεσης πραγματικότητας, χωρίς ποτέ να μπορεί να μετέχει "ζωής αγαθής και έμφρονος ".

 

        Η γνώση, για τον Πλάτωνα, συνιστά βασική προϋπόθεση για τη δίκαιη ά­σκηση της εξουσίας και για την ευδαιμονία της πόλης. Ο φιλόσοφος αναφέρει συγκεκριμένα στην αρχή του έργου του Κριτίας πως η γνώση είναι "το τελειό­τερο και καλύτερο από όλα τα φάρμακα". Ποιο νόημα δίνει λοιπόν στη γνώ­ση; Την κατανοεί όχι ως απλή συσσώρευση εμπειριών ή ειδικών γνώσεων, αλ­λά ως εκείνη τη γνωσιακή διαδικασία αυτοκατανόησης και αυτογνωσίας του ανθρώπου που αμφισβητεί στα οντολογικά της θεμέλια κάθε άκριτη ή χρησι­μοθηρική προσκόλληση στην άμεση βεβαιότητα και παραπέμπει απ' ευθείας στον εσωτερικό κόσμο του ενεργούντος υποκειμένου. ' Ετσι δεν αρκεί π.χ. να καταφάσκει κανείς την άγνοια του ή να αποδέχεται κάτι ως γνωστό, αλλά και να φέρει στο λόγο, μέσω του διαλόγου, τους όρους και τους τρόπους της γνωσιακής του απαίτησης, ώστε να μη λαθεύει στην κρίση του για την πολιτική φαυλότητα που εμφανίζεται με διάφορα προσωπεία ²¹.

 

        Η σημασία της γνώσης συνδέεται για το φιλόσοφο με τη διάσωση της αρ­χής της εσωτερικότητας του ανθρώπου²² μέσα στο πλαίσιο της ενότητας της πόλης. Η υπεράσπιση, μέσω της γνώσης, αυτής της αρχής αποσπά το άτομο από τις δεσμευτικές αυταπάτες της τρέχουσας πολιτικής πραγματικότητας, α­πελευθερώνει την ατομικότητα του από την εμπειρική υποκειμενικότητα και την προσανατολίζει σταθερά "στη γνώση του όντος" και στην "ανάμνηση εκεί­νων που είδε κάποτε η ψυχή μας"²³.

 

        Τι σημαίνει αυτό; πως η συνάφεια του ανθρώπου με την ουσία του πράγ­ματος, εδώ με την ουσία της πολιτικής, δεν είναι και δεν μπορεί να είναι ζήτη­μα απλής εμπειρικής γνώσης ούτε ένα εγωιστικό πάθος, αλλά μια αδιάπτωτη διεργασία του λόγου και φιλοσοφικός αναστοχασμός των πηγών της ζωής²⁴. Δεν ενσκήπτει, επομένως, ως μια εξωτερική επιταγή των καιρών ή των συνθη­κών, ούτε ερείδεται σε μια φορμαλιστική ηθική. Αντίθετα εμφανίζεται ως ε­σωτερική αναγκαιότητα του ίδιου του ανθρώπου να αναζητεί μορφές και ιδέ­ες, που ξυπνούν στην ψυχή του "υπερβολική ωραιότητα"²⁵, και να διεκδικεί μέσα στην κοινότητα μια "καλά ρυθμισμένη δραστηριότητα και καλή ισορρο­πία της ζωής του"²⁶, ώστε να μπορεί να αποτρέπει τον ακρωτηριασμό της εύ­ρυθμης αυτονομίας του και την ακύρωση της πολιτικής του έμπνευσης. Ακρι­βώς, όταν εμφανίζεται ως μια τέτοια εσωτερική αναγκαιότητα, διαμορφώνει τους όρους για να αντικρύζεται η ευδαιμονία στην πόλη ως το ύψιστο αγαθό και κάθε μερική βλέψη ευδαιμονίας, όπως εκείνη των αρχόντων, να τίθεται υπό την αξιολογική ισχύ της θεώρησης και πραγμάτωσης αυτού του αγαθού.

 

        Κατ' αυτό τον τρόπο ο Πλάτων επαναθέτει το πολιτικό πρόβλημα στα ό­ρια της φύσης του ατόμου και της φύσης της πολιτικής εξουσίας. Για τον άν­θρωπο της καθημερινής πράξης, πιο συγκεκριμένα, το καθιστά ευανάγνωστο μέσω του νόμου της ηθικής και της αισθητικής. Ο νόμος της ηθικής υπαγορεύ­ει τι πρέπει να γίνει. Λέει π.χ. ότι η πόλη πρέπει να ανορθωθεί και προς τούτο χρειάζεται την ανάβαση στο ύψιστο αγαθό. Ο νόμος της αισθητικής υπαγο­ρεύει το πώς μπορεί να γίνει. Λέει συγκεκριμένα: αυτό μπορεί να γίνει μέσω των φιλοσόφων και δεν δεσμεύει όλους, διότι δεν μπορεί να είναι όλοι φιλό­σοφοι. Τι συμπεραίνουμε ως εδώ; Αφ' ενός πως η πολιτική προβληματική α­νάγει τη ρεαλιστικότητά της στην αισθητική αξία του λόγου ²⁸ [= φιλοσοφικός λόγος] ως την γνωσιακή δυνατότητα να αποκαλύπτουμε πίσω από το είδωλο το αρχέτυπο, δηλαδή να αναζητούμε την αρχέγονη πηγή του όντος, εν προκει­μένω την ευδαιμονία της πόλης [= το γενικό] πέρα και πάνω από την μερική ευδαιμονία των αρχόντων [= το ατομικό]. Αυτό το νόημα λαμβάνει για τον Πλάτωνα η πολιτική παρέμβαση του φιλοσόφου. Αφ' ετέρου πως η αντικειμε­νικότητα αυτής της προβληματικής, δηλαδή η ενότητα σκοπού και πρόθεσης, ανάγεται στην ηθική της σκέψης [= φιλοσοφικός νους] ως την ψυχονοητική υ­περάσπιση του σταθερού και ύψιστου πολιτικού αγαθού έναντι των βλέψεων ή αποβλέψεων της εμπειρικής πολιτείας. Διαπιστώνουμε, λοιπόν, πως αισθη­τική και ηθική ως λόγος και σκέψη της φιλοσοφίας συνιστούν την οντολογική θεμελίωση του Πολιτικού και στη λειτουργική τους συναλληλία ανακρίνουν την εμπειρική πραγματικότητα που μας περιβάλλει²⁹.

 

        3. Η πολιτεία της εμπειρίας και ο λόγος της φιλοσοφίας

 

        Στο βαθμό που η ρεαλιστική πολιτική είναι από της φύση της ανεπαρκής και οι ασκούντες την εξουσία αναπαράγουν την ανεπάρκεια, άρα η πολιτεία δεν λειτουργεί σύμφωνα με τον νόμο της αισθητικής και της ηθικής, ο Πλάτων εντάσσει τη σχετικότητα της πολιτικής πράξης μέσα στην απόλυτη α­ξία της φιλοσοφικής πράξης. Η ορθότητα μιας τέτοιας θεμελίωσης της πολι­τικής νομιμοποιείται, για το φιλόσοφο, από το γεγονός ότι η πολιτική πράξη, κυρίως ως λόγος και δράση των φορέων της εξουσίας, καταλήγει να είναι δέ­σμια ανεξέλεγκτων επιθυμιών³⁰ του πολιτικού υποκειμένου και αντίστοιχων ιδεολογικών συμπεριφορών που συντηρούν την αδικία μέσα στην κοινωνία και εξουσιάζουν τη συνείδηση των πολιτών.

