Τι απέγινε η ωραία Ελένη

Την τραγικότητα του ρόλου της γυναίκας που “έστειλε” χιλιάδες άνδρες να πολεμήσουν στον δεκαετή πόλεμο της Τροίας όλοι τον γνωρίζουμε. Η ωραία Ελένη μισήθηκε, υμνήθηκε κατηγορήθηκε και ενέπνευσε. Όμως τι απέγινε η ωραία Ελένη; Ποιο ήταν το τέλος της; Ας πάμε να ξετυλίξουμε το κουβάρι του μύθου.

Μετά την φυγή της από την Σπάρτη, μετά τα χρόνια του Τρωικού πολέμου, μετά την πολυτάραχη επιστροφή της στην Σπάρτη, μετά τον θάνατο του Μενέλαου, η Ελένη βρέθηκε ανάμεσα σε δύο προγόνους που την απεχθάνονταν: τον Νικόστρατο και τον Μεγαπένθη. Τότε πήρε την απόφαση να ξαναφύγει, αυτή την φορά μόνη, -κατά μία άλλη εκδοχή εξορίστηκε από τους γιους του Μενέλαου-, για να βρεθεί με μια παιδική της φίλη. Ταξίδεψε μέχρι την Ρόδο και μετέβη στην αργολική αποικία της Ρόδου, όπου βασίλευε η Πολυξώ, χήρα τότε από τις πολλές του Τρωικού πολέμου. Η Ελένη αναζητούσε επιτέλους καταφύγιο κοντά σε μια γυναίκα στις παιδικές της αναμνήσεις. Η Πολυξώ όμως ήθελε να εκδικηθεί για τον άντρα της τον Τληπόλεμο. (Παυσανίας – 3.19.9-11). Όπως πολλές άλλες γυναίκες επέρριπτε στην Ελένη την ευθύνη για τον χαμό του. Αλλά υποδέχθηκε την Ελένη ευγενικά. Για πρώτη φορά δεν παρενοχλούσαν την Ελένη άντρες.

Μια μέρα ονειροπολούσε ξαπλωμένη στην μπανιέρα, όταν εισέβαλαν μερικές θεραπαινίδες της Πολυξούς μεταμφιεσμένες σε Ερινύες. Την έσυραν έξω γυμνή ενώ έσταζε ακόμη νερά και την κρέμασαν σε ένα δέντρο, σε ένα πλάτανο, δέντρο αγαπημένο της θεάς Αφροδίτης αλλά και της Εκάτης. Αργότερα οι Ρόδιοι αφιέρωσαν ναό δίπλα στον πλάτανο που την είχαν βρει κρεμασμένη και λατρεύτηκε σαν Ελένη Δεντρίτις. Η Ελένη των δέντρων, η δενδρίτις τιμήθηκε με πλήθος γονιμικά αφιερώματα. Η δεντρολατρεία φαίνεται πως είναι θέμα πολλών μυκηναϊκών έργων τέχνης. Έτσι συναντάμε στον μύθο την Αριάδνη, θεά της Κρήτης να απαγχονίζεται μόνη της όπως έκανε και η Ηριγόνη της Αττικής, ενώ η Άρτεμις η απαγχονισμένη, είχε ιερό στην Κονδυλαία της Αρκαδίας.

Ο Απολλόδωρος παραδίδει ότι η Ελένη μεταφέρθηκε στα Ηλύσια πεδία, όπου έζησε με τον Μενέλαο. Ο Ευριπίδης (Ορ. 1629 κ.ε.) την είχε ανεβάσει στους ουρανούς με παρέμβαση του Απόλλωνα, που με προσταγή του Δία, σώζει την Ελένη από τα σπαθιά των δύο φίλων, Ορέστη και Πυλάδη, την υψώνει στους αιθέρες, όπου η Ελένη θα ζήσει αθάνατη δίπλα στα αδέλφια της τους Διόσκουρους, παραστέκοντάς τους στο έργο τους για την προστασία των ταξιδιωτών της θάλασσας.

Άλλοτε πάλι λέγεται ότι η Ιφιγένεια τη θυσίασε στην Ταυρίδα ή ότι η Θέτιδα τη σκότωσε στο ταξίδι της επιστροφής για να εκδικηθεί τον θάνατο του Αχιλλέα. Σύμφωνα με άλλη παράδοση η Ελένη παντρεύτηκε τον Αχιλλέα και έζησαν μαζί στο νησάκι Λευκή. Έκαναν μάλιστα και ένα γιο, τον Ευφορίωνα.

Η Ελένη έζησε περιτριγυρισμένη από τον έρωτα μερικών αντρών, από το μίσος πολύ περισσοτέρων και εκείνο όλων των γυναικών. Έτσι η Ελένη επέδειξε την ίδια άσεμνη θρασύτητα των θεαινών, όταν εμφανίστηκε μια νύχτα στον Όμηρο και του έδωσε την εντολή να γράψει ένα έπος για τους πολεμιστές του Τρωικού πολέμου, θέλοντας να παρουσιάσει τον θάνατό τους πιο ζηλευτό από των άλλων, και κατά κάποιο τρόπο χάρη στην τέχνη του Ομήρου, αλλά ιδιαίτερα εξαιτίας της, εκείνο το έπος είναι τόσο θελκτικό και διάσημο ανάμεσα σε όλα.

Αντί να κλάψει τις ενοχές της, παρήγγειλε, σαν βασίλισσα, την Ιλιάδα στον Όμηρο, για να την υμνήσει. Η λογοτεχνία υπάκουσε στο κέλευσμά της απορροφώντας την αφροδίσια μαγεία της. Ο Στησίχορος -που μας διηγείται την ιστορία του ο Πλάτωνας στον Φαίδρο- την κατηγόρησε ως “δίγαμη και τρίγαμη, αυτή που εγκαταλείπει τους άντρες”. Χρειάστηκε να τυφλωθεί και να αναιρέσει τα λόγια και τις κατηγορίες του για την Ελένη και να επανέλθει απολογητικά λέγοντας: “Δεν είναι αληθινός τούτος ο λόγος· δεν μπήκες στα υπερήφανα καράβια κι ούτε έφτασες στης Τροίας το κάστρο”.

Η ένταση ανάμεσα στο είδωλο και το σώμα της Ελένης, σαν είδωλο και μια ομορφιά που εκκολάφτηκε από το αυγό της Ανάγκης, ήταν πολύ δυνατή. Για πολλά χρόνια οι Έλληνες δεν κατάφεραν να την αντέξουν. Στον Όμηρο το σώμα και το είδωλο συνυπάρχουν σιωπηλά. Μετά το Όμηρο, ο κόμπος που τα σφίγγει σε ένα και μόνο πλάσμα χαλαρώνει όλο και περισσότερο, μέχρι που διαχωρίζονται. Από την μια πάντα θα υπάρχει η ένοχη γυναίκα με τους πολλούς άντρες, επανειλημμένα πουλημένη για την ομορφιά της, όπως μια οποιαδήποτε εταίρα. Από την άλλη θα εμφανίζεται η Ελένη, θύμα της ουράνιας μοχθηρίας.

Με έναν εσωτερικό κόσμο αμφισβητήσιμο και με πρόθεση να επιδεικνύεται και να εξαπατά, η ωραία Ελένη για αιώνες υπέμεινε προσβολές και βλαστήμιες. Αλλά ήταν πάντα η μοναδική γυναίκα στην οποία ο Δίας, επέτρεψε να τον αποκαλεί πατέρα.

“Ελένη, είσαι του Δία θυγατέρα, σαν άσπρος κύκνος ο γονιός σου στον κόρφο σ’ έσπειρε της Λήδας.
Ύστερα σ’ όλη την Ελλάδα σε είπαν άδικη, άπιστη, άθεη, προδότρια.
Μες στους ανθρώπους δεν υπάρχει τίποτα σίγουρο, στων θεών μόνο τα λόγια βρήκα την αλήθεια.”
Ευριπίδης-Ελένη στ. 1144-1150

Για ένα νου που δεν έχει υψώσει τοίχους γύρω του, η ζωή είναι κάτι το εκπληκτικό

Δεν ξέρω αν έχετε προσέξει, πηγαίνοντας κάποια βόλτα, ότι δίπλα στο ποτάμι υπάρχει μια στενόμακρη δεξαμενή. Δεν συνδέεται με το ποτάμι και μάλλον την έχουν σκάψει ψαράδες. Το ποτάμι κυλάει σταθερά, είναι βαθύ και πλατύ, αλλά η δεξαμενή είναι γεμάτη από διάφορα σκουπίδια που επιπλέουν, επειδή δεν συνδέεται με το ποτάμι, ενώ δεν υπάρχουν μέσα της ψάρια. Είναι μια δεξαμενή με λιμνασμένα νερά και το βαθύ ποτάμι την προσπερνάει κυλώντας γρήγορα, γεμάτο ζωή και δύναμη.

Δεν νομίζετε ότι και οι άνθρωποι είναι έτσι; Σκάβουν μια δεξαμενούλα για τους εαυτούς τους, μακριά από το ορμητικό ρεύμα της ζωής, και μέσα σ’ αυτή τη δεξαμενούλα λιμνάζουν και πεθαίνουν κι αυτό το λίμνασμα, αυτή τη φθορά, την ονομάζουμε ζωή. Αυτό συμβαίνει επειδή όλοι μας ζητάμε σταθερότητα- θέλουμε κάποιες επιθυμίες μας να μένουν πάντα ίδιες, θέλουμε όσα μας ευχαριστούν να μην τελειώσουν ποτέ. Σκάβουμε μια μικρή τρύπα και ταμπουρωνόμαστε μέσα της μαζί με την οικογένειά μας, τις φιλοδοξίες μας, τον πολιτισμό μας, τους φόβους μας, τους θεούς μας, τους διάφορους τρόπους λατρείας μας- και πεθαίνουμε εκεί μέσα, αφήνοντας τη ζωή να μας προσπερνάει – τη ζωή που είναι πρόσκαιρη, που αλλάζει συνεχώς, που είναι τόσο σύντομη, που έχει τόσο τεράστιο βάθος, τέτοια εκπληκτική δύναμη και ομορφιά.

Για ένα νου που δεν έχει υψώσει τοίχους γύρω του, που δεν τον βαραίνουν τα ίδια του τα αποκτήματα, όλα όσα έχει μαζέψει, η ίδια του η γνώση, για ένα νου που ζει χωρίς ψυχολογικό χρόνο, χωρίς σιγουριά, για έναν τέτοιο νου η ζωή είναι κάτι το εκπληκτικό. Ένας τέτοιος νους -που δεν αναζητάει τη βολή του και να γίνει κάτι- είναι η ίδια η ζωή, επειδή για τη ζωή δεν υπάρχει βόλεμα. Αλλά οι περισσότεροι από εμάς θέλουμε να βολευτούμε κάπου· θέλουμε ένα σπιτάκι, ένα όνομα, μια θέση, και λέμε ότι όλα αυτά είναι πολύ σημαντικά. Απαιτούμε να υπάρχει μονιμότητα και δημιουργούμε πολιτισμούς που βασίζονται σ’ αυτή την ανάγκη.

Ο νους που αναζητάει μονιμότητα αποτελματώνεται πολύ γρήγορα. Όπως η δεξαμενή πλάι στο ποτάμι γεμίζει με σκουπίδια, έτσι κι ο νους φθείρεται και μαραίνεται πολύ γρήγορα. Μόνο ο νους που δεν έχει τοίχους, φράχτες, γύρω του, που δεν έχει πατερίτσες, που δεν βολεύεται κάπου, που κινείται όπως η ζωή, που ανοίγει ασταμάτητα δρόμους ψάχνοντας, ερευνώντας και συντρίβοντας τα εμπόδια, μόνο ένας τέτοιος νους μπορεί να είναι ευτυχισμένος, παντοτινά φρέσκος, επειδή τότε είναι δημιουργικός.

Καταλαβαίνετε τι λέω; Θα έπρεπε, διότι όλο αυτό είναι κομμάτι της πραγματικής εκπαίδευσης και όταν το καταλάβετε θα αλλάξει όλη σας η ζωή. Η σχέση σας με τους ανθρώπους, με το γείτονα σας, με τον άντρα σας ή με τη γυναίκα σας θα αποκτήσει εντελώς διαφορετικό νόημα. Τότε δεν θα ψάχνετε να βρείτε διάφορους τρόπους για να νιώσετε ολοκληρωμένοι, καθώς θα βλέπετε ότι το κυνήγι της ολοκλήρωσης προκαλεί πόνο και δυστυχία. Αν το κατανοήσετε αυτό τώρα που είστε παιδιά, θα αρχίσετε να κατανοείτε την εκπληκτική αλήθεια τού τι είναι η ζωή, και αυτή η κατανόηση θα φέρει απίστευτη ομορφιά και αγάπη, το άνθισμα της καλοσύνης. Αλλά κάθε προσπάθεια του νου που ψάχνει για μια “δεξαμενή” σιγουριάς, μονιμότητας οδηγεί μόνο σε σκοτάδι και φθορά. Και από τη στιγμή που μπει στη “δεξαμενή”, ένας τέτοιος νους φοβάται να ριψοκινδυνέψει να βγει έξω, να ψάξει, να ερευνήσει. Η αλήθεια, όμως,  η πραγματικότητα – ή όπως αλλιώς θέλετε να το πείτε- βρίσκονται έξω από τη “δεξαμενή”.

Θρησκεία είναι η αίσθηση της καλοσύνης, εκείνης της αγάπης που μοιάζει με το ποτάμι, που είναι ζωντανή, που κινείται αδιάκοπα. Σ’ αυτή την κατάσταση θ’ ανακαλύψετε ότι έρχεται κάποια στιγμή όπου δεν υπάρχει καμία αναζήτηση. Και αυτά το τέλος της αναζήτησης είναι η αρχή μιας άλλης αναζήτησης, εντελώς διαφορετικής: Είναι η αναζήτηση του θεού, της αλήθειας, της αίσθησης άτι είσαι ολοκληρωτικά καλός, που δεν έχει σχέση με το να καλλιεργείς την καλοσύνη ή την ταπεινότητα. Μια τέτοια αναζήτηση γίνεται για κάτι που είναι πέρα από επινοήσεις και κόλπα του νου, το οποίο σημαίνει άτι έχεις την αίσθηση αυτού του κάτι, ζεις μέσα σ’ αυτά, είσαι αυτά – και τούτο είναι αληθινή θρησκεία. Αλλά αυτό μπορείς να το ζήσεις μόνο αν αφήσεις τη «δεξαμενή» που έχεις σκάψει για σένα και βγεις έξω από αυτή για να μπεις στο ποτάμι της ζωής. Τότε η ζωή σε φροντίζει μ’ έναν πολύ παράξενο τρόπο, γιατί τότε φροντίζεις εσύ τον εαυτό σου. Η ζωή σε πάει εκεί όπου εκείνη πάει επειδή είσαι μέρος της, και τότε δεν υπάρχει πρόβλημα σιγουριάς ή τι θα πει ή τι δεν θα πει ο κόσμος. Και τότε υπάρχει η ομορφιά της ζωής.