 

        Ο λόγος της πολιτείας δεν υπερβαίνει πλέον το περιορισμένο πλαίσιο της εμπειρίας των λόγων και πράξεων του πολιτικού επαγγελματισμού³¹. ' Εχει μια εφήμερη όψη και προσφέρεται για καλλιέργεια του άκρατου ατομισμού. Υπερασπίζεται την απόλυτη σχετικότητα της αλήθειας, άρα έναν επικίνδυνο δογματισμό του υποκειμένου, και αδυνατεί να παρακολουθήσει την ενδότερη ευθυγράμμιση της σκέψης με τις "αρχές του Είναι" ³². Επιμένει σε μια τεχνική διάταξη των λέξεων και αποτρέπει την ανάπτυξη μιας ανώτερης δραστηριό­τητας³³. Αυτή η πολιτεία τη; εμπειρίας επιφυλάσσει στον άνθρωπο ανεξέλεγ­κτες αντιφάσεις και απροσδόκητες αισθητηριακές διαψεύσεις. Εδώ μέσα η ψυχή του εμπειράται το γίγνεσθαι των κοινωνικοπολιτικών παθών ως το δι­κό της διχασμό. Η εμπειρία αυτή από μόνη της σημαίνει αλλοίωση τόσο της α­τομικής ψυχής όσο και της ψυχής της πολιτείας. 'Οταν όμως είναι εμπειρία φιλοσόφου, δηλ. βιώνεται ως στοιχείο του φιλοσοφικού γνωρίζειν, τότε η ψυ­χή "ορέγηται του όντος"³⁴ και μπορεί να ανασυλλέξει τα σπαράγματα του Εί­ναι της μέσα στην ενότητα του χρόνου.

 

        Στο πλαίσιο της εμπειρίας του φιλοσόφου κρίνεται η σκεπτική και ρητορι­κή δραστηριότητα των Σοφιστών. Ο Πλάτων ταξινομεί αυτή την δραστηριό­τητα σε εκείνο το είδος εμπειρίας, οι συνέπειες του οποίου δεν μπορούν να κατανοηθούν παρά μόνο όταν υπερβαθούν οι όροι που το γέννησαν. Επιχει­ρώντας λοιπόν να κατανοήσει τις συνέπειες της εμπειρίας της πολιτείας ελέγ­χει το σοφιστικό λόγο τόσο από την εμπειρική, πολιτική του εφαρμογή όσο και σε επίπεδο θεωρητικό. Ο εμπειρικός-πολιτικός λόγος, έτσι όπως τον πα­ρουσιάζει ο Πλάτων στο Γοργία. χρησιμοποιείται ως ρητορική τέχνη, για να προβάλλει χαρούμενα μια τέλεια κενότητα σκέψης και να ευχαριστεί τους πολλούς. Δεν ενδιαφέρεται να φωτίσει τη φύση των πραγμάτων, να δείξει "ότι από κάθε άποψη το δίκαιο είναι προτιμότερο από το άδικο"³⁵ και να προσανατολίσει τον πολίτη να σκεφτεί το καθ'εαυτό καλό και ωραίο³⁶. Εξα­ντλεί την αισθητική του αξία στο να εκφράζει την προνομιακή ισχύ των απαι­τήσεων της επίδοξης υποκειμενικότητας και να θέλει να την επιβάλει ως φυ­σική πράξη της σκέψης και κατ' επέκταση ως τη μοναδική δυνατότητα να φθάσει ο πολίτης στις αυθεντικές πηγές της ηθικής ελευθερίας.

 

        Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι αποφεύγει να υλοποιεί τη σκέψη στο συμπα­ντικό ρυθμό του ηθικού νόμου. Επομένως δεν ανατέμνει τα πράγματα της πο­λιτείας, αλλά μένει στην ηθική δικαιολόγηση της φαινομενικής τους εκδήλω­σης. Χρησιμοποιεί τη γλώσσα για να παραποιεί το αντικείμενο, να το καθυποτάσσει στη θέληση του υποκειμένου και να το ονομάζει στα όρια της άκρι­της αποδοχής. Σε μια τέτοια πολιτική ζώνη, όπου ο πολίτης γνωρίζει μόνο την αξία της υποκειμενικής γνώμης και αγνοεί τί είναι "το δίκαιο, το άδικο, το άσχημο, το ωραίο, το καλό και το κακό"³⁸, δεσπόζει η λογική του μαζοποιημένου όντος και η χαρούμενη αναπαραγωγή της πιο τέλειας α-νοησίας. Σε θεωρητικό επίπεδο αυτό σημαίνει ότι ο εμπειρικός λόγος δεν μπορεί να ανα­γνωρίσει καμιά εσωτερική διαλεκτική του αισθητικού και του ηθικού παρά μόνο την κατά βούληση ή κατά δύναμη τεχνική χρήση τους.

 

        Παρόμοια, ο Πρωταγόρας στον ομώνυμο διάλογο του Πλάτωνα παρου­σιάζεται να υπερασπίζει την αλήθεια του ως ρυθμιστικό κανόνα τόσο των ι­διωτικών όσο και των δημοσίων υποθέσεων. Στηρίζει τη δικαίωση της υπο­κειμενικής του αλήθειας "στη βολονταριστική του ηθική" και την αντικειμε­νικότητα της πολιτικής του αντίληψης στην ικανότητα του λόγου του να διδά­σκει το "πράττειν και το λέγειν" · να προετοιμάζει δηλαδή πολιτικούς που θα μπορούν να (δια)χειρίζονται τα δημόσια πράγματα κατά το δοκούν και να ο­μιλούν πειστικά για τις επιλογές τους. Με άλλα λόγια, θα μπορούν να προ­σαρμόζονται σε ό,τι ευχαριστεί ή παραπλανά τους πολλούς και σε ό,τι ενερ­γοποιεί τη συλλογική αδράνεια σε επιθυμητές κατευθύνσεις. Ο λόγος δεν φω­τίζει την ουσία αυτού, στο οποίο αναφέρεται, αλλά περιορίζεται στο να ανα­παράγει με προσωπική έκφραση τη δεδομένη κοινωνική και πολιτική εμπει­ρία⁴⁰: θέλει να καλλιεργήσει την αίσθηση του καινούργιου εμμένοντας σε μορφικές (θολές) εικόνες πολιτικής αρετής. Αυτό όμως σημαίνει ότι δεν μπο­ρεί να εκφράσει την αντί-δραση του αισθητικού και λογικού κόσμου του αν­θρώπου στην παντοδυναμία του δεδομένου και να οδηγήσει τη σκέψη του εκ­κολαπτόμενου πολιτικού πέρα από τις προκαθορισμένες φιλοδοξίες του.

 

        Σ' αυτή του την αντιπαράθεση, ο Πλάτων παρουσιάζει το Σωκράτη να χρησιμοποιεί το φιλοσοφικό λόγο για να οδηγεί τη σκέψη στην αναζήτηση της ουσίας της πολιτικής αρετής. Το ερώτημα τί εστί ανδρεία, αρετή, καλό κ.λ.π. είναι ερώτημα για το Είναι και το νόημα του ⁴¹. Γι' αυτό περιμένει την απάντηση του φιλοσόφου. Αυτή όμως δεν έχει όνομα, δεν διατυπώνεται με λέξεις - π.χ. η αρετή είναι η διδασκαλία του καλού - αλλά έρχεται ως ηθική επιταγή του φιλοσοφικού νου να καλλιεργεί την "αληθινή τέχνη του λόγου"⁴², να α­σκεί δηλ. την αποδεικτική ικανότητα της διαλεκτικής, ώστε να μπορεί "να βλέπει τι είναι από τη φύση του ένα και πολλά μαζί"⁴³. Αυτό υποδηλώνει τον προσανατολισμό του λόγου προς το ίδιο το πράγμα, προς εκείνο που μένει α­ναλλοίωτο και συνιστά την ουσία των φαινομένων. Το υποκείμενο, κατ' αυ­τόν τον τρόπο, μαθαίνει να στρέφεται ενάντια στις αυταπάτες της ανύποπτης αυτοπεποίθησης του ή της ρητορικής καινοτομίας. 'Ετσι, η αλήθεια που το προσδιορίζει ως υποκείμενο είναι σχετική σε σύγκριση με ό,τι αυτό μπορεί να δει και να γνωρίσει ακόμα, άρα προσμετρείται στη συνύφανσή της με τη δυνα­τότητα του υποκειμένου "να δει την ίδια την ομορφιά, γνήσια, καθαρή, ανό­θευτη"⁴⁴, διότι μόνο. όταν δει " την ομορφιά με ό,τι είναι ορατή, [δηλ. με τη νόηση], τότε θα μπορέσει να γεννήσει όχι ομοιώματα αρετής, εφ' όσον δεν εί­ναι ομοίωμα αυτό που αγγίζει, παρά αληθινή αρετή, γιατί αγγίζει την αλή­θεια"⁴⁵. Η αλήθεια, με άλλα λόγια, συνυφαίνεται με τη δυνατότητα ανάβασης του υποκειμένου στο καθ' εαυτό της ανδρείας, της αρετής, της πολιτικής κ.λ.π., δηλ. στην ίδια τη φύση του πράγματος.

 

        Αυτό επιτρέπει στον Πλάτωνα να αξιολογεί τους υπαρκτούς άξονες διέ­λευσης του λόγου με βάση την εσωτερική διαλεκτική αισθητικού-ηθικού, προ­κειμένου να καταθρυμματίσει όλα τα υποστηρίγματα της εργαλειακής γλώσ­σας των σοφιστών και να εμπλουτίσει το περιεχόμενο της πολιτικής πράξης. Η αισθητική του λόγου, για την εμπειρία του φιλοσόφου, δεν μπορεί να εξα­ντλεί την αλήθεια του στην εμπειρία των αισθήσεων, διότι αυτές έχουν να κά­νουν με την αισθητηριακή γνώση και δεν πορίζουν αντικειμενική αλήθεια. Αντίθετα αντλεί νόημα, όταν νοιάζεται να διασώζει " εκείνο το οποίο με τη δικαιοσύνη γίνεται καλύτερο, αλλά με την αδικία καταστρέφεται"⁴⁶.

 

        Σ' αυτό το πνεύμα φιλοδοξεί ο Πλάτων να θεμελιώσει την πολιτική πράξη και να την αντιτάξει στη συμβατική ηθική που συντηρεί την αδικία και νομι­μοποιεί την εξουσία ως μηχανισμό διαίρεσης της πόλης. Επιχειρεί, κατά συ­νέπεια, να συλλάβει την πολιτική πράξη ως ελεύθερη ανάδυση των δυνατοτή­των των μελών της πολιτικής κοινότητας και ως την κύρια δύναμη απελευθέ­ρωσης των δημιουργικών ανησυχιών που προσιδιάζουν στον άνθρωπο και ε­δράζονται στην ψυχή του. Ελεύθερη ανάδυση σημαίνει να μπορεί η ψυχή του ανθρώπου να αναμιμνήσκεται την ολόκληρη φύση της, όταν εμπειράται το γί­γνεσθαι των κοινωνικοπολιτικών παθών, να ενθαρρύνεται στη μετάβαση της από την άγνοια στη γνώση, ώστε να στρέφεται προς την επανεύρεση της ακέ­ραιης ομορφιάς του Είναι και να μην καταβαραθρώνεται μέσα στο σύμπαν του εμπειρικού λόγου⁴⁷.

 

        Για να μπορεί όμως η ψυχή. τόσο στην εσωτερική της διάσταση, δηλαδή ως ατομική ψυχή, όσο και στην εξωτερική της, την πολιτική, πρέπει ο άνθρωπος να ξέρει να επιλέγει "ανάμεσα στο χειρότερο και τον καλύτερο τρόπο ζωής, χωρίς να λησμονεί ότι χειρότερος τρόπος ζωής είναι εκείνος που θα καταντή­σει την ψυχή να γίνει αδικότερη, ενώ καλύτερος είναι εκείνος που αποχαιρε­τώντας κάθε άλλη ενασχόληση θα δώσει ώθηση στην ψυχή για να γίνει δικαιό­τερη"⁴⁸. Ο Πλάτων θα αναζητήσει το πρότυπο του ανθρώπου σε εκείνους οι ο­ποίοι, ως εκ της αποστολής τους, δεν περιορίζονται στη μερική γνώση της μιας ή της άλλης επιστήμης ή επαγγελματικής απασχόλησης, αλλά είναι φο­ρείς της γνώσης που επιτρέπει στην πόλη να σκέπτεται το όλο και να διατηρεί τις καλύτερες σχέσεις τόσο με τις άλλες πόλεις όσο και με τους δικούς της πο­λίτες⁴⁹. Πρόκειται, κατ' αρχάς, για την πολιτεία των φυλάκων, η οποία όμως έχει να κάνει με την πρακτική γνώση γύρω από το τι ωφελεί και ανυψώνει την πόλη. Αποτελεί ωστόσο μια πρώτη έκφραση της σοφίας⁵⁰ και της ευβουλίας. 'Ομως και αυτή απέχει από το να μπορεί να ρυθμίσει τις πολιτικές υποθέσεις σύμφωνα με τη γνώση της αληθινής πραγματικότητας. Γι' αυτό και ο σχε­διασμός της πολιτικής πράξης, κατά τον Πλάτωνα, δεν μπορεί να είναι έργο των πολιτικών που ασκούν εξουσία, αλλά κυρίως των φιλοσόφων.

 

        4. Η διαμόρφωση του πολιτικού ανθρώπου και η κυριαρχία του φιλοσόφου

 

        'Ενα θεμελιακό συμπέρασμα, λοιπόν, που προκύπτει από την ως άνω ανά­λυση είναι το εξής: Ο πολιτικός άνδρας που κυβερνά στις υπάρχουσες πολι­τείες είναι ένας επαγγελματίας πολιτικός, που δεν έχει την ικανότητα να γνωρίσει την ιδέα του αγαθού και να καθοδηγείται απ' αυτήν στην πολιτική πράξη. Το κύριο μέλημα του είναι πώς "να πάρει την εξουσία"⁵³, κάτι που τον αυτονομεί από το ηθικό χρέος να πράττει το καλό και να εργάζεται με επί­γνωση για την αρμονία της πολιτείας: Η ηθική του πολιτικού, όπως παρου­σιάζεται στον Γοργία, είναι η θέληση για δύναμη. Η αισθητική είναι η άμβλυν­ση του περί δικαίου αισθήματος του κοινού, η καθυποταγή του φρονήματος του και ο αρνητικός επηρεασμός των συναισθημάτων του, η υποβάθμιση του αισθητικού του κριτηρίου και η επικράτηση της πολιτικής της κολακείας - της πολιτικής του λαϊκισμού θα λέγαμε σήμερα - η παραμόρφωση της ψυχής του, ώστε να μην ξέρει παρά πώς να παραληρεί και να αυτοκαταστρέφεται, και σε επίπεδο εξουσίας η έλευση της τυραννίας. Πώς θα μπορούσε να είναι αλλιώς, όταν το καλό ταυτίζεται με την εκπεφρασμένη βούληση της εξουσίας να υπο­τάσσει τους άλλους στις δικές της μονομερείς επιλογές, ο δε λόγος χρησιμο­ποιείται για να δικαιολογήσει αυτή την ανεξέλεγκτη βούληση του ενός στο δη­μόσιο βίο;

 

        Η αντιπαράθεση Σωκράτη-Καλλικλή στον Γοργία του Πλάτωνα δείχνει το αγεφύρωτο χάσμα που επικρατεί ανάμεσα στην αντίληψη για τον πολιτικό άνδρα και το ιδεώδες του. Για τον Καλλικλή το ιδεώδες είναι πώς θα κυριαρ­χήσει και θα επεκτείνει την εξουσιαστική του ισχύ ο ισχυρός κατά φύση. Και αυτόν τον ισχυρό τον κατανοεί ως τον άνθρωπο, ο οποίος επιδίδεται στην α­πελευθέρωση των πιο ισχυρών του παθών, στην ικανοποίηση των κάθε λογής επιθυμιών και στην υλοποίηση με κάθε τρόπο των πλεονεκτικών του διαθέσε­ων⁵⁵. ' Ενας τέτοιος τύπος ανθρώπου αισθάνεται ότι είναι προικισμένος εκ φύσεως να εξουσιάζει τους άλλους και να δημιουργεί "συναρπαστικές" κατα­στάσεις απόλαυσης. Αυτό που τον καθορίζει δεν είναι λοιπόν η αισθητική της παιδευτικής και ψυχαγωγικής δράσης, αλλά η μεταποίηση του σκηνικού της ζωής σε επιθυμία του ισχυρού⁵⁶.