Ερισύχθων. Ο πιο πεινασμένος πλούσιος

Όταν έπαψαν πλέον η γη και η θάλασσα να αναστατώνονται, βγήκαν οι άνθρωποι από τις σπηλιές που ζούσαν και άρχισαν τον αγώνα της επιβίωσης. Η Δήμητρα, αδελφή του Δία και του Ποσειδώνα, βλέποντας το δύσκολο αγώνα των ανθρώπων για την επιβίωσή τους, αποφάσισε να τους βοηθήσει. Τους έδωσε σπόρους από σιτάρι και τους έμαθε πώς να φροντίζουν και να καλλιεργούν τη γη. Οι άνθρωποι τιμούσαν τη θεά στους ιερούς τόπους, όπου ζούσαν οι ιέρειες της Δήμητρας. Ένας απ’ αυτούς ήταν και το Δώτιο πεδίο, ο σημερινός κάμπος της Αγιάς Λάρισας, από τους πρόποδες της Όσσας έως την αποξηραμένη πια λίμνη Βοιβηϊδα (Κάρλα).

Ο Ερυσίχθων, ηγούνταν είκοσι συντρόφων του όταν τόλμησε να εισβάλει στο άλσος που είχαν φυτέψει οι Πελασγοί προς τιμήν της Δήμητρας, στο Δώτιο. Καθώς χρειαζόταν ξυλεία, άρχισε να κόβει τα ιερά δέντρα. Η θεά πήρε τη μορφή της Νικίππης, ιέρειας του άλσους. Πρόσταξε τον Ερυσίχθονα να σταματήσει, του είπε ότι παραλογίζεται και ότι από την πράξη του αυτή όλο το Δώτιο πεδίο θα ερημωθεί, η θεά θα θυμώσει και η γη θα πάψει να καρπίζει. Ότι παρά τα πλούτη του, δεν θα βρίσκει τίποτε να φάει. Σίγουρος για τον εαυτό του, ο Ερυσίχθων, ανταπάντησε πως δε φοβάται τίποτα και σήκωσε απειλητικά το τσεκούρι του προς το μέρος της. Και ήταν τότε που αποκαλύφθηκε η Δήμητρα με όλη της την αίγλη. Οι τρομοκρατημένοι σύντροφοι του Ερυσίχθονα σκορπίστηκαν κι έμεινε μόνος. Εκείνο το βράδυ, η θεά κάλεσε από τη Σκυθία την Πείνα και καθώς αυτός κοιμόταν φύσηξε στο στόμα του και τον κυρίευσε.

Ο Ερυσίχθων έτρωγε συνεχώς με ακατάσχετη βουλιμία. Όλα τα πούλησε και δε χόρταινε με τίποτα. Ο πατέρας του, ο Τρίοπας, παρακάλεσε τον Ποσειδώνα να τον σώσει, αλλά δεν εισακούστηκε. Όταν τίποτα πια δεν του απόμενε να καταβροχθίσει, αποφάσισε να πουλήσει την κόρη του, τη Μήστρα. Εκείνη, καθώς ήταν ιέρεια του Ποσειδώνα, ζήτησε τη βοήθειά του και ο θεός της έδωσε το χάρισμα να μεταμορφώνεται σε ζώο. Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Ερυσίχθονας πουλούσε κάθε φορά την κόρη του ως «ζώο», που ξαναγύριζε σ’ αυτόν για να πουληθεί ξανά και ξανά μήπως και κάποτε χορτάσει, έως ότου ο βασιλιάς της Κορίνθου Σίσυφος τους αντιλήφθηκε. Ούτε αυτό λοιπόν τον έσωσε. Και ήταν λένε τέτοια η πείνα του, που τελικά, έφαγε τις ίδιες του τις σάρκες.

Όταν ο Χόκινγκ συνάντησε τον Εσερ

Στα περίφημα χαρακτικά του Εσερ ίσως κρύβεται η γεωμετρία του… Σύμπαντος

Το Σύμπαν ενδέχεται να έχει την ίδια σουρεαλιστική γεωμετρία με τις παράξενες εικόνες του Μ. Κ. Εσερ. Αυτό είναι το συμπέρασμα μιας μελέτης από τον διασημότερο εν ζωή επιστήμονα, τον Στίβεν Χόκινγκ του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ.

Η διαπίστωση ενθουσιάζει ίσως τους λάτρεις του ολλανδού χαράκτη, ο κ. Χόκινγκ όμως και η ομάδα του υποστηρίζουν ότι η μελέτη τους προσφέρει έναν τρόπο ώστε να συμβιβάσουμε τις γεωμετρικές απαιτήσεις της θεωρίας των χορδών – μιας υποθετικής προς το παρόν «θεωρίας των πάντων» – με το Σύμπαν που παρατηρούμε γύρω μας.

Οι υπολογισμοί τους βασίζονται σε έναν μαθηματικό ελιγμό ο οποίος ως τώρα εθεωρείτο αδύνατος. Αν όμως αποδειχθεί ότι ισχύει, ίσως μπορεί να εξηγήσει πώς το Σύμπαν αναδείχθηκε από τη Μεγάλη Εκρηξη και να ενώσει τη θεωρία της βαρύτητας με την κβαντομηχανική.

«Εχουμε έναν νέο δρόμο προς την κατασκευή μοντέλων του κόσμου μας με βάση τη θεωρία των χορδών» λέει ο συνεργάτης του κ. Χόκινγκ Τόμας Χέρτογκ, κοσμολόγος του Ινστιτούτου Θεωρητικής Φυσικής του Καθολικού Πανεπιστημίου του Λέβεν στο Βέλγιο.

Σύμπαν σε υπερβολική ψηφίδωση

Εκ πρώτης όψεως η ιδέα ότι τα χαρακτικά του Εσερ μπορούν να περιγράψουν τη διάταξη του Σύμπαντος φαίνεται να αντιφάσκει με όσα γνωρίζουμε γι’ αυτό.

Τα χαρακτικά στα οποία αναφερόμαστε είναι ψηφιδώσεις, εικόνες από επαναλαμβανόμενα σχήματα, όπως η αλληλοδιαδοχή αγγέλων και νυχτερίδων που βλέπουμε στο «Οριο του κύκλου IV». Αν και τα σχήματα αυτά είναι επίπεδα, χρησιμεύουν ως «προβολές» μιας διαφορετικής γεωμετρίας, της λεγόμενης υπερβολικής γεωμετρίας – περίπου όπως ένας επίπεδος χάρτης αποτελεί προβολή της σφαίρας της Υδρογείου. Για παράδειγμα, παρ’ ότι οι νυχτερίδες στην επίπεδη προβολή φαίνεται να μικραίνουν με γεωμετρική πρόοδο προς το όριο του κύκλου, στον χώρο της υπερβολικής γεωμετρίας έχουν όλες το ίδιο μέγεθος. Οι στρεβλώσεις προκύπτουν στην προβολή επειδή ο υπερβολικός χώρος δεν μπορεί να είναι επίπεδος. Αντ’ αυτού μοιάζει με ένα στρεβλό, κυματιστό τοπίο με λόφους σαν σαμάρια.

Το Σύμπαν μας όμως δεν μοιάζει καθόλου με κάτι τέτοιο. Οι μετρήσεις της κοσμικής μικροκυματικής ακτινοβολίας υποβάθρου – του αποήχου της Μεγάλης Εκρηξης – και των αποστάσεων των σουπερνόβα έχουν αποκαλύψει ότι το Σύμπαν μας είναι επίπεδο και όχι στρεβλό.

Επίσης επεκτείνεται με επιταχυνόμενο ρυθμό εξαιτίας μιας μυστηριώδους οντότητας η οποία είναι γνωστή ως σκοτεινή ενέργεια. Δεν ξέρουμε τι είναι η σκοτεινή ενέργεια ούτε από πού προήλθε, η μαθηματική γλώσσα όμως της Θεωρίας της Γενικής Σχετικότητας του Αϊνστάιν έχει βρει έναν τρόπο να περιγράψει αυτή την επιταχυνόμενη επέκταση. Η εισαγωγή μιας σταθεράς – γνωστής ως Κοσμολογική Σταθερά – στις εξισώσεις της Γενικής Σχετικότητας κάνει το Σύμπαν να επεκτείνεται επ’ άπειρον, μόνο όμως αν η σταθερά έχει θετικό πρόσημο. Ως τώρα το να λέμε ότι ζούμε σε ένα επ’ άπειρον επεκτεινόμενο Σύμπαν είναι το ίδιο με το να λέμε ότι το Σύμπαν μας έχει μια Κοσμολογική Σταθερά με θετική τιμή.

Ωστόσο υπάρχουν ορισμένα τεράστια προβλήματα. Η Γενική Σχετικότητα καλύπτει μεν αυτή την πλευρά του Σύμπαντος, αλλά δεν μπορεί να περιγράψει τη Μεγάλη Εκρηξη. Ούτε μπορεί να ενώσει τη βαρύτητα, η οποία επενεργεί σε μεγάλες κλίμακες, με την κβαντομηχανική, η οποία επενεργεί σε πολύ μικρές κλίμακες. «Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί κάποιος να προβλέψει γιατί ζούμε στο Σύμπαν στο οποίο ζούμε» λέει ο κ. Χέρτογκ.

Εσερ και θεωρία των χορδών

Η θεωρία των χορδών από την πλευρά της προσφέρει μια ωραία ολοκληρωμένη εικόνα της ιστορίας του Σύμπαντος και ενώνει τη βαρύτητα με την κβαντομηχανική. Ταιριάζει όμως περισσότερο σε ένα Σύμπαν με αρνητικά καμπυλωμένη, παρόμοια με τα χαρακτικά του Εσερ γεωμετρία και με μια αρνητική Κοσμολογική Σταθερά.

Αυτό έχει φέρει τους φυσικούς μπροστά σε ένα τεράστιο χάσμα: από τη μια πλευρά βρίσκεται ένα Σύμπαν το οποίο λειτουργεί αλλά δεν περιγράφεται από μια πλήρη θεωρία και από την άλλη βρίσκεται μια πλήρης θεωρία η οποία δεν περιγράφει το υπάρχον Σύμπαν.

Γέφυρα στο χάσμα

Ο Στίβεν Χώκινγκ εξακολουθεί να αιφνιδιάζει την επιστημονική κοινότητα.

Τώρα ο κ. Χόκινγκ, ο κ. Χέρτογκ και ο Τζέιμς Χαρτλ του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στη Σάντα Μπάρμπαρα προτείνουν μια γέφυρα. Βρήκαν έναν τρόπο για να παραγάγουν ένα επεκτεινόμενο, επιταχυνόμενο Σύμπαν χρησιμοποιώντας μια αρνητική Κοσμολογική Σταθερά. Αυτό σημαίνει ότι η θεωρία των χορδών ίσως τελικά να περιγράφει το Σύμπαν που παρατηρούμε γύρω μας. Η πρόταση προέκυψε από μια ιδέα που ο κ. Χόκινγκ και ο κ. Χαρτλ είχαν τη δεκαετία του 1980 προκειμένου να ξεπεράσουν τις ελλείψεις της Γενικής Σχετικότητας όταν αναζητούσαν μια κβαντική εικόνα της κοσμολογίας.

Στην κβαντομηχανική μια απλή εξίσωση, η λεγόμενη κυματική εξίσωση, περιγράφει όλες τις πιθανές καταστάσεις στις οποίες μπορεί να περιέλθει ένα κβαντικό αντικείμενο και αποδίδει στην καθεμιά από αυτές μια συγκεκριμένη πιθανότητα. Ο κ. Χόκινγκ και ο κ. Χαρτλ έψαξαν να βρουν μια ανάλογη κυματική εξίσωση η οποία θα μπορούσε να παραγάγει την πιθανότητα διαφόρων συμπάντων τα οποία θα μπορούσαν να προκύψουν από τη Μεγάλη Εκρηξη. Μια εξίσωση που θα περιέγραφε όλα τα πιθανά σύμπαντα που θα μπορούσαν να υπάρξουν, συμπεριλαμβανομένων κάποιων στα οποία το ηλιακό σύστημα δεν θα είχε αναπτυχθεί ποτέ ή στα οποία η ζωή θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί πολύ διαφορετικά.

Επί 30 χρόνια ο κ. Χόκινγκ και ο κ. Χαρτλ επέβαλλαν στην κυματική τους εξίσωση μια θετική Κοσμολογική Σταθερά επειδή αυτό εθεωρείτο απαραίτητο. Αυτό όμως απέβαινε εις βάρος της ακρίβειας: κανένα από τα σύμπαντα που παρήγαγαν δεν έφθανε να είναι κάτι περισσότερο από μια χοντροκομμένη, κατά προσέγγιση έκφραση της πραγματικότητας.

Η στροφή της πλάστιγγας

Οι θεωρητικοί των χορδών βασανίζονταν επίσης με σύμπαντα με θετικές κοσμολογικές σταθερές τα οποία έτειναν να είναι ασταθή. Η κατασκευή τους μοιάζει λιγάκι με το να προσπαθεί κάποιος να ισορροπήσει ένα μολύβι όρθιο με τη μύτη: μπορεί να κρατηθεί για λίγο, όμως η ενεργητικά πιο σταθερή κατάσταση ενός μολυβιού είναι να κάθεται ξαπλωμένο στο τραπέζι, οπότε κάποια στιγμή θα πέσει. Οι πιο επιτυχημένες εκδοχές της θεωρίας των χορδών θα προτιμούσαν να ζουν σε ένα σύμπαν σαν αυτό του Εσερ.

«Η θεωρία των χορδών με μια αρνητική Κοσμολογική Σταθερά απλώς λειτουργεί πολύ καλύτερα» λέει ο κ. Χέρτογκ.

Η τελευταία δουλειά του κ. Χόκινγκ υποστηρίζει ότι αυτό το υποτιθέμενο ελάττωμα ίσως τελικά να είναι αυτό που «πλέκει» τη θεωρία των χορδών σε μια πραγματικότητα. Σε μια μελέτη την οποία δημοσίευσαν στον διαδικτυακό τόπο Arxiv.org ο αστροφυσικός και οι συνεργάτες του περιγράφουν πώς παρήγαγαν μια πληθώρα συμπάντων από κυματικές εξισώσεις με αρνητικές κοσμολογικές σταθερές, με κάποια από αυτά να επεκτείνονται και να επιταχύνονται.

«Ορισμένα από αυτά τα σύμπαντα επιταχύνονται ακριβώς σαν το Σύμπαν μας» λέει ο κ. Χέρτογκ. «Αποκαλύπτεται ότι η κβαντική κατάσταση περιλαμβάνει και τα δύο είδη συμπάντων, αυτόματα». Σε μια συγκεκριμένη κυματική εξίσωση μάλιστα αυτά τα επιταχυνόμενα και επεκτεινόμενα σύμπαντα αποδεικνύονται και τα πιθανότερα.