 

        Αντίθετα, το ιδεώδες για το Σωκράτη είναι πώς θα μπορεί κανείς να εξου­σιάζει πρωτίστως τα πάθη του και να αξιοποιεί για χάρη της κοινότητας τις δυνατότητες της φύσης του και της κοινωνικής του φύσης. ' Ετσι μαθαίνει ο άνθρωπος να ενεργεί σύμφωνα με τη συμμετοχή του στην ιεραρχία των αξιών και να μην υποκύπτει στο φιλήδονο της θέσης που του προσφέρει η καταγωγή ή η "τρυφή και ακολασία". Ο Σωκράτης επιφυλάσσει στη φύση διαφορετικό ρόλο απ' αυτόν που της επιφυλάσσει ο Καλλικλής. Εάν για τον τελευταίο "η φύση διακηρύχνει πως είναι δίκαιο ο καλύτερος να έχει περισσότερα από τον χειρότερο κι ο δυνατότερος περισσότερα από τον αδυνατότερο"⁵⁸, για το Σωκράτη η φύση μας κατευθύνει να χρησιμοποιούμε τη λογική για να κυριαρ­χούμε επί των πραγμάτων. Αυτό σημαίνει πως ο άνθρωπος δεν είναι εκ φύσε­ως προορισμένος να μηχανορραφεί, να ψεύδεται, να εξαπατά ή να εξαπατά-ται. Και πολύ περισσότερο δεν ανήκει στη φύση του να χρησιμοποιεί την κα­τάσταση της φύσης για να καλλιεργεί την ανισότητα και να παραγνωρίζει τη δυνατότητα εξελικτικής παρέμβασης⁵⁹. Ο άνθρωπος συμπεριφέρεται άσχημα, όταν έχει συνηθίσει να κακοποιεί τη λογική και την κακοποίηση τούτη να την αντιμετωπίζει ως φυσικό νόμο. Αδυνατεί έτσι να αξιοποιεί τη λογική του ικα­νότητα για την σύμμετρη ανάπτυξη της ψυχής και της πολιτείας.

 

        Από αυτή την άποψη, ο πολιτικός άνδρας, που διαγιγνώσκει τη φυσική α­νάπτυξη της πόλης και σκέπτεται στο ρυθμό αυτής της ανάπτυξης, δεν ταυτί­ζει "το κατά φύση ωραίο και το δίκαιο"⁶⁰ με τις πιο αχαλίνωτες επιθυμίες⁶¹ του, αλλά με τον εξευγενισμό της ψυχής του και την πραγμάτωση του εαυτού του στο πνεύμα της κοινωνικής τάξης, η οποία απηχεί τη φυσική τάξη του αρ­χέτυπου νοητού κόσμου. Η πολιτική συνδέεται τότε με τη διαρκή μέριμνα του κοινωνικού ανθρώπου να εναρμονίζει την ψυχική του λειτουργία με τις λει­τουργίες της πόλης.' Ετσι παύει να είναι "κολακεία σχετική με το σώμα και με την ψυχή"⁶² δηλαδή να καλλιεργεί πελατειακές σχέσεις, και εργάζεται για να κάνει τους πολίτες καλύτερους⁶³.

 

        Αμφισβητώντας, λοιπόν, ο Πλάτων κάθε αξία στις πολιτικές πρακτικές της πόλης και στον ιδεολογικό πειθαναγκασμό της σοφιστικής και της ρητο­ρικής δεν περιορίζεται να διευρύνει το πεδίο της πολιτικής με νέες αποχρώ­σεις λόγου και ιδεολογικής σκέψης, αλλά να το επαναπροσδιορίσει σε ανθρω­ποκεντρική βάση. Με κριτήριο την εγρήγορση της ψυχής των ατόμων και των κοινωνικών ομάδων δεν αποφεύγει να συζητήσει ακόμα πιο συγκεκριμένα τις εμπειρικές αξίες που συνέχουν το άτομο με την πολιτεία. Ξεκινά, λοιπόν, στην Πολιτεία να περιγράψει τη γένεση και ανάπτυξη της πολιτικής κοινότη­τας⁶⁴, έτσι όπως πίστευε ότι μπορεί να την σκεφτεί για να απελευθερώσει την πολιτική πράξη. Τι νόημα αποδίδει ο ίδιος σε μια τέτοια περιγραφή; Επειδή θεωρεί πως η ιδανική πολιτεία μπορεί να υπάρχει μόνο, όταν λειτουργεί ανα­λογικά η σχέση ατόμου-κοινότητας, μελετά τη φύση του ατόμου σε ενδοσυνάφεια με την κατ' αναγκαιότητα διαμόρφωση της πολιτικής κοινότητας και θε­μελιώνει την οντολογική συναλληλία ατόμου-πολιτείας με βάση το τέλος, δη­λαδή το σκοπό, ο οποίος παραπέμπει στην (ανα)κατασκευή της φύσης και της κοινωνίας του ανθρώπου προς διπλή κατεύθυνση: προς την κατεύθυνση του μικρόκοσμου του ατόμου και προς εκείνη του μεγάκοσμου της πολιτείας.

 

        Για να νομιμοποιήσει αυτή την (ανα)κατασκευή, η οποία παραμένει μια ι­δεατή σύλληψη και στέκει απέναντι στην τρέχουσα πραγματικότητα με τις πε­ριγραφόμενες εκδοχές της ως η κατηγορική επιταγή του μέτρου και της λογι­κής, ο Πλάτων επιχειρεί μέσα απ' αυτή την περιγραφή να αναστοχαστεί την τραγική εμπειρία της ανεπάρκειας του ανθρώπου· του ανθρώπου τόσο ως α­τομικής οντότητας στην κατ' αναγκαιότητα ανάπτυξη της μέσα στην πολιτική κοινότητα, όσο και ως κοινωνικοπολιτικής οντότητας στην κατ' αναγκαιότη­τα αποστολή της να εκφράσει το γενικό καλό αναλογικά προς την ατομική ευ­τυχία των μελών της.

 

        Φέροντας λοιπόν στο λόγο την εμπειρία της ανεπάρκειας, δηλαδή του μη-τελειωμένου, ο φιλόσοφος δεν προϋποθέτει, απλά και μόνο, την ατέλεια της ανθρώπινης φύσης για να θέσει στο επίκεντρο της αναζήτησης του μια άλλη, υπέρ τον άνθρωπο, πραγματικότητα, αλλά στρέφει το βλέμμα του συνειδητά στην ανατομία του κοινωνικού ανθρώπου⁶⁶, διότι πιστεύει πως ο άνθρωπος ζει στο βασίλειο των αναγκών και μπορεί να αναπτυχθεί εντός του πνεύματος της κοινωνικοπολιτικής του σχέσης⁶⁷. Αυτό που τον απασχολεί δηλαδή είναι πώς θα αποκαταστήσει σε σταθερά θεμέλια τη σχέση του ανθρώπου με την πο­λιτική κοινότητα.