Μια κομψή σύνδεση

Το κλειδί σε αυτή τη θεωρία ήταν η συνειδητοποίηση ότι τα σύμπαντα που παρήγε η κυματική εξίσωση της ομάδας μπορούσαν να εξελιχθούν ώστε να μοιάζουν πολύ με μια συγκεκριμένη διατύπωση της θεωρίας των χορδών, την οποία έχει αναπτύξει ο Χουάν Μαλντασένα του Ινστιτούτου Προωθημένων Μελετών στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον το 1997. «Υπήρχε μια μαθηματική σύνδεση, μια πολύ κομψή σύνδεση» λέει ο κ. Χέρτογκ.

Από τη στιγμή που εντόπισαν αυτή τη σύνδεση με την κυματική τους εξίσωση, ο κ. Χόκινγκ και η ομάδα του αποφάσισαν να δοκιμάσουν να ενώσουν τις δύο θεωρίες διατυπώνοντας μια καινούργια κυματική εξίσωση με μια αρνητική Κοσμολογική Σταθερά. Θεώρησαν ότι αυτό θα τους επέτρεπε να δανειστούν την ωραία πλήρη μαθηματική εικόνα του Σύμπαντος που προσφέρει η θεωρία των χορδών για να παραγάγουν σύμπαντα που επεκτείνονται επιταχυνόμενα.

Τι γίνεται όμως με τις παρατηρήσεις που υποδηλώνουν ότι το Σύμπαν μας είναι επίπεδο; Κατά τον ίδιο τρόπο που οι νόμοι της κίνησης του Νεύτωνα λειτουργούν για τα καθημερινά αντικείμενα αλλά υποχωρούν παραχωρώντας τη θέση τους στους πιο αναλυτικούς νόμους του Αϊνστάιν στις κοσμολογικές κλίμακες, η ομάδα του κ. Χόκινγκ πιστεύει ότι η φαινομενικά επίπεδη κατάσταση του Σύμπαντος μπορεί να το περιγράφει καλά στο επίπεδο που μας είναι ορατό αλλά από εκεί και πέρα υποχωρεί παραχωρώντας τη θέση της σε μια υποκείμενη γεωμετρία σαν αυτή των έργων του Εσερ.

Ακόμη νωρίς για συμπεράσματα

Ακόμη ωστόσο είναι πολύ νωρίς για να διακηρύξουμε ότι το ζήτημα του Σύμπαντος λύθηκε. Ο κ. Μαλντασένα δηλώνει ότι το μοντέλο της ομάδας του κ. Χόκινγκ δεν καλύπτει ορισμένες πλευρές των ολοκληρωμένων εκδοχών της θεωρίας των χορδών, όπως οι προβλέψεις για τη σταθερότητα ορισμένων σωματιδίων. «Θα ήταν θαυμάσιο αν αυτό ήταν το μόνο που έχουμε να κάνουμε» λέει. «Νομίζω όμως ότι είναι υπερβολικά απλουστευμένο. Είναι δύσκολο να δει κάποιος πώς μπορεί να επεκταθεί σε μια πληρέστερη θεωρία».

Ο κ. Χέρτογκ συμφωνεί ότι η δουλειά τους δεν είναι ολοκληρωμένη. Πιστεύει όμως ότι η αρνητική Κοσμολογική Σταθερά θα οδηγήσει κάποια στιγμή σε μια πλήρη περιγραφή του Σύμπαντος που παρατηρούμε γύρω μας. «Είναι μια λεωφόρος που ανοίγει τώρα» λέει. «Όχι κάτι που ήδη έχουμε στα χέρια μας».

Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της

12.2. Ντιλετάντι - Βίνκελμαν - Πιρανέζι

Την εποχή που στην Ιταλία, στην Πομπηία και την περιοχή της, γίνονται οι καταπληκτικές ανακαλύψεις αρχαιοτήτων, στην Αγγλία στο πρώτο μισό του 18ου αιώνα σημαντικό ρόλο παίζει η εταιρεία των Ντιλετάντι, που δημιουργείται από φιλότεχνους αριστοκράτες το 1732 με ιδανικό την επιβολή μιας αρχαιοελληνικής καλαισθησίας (βλ. την πρόποσή τους «Ελληνική καλαισθησία και ρωμαϊκό πνεύμα»). Στη Γερμανία ο πατέρας της αρχαιολογίας Γιόχαν Γιόαχιμ Βίνκελμαν (1717-1768) επηρεάζεται από τον Άντον Ράφαελ Μενγκς (1728-1779), κλασικιστή ζωγράφο και θεωρητικό, που συστήνει φανατικά τη μίμηση των αρχαίων έργων και παραδέχεται τους κλασικούς της Αναγέννησης, Ραφαήλ, Μιχαήλ Άγγελο και Τιτσιάνο. Με το θεμελιώδες έργο του Βίνκελμαν το 1764, Geschichte der Kunst des Altertums, αρχίζει η επιστημονική αντιμετώπιση της τέχνης της Αρχαιότητας. Διακρίνεται για πρώτη φορά συστηματικά και περιγράφεται η εξέλιξη της τέχνης σε περιόδους. Ο Βίνκελμαν θα πει ότι, αν κάποιος γλύπτης της εποχής του θέλει να γίνει μεγάλος, πρέπει να φθάσει τα έργα της κλασικής Ελλάδας. Και να σκεφθεί κανείς ότι αυτά τα λέει κάποιος που γνώριζε τα κλασικά έργα μόνο από αντίγραφα, και που στη σύντομη ζωή του δεν κατάφερε να επισκεφθεί την Ελλάδα.

Στα μέσα του αιώνα οι Ευρωπαίοι προσέχουν και αποτυπώνουν τους δωρικούς ναούς του Paestum (Ποσειδωνίας) και της Αθήνας. Το μεγάλο έργο των Τζέιμς Στιούαρτ και Νίκολας Ρέβετ, Antiquities of Athens, που άρχισε να τυπώνεται το 1762, με ακριβείς αποτυπώσεις αρχαίων μνημείων της Αττικής, συμβάλλει στην ελληνική αναβίωση. Ο Ιταλός ζωγράφος και χαράκτης Τζιοβάνι Μπατίστα Πιρανέζι (1720-1778) είναι αυτός που θα αποτυπώσει στα σχέδια και τα χαρακτικά του ρωμαϊκά αρχιτεκτονικά μνημεία (πραγματικά ή καμιά φορά και φανταστικά), που θα επηρεάσουν καθοριστικά την τέχνη και την αισθητική του κλασικισμού και του ρομαντισμού. Μαζί του συνδέθηκε στην Ιταλία ο Ρομπέρ Υμπέρ (1733-1808), ο καλλιτέχνης που πήρε το παρατσούκλι «ο Ρομπέρ των ερειπίων», γιατί, ακολουθώντας τις αρχές των Πουσέν και Λορέν, για να ενισχύσει τη γραφικότητα, προσέθετε αρχαία αρχιτεκτονικά ερείπια στα τοπία του.

Ανθολόγιο Αττικής Πεζογραφίας

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ

ΑΡΙΣΤ Πολ 1281b21–1282b13

(ΑΡΙΣΤ Πολ 1281a11–1284b34: Ποιοι πρέπει να ασκούν εξουσία στην πόλη) 

Ποια πολιτικά δικαιώματα πρέπει να δοθούν στους πολλούς; – Η ανάγκη κυριαρχίας των "ὀρθῶς κειμένων" νόμων

διὸ καὶ τὴν
πρότερον εἰρημένην ἀπορίαν λύσειεν ἄν τις διὰ τούτων καὶ
τὴν ἐχομένην αὐτῆς, τίνων δεῖ κυρίους εἶναι τοὺς ἐλευθέρους
καὶ τὸ πλῆθος τῶν πολιτῶν. τοιοῦτοι δ’ εἰσὶν ὅσοι μήτε
(25) πλούσιοι μήτε ἀξίωμα ἔχουσιν ἀρετῆς μηδὲ ἕν. τὸ μὲν γὰρ
μετέχειν αὐτοὺς τῶν ἀρχῶν τῶν μεγίστων οὐκ ἀσφαλές (διά
τε γὰρ ἀδικίαν καὶ δι’ ἀφροσύνην τὰ μὲν ἀδικεῖν ἀνάγκη τὰ
δ’ ἁμαρτάνειν αὐτούς)· τὸ δὲ μὴ μεταδιδόναι μηδὲ μετ--
έχειν φοβερόν (ὅταν γὰρ ἄτιμοι πολλοὶ καὶ πένητες ὑπάρ-
(30) χωσι, πολεμίων ἀναγκαῖον εἶναι πλήρη τὴν πόλιν ταύτην).
λείπεται δὴ τοῦ βουλεύεσθαι καὶ κρίνειν μετέχειν αὐτούς.
διόπερ καὶ Σόλων καὶ τῶν ἄλλων τινὲς νομοθετῶν τάττου--
σιν ἐπί τε τὰς ἀρχαιρεσίας καὶ τὰς εὐθύνας τῶν ἀρχόν--
των, ἄρχειν δὲ κατὰ μόνας οὐκ ἐῶσιν. πάντες μὲν γὰρ
(35) ἔχουσι συνελθόντες ἱκανὴν αἴσθησιν, καὶ μιγνύμενοι τοῖς
βελτίοσι τὰς πόλεις ὠφελοῦσιν, καθάπερ ἡ μὴ καθαρὰ τροφὴ
μετὰ τῆς καθαρᾶς τὴν πᾶσαν ποιεῖ χρησιμωτέραν τῆς
ὀλίγης· χωρὶς δ’ ἕκαστος ἀτελὴς περὶ τὸ κρίνειν ἐστίν. ἔχει
δ’ ἡ τάξις αὕτη τῆς πολιτείας ἀπορίαν πρώτην μὲν ὅτι
(40) δόξειεν ἂν τοῦ αὐτοῦ εἶναι τὸ κρῖναι τίς ὀρθῶς ἰάτρευκεν,
οὗπερ καὶ τὸ ἰατρεῦσαι καὶ ποιῆσαι ὑγιᾶ τὸν κάμνοντα τῆς
νόσου τῆς παρούσης· οὗτος δ’ ἐστὶν ὁ ἰατρός. ὁμοίως δὲ τοῦτο καὶ
[1282a] περὶ τὰς ἄλλας ἐμπειρίας καὶ τέχνας. ὥσπερ οὖν ἰατρὸν
δεῖ διδόναι τὰς εὐθύνας ἐν ἰατροῖς, οὕτω καὶ τοὺς ἄλλους ἐν
τοῖς ὁμοίοις. ἰατρὸς δ’ ὅ τε δημιουργὸς καὶ ὁ ἀρχιτεκτονι--
κὸς καὶ τρίτος ὁ πεπαιδευμένος περὶ τὴν τέχνην (εἰσὶ γάρ
(5) τινες τοιοῦτοι καὶ περὶ πάσας ὡς εἰπεῖν τὰς τέχνας)· ἀπο--
δίδομεν δὲ τὸ κρίνειν οὐδὲν ἧττον τοῖς πεπαιδευμένοις ἢ
τοῖς εἰδόσιν. ἔπειτα καὶ περὶ τὴν αἵρεσιν τὸν αὐτὸν ἂν
δόξειεν ἔχειν τρόπον. καὶ γὰρ τὸ ἑλέσθαι ὀρθῶς τῶν εἰδό--
των ἔργον ἐστίν, οἷον γεωμέτρην τε τῶν γεωμετρικῶν καὶ
(10) κυβερνήτην τῶν κυβερνητικῶν. εἰ γὰρ καὶ περὶ ἐνίων ἔργων
καὶ τεχνῶν μετέχουσι καὶ τῶν ἰδιωτῶν τινες, ἀλλ’ οὔ τι τῶν
εἰδότων γε μᾶλλον. ὥστε κατὰ μὲν τοῦτον τὸν λόγον οὐκ
ἂν εἴη τὸ πλῆθος ποιητέον κύριον οὔτε τῶν ἀρχαιρεσιῶν οὔτε
τῶν εὐθυνῶν. ἀλλ’ ἴσως οὐ πάντα ταῦτα λέγεται καλῶς
(15) διά τε τὸν πάλαι λόγον, ἂν ᾖ τὸ πλῆθος μὴ λίαν ἀνδρα--
ποδῶδες (ἔσται γὰρ ἕκαστος μὲν χείρων κριτὴς τῶν εἰδότων,
ἅπαντες δὲ συνελθόντες ἢ βελτίους ἢ οὐ χείρους), καὶ ὅτι
περὶ ἐνίων οὔτε μόνον ὁ ποιήσας οὔτ’ ἄριστ’ ἂν κρίνειεν, ὅσων
τἆργα γινώσκουσι καὶ οἱ μὴ ἔχοντες τὴν τέχνην, οἷον
(20) οἰκίαν οὐ μόνον ἐστὶ γνῶναι τοῦ ποιήσαντος, ἀλλὰ καὶ βέλ--
τιον ὁ χρώμενος αὐτῇ κρινεῖ (χρῆται δ’ ὁ οἰκονόμος), καὶ
πηδάλιον κυβερνήτης τέκτονος, καὶ θοίνην ὁ δαιτυμὼν ἀλλ’
οὐχ ὁ μάγειρος. ταύτην μὲν οὖν τὴν ἀπορίαν τάχα δόξειέ
τις ἂν οὕτω λύειν ἱκανῶς· ἄλλη δ’ ἐστὶν ἐχομένη ταύτης.
(25) δοκεῖ γὰρ ἄτοπον εἶναι τὸ μειζόνων εἶναι κυρίους τοὺς φαύ--
λους τῶν ἐπιεικῶν, αἱ δ’ εὔθυναι καὶ αἱ τῶν ἀρχῶν αἱρέ--
σεις εἰσὶ μέγιστον· ἃς ἐν ἐνίαις πολιτείαις, ὥσπερ εἴρηται,
τοῖς δήμοις ἀποδιδόασιν· ἡ γὰρ ἐκκλησία κυρία πάντων
τῶν τοιούτων ἐστίν. καίτοι τῆς μὲν ἐκκλησίας μετέχουσι καὶ
(30) βουλεύουσι καὶ δικάζουσιν ἀπὸ μικρῶν τιμημάτων καὶ τῆς
τυχούσης ἡλικίας, ταμιεύουσι δὲ καὶ στρατηγοῦσι καὶ τὰς
μεγίστας ἀρχὰς ἄρχουσιν ἀπὸ μεγάλων. ὁμοίως δή τις ἂν
λύσειε καὶ ταύτην τὴν ἀπορίαν. ἴσως γὰρ ἔχει καὶ ταῦτ’
ὀρθῶς. οὐ γὰρ ὁ δικαστὴς οὐδ’ ὁ βουλευτὴς οὐδ’ ὁ ἐκκλησιαστὴς
(35) ἄρχων ἐστίν, ἀλλὰ τὸ δικαστήριον καὶ ἡ βουλὴ καὶ ὁ δῆ--
μος· τῶν δὲ ῥηθέντων ἕκαστος μόριόν ἐστι τούτων (λέγω δὲ
[μόριον] τὸν βουλευτὴν καὶ τὸν ἐκκλησιαστὴν καὶ τὸν δικαστήν)·
ὥστε δικαίως κύριον μειζόνων τὸ πλῆθος· ἐκ γὰρ πολλῶν
ὁ δῆμος καὶ ἡ βουλὴ καὶ τὸ δικαστήριον. καὶ τὸ τίμημα
(40) δὲ πλεῖον τὸ πάντων τούτων ἢ τὸ τῶν καθ’ ἕνα καὶ κατ’
ὀλίγους μεγάλας ἀρχὰς ἀρχόντων. ταῦτα μὲν οὖν διωρίσθω
[1282b] τοῦτον τὸν τρόπον· ἡ δὲ πρώτη λεχθεῖσα ἀπορία ποιεῖ φανε--
ρὸν οὐδὲν οὕτως ἕτερον ὡς ὅτι δεῖ τοὺς νόμους εἶναι κυρίους
κειμένους ὀρθῶς, τὸν ἄρχοντα δέ, ἄν τε εἷς ἄν τε πλείους
ὦσι, περὶ τούτων εἶναι κυρίους περὶ ὅσων ἐξαδυνατοῦσιν οἱ νό--
(5) μοι λέγειν ἀκριβῶς διὰ τὸ μὴ ῥᾴδιον εἶναι καθόλου διορί--
σαι περὶ πάντων. ὁποίους μέντοι τινὰς εἶναι δεῖ τοὺς ὀρθῶς
κειμένους νόμους, οὐδέν πω δῆλον, ἀλλ’ ἔτι μένει τὸ πάλαι
διαπορηθέν. ἅμα γὰρ καὶ ὁμοίως ταῖς πολιτείαις ἀνάγκη
καὶ τοὺς νόμους φαύλους ἢ σπουδαίους εἶναι, καὶ δικαίους ἢ ἀ--
(10) δίκους. πλὴν τοῦτό γε φανερόν, ὅτι δεῖ πρὸς τὴν πολιτείαν
κεῖσθαι τοὺς νόμους. ἀλλὰ μὴν εἰ τοῦτο, δῆλον ὅτι τοὺς μὲν
κατὰ τὰς ὀρθὰς πολιτείας ἀναγκαῖον εἶναι δικαίους τοὺς δὲ
κατὰ τὰς παρεκβεβηκυίας οὐ δικαίους.

***

Διό όχι μόνον την προειρημένην απορίαν δύναται τις να επιλύση διά τούτων, αλλά και την αμέσως μετ' αυτής συναπτομένην, ποία τουτέστι των κυριαρχικών δικαιωμάτων δέον να έχουν οι ελεύθεροι και το πλήθος των πολιτών (τοιούτοι δε είναι όσοι, μήτε (25) πλούσιοι μήτε αξίωμά τι κατά κληρονομικήν ευγένειαν, ή κατ' άλλο προτέρημα έχουν). Ούτω, το να μετέχουν αυτοί των μεγίστων αρχών δεν παρέχει ασφάλειαν· διότι επιρρεπείς όντες εις την αδικίαν και τας παραλόγους πράξεις κατ' ανάγκην αυτοί εις τα μεν θα αδικούν, εις τα δε θα παρεκτρέπωνται· αλλ' άφ ετέρου επίφοβον είναι να μη παραχωρήται εις αυτούς το δικαίωμα να μετέχουν της εξουσίας· διότι όταν οι πολλοί είναι εστερημένοι πολιτικής τιμής και πένητες, (30) κατ' ανάγκην η πόλις αύτη είναι πλήρης πολεμίων: Υπολείπεται λοιπόν ότι πρέπει να μετέχουν ούτοι του βουλεύεσθαι και κρίνειν. Διά τούτο δε ακριβώς και ο Σόλων και τινές των άλλων νομοθετών παρέχουν μεν εις τον λαόν το δικαίωμα συμμετοχής εις τας αρχαιρεσίας και εις τον έλεγχον των αρχόντων, δεν επιτρέπουν όμως την κατά μόνας άσκησιν ουδεμιάς αρχής εις τινα του πλήθους. Διότι οι πολλοί, ως σύνολον, (35) έχουν επί το αυτό συνερχόμενοι ικανήν αίσθησιν και αναμιγνυόμενοι με τους καλυτέρους, ωφελιμώτεροι γίνονται εις τας πόλεις, ως ακριβώς και η μη καθαρά τροφή αναμιγνυομένη μετά της καθαράς καθιστά το όλον μίγμα χρησιμώτερον ή η ολίγη καθαρά· κεχωρισμένως όμως έκαστος ατελώς κατ' άτομον κρίνει. Η πρώτη δε απορία την οποίαν το πολιτικόν τούτο σύνταγμα εγείρει, (40) είναι ότι θα εβασίζετο επί της υποθέσεως ότι ομοίως αγαθός κριτής είναι και εκείνος όστις θα έκρινε τις ιάτρευσεν ορθώς και ο ιατρός, του οποίου έργον είναι να ιατρεύση και να καταστήση υγιά τον καταπονούμενον εκ της κατεχούσης αυτόν νόσου· το αυτό δε δύναται εν προκειμένω να εκταθή και [1282a] επί των άλλων τεχνών και συστημάτων γνώσεων. Αλλ' όμως ως ο ιατρός πρέπει να δίδη ευθύνας εις τους ιατρούς, ούτω και οι άλλοι εις τους ομοίους. Αλλ' ιατρός είναι και ο εμπειρικώς ασκών την τέχνην ταύτην και ο επιστήμων και τρίτος ο περί την τέχνην ταύτην πεπαιδευμένος (διότι υπάρχουν (5) μερικοί τοιούτοι και περί τας άλλας γενικώς πάσας τας τέχνας, αναγνωρίζομεν δε το δικαίωμα του κρίνειν ουδέν ήττον εις τους πεπαιδευμένους περί τέχνην τινα ή εις τους επιστήμονας ταύτης). Ομοίως, ούτως έχει και προκειμένου περί της εκλογής των αρχόντων· διότι και το να εκλέξη τις ορθώς είναι έργον των ειδημόνων· ούτω προκειμένου να εκλεγή γεωμέτρης αρμόδιοι να εκλέξουν τούτον είναι οι γεωμέτραι, προκειμένου να εκλεγή κυβερνήτης πλοίου, (10) αρμόδιοι είναι οι κυβερνήται πλοίων· διότι και εάν περί ωρισμένων έργων και τεχνών έχουν γνώσιν τινα και ιδιώται, όμως η γνώσις αύτη δεν είναι όση η των ειδικών. Συνεπώς επί τη βάσει του συλλογισμού τούτου δεν θα έπρεπε να κατασταθή το πλήθος κυρίαρχον ούτε επί των αρχαιρεσιών ούτε επί του ελέγχου των αρχόντων. Αλλ' ίσως πάντα ταύτα δεν λέγονται ορθώς, (15) και διά τον προειρημένον λόγον, εάν το πλήθος δεν είναι σύνολον ανδραπόδων (θα είναι δηλαδή έκαστος μεν ατομικώς κριτής χείρων των ειδότων, άπαντες όμως εν συνόλω επί το αυτό συνελθόντες ή καλύτεροι ή ουχί χείρονες των ειδότων), αφ' ετέρου δε διότι περί ωρισμένων πραγμάτων ή πράξεων, ούτε μόνον ο κατασκευαστής ούτε και άριστα ούτος θα έκρινεν, ή οι γνωρίζοντες τα έργα ταύτα, αλλά μη κατέχοντες την τέχνην· επί παραδείγματι, (20) προκειμένου περί οικίας η γνώσις αυτής δεν ανήκει μόνον εις τον κατασκευάσαντα, αλλά και καλύτερον περί αυτής θα κρίνη ο χρησιμοποιών ταύτην, (χρησιμοποιεί δε ταύτην ο οικονόμος), και καλύτερον γνωρίζει το πηδάλιον ο κυβερνήτης του πλοίου ή ο κατασκευάζων τούτο τέκτων, και το συμπόσιον ο δαιτυμών και ουχί ο μάγειρος. Και αύτη μεν η απορία δύναται τις να συμπεράνη ότι ούτω λύεται ικανοποιητικώς. Υπάρχει όμως άλλη συνακολουθούσα ταύτην· (25) φαίνεται δηλονότι άτοπον να είναι επί των μειζόνων κυρίαρχοι οι κατωτέρας ποιότητος πολίται ή οι έγκριτοι, ο δε έλεγχος και η εκλογή των αρχόντων είναι τα σπουδαιότατα, ταύτα δε εις ωρισμένας, ως ελέχθη, πολιτείας ανατίθενται εις τον λαόν, διότι πάντων τούτων κυρίαρχος είναι η εκκλησία του δήμου· και μολοντούτο της μεν εκκλησίας του δήμου μετέχουν και (30) διασκέπτονται περί των κοινών και δικάζουν από των κατωτάτων τιμημάτων και της τυχούσης ηλικίας πολίται, ταμίαι όμως και στρατηγοί και των λοιπών ανωτάτων αξιωμάτων λειτουργοί καθίστανται μόνον οι των μεγάλων τιμημάτων πολίται. Αλλά καθ' όμοιον τρόπον θα ηδύνατο τις να επιλύση και ταύτην την απορίαν ― διότι και ο θεσμός ούτος έχει ίσως ορθώς· διότι ούτε ο δικαστής, ούτε ο βουλευτής, ούτε το μέλος της εκκλησίας του δήμου (35) είναι άρχων, αλλά το δικαστήριον και η βουλή και ο δήμος, έκαστος δε των απαρτιζόντων απλούν μόριον είναι, λέγω δε μόριον τον βουλευτήν, το μέλος της εκκλησίας του δήμου και τον δικαστήν. Ώστε δικαίως κυρίαρχον επί των μειζόνων καθίσταται το πλήθος και ο δήμος και η βουλή και το δικαστήριον εκ πολλών απαρτίζονται και το τίμημα (40) πάντων τούτων είναι μεγαλύτερον ή το τίμημα των καθ' ένα και κατ' ολίγους αρχόντων τας μεγάλας αρχάς. Και ταύτα μεν επαρκώς [1282b] οπωσδήποτε διηυκρινίσθησαν· η δε κατά πρώτον διατυπωθείσα απορία ουδέν έτερον καθιστά ούτω φανερόν, ως το ότι πρέπει οι νόμοι ορθώς κείμενοι να είναι οι κυρίαρχοι, οι δε άρχοντες, είτε είς είτε περισσότεροι είναι, επί τούτων να είναι κυρίαρχοι, εφ' όσον αδυνατούν επακριβώς να ορίζουν οι νόμοι, (5) λόγω του ότι δεν είναι εύκολον εν τη γενική αποφάνσει του νόμου να ορίζηται λεπτομερώς και επί πάντων η θέλησις τούτου. Οποίοι όμως πρέπει να είναι οι ορθώς κείμενοι νόμοι, ουδέν μέχρι τούδε εδηλώθη, αλλ' εξακολουθεί να παραμένη η εν αρχή απορία· άλλωστε και ασχέτως τούτου, αν και κατ' ανάγκην όμοιοι κατά ποιόν προς το ποιόν της πολιτείας θα είναι και οι νόμοι, φαύλοι ή σπουδαίοι, δίκαιοι η άδικοι, (10) φανερόν είναι βεβαίως, ότι πρέπει να είναι οι νόμοι σύμφωνοι προς τας θεμελιώδεις αρχάς του πολιτεύματος· αλλ' εάν αληθεύη τούτο, είναι φανερόν ότι οι κατά τα ορθά πολιτεύματα νόμοι κατ' ανάγκην είναι δίκαιοι, οι δε κατά τα παρεκβατικά κατ' ανάγκην ουχί δίκαιοι.

ΟΜΗΡΟΣ: Ἰλιάς (23.539-23.611)

Ὣς ἔφαθ᾽, οἱ δ᾽ ἄρα πάντες ἐπῄνεον, ὡς ἐκέλευε.