 

        Γι' αυτό και εξετάζει την κοινωνικότητα του ανθρώπου και την κοινωνι­κοπολιτική του σχέση στο πλαίσιο της αντίληψης του για την πολιτεία, δηλα­δή για το κράτος και την πολιτική εξουσία, θεμέλιο της αντίληψης αυτής εί­ναι η οντοθεσία της αναγκαιότητας της πολιτικής κοινότητας και της πολιτι­κής εξουσίας. Το ερώτημα όμως που αναφύεται είναι το εξής: πρόκειται για φυσική ή για κοινωνική αναγκαιότητα; Ο Πλάτων δεν δυσκολεύεται, κατ' αρ­χάς, να συλλάβει το κράτος ως μια οργανική ολότητα, η οποία έχει το αντί­στοιχο της στην ίδια τη φύση του ανθρώπου. Το παρουσιάζει, επομένως, να α­ναδύεται ως μια φυσική αναγκαιότητα, κατά τη στιγμή που η φύση του αν­θρώπου εξελίσσεται και οδηγείται στη συγκρότηση της κοινωνίας. Υπ' αυτή την έννοια, η ύπαρξη τον ανθρώπου είναι αδιανόητη έξω από το κράτος.

 

        Ποια θέση καταλαμβάνει όμως ο κάθε άνθρωπος μέσα στο κράτος; 'Οσο η πολιτεία αρκούνταν να εκφράζει τις βασικές βιοτικές ανάγκες των ανθρώπων και δεν είχε μεταβληθεί σε μηχανισμό εξουσίας, ο άνθρωπος ασκούσε το επάγ­γελμα του για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της πόλης και όχι προς ίδιον όφε­λος. Επιτελούσε έτσι ένα συμμετοχικό έργο⁶⁹ χωρίς να χρειάζεται να υποστεί την εμπειρία δίκαιων η αδίκων πράξεων, άρα χωρίς να έχει ιδιαίτερα ανε­πτυγμένη πολιτική συνείδηση. Αν και διανοητικό κατασκεύασμα του Πλάτωνα αυτή η πρώτη αληθινή πολιτεία, όπως θέλει ο φιλόσοφος να την ο­νομάζει⁷⁰, ως θέση δεν παύει να βρίσκει τη δικαίωση της στις έρευνες της κοι­νωνιολογίας και της εθνολογίας σχετικά με την πιθανή ύπαρξη προϊστορικών πολιτισμών, όπου η κοινωνία του ανθρώπου ζούσε σε αυτάρκεια και χωρίς την ανάγκη της πολιτικής εξουσία;. Η συζήτηση για την ιστορική εμφάνιση του κράτους και τη; πολιτική; εξουσίας είναι μακρά και ουσιώδης. Οι απα­ντήσεις είναι συνήθως διαφορετικές, όχι λιγότερο όμως εξαρτώνται και από το υπόβαθρο της ιδεολογίας ή της κοσμοαντίληψης που θέλουν να εκφρά­σουν. Για τη διανοητική κατασκευή του Πλάτωνα, η κρατική οργάνωση άρ­χισε να εμφανίζεται, όταν η φύση του ανθρώπου στην ατομική και κοινωνική του συμβίωση δημιουργούσε νέε; ανάγκες και τον έθετε μπροστά στην ανα­γκαιότητα για ένα άλλο τρόπο πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης.

 

        Κύριο καθήκον της πολιτικής εξουσίας στη νέα πόλη, την τρυφώσα κατά τον Πλάτωνα, είναι η οργάνωση της κοινωνίας και της πολιτείας κατά τρόπο που θα ικανοποιούνται οι νέε; ανάγκες και θα εκπολιτίζεται ο δημόσιος βίος. Ο πολιτισμένος βίος όμως δεν προαναγγέλλει μόνο αναμόρφωση της πολιτεί­ας, αλλά και ριζικό μετασχηματισμό όλων των επιπέδων ζωής του πολίτη με αρνητικές και θετικές επιδράσεις: Βαθαίνει ο καταμερισμός εργασίας και εκ­πίπτει ο προσανατολισμό; σε μια κοινή απασχόληση. Οι άνθρωποι της πολι­τικής κοινότητα; εξειδικεύονται και μαθαίνουν να συγκεκριμενοποιούν τον κοινωνικό του; ρόλο. Τα επαγγέλματα, παρασιτικά και μη, πολλαπλασιάζο­νται και οι ανάγκες αυξάνονται σε ευθεία αναλογία με τις κοινωνικές διαφο­ροποιήσεις. Ο ανταγωνισμός, στην τρυφώσα πολιτεία, γίνεται ανεξέλεγκτος και συνεπιφέρει τη λήθη που ομιχλώνει την κοινωνικότητα του πολιτισμένου ανθρώπου. Η αναζήτηση του νέου τύπου ανθρώπου συνδέεται με την ανάγκη διατήρησης της πόλης. Λυτή η ανάγκη οδηγεί τον Πλάτωνα να εξετάσει τις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρεί η τάξη των φυλάκων για να μπορεί να δι­οικήσει σωστά και δίκαια.

 

        Ενώ αναλύει τους όρους, υπό τους οποίους μπορεί η πόλη να διατηρεί τη συνοχή της ως κοινωνικοπολιτική ολότητα, θεωρεί πως οι φύλακες εγγυώ­νται την ενσάρκωση αυτών των όρων μόνο στο μέτρο που ξέρουν να συνδυά­ζουν τα φυσικά τους προσόντα, όπως είναι η ταχύτητα, η όραση, η αντοχή, με την καλλιέργεια των ψυχικοπνευματικών τους ικανοτήτων. Χωρίς αυτό τον συνδυασμό η πολιτική τους ευθύνη είναι "η αδύναμη ομορφιά [που] μισεί τη διάνοια, γιατί αυτή ζητεί από την πρώτη κάτι που δε μπορεί να κάνει"⁷³. Οι, φύλακες δηλαδή καταλήγουν να φέρουν ευθύνη μόνο για το πώς θα ταυτίσουν τα συμφέροντα τους με την εξουσία και θα αυξήσουν τον πλούτο τους. με α­ποτέλεσμα να εκφυλίζονται σε δυνάστες των πολιτών⁷⁴ και να μην μπορούν να πραγματοποιούν το σκοπό της πολιτείας, δηλαδή το γενικό καλό.

 

        Το ερώτημα, συνεπώς, που γεννιέται εδώ είναι: Πώς μαθαίνουν να κάνουν αυτό το συνδυασμό και να μην χάνονται μέσα στη λήθη του πολιτισμού: Μα­θαίνουν, όταν η πολιτική τους σκέψη έχει για θεμέλιο το νόμο της ηθικής και η πολιτική τους δράση, δηλαδή η δραστηριότητα τους στην εξουσία, στηρίζε­ται στο νόμο της αισθητικής. Αυτό το πλαίσιο όμως είναι το πλαίσιο δράσης του φιλοσόφου ως τέτοιου. Και ποιο είναι τούτο το πλαίσιο; Με βάση το νό­μο της ηθικής είναι η γνώση του δικαίου, η οποία μπορεί να προκύψει ως διαρκής παιδεία και δοκιμασία των ανθρώπων για να φτάσουν στο μέγιστο μάθημα, να προσεγγίσουν δηλαδή την ιδέα του αγαθού. Μια τέτοια μακρά δο­κιμασία σχετίζεται με την ελεύθερη μύηση, των νέων κυρίως, στη διαλεκτική άσκηση, έτσι ώστε να απελευθερώνεται ό,τι καλύτερο φέρουν μέσα τους. Αυτή η διαλεκτική άσκηση αποκλείει κάθε είδους καταναγκασμό⁷⁵.