540 καί νύ κέ οἱ πόρεν ἵππον, ἐπῄνησαν γὰρ Ἀχαιοί,
εἰ μὴ ἄρ᾽ Ἀντίλοχος μεγαθύμου Νέστορος υἱὸς
Πηλεΐδην Ἀχιλῆα δίκῃ ἠμείψατ᾽ ἀναστάς·
«ὦ Ἀχιλεῦ, μάλα τοι κεχολώσομαι, αἴ κε τελέσσῃς
τοῦτο ἔπος· μέλλεις γὰρ ἀφαιρήσεσθαι ἄεθλον,
545 τὰ φρονέων ὅτι οἱ βλάβεν ἅρματα καὶ ταχέ᾽ ἵππω
αὐτός τ᾽ ἐσθλὸς ἐών· ἀλλ᾽ ὤφελεν ἀθανάτοισιν
εὔχεσθαι· τῶ κ᾽ οὔ τι πανύστατος ἦλθε διώκων.
εἰ δέ μιν οἰκτίρεις καί τοι φίλος ἔπλετο θυμῷ,
ἔστι τοι ἐν κλισίῃ χρυσὸς πολύς, ἔστι δὲ χαλκὸς
550 καὶ πρόβατ᾽, εἰσὶ δέ τοι δμῳαὶ καὶ μώνυχες ἵπποι·
τῶν οἱ ἔπειτ᾽ ἀνελὼν δόμεναι καὶ μεῖζον ἄεθλον,
ἠὲ καὶ αὐτίκα νῦν, ἵνα σ᾽ αἰνήσωσιν Ἀχαιοί.
τὴν δ᾽ ἐγὼ οὐ δώσω· περὶ δ᾽ αὐτῆς πειρηθήτω
ἀνδρῶν ὅς κ᾽ ἐθέλῃσιν ἐμοὶ χείρεσσι μάχεσθαι.»
555 Ὣς φάτο, μείδησεν δὲ ποδάρκης δῖος Ἀχιλλεὺς
χαίρων Ἀντιλόχῳ, ὅτι οἱ φίλος ἦεν ἑταῖρος·
καί μιν ἀμειβόμενος ἔπεα πτερόεντα προσηύδα·
«Ἀντίλοχ᾽, εἰ μὲν δή με κελεύεις οἴκοθεν ἄλλο
Εὐμήλῳ ἐπιδοῦναι, ἐγὼ δέ κε καὶ τὸ τελέσσω.
560 δώσω οἱ θώρηκα, τὸν Ἀστεροπαῖον ἀπηύρων,
χάλκεον, ᾧ πέρι χεῦμα φαεινοῦ κασσιτέροιο
ἀμφιδεδίνηται· πολέος δέ οἱ ἄξιος ἔσται.»
Ἦ ῥα, καὶ Αὐτομέδοντι φίλῳ ἐκέλευσεν ἑταίρῳ
οἰσέμεναι κλισίηθεν· ὁ δ᾽ ᾤχετο καί οἱ ἔνεικεν,
565 Εὐμήλῳ δ᾽ ἐν χερσὶ τίθει· ὁ δὲ δέξατο χαίρων.
Τοῖσι δὲ καὶ Μενέλαος ἀνίστατο θυμὸν ἀχεύων,
Ἀντιλόχῳ ἄμοτον κεχολωμένος· ἐν δ᾽ ἄρα κῆρυξ
χειρὶ σκῆπτρον ἔθηκε, σιωπῆσαί τε κέλευσεν
Ἀργείους· ὁ δ᾽ ἔπειτα μετηύδα ἰσόθεος φώς·
570 «Ἀντίλοχε, πρόσθεν πεπνυμένε, ποῖον ἔρεξας.
ᾔσχυνας μὲν ἐμὴν ἀρετήν, βλάψας δέ μοι ἵππους,
τοὺς σοὺς πρόσθε βαλών, οἵ τοι πολὺ χείρονες ἦσαν.
ἀλλ᾽ ἄγετ᾽, Ἀργείων ἡγήτορες ἠδὲ μέδοντες,
ἐς μέσον ἀμφοτέροισι δικάσσατε, μηδ᾽ ἐπ᾽ ἀρωγῇ,
575 μή ποτέ τις εἴπῃσιν Ἀχαιῶν χαλκοχιτώνων·
“Ἀντίλοχον ψεύδεσσι βιησάμενος Μενέλαος
οἴχεται ἵππον ἄγων, ὅτι οἱ πολὺ χείρονες ἦσαν
ἵπποι, αὐτὸς δὲ κρείσσων ἀρετῇ τε βίῃ τε.”
εἰ δ᾽ ἄγ᾽ ἐγὼν αὐτὸς δικάσω, καί μ᾽ οὔ τινά φημι
580 ἄλλον ἐπιπλήξειν Δαναῶν· ἰθεῖα γὰρ ἔσται.
Ἀντίλοχ᾽, εἰ δ᾽ ἄγε δεῦρο, διοτρεφές, ἣ θέμις ἐστί,
στὰς ἵππων προπάροιθε καὶ ἅρματος, αὐτὰρ ἱμάσθλην
χερσὶν ἔχε ῥαδινήν, ᾗ περ τὸ πρόσθεν ἔλαυνες,
ἵππων ἁψάμενος γαιήοχον ἐννοσίγαιον
585 ὄμνυθι μὴ μὲν ἑκὼν τὸ ἐμὸν δόλῳ ἅρμα πεδῆσαι.»
Τὸν δ᾽ αὖτ᾽ Ἀντίλοχος πεπνυμένος ἀντίον ηὔδα·
«ἄνσχεο νῦν· πολλὸν γὰρ ἔγωγε νεώτερός εἰμι
σεῖο, ἄναξ Μενέλαε, σὺ δὲ πρότερος καὶ ἀρείων.
οἶσθ᾽ οἷαι νέου ἀνδρὸς ὑπερβασίαι τελέθουσι·
590 κραιπνότερος μὲν γάρ τε νόος, λεπτὴ δέ τε μῆτις.
τῶ τοι ἐπιτλήτω κραδίη· ἵππον δέ τοι αὐτὸς
δώσω, τὴν ἀρόμην. εἰ καί νύ κεν οἴκοθεν ἄλλο
μεῖζον ἐπαιτήσειας, ἄφαρ κέ τοι αὐτίκα δοῦναι
βουλοίμην ἢ σοί γε, διοτρεφές, ἤματα πάντα
595 ἐκ θυμοῦ πεσέειν καὶ δαίμοσιν εἶναι ἀλιτρός.»
Ἦ ῥα, καὶ ἵππον ἄγων μεγαθύμου Νέστορος υἱὸς
ἐν χείρεσσι τίθει Μενελάου· τοῖο δὲ θυμὸς
ἰάνθη ὡς εἴ τε περὶ σταχύεσσιν ἐέρση
ληΐου ἀλδήσκοντος, ὅτε φρίσσουσιν ἄρουραι·
600 ὣς ἄρα σοί, Μενέλαε, μετὰ φρεσὶ θυμὸς ἰάνθη.
καί μιν φωνήσας ἔπεα πτερόεντα προσηύδα·
«Ἀντίλοχε, νῦν μέν τοι ἐγὼν ὑποείξομαι αὐτὸς
χωόμενος, ἐπεὶ οὔ τι παρήορος οὐδ᾽ ἀεσίφρων
ἦσθα πάρος· νῦν αὖτε νόον νίκησε νεοίη.
605 δεύτερον αὖτ᾽ ἀλέασθαι ἀμείνονας ἠπεροπεύειν.
οὐ γάρ κέν με τάχ᾽ ἄλλος ἀνὴρ παρέπεισεν Ἀχαιῶν·
ἀλλὰ σὺ γὰρ δὴ πόλλ᾽ ἔπαθες καὶ πόλλ᾽ ἐμόγησας,
σός τε πατὴρ ἀγαθὸς καὶ ἀδελφεὸς εἵνεκ᾽ ἐμεῖο·
τῶ τοι λισσομένῳ ἐπιπείσομαι, ἠδὲ καὶ ἵππον
610 δώσω ἐμήν περ ἐοῦσαν, ἵνα γνώωσι καὶ οἵδε
ὡς ἐμὸς οὔ ποτε θυμὸς ὑπερφίαλος καὶ ἀπηνής.»

***

Όλ᾽ οι Αχαιοί συμφώνησαν να γίνει αυτό που είπε
540 και την φοράδα παρευθύς θα του έδιδε ο Πηλείδης
εάν δεν εσηκώνονταν να ειπεί το δίκαιόν του
ο Αντίλοχος, του Νέστορος υιός, στον Αχιλλέα:
«Θα σου θυμώσω δυνατά, Πηλείδη, αν τούτο κάμεις·
συ το βραβείο μού αφαιρείς, θαρρώ, γιατί του επάθαν
545 τα γρήγορα πουλάρια του, τ᾽ αμάξι του κι εκείνος,
ο εξαίσιος· αλλ᾽ ας έκαμνεν ευχές των αθανάτων
και τότε δεν θα έρχονταν ο ύστερος απ᾽ όλους.
Αλλ᾽ αν σου είναι αγαπητός κι εγκάρδια τον λυπείσαι,
πλήθιο χρυσάφι και χαλκός υπάρχει στην σκηνήν σου,
550 πρόβατα, δούλες και λαμπρά πτερόποδα πουλάρια·
πάρε απ᾽ αυτά και δώσε του, κατόπ᾽ ή αμέσως τώρα
βραβείον και λαμπρότερο να σ᾽ επαινέσουν όλοι.
Και τούτην δεν θα δώσω εγώ· και όποιος θελήσει ανδρείος
να μου την πάρει ας έλθει εδώ μ᾽ εμέ να πολεμήσει».
555 Εις τούτα εχαμογέλασεν ο ισόθεος Πηλείδης,
του άρεσ᾽ ο Αντίλοχος ο αγαπητός του φίλος
και προς αυτόν απάντησε: «Κι εάν θελήσεις κι άλλο
από δικό μου, Αντίλοχε, του Ευμήλου εγώ να δώσω
θενά το κάμω πρόθυμα· τον θώρακα να λάβει
560 αυτόν που επήρα λάφυρον απ᾽ τον Αστεροπαίον,
χάλκινον, και κασσίτερος λαμπρός τον περιχύνει·
θα το ᾽χει κτήμ᾽ ατίμητο». Κι ευθύς στον ποθητόν του
είπε τον Αυτομέδοντα τον θώρακα να φέρει
απ᾽ την σκηνήν· τον έφερεν εκείνος και του Ευμήλου
565 τον έδωκε, οπού ολόχαρος στα χέρια του τον πήρε.
Τότε βαρύς απ᾽ την χολήν που είχεν του Αντιλόχου
σηκώθηκε ο Μενέλαος· και ο κήρυκας στο χέρι
σκήπτρο του δίδει και σιωπήν κηρύττει των Αργείων.
Και ο θείος άνδρας άρχισεν: «Ω φρόνιμε όχι πλέον
570 Αντίλοχε, τι έκαμες! Μου εθόλωσες την δόξαν,
εκείνα τα οκνότατα πουλάρια σου έμπροσθέν μου
έσπρωξες και μου εμπόδισες τους ίππους εις τον δρόμον.
Αλλά σεις όλ᾽ οι αρχηγοί προστάτες των Αργείων
χωρίς να προτιμήσετε κανέναν κρίνετέ μας,
575 μη κάποιος των Αχαιών τούτον ειπεί τον λόγον:
«Με ψέματα ο Μενέλαος επήρε την φοράδα
του Αντιλόχου, αν κι είχε αυτός χειρότερους τους ίππους,
αλλ᾽ είναι αυτός ανώτερος πολύ στο μεγαλείον».
Αλλά θα κρίνω ευθύς εγώ, και δεν θα με αποπάρει
580 των Δαναών, θαρρώ, κανείς. Θα είμαι δικαιοκρίτης.
Αντίλοχε διόθρεφτε, έλα, σαν θέλει ο νόμος
στήσου στην άμαξαν εμπρός ολόρθος και στους ίππους,
πάρε την ίδια μάστιγα, που πρώτα εκυβερνούσες,
και πιάνοντας τους ίππους σου, του Ποσειδώνος κάμε
585 όρκον που δεν μου εμπόδισες μ᾽ επιβουλήν τ᾽ αμάξι».
Και ο φρόνιμος Αντίλοχος απάντησέ του κι είπε:
«Πραΰνου τώρα, ότ᾽ είμ᾽ εγώ πολύ νεότερός σου,
σεπτέ Μενέλαε, και συ καλύτερός μου εις όλα·
γνωρίζεις πόσον εύκολα παρανομούν οι νέοι·
590 ο νους τους γοργοκίνητος ισχνήν την σκέψιν έχει.
Όθεν μαλάξου· μόνος μου σου δίδω την φοράδα
που εκέρδισα· και αν άλλο τι δικό μου να σου δώσω
ήθελες και καλύτερο, σου το ᾽δινα ολοψύχως,
παρ᾽ από σε, διόθρεφτε, να χάσω την αγάπην
595 ολοζωής μου και σ᾽ εμέ οργή να πέσει θεία».
Και την φοράδα οδήγησεν ευθύς ο Νεστορίδης
κι έδωκε στον Μενέλαον, που στην καρδιά του ευφράνθη,
καθώς εις τα πυκνά σπαρτά που τον αγρόν σκεπάζουν
καλή δροσιά ζωογονεί τα φουντωμέν᾽ αστάχια·
600 ομοίως, ω Μενέλαε, μέσα η καρδιά σου ευφράνθη·
και προς αυτόν απάντησε με λόγια φτερωμένα:
«Και αφ᾽ εαυτού μου, Αντίλοχε, συγκρίνω τον θυμόν μου
να παύσω, ότι αστόχαστος και ασύστατος δεν ήσουν
ποτέ σου, αλλά εδώ τον νουν ενίκησε η νεότης·
605 καλύτερούς σου στο εξής φυλάξου ν᾽ απατήσεις.
Κι εύκολα δεν θα μ᾽ έπειθε των Αχαιών κανένας·
αλλ᾽ έπαθες εσύ πολλά κι εμόχθησες για μένα
συ και ο πατέρας σου ο λαμπρός με τον αυτάδελφόν σου·
μου επρόσπεσες και τούτο αρκεί· και την φοράδ᾽, αν κι είναι
610 δική μου, λάβε την εσύ για να γνωρίσουν όλοι
ότι καρδιά περήφανην και αμάλακτην δεν έχω».

Τα παιδιά μαθαίνουν αυτά που βιώνουν

Για τα παιδιά μας, οι γονείς είμαστε η κύρια πηγή των πρώτων τους εντυπώσεων. Μετά είναι το σχολείο. Αργότερα οι φίλοι. Και παράλληλα η πολυπαραγοντική πραγματικότητα που ονομάζουμε ”κοινωνία”.

Τα παιδιά μαθαίνουν μέσα από τα βιώματά τους, τα παραδείγματα γύρω τους, τα πρότυπα: μέσα στην οικογένεια, την παρέα, το σχολικό περιβάλλον και επιπλέον η τηλεόραση, το internet, τα video games...

Αν ένα παιδί πάρει αγάπη θα μάθει να αγαπά και να δίνει αγάπη.

Αν σ’ ένα παιδί μιλάμε ειλικρινά, εξηγώντας του κάθε φορά πως έχουν τα πράγματα θα μάθει να είναι κι αυτό ειλικρινές.

Αν ένα παιδί ακούει καβγάδες, επικρίσεις, φωνές, ανταγωνισμούς, θα έχει κι αυτό ένταση και θα τη βγάλει στις δικές του επαφές.

Αν ένα παιδί το ντροπιάζουμε, το απαξιώνουμε, το υποτιμάμε, θα μεγαλώσει μέσα στις ενοχές, χωρίς αυτοπεποίθηση, χωρίς πίστη στο εαυτό του.

Αν ένα παιδί ζει σ’ ένα περιβάλλον με υπομονή, αποδοχή, δικαιοσύνη, τότε κι αυτό μαθαίνει να είναι δίκαιο, υπομονετικό και ανεκτικό με τους άλλους.

Αν έχει επιδοκιμασία και νιώθει ασφάλεια, μαθαίνει να εκτιμάει και να έχει πίστη στον εαυτό του και τους άλλους.

Πολλές φορές θυμώνουμε ή απογοητευόμαστε μαζί τους για πράγματα που κάνουν (όλη την ώρα στην τηλεόραση, κολλάνε στο κομπιούτερ... κι αργότερα, μεγαλώνοντας, που δεν μας ακούνε, που μιλάνε άσχημα...)

Εμείς;

Τα παιδιά μαθαίνουν αυτό που βιώνουν.

Ψυχής ανείπωτα

Πόσες φορές είπες «είμαι καλά» και άφησες τη λύπη να μαυρίσει το μέσα σου χωρίς να το μάθει κανείς; Είναι κακό να ‘σαι δυστυχισμένος.

Πόσες φορές συγκράτησες το δάκρυ σου και το άφησες να ποτίσει την ψυχή σου; Είναι κακό να κλαις.

Πόσες φορές ένιωθες το απόλυτο κενό και στολίστηκες για έξω; Είναι κακό να σε λυπούνται.

Πόσες φορές είπες «μπορώ» ενώ ένιωθες ακρωτηριασμένος; Είναι κακό να ‘σαι αδύναμος.

Ψάχνουμε κάποιον να αγαπήσει τις ατέλειές μας και πρώτα-πρώτα μόνοι μας τις κρύβουμε. Κρύβουμε την αλήθεια μας. Ίσως επειδή τη φοβόμαστε και ‘μεις.

Κι ύστερα πώς θα μας αγαπήσουμε πραγματικά;

Κι ύστερα πώς θα μας αγαπήσουνε πραγματικά;

Μένουμε στο τραύμα και το φυλάμε, μην τυχόν και ανοίξει πάλι η πληγή. Φοβόμαστε να πληγωθούμε και προτιμάμε την αδράνεια, το σίγουρο, το ασφαλές, το τίποτα. Μα το τραύμα είσαι εσύ, δεν το βλέπεις;

Κι ύστερα έρχεται η νύχτα, αμείλικτη. Και σου θυμίζει. Σου θυμίζει όνειρα. Σου θυμίζει όλα εκείνα που κάνεις πώς ξέχασες.

Και στριφογυρνάς. Και κάνεις εικόνες. Και φαντάζεσαι. Και ζεις. Και σκέφτεσαι. Και δεν κοιμάσαι. Βασανίζεσαι.

Κι ύστερα πάλι θα ξημερώσει.

Και θα φοράς το ψεύτικο χαμόγελο και τα όμορφα ρούχα και θα λες:

«είμαι καλά».

Ο χρόνος θα αναθεωρήσει τις απαντήσεις που δίνουμε στα ερωτήματά μας

Όλοι μας, σε κάποια στιγμή της ζωής μας, ανακαλύπτουμε ότι η ύπαρξη μας αποτελεί κάτι το ιδιαίτερο, το αμεταβίβαστο, το πολύτιμο.

Σχεδόν πάντα η αποκάλυψη αυτή πραγματοποιείται στην εφηβεία.

Η ανακάλυψη του εαυτού μας εκδηλώνεται ως επίγνωση της μοναξιάς μας.

Ανάμεσα σε μας και στον κόσμο υψώνεται το άπιαστο, το αόρατο τείχος της συνείδησης μας.

Κατά τη γέννηση μας νιώθουμε μόνοι. Τα παιδιά όμως και οι ενήλικες μπορούν να ξεφύγουν από τη μοναξιά και να ξεχαστούν με το παιχνίδι ή με τη δουλειά.

Ο έφηβος αντίθετα, αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στη παιδική και τη νεανική ηλικία, μένει για λίγο μετέωρος μπροστά στον άπειρο πλούτο του κόσμου.

Ο έφηβος εκπλήσσεται με την ίδια του την ύπαρξη.

Και την έκπληξη του αυτήν τη διαδέχεται ο στοχασμός: σκυμμένος πάνω από τον ποταμό της συνείδησής του αναρωτιέται αν αυτό το παραμορφωμένο από το νερό πρόσωπο που ξεπροβάλλει σιγά-σιγά μπροστά του είναι όντως το δικό του.

Η μοναδικότητα της ύπαρξης - σαφής αίσθηση στο παιδί - μετατρέπεται σε πρόβλημα και απορία, σε συνείδηση που θέτει ερωτήματα.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τους λαούς που δεν έχουν ακόμη «ενηλικιωθεί».

Η ύπαρξη τους εκδηλώνεται ως ερώτημα: Πώς θα εκφράσουμε αυτό που είμαστε;

Πολλές φορές η ιστορία διαψεύδει τις απαντήσεις μας σ' αυτά τα ερωτήματα, ίσως γιατί αυτό που ονομάζεται «χαρακτήρας ενός λαού» δεν είναι τίποτε άλλο από ένα πλέγμα αντιδράσεων σ' ένα συγκεκριμένο ερέθισμα.

Ωστόσο είναι δυνατόν οι αντιδράσεις σε διάφορες περιστάσεις να ποικίλλουν και μαζί τους να αλλάζει ο αμετάβλητος δήθεν χαρακτήρας του λαού.

Παρά την απατηλή, σχεδόν πάντα, φύση των δοκιμίων περί ψυχολογίας των λαών, θεωρώ ιδιαίτερα αποκαλυπτική την εμμονή με την οποία οι ίδιοι οι λαοί στρέφονται σε ορισμένες χρονικές περιόδους στην ενδοσκόπηση και αναρωτιούνται για την ύπαρξη τους.

Συνειδητοποίηση της ιστορίας σημαίνει συνειδητοποίηση της μοναδικότητάς μας. Στιγμή ανάπαυλας και περίσκεψης πριν από τη δράση.

«Όταν ονειρευόμαστε ότι βλέπουμε όνειρο, το ξύπνημα δεν θ' αργήσει να 'ρθει», έλεγε ο Νοβάλις.

Το ότι ο χρόνος θα αναθεωρήσει τις απαντήσεις που δίνουμε στα ερωτήματά μας δεν έχει λοιπόν καμιά σημασία.

Ο έφηβος αγνοεί επίσης τις μελλοντικές μεταλλαγές που θα υποστεί αυτό το ανεξιχνίαστο πρόσωπο που καθρεφτίζεται μέσα στο νερό, ανεξιχνίαστο εκ πρώτης όψεως σαν ιερή πλάκα με επιγραφές και σύμβολα, το προσωπείο του γέρου συνθέτει την ιστορία των άμορφων χαρακτηριστικών που κάποτε γεννήθηκαν συγκεχυμένα και διαμορφώθηκαν αβέβαια κάτω από μια έκπληκτη ματιά.

Χάρη σ' αυτήν τη ματιά, τα χαρακτηριστικά έγιναν πρόσωπο κι αργότερα προσωπείο, απέκτησαν σημασία, ιστορία.

Το κύριο μέλημα του ανθρώπου είναι να ξαναγεννηθεί

Ένα χαρακτηριστικό που μας προσδιορίζει ως ανθρώπινο είδος είναι η αναζήτηση λόγου ύπαρξης και η ικανότητα να δίνουμε νόημα στη ζωή μας.

Παρά το γεγονός ότι η ζωή είναι αδιαμφισβήτητα οδυνηρή, είναι στο χέρι μας να την μετατρέψουμε σε υποφερτή, αναζητώντας και δημιουργώντας έναν αυθεντικό εαυτό!

Αυτό που μας καθορίζει είναι το μονοπάτι που θα επιλέξουμε.

Θα ακολουθήσουμε το μονοπάτι της χαράς και της ολοκλήρωσης ή αυτό του ανικανοποίητου και της διαμάχης;

Έτσι όπως ο άνθρωπος παλεύει να υπάρξει, η ζωή μοιάζει να είναι γεμάτη από συναισθηματικές διακυμάνσεις. Αυτό όμως που μας οπλίζει δύναμη είναι η κληρονομιά μας. Ανεκτίμητη αξία, η αγάπη για την ίδια τη ζωή.

Ο άνθρωπος προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ατομική του φύση, την ύπαρξη του ως ανεξάρτητη οντότητα και την ανάγκη του για σύνδεση.

Ενώ ενυπάρχει μέσα μας το τμήμα του εαυτού μας που γνωρίζει πώς να συνδέεται με τους άλλους, εξακολουθούμε να αισθανόμαστε διαχωρισμένοι από τους γύρω μας και το περιβάλλον, φοβισμένοι και μόνοι. Το χειρότερο είναι ότι εκλογικεύουμε τους φόβους μας, επιτρέποντας στο διαχωρισμό να μας οδηγήσει στην απομόνωση και τη συναισθηματική αποστράγγιση.

Η ανάπτυξη της διανόησης στο ανθρώπινο είδος, μας εξασφάλισε την υπεροχή για να δαμάσουμε τα φυσικά φαινόμενα και να επικρατήσουμε στο φυσικό μας περιβάλλον. Πιστέψαμε στις ικανότητες μας και νιώσαμε ξεχωριστοί αλλά ταυτόχρονα και βαθειά δυστυχισμένοι, καθώς συνειδητοποιήσαμε τo φθαρτό σώμα μας και τη θνητότητα.

Η εγγενής κατάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης είναι άγχος και απελπισία. Αυτή είναι και η κύρια πηγή της έντασης και της αφόρητης μοναξιάς που σχεδόν πάντα προσπαθούμε να ξεπεράσουμε.

Από τη φύση του όμως, ο άνθρωπος προσπαθεί να ξεπεράσει την αίσθηση της απομόνωσης και της αποξένωσης που αυτή συνεπάγεται, αναζητώντας ένα σκοπό ζωής και ένα λόγο ύπαρξης. Αυτό γεννάει ελπίδα.

Καθώς όμως παλεύουμε να γίνουμε ελεύθεροι και ανεξάρτητοι άνθρωποι, εξακολουθούμε να έχουμε ανάγκη για ενότητα με τους άλλους.

Πολλές φορές για να ισορροπήσουμε αυτές τις δύο ανάγκες αλλά και να μην είμαστε μόνοι, συμβιβαζόμαστε με ανθρώπους ή καταστάσεις που δεν μας εκφράζουν.

Ο συμβιβασμός αυτός πυροδοτείται από το φόβο και μπορεί συχνά να είναι μια λανθασμένη τακτική που οδηγεί σε προσκολλήσεις.

Αν επιτρέψουμε στο φόβο να υπερισχύσει της ανάγκης μας για ανεξαρτησία θα απομακρυνθούμε από τον εαυτό μας. Αυτή η απομάκρυνση μας εμποδίζει να καθορίσουμε το δικό μας σύστημα προσωπικών αξιών αλλά και να αναλάβουμε την προσωπική μας ευθύνη.

Το κύριο μέλημα του ανθρώπου είναι να ξαναγεννηθεί για να ελευθερωθεί από τη σύγχυση, τη μοναξιά και την απάθεια.

Για να υπερπηδήσουμε αυτά τα συναισθήματα μπορούμε να αναζητήσουμε και να αφοσιωθούμε στο να ανακαλύψουμε τις δικές μας ποιότητες, ιδέες και ικανότητες.

Να αγκαλιάσουμε τη μοναδικότητά μας και να αναπτύξουμε την ικανότητα μας για αγάπη σηματοδοτώντας την ύπαρξη μας.

Ένας κύριος λόγος που ο άνθρωπος ξεφεύγει από την απομόνωση είναι με την ικανότητά του να αγαπά. Ο μόνος τρόπος να αγαπάς, είναι να αγαπάς ελεύθερα, να σέβεσαι την ατομικότητα και την ελευθερία του άλλου και να είσαι δημιουργικός.

Γιατί η αγάπη είναι η διαπροσωπική δημιουργική ικανότητα που κάποιος χρειάζεται να αναπτύξει ως μέρος της προσωπικότητας του.

Με τη φροντίδα, την υπευθυνότητα, το σεβασμό και τη γνώση αποκτάμε μια αντικειμενική γνώση του τι εμείς αλλά και ο άλλος άνθρωπος χρειάζεται. Με αυτή τη γνώση αποδεχόμαστε και αγαπάμε τον εαυτό μας και μπορούμε να αγαπήσουμε πραγματικά κάποιον πέρα από τον εαυτό μας για αυτό που πραγματικά είναι.

Με τη δημιουργικότητα και την έμπνευση σηματοδοτούμε το βίωμα μας με ευελιξία, γνώση και κοινωνικότητα. Με την τάση να γίνουμε ένα με τον κόσμο και έτσι να ξορκίσουμε τη μοναξιά και το διαχωρισμό.

Γιατί τα δημιουργικά άτομα είναι παραγωγικά και έχουν καλή αίσθηση της πραγματικότητας. Επικοινωνούν με τους γύρω τους με ανοικτό μυαλό και διατίθενται να αλλάξουν τη νοοτροπία τους αγκαλιάζοντας νέες γνώσεις χωρίς να είναι άκαμπτα και σκληρά.

Αρκεί να θυμηθούμε ότι το μόνο που θα αφήσουμε πίσω μας είναι ότι ουσιαστικά αγγίξαμε και ότι μας άγγιξε μυητικά και ιαματικά.

Δημιουργώντας καλές αναμνήσεις χωρίς να θυσιάζουμε την ανεξαρτησία μας και χωρίς να περιορίζουμε τον εαυτό μας με φοβίες.

Για αυτό το κύριο μέλημα σε αυτή τη ζωή είναι να αφεθούμε στην εσωτερική δυναμική που θα μας ωθήσει να ανθίσουμε και να αναγεννηθούμε, βιώνοντας την ανεκτίμητη αξία της κληρονομιάς μας, την εμπειρία της ζωής.

Το αέναο ταξίδι της ευτυχίας

Πόσο συχνά αναζητάς την ευτυχία σου στους άλλους;

Σε κάθε περίσταση στην ζωή μας δεν χάνουμε την ευκαιρία να ευχηθούμε στους άλλους ολόψυχα ή ακόμα και τυπικά, μιας και το έχουμε συνηθίσει, να είναι ευτυχισμένοι.

Μια λέξη-ευχή που πολλοί την νιώθουν ως κάτι πολύ βαρύ, ίσως και ουτοπικό, στον κόσμο που ζούμε.

Αλήθεια τι σημαίνει ευτυχία;

Πολυσυζητημένη και πολυπόθητη έννοια. Και εφόσον όλοι την επιθυμούμε και την ευχόμαστε, ποιες πράξεις κάνουμε καθημερινά για να την επιτύχουμε και να την βιώσουμε στην ζωή μας;

Καταρχάς στρέφουμε την προσοχή μας σε παράγοντες που βρίσκονται έξω από εμάς και ούτε καν στον έλεγχο μας. Χρήματα, δόξα, τίτλοι και αναγνώριση, όπως και πολλά ακόμα υλικά αγαθά, είναι μερικά από αυτά που θεωρούμε ότι μας επηρεάζουν.

Πολλές φορές συναντάμε ανθρώπους, οι οποίοι με μεγάλη άνεση και χωρίς να νιώθουν την βαρύτητα αυτού που λένε, διαλαλούν ότι η ευτυχία τους οφείλεται στον άνθρωπο που έχουν δίπλα τους, στην εργασία τους, στα υλικά αγαθά τα οποία έχουν αποκτήσει αλλά και την αναγνώριση την οποία απολαμβάνουν. Ίσως μέσα σε αυτούς να εντοπίζεις και εσύ τον εαυτό σου.

Και έρχεται η στιγμή στην ζωή σου, που έχεις πολλά ή ακόμα και όλα όσα επιθυμείς και ονειρεύεσαι. Όμως και πάλι κάτι σου λείπει.. Είναι το κενό που έχεις στην καρδιά σου, καθώς δεν τα έχεις βρει με τον πιο σημαντικό άνθρωπο στη ζωή σου, τον εαυτό σου. Αναζητάς την πολυπόθητη ευτυχία σε εξωγενείς παράγοντες, που δεν είναι στον έλεγχο σου ούτε είναι δεδομένοι στη ζωή σου. Ακόμα και ο/η σύντροφος που έχεις επιλέξει να συμπορευτείτε, μπορεί να αλλάξει δρόμο ή ακόμα κι εσύ να επιθυμήσεις να αλλάξεις τον δρόμο σου. Και τότε τι γίνεται;

Χάνεται η ευτυχία; Μήπως είσαι δέσμιος ενός ανθρώπου, υλικών αγαθών και καταστάσεων, που μπορούν εύκολα να μεταβληθούν με ή χωρίς τη θέληση σου;

Στρέψε το βλέμμα σου και την προσοχή σου σε εσένα, σε όσα σε κάνουν να είσαι χαρούμενος, αφουγκράσου κάθε τι που δίνει νόημα στην καθημερινότητα σου, απόλαυσε την κάθε στιγμή και επέλεξε η ευτυχία σου να είναι μια κατάσταση που εσύ ελέγχεις και φροντίζεις γι’ αυτήν. Όταν εσύ καταφέρεις να είσαι εντάξει με τον εαυτό σου, ευτυχισμένος με όλα όσα θεωρείς αυτονόητα, αλλά δεν είναι, όταν νιώσεις ευγνωμοσύνη για την υγεία σου και την κάθε ανάσα που παίρνεις, αλλά και για όλα όσα έχεις στη ζωή σου, μικρά ή μεγάλα, για τους ανθρώπους που σε περιβάλλουν και την αγάπη που μοιράζονται μαζί σου, τότε ναι είσαι ένας ευτυχισμένος άνθρωπος. Ένας άνθρωπος πηγή χαράς για τον εαυτό του, ο οποίος θα την μοιράζει απλόχερα και θα εμπνέει και τους γύρω του.