 

        Με βάση το νόμο της αισθητικής αυτό σημαίνει ότι η πολιτική πράξη μπο­ρεί να εκφράσει την καθολική ισχύ της αλήθειας, όταν ενσαρκώνει τη συμμε­τρία, άρα δεν κακομεταχειρίζεται τη διαλεκτική, και στην πρακτική της εφαρ­μογή αποδεικνύεται αρετή, κάλλος και φως. Τότε η πολιτική δεν παραμένει α­πλώς το ζητούμενο της ιδεατής σύλληψης του φιλοσόφου, αλλά εισδύει στην πολιτική κοινωνία ως απαίτηση δομικής αλλαγής, η οποία θέτει διαρκώς τον άνθρωπο μπροστά στο καθήκον να επιζητεί μια "άλλη περίοδο ζωής", δη­λαδή μια ενασχόληση ζωής, η οποία δεν θα κατανέμεται ή δεν θα εξαρτάται από το είδος του πολιτικού προσώπου ή του πολιτεύματος, επομένως δεν θα δημιουργεί "φθόνους και μίση"⁷⁷. αλλά θα αναζητεί τη χαμένη του ενότητα μέ­σα στην ενότητα της πολιτείας. Η αναζήτηση τούτη ονομάζει την παρουσία της φιλοσοφίας ως δυνατότητας του ανθρώπου να προσφεύγει στο μέτρο, να μην κατέχεται από την μανία της κυριάρχησης πάνω στον άλλο και να μπορεί να φέρνει την ευθύνη για το γενικό καλό. Υπ' αυτό το πνεύμα, ο Πλάτων ομι­λεί για την ανάγκη να έλθουν οι φιλόσοφοι στην εξουσία ή οι κυβερνήτες να φιλοσοφήσουν. Η κυριαρχία του φιλοσόφου δεν κατεξουσιάζει τον πολίτη ούτε εκφράζει το δίκαιο του ισχυρότερου, όπως ισχυριζόταν ο θρασύμαχος, δηλαδή δεν είναι καταναγκαστικός μηχανισμός αλλά πρόταση για χρηστή διοίκηση των ανθρώπων. Αυτή την αναγκαιότητα της στροφής προς τη φιλοσο­φική οργάνωση της πολιτείας ο Πλάτων την κατέδειχνε πιο πρακτικά με την εξέταση των ημαρτημένων πολιτειών⁷⁸.

 

        5. Τελικές παρατηρήσεις

 

        Η ανάλυση που προηγήθηκε προϋπέθετε τη θέση του Πλάτωνα ότι η ανα­τροπή της φυσικής τάξης υποσημαίνει ανατροπή της κοινωνικής τάξης και όχι αντίστροφα.Η προϋπόθεση τούτη, χωρίς να σημαίνει και αποδοχή της α­ναγκαστικά, διευκόλυνε να προσεγγίσουμε τα ερωτήματα που έθεσε ο ίδιος ο φιλόσοφος: Γιατί μια πολιτεία, εάν θέλει να πραγματοποιεί τη δικαιοσύνη για όλους δεν μπορεί να στηρίζεται ούτε στην εξουσία του ενός ούτε στην ορ­θή γνώμη των φυλάκων; Πόσο αναγκαία είναι η κυριαρχία των φιλοσόφων; Γιατί από τη φύση και τη θέση της η πολιτική παράγει μορφώματα εξουσίας ε­πιρρεπή στη φιλοδοξία, τη ματαιοδοξία, τη φιλοχρηματία, την ανασφάλεια και όλα τα συναφή αμαρτήματα; Επιχειρήσαμε να δείξουμε πως τα ερωτήμα­τα που έθεσε ο Πλάτων έχουν γενικότερη ισχύ για την αποκρυπτογράφηση της αληθινής ουσίας της πολιτικής και η απάντηση τους παραπέμπει στη ριζι­κή ρήξη της έλλογης κοινωνίας με κάθε εμπειρική οργάνωση της πολιτικής ε­ξουσίας, η οποία, καθότι μηχανισμός, δεν μπορεί να σκεφθεί την αυτοαναιρεσή της ως αυτοπροσδιορισμό της πολιτικής κοινότητας και έτσι αναπαράγει το διχασμό και την αυτοκαταστροφή της κοινωνίας.

 

        Εάν δεχτούμε ότι τα αμαρτήματα της πολιτικής εξουσίας, που συζήτησε πολύ ο Πλάτων, εξακολουθούν να είναι εγγενή εν πολλοίς και στις σημερινές μορφές πολιτικής εξουσίας, τότε μπορούμε δικαίως να θέσουμε ξανά και πιο άμεσα το τελικό ερώτημα: πώς αντιμετωπίζονται τέτοια αμαρτήματα; Με μη­χανισμούς εξίσωσης συμφερόντων ή με εκμηδένιση εκείνων των αιτιών που τα γεννούν. Ο Πλάτων επιχείρησε το δεύτερο. Από αυτή την άποψη, το φιλο­σοφικό του κράτος, αλλά και οι βασικές γραμμές της πολιτικής του σκέψης, όσο και αν έχουν δεχθεί μέχρι σήμερα αδυσώπητη κριτική, δεν βρίσκονται απλώς στο χώρο των ιδεών ούτε αφορούν μόνο τις ιδέες. ' Εχουν μεγάλη πρακτική σημασία, διότι αποκαλύπτουν την πλάνη της εφαρμοσμένης πολιτι­κής, όπως την έζησε και τη συνέλαβε ο φιλόσοφος, προτείνουν απεμπλοκή από τη λογική του εξουσιαστικού μηχανισμού και διεκδικούν κατά πολύ μια διαχρονική ισχύ, η οποία θα μπορούσε να στηριχθεί και στα εξής σημεία της θεωρίας του: Δεν αρκείται στη μεταρρύθμιση των υφισταμένων δομών, αλλά προσβλέπει στην αντικατάσταση τους με μια κοινωνική τάξη, η οποία,χωρίς να είναι αντίθετη στη φυσική τάξη, φέρει την τελευταία σε αρμονία με τον αυτοπροσδιορισμό της πολιτικής κοινωνίας. Η ίδια η πολιτική κοινωνία κινεί­ται προς τη δημιουργία των όρων για να κυριαρχεί η δικαιοσύνη και όλοι οι πολίτες, στην αναλογία της φυσικής και κοινωνικής τους αυταξίας, να ευτυ­χούν. Δεν επιζητεί να εξισορροπήσει διαφορετικά συμφέροντα με πολιτικά μέσα, άρα να νομιμοποιήσει μια εξουσία που θα κολακεύεται και θα κολακεύ­ει. Δεν επιζητεί να νομιμοποιήσει μια πολιτική εξουσία που αδικεί και όμως δεν φείδεται να μιλάει για δικαιοσύνη στηριζόμενη σε φορμαλιστικούς κανό­νες ηθικής. Αναγνωρίζει την αναγκαιότητα της ελευθερίας του πνεύματος, με την έννοια της λογικής επεξεργασίας της δεδομένης πραγματικότητας και του σταθερού προσανατολισμού στη γνώση του όντος. Απορρίπτει έτσι τη φαινο­μενική ελευθερία σκέψης της αντιφατικής αυτοσυνείδησης, της οποίας "η α­κατάσχετη φλυαρία μοιάζει με καβγά ισχυρογνώμων νέων, εκ των οποίων ο έ­νας λέγει Α, όταν ο άλλος λέγει Β, για να πει Β, όταν ο άλλος λέγει Α. Και αυ­τοί μέσω της αντίφασης με τον εαυτό τους εξαγοράζουν τη χαρά να βρίσκο­νται σε αντίφαση προς αλλήλους"⁸⁰. Ανατιμά τη λογική του ανθρώπου απένα­ντι στη δύναμη των πραγμάτων και διεκδικεί την ενότητα του όντος στη βάση μιας γνώσης που αντανακλά την καθολική πρόσληψη της αρετής και του κα­λού. Προτείνει το φιλόσοφο ως φορέα ηθικής τελείωσης και αισθητικής πλή­ρωσης και όχι αναγκαστικά ως φορέα εξουσίας. Γι' αυτό και θα μπορούσε κα­νείς εύκολα να συμφωνήσει με τον Otfried Hofe ότι οι άνθρωποι, εάν κάποια στιγμή γίνονταν όλοι, με την πλατωνική έννοια, φιλόσοφοι, δεν θα χρειάζο­νταν να κυριαρχούν επί των συνανθρώπων τους⁸¹.