Δεν θα είσαι εσύ η πηγή της ευτυχίας και της χαράς για τους άλλους ανθρώπους, δεν το θέλεις άλλωστε αυτό, γιατί σκοπός σου δεν είναι να δημιουργείς σχέσεις εξάρτησης. Όμως σίγουρα θα συμβάλλεις στην μετάδοση της και στον πολλαπλασιασμό της στο εγγύτερο περιβάλλον σου.

Και εάν αναρωτιέσαι, η ετυμολογία της λέξης ευτυχία είναι: ευ (καλό/ή ) + τεύχω (δημιουργώ, φτιάχνω).

Επομένως η ευτυχία είναι συνώνυμη της καλής δημιουργίας, της προόδου και της εξέλιξης. Εφόσον η δημιουργία έγκειται σε εμάς, η ευτυχία δεν είναι θέμα τύχης και διαφόρων άλλων παραγόντων, αλλά θέμα επιλογής.

Γι’ αυτό επίλεξε στη ζωή σου να είσαι ευτυχισμένος!

Ο μεγαλύτερος πλούτος σου σε τούτο τον κόσμο, είναι η ψυχή σου

Έναv τεράστιο πηγαίο θησαυρό κρύβεις στα εσώψυχα σου κι εσύ τον καταχωνιάζεις σε σκοτεινά υπόγεια. Τον δανείζεις σε άδειες οντότητες που δεν εκτιμούν την αξία του. Τον χαρίζεις σε φτηνές και κενές υπάρξεις που δεν αναγνωρίζουν την πολυτιμότητά του. Τον φθείρεις σε κακοτράχαλες διαδρομές και τον σκορπίζεις αλόγιστα στους πέντε ανέμους…

Ένα ανεκτίμητο έργο τέχνης η ψυχή σου μάτια μου, φτιαγμένο από το δικό σου κράμα. Δημιουργημένο από τα αγνότερα υλικά της υπόστασής σου. Σμιλεμένο από τον πόνο και τη χαρά σου. Από τη θλίψη και την στεναχώρια σου. Από τη συμπόνοια και την ανθρωπιά σου. Αυθεντικό και γνήσιο όπως τη στόφα του χαρακτήρα σου. Καθάριο και διάφανο όπως την προσωπικότητα σου. Καλαίσθητο και ζωντανό όπως τη φλόγα της καλοσύνης και της τιμιότητας σου. Επεξεργασμένο με την υπομονή και την σύνεση σου. Ποτισμένο με τις στάλες της αντοχής και της καρτερικότητας σου. Ανθεκτικό και άφθαρτο όπως τη δύναμη που κρύβεις στην καρδιά σου. Διακοσμημένο από την ευαισθησία και τη γαλήνη που εκπέμπουν τα εσώψυχα σου. Φωτεινό και λαμπερό όπως την ελπίδα και την αισιοδοξία σου. Υπέροχο και εκθαμβωτικό όπως τη στοργή και την αγάπη που κατακλύζει το είναι σου. Πλούσιο και απέριττο, επικαλυμμένο με τα σημαντικότερα συστατικά σου και… ξεχωριστό όπως και εσύ.

Ένα σπάνιο και περίτεχνο δημιούργημα κουβαλάς μέσα σου και εσύ την εμπιστεύεσαι σε βρώμικα χέρια. Την εξανεμίζεις στο πέρασμα των τυφώνων που την ξεβράζουν σε κοφτερά βράχια. Την εκθέτεις στους αδηφάγους ληστές που καραδοκούν να την δυναστεύσουν. Την παραδίδεις τους αδίστακτους πολιορκητές που καρτερούν να τη λεηλατήσουν. Και τη φανερώνεις στους ανελέητους δυνάστες που περιμένουν να την καταστρέψουν. Επιτρέπεις στους κακοπροαίρετους να την μαυρίζουν. Στους δόλιους να την κακομεταχειρίζονται. Στους καιροσκόπους να την εκμεταλλεύονται. Στους αγνώμονες να την ματώνουν. Στους άκαρδους να την σκοτώνουν. Ένα όμορφο και εντυπωσιακό κομψοτέχνημα που αγνοείς την ακριβή της αξία.

Να την προστατεύεις την ψυχή σου και να την αγαπάς. Να τη φροντίζεις και να τη νοιάζεσαι. Να μην την ξεπουλάς σε φτηνές αγορές. Να μην την ξοδεύεις άσκοπα και ασυνείδητα. Να μην αφήνεις κανένα να παρεμβαίνει στο όμορφο τοπίο της, με την ασχήμια του. Να μη δέχεσαι να αγγίζουν σκληρά χέρια την απαλή υφή της. Να μην τη φέρνεις σε επαφή με τραχιά και άπονα δάκτυλα που μπορεί να βλάψουν την λεπτότητα της. Μην την εκτεθειμένη σε κακά συναπαντήματα. Μην την προβάλλεις την σε αδαείς και φθονερούς. Και να μην επιτρέπεις στα αγκάθια να βλαστούν στον ολάνθιστο κήπο της.

Και αν τύχει και φθαρεί ή αλλοιωθεί ο πλούτος της σε τούτο τον μάταιο κόσμο καμάρι μου, μην στεναχωρηθείς και μη λυγίσεις. Μη φοβηθείς και μη δειλιάσεις. Γιατί είναι ανεξίτηλος και περίσσιος. Και πάντα θα έχεις απόθεμα…

Έχουμε ανάγκη να ξαναβρούμε το άρωμα του κόσμου και της ύπαρξής μας

Πιστεύω πως το πρόβλημα της ελευθερίας του ανθρώπου ξεκινάει από το σώμα του. Ίσον, άμα δεν έχεις το δικαίωμα να χρησιμοποιήσεις το σώμα σου όπως σου γουστάρει, τότε μπορεί να αρνείσαι ένα ανελεύθερο σύστημα, αλλά ταυτόχρονα να αναπαραγάγεις ένα νέο σύστημα καταπίεσης.

Δεν ξέρω αν είμαι λίγο ή πολύ χαρούμενος, αλλά θέλω να ζήσω και είμαι έτοιμος να παλέψω πάλι. Πρέπει να ζήσω, και για να ζήσω, πρέπει ν’ αντισταθώ, μου το ‘πε κι ο γιατρός: να μάχεσαι, να μην παραδίνεσαι, ν’ αντιδράς, αυτό σε έσωσε. Γιατί όταν αντιστέκεσαι, όταν παλεύεις, γεννάς δυνάμεις μέσα σου, αυτές δε σ’ άφησαν να χαθείς, γιατί όταν παλεύεις, οργανώνεσαι, έχεις σκοπό, έχεις στόχο.

Κάναμε το σώμα μας ένα απέραντο νεκροταφείο δολοφονημένων επιθυμιών και προσδοκιών, αφήνουμε τα πιο σημαντικά, τα πιο ουσιαστικά πράγματα, όπως να παίξουμε και να χαρούμε μεταξύ μας, να παίξουμε και να χαρούμε με τα παιδιά και τα ζώα, με τα λουλούδια και τα δέντρα, να κάνουμε έρωτα, να απολαύσουμε τη φύση, τις ομορφιές του ανθρώπινου χεριού και του πνεύματος, να κατεβούμε τρυφερά μέσα μας, να γνωρίσουμε τον εαυτό μας και τον διπλανό μας.

Η ζωή είναι δώρο που μας δίνεται μία φορά. Οι περισσότεροι άνθρωποι όταν ξημερώνει λένε «άντε να τελειώσει κι αυτή η κωλομέρα». Και δεν καταλαβαίνουν ότι κάνουν άλλο ένα βήμα προς το θάνατο.
Σχέση σημαίνει συνάντηση, σημαίνει έκπληξη, σημαίνει γέννα συναισθήματος, πώς να οργανώσεις τα συναισθήματα…

Οργανωμένη κοινωνία, οργανωμένες ανθρώπινες σχέσεις. Μα αφού είναι οργανωμένες, πώς είναι σχέσεις; Σχέση σημαίνει συνάντηση, σημαίνει έκπληξη, σημαίνει γέννα συναισθήματος, πώς να οργανώσεις τα συναισθήματα…

Νομίζω πως το πιο κρίσιμο πρόβλημα, για την εποχή μας τουλάχιστον, σχετικά με την ευτυχία του ανθρώπου είναι το πρόβλημα της ελευθερίας του, η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητάς του, χωρίς εξαρτήσεις, όρους ή περιορισμούς. Η απελευθέρωσή του από κάθε μορφή εξουσίας, ιεραρχίας και αυθεντίας.

Όταν σταμάτησα να είμαι επαναστάτης, είπα να γίνω κι εγώ μέλος αυτής της κοινωνίας. Να αντιληφθώ τι γίνεται και τι είναι αυτό που θέλω να ανατρέψω. Όταν συνειδητοποίησα ότι δεν μπορώ να αλλάξω το σύστημα, άρχισα να αγωνίζομαι να μη με αλλάξει αυτό.

Πιστεύω πως το όραμα μιας μελλοντικής κοινωνίας που επαγγέλλεται την ευτυχία του ανθρώπου θα πρέπει να είναι μια κοινωνία, όπου η κοινωνική πρακτική και δραστηριότητα θα ισούται, θα εκφράζεται με το παιχνίδι. Μιας κοινωνίας που θα κάνει οίστρο της ζωής το φόβο του θανάτου.

Αγωνίζομαι να μείνω άνθρωπος. Και αυτό είναι η κορυφαία πολιτική μάχη. Να μπορείς να αποφύγεις τη βαρβαρότητα αυτής της εποχής. Να μπορείς να παραμείνεις άνθρωπος με τρυφερότητα. Με το δικό σου βλέμμα.

Έχουμε ανάγκη να ξαναβρούμε την προσωπική μας αισθητική, τα προσωπικά μας μονοπάτια, του έρωτα, της αγάπης και της τρυφερότητας

Η πατρίδα κινδυνεύει, η παρτίδα βουλιάζει, και πολεμάν σαν κατίνες ο ένας τον άλλον, εσύ έκανες εκείνο στο αυτό κι εσύ έκανες το άλλο. Δεν έχουν την παλικαριά, την εντιμότητα να κάτσουν σε ένα τραπέζι και να αφήσουν τις κατινιές στην άκρη και να κουβεντιάσουν. Είναι τυχαίο; Μα ένας δεν αυτοκτόνησε απ’ αυτούς εδώ τριανταπέντε χρόνια; Ένας δε ζήτησε συγγνώμη, ένας δεν παραιτήθηκε;

Δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε διαφορετικά, παρά μόνο μέσα από την αγάπη, την τρυφερότητα του χαδιού, το ερωτικό μας βλέμμα. Από την επαφή μας με την γη, με τη φύση, θα ξαναγεννηθεί ο καινούριος λόγος της ατομικής ευθύνης και μνήμης.

Έχουμε ανάγκη να ξαναβρούμε την προσωπική μας αισθητική, τα προσωπικά μας μονοπάτια, του έρωτα, της αγάπης και της τρυφερότητας, το άρωμα του κόσμου και της ύπαρξής μας.

Όλα ξεκινάνε από το μυαλό. Παρατήρησε…

Ανάπνευσε βαθιά, γέμισε το κάθε κύτταρο σου με αυτή την αναπνοή. Κλείσε τα μάτια και αφέσου στο συναίσθημα σου. Τι συναίσθημα είναι; Το συναίσθημα λέει πάντα τη αλήθεια. Μήπως το μυαλό σου κάνει κόλπα και αντιστέκεται; Χαλάρωσε.

Θα τα καταφέρεις, θα τα καταφέρεις ως παρατηρητής.

Παρατηρητής της εδώ και ΤΩΡΑ συναισθηματικής σου κατάστασης. Πως;

Κλείσε τα μάτια και φαντάσου ότι βρίσκεσαι έξω από το σώμα σου. Δες τον εαυτό σου από απόσταση. Άραγε τι νιώθει, πως αισθάνεται ΤΩΡΑ; Πόσο πολύ τον αγαπάς; Δες πόσο ήρεμο και γαλήνιο είναι το πρόσωπο σου ΤΩΡΑ.

Μπράβο σου. ΤΩΡΑ έγινες παρατηρητής του ίδιου σου του εαυτού.

Από αυτή τη θέση του παρατηρητή, πες μου.

Τι προβλήματα έχεις στο ΤΩΡΑ σου; Αυτό το λεπτό, αυτό το δευτερόλεπτο;

Μήπως το ΤΩΡΑ σου είναι πολύ καλύτερο από αυτό που πιστεύεις; Η μάλλον από αυτό που φαντάζεσαι;

Μήπως τώρα είναι πιο ξεκάθαρο ότι αφήνεσαι στα σενάρια του μυαλού σου και παρασύρεσαι στο άγνωστο με βάρκα την ελπίδα; Που οδηγήσαι; Θυμήσου, εσύ είσαι ο καπετάνιος, εσύ οδηγείς, εσύ και μόνο. Πάρε το πηδάλιο στα χέρια σου και πάμε.

Πάμε να δεις πιο καθαρά,
Τι βλέπεις;

Βλέπεις ότι το μόνο που έχεις είναι το ΤΩΡΑ;
Το παρελθόν τελείωσε και το μέλλον δεν το ξέρεις. Το μέλλον σου το φτιάχνεις με την συναισθηματική σου κατάσταση στο εδώ και τώρα σου.

Πως σε βοηθά το να γίνεσαι μελλοντολόγος και κυρίως μάντης κακών; Πως σε βοηθά το να συμμετέχεις στα συνήθως αρνητικά σενάρια του μυαλού σου;

Όλα ξεκινάνε από μυαλό. Το ξέρεις ότι μια και μόνο αρνητική σκέψη είναι ικανή να γεμίσει τοξίνες το σώμα σου; Το κάθε κύτταρο σου εκτελεί τις οδηγίες που του δίνεις. Εάν σκέφτεσαι αρνητικά τι οδηγίες δίνεις; Από εκεί δημιουργούνται και όλες οι ασθένειες. Από τις σκέψεις σου.

Αλήθεια πες μου, σου αξίζει;

Εσύ είσαι ο φύλακας του μυαλού σου, εσύ ΜΠΟΡΕΙΣ να αφήσεις τις σκέψεις να σε επηρεάσουν ή όχι. Σκέψεις πολλές, πάνε και έρχονται χωρίς σταματημό.

Άσε αυτές που σε αναστατώνουν να προσπεράσουν χωρίς να τους δώσεις ιδιαίτερη έμφαση. Κράτησε εκείνες τις όμορφες, που σε κάνουν να αισθάνεσαι χαρά. Εκείνες που κάνουν την καρδιά και την ψυχή σου να σπαρταράνε από λαχτάρα. Εκείνες που σε γαληνεύουν και σε ηρεμούν.

Δώσε ιδιαίτερη προσοχή στο πως αισθάνεσαι.