-------------------

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

1. Ο Πλάτων δέχεται το θάνατο του Σωκράτη ως δολοφονία από την πολιτική εξουσία. Στην Επιστολή Ζ'   325 ανα -

    φέρει ρητά πως οι άνθρωποι που έφεραν το Σωκράτη στο δι­καστήριο και εκείνοι που τον καταδίκασαν ήταν άνθρωποι

    της εξουσίας.

2. Βλ. Επιστολή Ζ   341 ο.

3. Η καταγγελία όλου αυτού του παλιού κόσμου από τον Πλάτωνα δεν έχει ψυχολογικά κί­νητρα, ούτε μπορεί να ερμηνεύεται ως ψυχολογικό ή και ψυχαναλυτικό μόνο φαινόμενο, όπως πιστεύει ο Μ. Ανδρόνικος: Ο Πλάτων και η τέχνη, σ. 96, αλλά συνδέεται με την προσπάθεια του φιλοσόφου να συλλάβει την πολιτική με βάση τη μεταφυσική της ανθρώπινης συνείδησης.

5. Βλ. Πολιτεία, 496 d.

6. Βλ. Επιστολή Ζ΄ 326 a. d.

7. Η αλληγορία του σπηλαίου απηχεί, πολύ συμβολικά, τον φαύλο κύκλο, εντός του οποίου βρίσκονται εγκλωβισμένοι οι διεφθαρμένοι φορείς της πολιτικής και οι φθαρμένοι από τέτοιους φορείς υπήκοοι.

7. Βλ. Επιστολή Ζ' 343

8. Στην Πολιτεία 4845. μεταξύ άλλων, ο Πλάτων διακρίνει τους φιλοσόφους από τους φι­λόδοξους με βάση την ικανότητα να γνωρίσουν το όν.

9. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για τον εθισμό του πλήθους σε μια πολιτική της ευχάριστης α­κοής και κολακευτικής αποδοχής. Είναι αυτή η πολιτική της πειθούς, την οποία καταγ­γέλλει ο Πλάτων στο Γοργία και την χαρακτηρίζει είδωλο της πολιτικής. Παρόμοια στους Νόμους, 684ο καταγγέλεται η πολιτική της ευχάριστης αποδοχής.

10. Βλ. Πολιτεία , 373ε.

11. Βλ. Νόμοι, 689 ά.

13.Β1. Νόμοι ,6913.

14. Στο Θεαίτητο, 173-75 ο ολοκληρωμένος άνθρωπος παρουσιάζεται να μην έχει σχέση με κοινωνικοπολιτικές πρακτικές ή εμπειρίες που διαστρέφουν τη φύση του ωραίου. Γι* αυ­τό απέχει συνειδητά, ως αναζητητής του αγαθού και του ωραίου, από τη δίνη της μικρο­πολιτικής και της στρεψοδικίας. Στο Φίληβο, 63 ο Πλάτων προτιμά τελικά τον ολοκλη­ρωμένο άνθρωπο να γνωρίζει όλες τις τέχνες και να μην αγνοεί τις μικρότητες που συμ­βαίνουν γύρω του. Αναγνωρίζει έτσι ο φιλόσοφος την αναγκαιότητα μιας ανάμειξης, η οποία όμως χρειάζεται το μέτρο και τη συμμετρία. Απ' αυτή την άποψη, η διαστροφή του ωραίου εδώ δεν έχει να κάνει με την αδυναμία της ανθρώπινης φύσης, αλλά με την έλλει­ψη μέτρου, που χαρακτηρίζει τους φορείς της πολιτικής εξουσίας και υποδηλώνει την α­νικανότητα της κοινωνικής και πολιτικής έκφρασης του ανθρώπου.

15. Αυτοί που ορέγονται την εξουσία δεν είναι για τον Πλάτωνα παρά "άνθρωποι φτωχοί που από την πείνα τους έχουν ως επιδίωξη τους την προσωπική τους ωφέλεια, στοχαζόμενοι ότι πρέπει από εδώ να κάμουν με αρπαγές την τύχη τους" (Πολιτεία, 5213). Η ά­σκηση της εξουσίας είναι λοιπόν η υπεράσπιση της ιδιοτέλειας. Γι* αυτό και ο Πλάτων σπεύδει να διαχωρίσει τους εκάστοτε επίδοξους εξουσιαστές, που σκιαμαχούν για το ποιος θα αρπάξει την εξουσία, από αυτούς που πρέπει κατ' αναγκαιότητα να είναι δια­χειριστές της εξουσίας (ό.π. 520 ο-ε) και οι οποίοι "πλούτο τους έχουν την ενάρετη και φρόνιμη ζωή τους" ( ό. π. 521& ).

16. Βλ. Πολιτεία, 521 17. Ό.π. 421 5.

19. G. W. F. Hegel: Φαινομενολογία του πνεύματος τ. II,μετάφραση Δημ. Τζωρτζόπουλου. Αθήνα-Γιάννινα, "Δωδώνη" 1995, σ. 310-18.

20. Πολύ εύστοχα η Β. Zehnpfennig διακρίνει πίσω από τη θεωρία του Θρασύμαχου τη θεωρία του νομικού θετικισμού, σύμφωνα με την οποία το δίκαιο δεν υπάρχει καθ' εαυτό, αλλά δημιουργείται από την αποκλειστική βούληση των αρχόντων και είναι εξάρτημα της εξουσίας.

21. Στην Ζ' Επιστολή 351 d,  ο Πλάτων συνοψίζει ως εξής: "ένας δίκαιος άνθρωπος, που δια­θέτει φρόνηση και λογικό, σε ό,τι αφορά τους άδικους δεν θα μπορούσε ποτέ να λαθέψει στην κρίση του για την ψυχή τους

22. Βλ. Πολιτεία, 589 δ.

23. Βλ. Φαίδρος, 249 c.

24. Βλ. Πολιτεία, 534 b-d.

25. Ό.π.508ε.

26. Βλ. Πρωταγόρας,  326 b.

28. Εάν ξεκινήσουμε από το γεγονός ότι το πεδίο της πολιτικής αξιολογείται στο πλαίσιο της αισθητηριακής δραστηριότητας του ανθρώπου, τότε ο λόγος ως αισθητική αξία είναι η αναγκαία συνθήκη του εμπράγματου ανθρώπου για να εμπειραθεί την πολιτική ως στά­διο μετάβασης στην έλλογη σκέψη. Από αυτή την άποψη ο άνθρωπος πρέπει κατ' ανάγκη να καλλιεργηθεί αισθητικά προτού γίνει έλλογος.

29. Η διάσωση της εμπειρικής πραγματικότητας ήταν θεμελιακό αίτημα που κατηύθυνε τη σκέψη του Πλάτωνα και προκαλούσε αναπροσαρμογές - π.χ. Πολιτεία, Νόμοι - της πολι­τικής του θεωρίας. Ο Η. Wagner αναφέ­ρει σχετικά πως η όλη μεταφυσική προσπάθεια του Πλάτωνα συνιστούσε την αναπόφευ­κτη κατάδειξη του δρόμου για να κατανοήσουμε επαρκώς το εμπειρικό, να το γνωρίσου­με, να το ερμηνεύσουμε, να το θεμελιώσουμε.

30. Ο Πλάτων δεν εναντιώνεται συλλήβδην στην επιθυμία ως τέτοια, διότι τη θεωρεί συστα­τικό παράγοντα της ζωτικής κίνησης της ανθρώπινης ουσίας. Στο πλαίσιο λειτουργίας ε­ξάλλου της πολιτικής κοινότητας αποδίδει στην ψυχή του ατόμου, μεταξύ των άλλων, την επιθυμητική λειτουργία. Επειδή όμως η επιθυμητική ψυχή, αυτονομημένη μέσα στην κοινωνικοπολιτική πράξη του ανθρώπου, οδηγεί σε αλόγιστη γέννηση πόθων (Πολιτεία, 439 ά) και προκαλεί διατάραξη της αρμονίας του ανθρώπινου βίου, ο Πλάτων προτάσσει την αναγκαιότητα της εκλογίκευσης της. Για μια περιεκτική πραγμάτευση της επιθυμίας και της αξιολογικής της διαβάθμισης στον Πλάτωνα βλ. Κ. Βουδούρη, Τα είδη βίων, ο τρόπος βίου, το επιθυμεί ν και το αγαθό , σ. 33 κ. εξ στο: Κ. Βουδούρη (εκδ.), Πλατωνική πολιτική φιλοσοφία, Αθήνα 1997.

31. Ο πολιτικός επαγγελματισμός προσιδιάζει στο πρότυπο του πολιτικού ανθρώπου που υ­περασπίζονται οι σοφιστές και ευδοκιμεί στην πόλη "που είναι διασπασμένη στις αλληλοεχθρευόμενες τάξεις των πλουσίων και των φτωχών

32. Εάν η στροφή της σκέψης προς αυτές τις αρχές σημαίνει ότι αυτή βλέπει το ον ξυπνητή και όχι στο όνειρο της (Πολιτεία , 533 d), δηλαδή πως διαμορφώνει, εκπτυσσόμενη ως διαλεκτι­κή μέθοδος, τους όρους για να προσεγγίσει το ίδιο το ον, τότε η απουσία της διαλεκτικής από το λόγο της πολιτείας σημαίνει ότι τα μάτια της ψυχής αυτής της πολιτείας είναι "πραγματικά ενταφιασμένα σε κάποιο βαρβαρικό βόρβορο" (Πολιτεία, 533 ά).

33. Πολύ άμεσα και παραστατικά, ο Πλάτων μιλάει με το παράδειγμα του Καλλικλή για το μηδενισμό της πολιτικής λογοκοπίας: "Εμπρός λοιπόν, ο Καλλικλής έχει κάνει ως τώρα κανένα από τους πολίτες καλύτερο; Υπάρχει κανένας που προηγούμενα ήταν πονηρός, άδικος, ακόλαστος, ανόητος και έγινε, χάρη στον Καλλικλή, καλός και αγαθός, είτε ξέ­νος είτε Αθηναίος είτε δούλος είτε ελεύθερος;" ( Γοργίας, 515).

34. Βλ. Φαίδων, 65 c.

35. Βλ.Πολιτεία, 357 b.

36. Ό. π. 479.

38. Βλ. Γοργίας, 459 d.

40. Στο Γοργία , 464-465, ο Πλάτων τονίζει την αδυναμία του ρητορικού λόγου να εισχωρεί στην ουσία της πολιτικής τέ  

      χνης και την επιτηδευμένη του ικανότητα να ωραιοποιεί το δεδομένο και να το προσφέρει ως εμπειρία.

41. Σύμφωνα με τον Μ. Ηaenggi - Kriebel, η σκέψη για το νόημα του Είναι συνυφαίνει το ερώτημα για το Είναι με το ερώτημα για τον άνθρωπο ως πρόσωπο. Πώς το κατανοεί αυτό; θεωρεί πως το ανθρώπινο πρόσωπο είναι ένα πνευματικό ον που εγκατοικεί στον κόσμο τούτο, αλλά δεν προσδιορίζεται απ' αυτόν και γι' αυτό αναζητεί την ολότητα του σε μια τάξη που περιλαμβάνει τόσο την ψυ­χοσωματική του ενότητα όσο και την προσπάθεια του να σκεφτεί το Είναι.

42. Βλ. Φαίδρος, 260ε.

43. Ό. π. 266 b.

44. Βλ. Συμπόσιον, 211ο.

45. Ό. π. 2123.

46. Βλ. Κρίτων, 47 Α.

47. Στην Πολιτεία, 490 3-β, ο Πλάτων παρουσιάζει το διαλεκτικό λόγο να οδηγεί συστηματι­κά πλέον την ψυχή προς το αληθινό ον. Στο Συμπόσιο παρουσιάζει τη Διοτίμα να φανε­ρώνει με το λόγο της την ερωτική ορμή της ψυχής προς την μία επιστήμη, αυτή της ωραι­ότητας (210 Λ), και συνοψίζοντας τους αναβαθμούς της ψυχής να επιβεβαιώνει αυτή την ανάβαση ως την επάνοδο της στην απόλυτη ωραιότητα (21 Ιο). Πρόκειται για την ίδια εκ-δίπλωση του φιλοσοφικού ή διαλεκτικού λόγου, η οποία, όσο αγγίζει την ψυχή των πα­θών, της ανοίγει άλλους ορίζοντες: αυτούς της απέραντης ευχαρίστησης από τη γνώση της αληθινής πραγματικότητας και αυτούς της ανύψωσης της στην πρωταρχική της ω­ραιότητα, η οποία εγκλείει, μεταξύ των άλλων, την ωραιότητα των θεσμών, της πολιτι­κής και ηθικής πράξης, αλλά και την ωραιότητα της γνώσης του εαυτού της ως ενοποιη­τικής αρχής του υποκειμένου και του αντικειμένου.

48. Βλ. Πολιτεία, 618 ε.

49. 'Ο.π. 428 c - d

50. 'Ο.π. 429 3.

53. Βλ. Πολιτεία , 520 Α.

55. Βλ. Γοργίας, 492 c.

56. Ό. π. 491 b

57. Βλ. .Γοργίας, 492 κ.

58. 'Ο. π. 483 α.

59. Για τον Πλάτωνα είναι ο ίδιος ο άνθρωπος που έχει τη φροντίδα για τις επιλογές του και τη μοίρα του, ανεξάρτητα από την έκβαση. Ανάλογα με την επιλογή του, κατακυρώνει την αξιολογική του θέση μέσα στην ιεραρχία των όντων. Στην Πολιτεία, 618 ε αναφέρει χαρακτηριστικά: "Η αρετή δεν είναι ιδιοκτησία κανενός, η μετοχή που θα έχει κανένας πάνω σ' αυτή θα είναι μεγαλύτερη ή μικρότερη ανάλογα με την εκτίμηση ή την περιφρό­νηση που θα δείξει απέναντι της. Η ευθύνη πέφτει σ' αυτόν που κάνει την εκλογή· ο θεός είναι ανεύθυνος".

60. Βλ. Γοργίας, 491 ε.

61. Ό. π.

62. Ό. π. 501 c.

63. Ό. π. 517.

64. Βλ. Πολιτεία, 368 κ. εξ.

66. Χαρακτηριστική προς τούτο η αναφορά που γίνεται στο Φαίδρο, 230 d: "Τα χωράφια και τα δέντρα δεν με διδάσκουν τίποτε, μα οι άνθρωποι που είναι μέσα στην πόλη".

67. Βλ. Πολιτεία , 369 b-c

69. Βλ. Πολιτεία, 369 e.

70. 'Ο. π. 372 e.

72. Βλ.Πολιτεία, 375 a-c

73. G.W.F. Hegel: Φαινομενολογία τοy πνεύματος τ. 1, μετάφραση Δημ. Τζωρτζόπουλου. Αθήνα - Γιάννινα  "Δωδώνη" 1993, σ. 154.

74. Βλ. Πολιτεία,416 b.

75. Ό.π. 536 d - 537a.

77. Βλ. Πολιτεία, 500 c.

78. 'O.π. 544 κ. εξ.

80. G.W.F. Hegel: Φαινομενολογία του πνεύματος τ. Ι, "Δωδώνη" 1993, σ.357.