Το να χρησιμοποιείς το πολυμήχανο μυαλό σου για να κτίζεις ένα αρνητικό μέλλον που τρομάζεις μόνο και μόνο που το σκέφτεσαι είναι κάτι το οποίο προσθέτει ποιότητα στο ΤΩΡΑ σου; Πως σε βοηθά; Πως βοηθά στο μέλλον σου;

Εάν θέλεις να φανταστείς το μέλλον σου σε Παρακαλώ και σε Προκαλώ, φαντάσου το με όμορφες εικόνες, γέμισε το με όμορφα συναισθήματα, αλλιώς άστο καλύτερα.

Αν νιώθεις ότι αυτό σε δυσκολεύει, κάθισε κάπου αναπαυτικά και απλώς παρακολούθησε την αναπνοή σου. Νιώσε την καρδιά σου, τους κτύπους της, πάλλεται ρυθμικά και ατάραχα. Όλα είναι σε πλήρη και τέλεια αρμονία στο σώμα σου.

Δες τον μηχανισμό του σώματος σου πως λειτουργεί, και ακολούθησε τον. Αυτό θα σε βοηθήσει να παραμένεις στο ΤΩΡΑ σου όλο και περισσότερο.

Το ΤΩΡΑ είναι που μετρά μόνο. Αυτό το λεπτό, αυτή η στιγμή, αυτή η αναπνοή που παίρνεις ΤΩΡΑ, αυτός ο κτύπος της καρδιάς σου. Τι μεγάλη ευλογία. Η μεγαλύτερη.

Ενθυμήσου, είσαι το σπουδαιότερο και το πιο θαυμαστό δημιούργημα της φύσης, νιώσε ευγνώμων μόνο και μόνο που υπάρχεις .

Σε ευχαριστώ που υπάρχεις.

Τότε βλέπεις καθαρά ποιους ακρι­βώς είχες συναναστραφεί στη διάρκεια της ζωής σου

Κάθε προικισμένος άνθρωπος, κάθε άνθρωπος που δεν ανήκει στα θλιβερά 5/6 της ανθρωπότητας που είναι εκ φύσεως μειονεκτικά, όταν περάσει τα σαράντα είναι δύσκολο να μη δείξει κάποια στοιχεία μισανθρωπισμού. Γιατί κρίνοντας απ’ τον εαυτό του, έχει καταλήξει στα συμπεράσματά του σχετικά με τους άλλους κι έχει ανα­καλύψει πως σε ό,τι αφορά το κεφάλι αλλά και την καρ­διά, πολλές φορές μάλιστα και τα δύο, έχει φτάσει σ’ ένα επίπεδο που οι άλλοι αδυνατούν να φτάσουν, γι’ αυτό και αποφεύγει την οποιαδήποτε σχέση μαζί τους. Για τον ίδιο λόγο, ο καθένας αγαπάει ή μισεί τη μοναξιά του, με άλλα λόγια την παρέα με τον εαυτό του, ανάλογα με το πόσο αξίζει ο ίδιος.

Όταν είμαστε νέοι, ό,τι και να μας λένε οι άλλοι, θεωρούμε πως η ζωή είναι ατέλειωτη και χρησιμοποιούμε τον χρόνο μας απερίσκεπτα -όσο μεγαλώνουμε όμως, αρχίζουμε να κάνουμε οικονομία. Γιατί προς τα τέλη της ζωής μας, κάθε μέρα που ζούμε μας προκαλεί μια αίσθηση που μοιάζει μ’ αυτήν που έχει σε κάθε του βήμα ο εγκληματίας, όταν τον πάνε στο ικρίωμα.

Όσο περισσότερο ζούμε, τόσο λιγότερα γεγονότα μάς φαίνονται σημαντικά, ή αρκετά σπουδαία, για να θέλουμε να τα θυμόμαστε αργότερα, να τα κρατήσουμε δηλαδή σταθερά στη μνήμη μας: γι’ αυτό και μόλις περάσουν, τα ξεχνάμε. Περνάει λοιπόν ο χρόνος έτσι, χωρίς ν’ αφήνει ίχνη.

Όσο μεγαλώνουμε, ζούμε με όλο και λιγότερη συνείδηση. Τα πράγματα έρχονται και παρέρχονται χωρίς να μας κάνουν εντύπωση· σαν ένα έργο τέχνης που το έχουμε δει χιλιάδες φορές: κάνουμε αυτό που πρέπει να κάνουμε και μετά δεν ξέρουμε αν το έχουμε κάνει ή όχι. Και καθώς η ζωή γίνεται όλο και πιο ασυναίσθητη, επιταχύνεται και η γενικότερη ασυνειδησία, οπότε η ζωή περνάει όλο και πιο γρήγορα.

Γενικά μπορεί να πει κανείς, ότι τα πρώτα σαράντα χρό­νια της ζωής μάς δίνουν το κείμενο, τα επόμενα τριάντα τα σχόλια πάνω στο κείμενο, τα οποία μας επιτρέπουν να καταλάβουμε για πρώτη φορά σωστά το νόημα, τις ανα­φορές, τα ηθικά διδάγματα και τις λεπτές έννοιες του κει­μένου.

Προς τα τέλη της ζωής, συμβαίνει κάτι ανάλογο μ’ αυτό που γίνεται στο τέλος ενός χορού μεταμφιεσμένων: πέφτουν οι μάσκες. Τότε βλέπεις καθαρά ποιους ακρι­βώς είχες συναναστραφεί στη διάρκεια της ζωής σου. Γιατί τότε βγαίνουν οι χαρακτήρες των ανθρώπων πραγ­ματικά στο φως, οι πράξεις έχουν επιτέλους καρποφορή­σει, τα επιτεύγματα έχουν σωστά εκτιμηθεί και καθετί το ψεύτικο έχει γκρεμιστεί.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι γενικά, και ανεξάρτητα από τις επιμέρους συνθήκες και τις ιδιαιτερότητες, η νιότη χαρακτηρίζεται από μια κάποια μελαγχολία και θλίψη, ενώ τα γηρατειά αντίθετα χαρακτηρίζονται από μια σχε­τική ευθυμία: και ο λόγος γι’ αυτό δεν είναι άλλος απ’ το γεγονός ότι ο νέος υπηρετεί δουλικά τον δαίμονα εκείνο, που δεν τον αφήνει ούτε στιγμή ήσυχο.

Στο ίδιο αίτιο μπορεί να αποδοθεί σχεδόν κάθε δυστυχία που καταδυνα­στεύει ή απειλεί τον άνθρωπο. Ο ηλικιωμένος όμως είναι χαρούμενος και γαλήνιος, μοιάζει με κάποιον που μετά από πολλά χρόνια έχει απαλλαγεί από τα δεσμά του και κινείται πια ελεύθερα. Από την άλλη μεριά ωστόσο πρέ­πει να ειπωθεί ότι, όταν σβήνει το σεξουαλικό ένστικτο, χάνεται ο πραγματικός πυρήνας της ζωής, και το μόνο που μένει είναι το κέλυφος· η ζωή δηλαδή μοιάζει με μια κωμωδία, που ξεκινάει με κανονικούς ηθοποιούς και μετά συνεχίζει να παίζεται μέχρι το τέλος από κούκλες που έχουν φορέσει τα ρούχα των ανθρώπων.

Η αρετή ανταμείβεται με ευτυχία, ηρεμία, αταραξία

Η καλοσύνη, είναι μια επιχείρηση ίσων ευκαιριών, διαθέσιμη στον καθένα την κάθε στιγμή – φτωχό ή πλούσιο, μορφωμένο ή απλοϊκό-, δεν είναι αποκλειστική δικαιοδοσία των «επαγγελματιών» του πνεύματος, όπως είναι, υποτίθεται, οι μοναχοί, οι άγιοι ή οι ασκητές. Η αρετή («η αρμονική διάθεση» όπως έλεγε ο Ζήνων) και η ευτυχία είναι προσιτές σε όλους και μάλιστα σε τούτο εδώ τον κόσμο, όχι σ’ ένα φανταστικό επέκεινα. Η στωική σκέψη είναι μια μορφή υλισμού και πραγματισμού.

Ο Επίκτητος πρόβαλε μια αντίληψη της αρετής απλή, συνηθισμένη και καθημερινή στη διατύπωση της. Αντί των πράξεων εντυπωσιασμού και επίδειξης καλοσύνης, ήταν υπέρ μιας ζωής που να τη ζει κανείς σταθερά, σύμφωνα με τη θεία θέληση. Η συνταγή του για την καλή ζωή επικεντρωνόταν σε τρία θέματα: να γίνεις κύριος των επιθυμιών σου, να εκτελείς τα καθήκοντά σου και να να σκέφτεσαι καθαρά για τον εαυτό σου και για τις σχέσεις σου με την ανθρώπινη κοινωνία. Το αληθινό έργο ενός ανθρώπου είναι να μάθει πώς να απαλλάσσει τη ζωή του από τις οδύνες, τους θρήνους, τα «αχ, εγώ ο έρμος», τα «πόσο δυστυχισμένος είμαι», από τις συμφορές και τις αναποδιές.

Ο Δημοσθένης έλεγε ότι δεν μπορεί να αποκτήσει κανείς σταθερή δύναμη με αδικίες, επιορκίες και ψευτιές. Κάποτε έρχεται η στιγμή της αλήθειας. Η αρετή -η καλοσύνη, η ευγένεια, η επιείκεια, το αίσθημα δικαιοσύνης, η ευαισθησία, η σεμνότητα- μοιάζει με εμπόλεμη κατάσταση: πρέπει διαρκώς να επαγρυπνούμε για να κάνουμε το Καλό. Δεν πρέπει να συγχέουμε την αρετή με τη σεμνοτυφία και τον συντηρητισμό, αλλά να την ταυτίσουμε με τη σύνεση, τη δύναμη και τη σωστή αξιοποίηση της καλής τύχης. Βασική αρετή, λέει ο Ζήνων αποτελεί η φρόνηση, από την οποία απορρέουν -σύμφωνα με τον Πλάτωνα- η ανδρεία και η δικαιοσύνη.

Ποιος είναι λοιπόν ο στόχος μας αν όχι η ευτυχία, η ηρεμία και η αταραξία και ποιες οι προϋποθέσεις για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος; Πολλοί θα πουν ότι η αρετή δεν οδηγεί στην επίτευξη του στόχου επειδή η ζωή είναι άδικη και ο κόσμος κακός. Ωστόσο, αυτός είναι μονάχα ένας τρόπος για να βλέπουμε τα πράγματα- ένας άλλος τρόπος σχετίζεται με τη βαθύτερη ψυχική μας κατάσταση και δεν εξαρτάται από τους κοινωνικούς παράγοντες. Ο ευτυχισμένος, ήρεμος και ατάραχος άνθρωπος έχει κατακτήσει όσα έχει κατακτήσει μέσω του αυτοσεβασμού και μέσω της σοφίας του, όχι μέσω κοινωνικών προνομίων. Σύμφωνα με τους Στωικούς, η αρετή είναι και μέσον και σκοπός.

Το πάθος είναι για τους Στωικούς μια αφύσικη κίνηση της ψυχής, μια ορμή πλεονάζουσα, πού μας παρασύρει σε επικίνδυνες αντιδράσεις για την ηθική ισορροπία και την ευτυχία μας. Ωστόσο η απάθεια δεν ταυτίζεται με την απραξία˙ αντιθέτως, η αδικία δεν συνδέεται πάντοτε με κάποια πράξη- συχνά συνδέεται με την απραξία. Όποιος πράττει σύμφωνα με τις ιδέες του έχει συχνά άδικο -αλλά όποιος δεν πράττει ποτέ έχει πάντοτε άδικο. Ο στωικός φιλόσοφος δεν προτείνει λοιπόν την αποχή από τις διάφορες δραστηριότητες.

Stephen Hawking: Η εικόνα του ανθρώπου για το σύμπαν

Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων έδινε κάποτε μία διάλεξη για την αστρονομία. Έλεγε ότι η Γη είναι ένας σφαιρικός πλανήτης του ηλιακού συστήματος που κινείται γύρω από το κέντρο του, τον Ήλιο, και ότι ο Ήλιος είναι ένα άστρο που, με την σειρά του, κινείται γύρω από το κέντρο του αστρικού συστήματος, που ονομάζουμε Γαλαξία. Στο τέλος της διάλεξης, η Ντάμα την κοίταξε θυμωμένη με επιτιμητικό ύφος. «Αυτά που λες είναι ανοησίες. Η Γη δεν είναι παρά ένα Μεγάλο Τραπουλόχαρτο. Είναι λοιπόν επίπεδη σαν όλα τα Τραπουλόχαρτα» της είπε, και στράφηκε περήφανα προς τα μέλη της συνοδείας της, που έδειχναν φανερά ικανοποιημένα από την εξήγηση της.

Η Αλίκη χαμογέλασε υπεροπτικά. «Και σε τι στηρίζεται αυτό το Τραπουλόχαρτο;» ρώτησε με ειρωνεία. Η Ντάμα δεν έδειξε να αιφνιδιάζεται. «Είσαι έξυπνη, πολύ έξυπνη», απάντησε. «Μάθε λοιπόν μικρή μου πως αυτό το Τραπουλόχαρτο στηρίζεται σε ένα άλλο, και εκείνο το άλλο σε ένα άλλο άλλο και εκείνο το άλλο άλλο σε ένα άλλο άλλο άλλο…». Σταμάτησε λαχανιασμένη. «Το Σύμπαν δεν είναι παρά μια Μεγάλη Τράπουλα», τσίριξε.

Φυσικά, οι περισσότεροι θα έβρισκαν γελοία αυτήν την εικόνα για το Σύμπαν και τη Γη που στηρίζεται σε μία άπειρη σειρά από τραπουλόχαρτα. Θα μπορούσαν όμως να εξηγήσουν το γιατί; Θα μπορούσαν να περιγράψουν τη δική τους εικόνα για το Σύμπαν και να αποδείξουν πως είναι η σωστή; Τι γνωρίζουν οι άνθρωποι για το Σύμπαν και πώς το γνωρίζουν; Από πού προέρχεται το Σύμπαν και πού πηγαίνει; Υπήρξε αρχή του Σύμπαντος και, αν ναι, τι υπήρξε πριν από αυτήν; Θα υπάρξει τέλος του Σύμπαντος και, αν ναι, τι θα υπάρξει μετά από αυτό; Τι γνωρίζουν οι άνθρωποι για το χρόνο; Υπήρξε αρχή του χρόνου; Θα υπάρξει τέλος του χρόνου;

Η σύγχρονη φυσική, με τη βοήθεια και των καταπληκτικών νέων τεχνολογιών, προτείνει απαντήσεις σε αυτά τα αιώνια ερωτήματα. Στο μέλλον αυτές οι απαντήσεις θα μας φαίνονται τόσο ευνόητες όσο μας φαίνεται σήμερα ότι η Γη είναι σφαιρική και κινείται γύρω από τον Ήλιο — ή τόσο ανόητες όσο ότι η Γη είναι επίπεδη και στηρίζεται σε μία άπειρη σειρά από τραπουλόχαρτα. Ευνόητες ή ανόητες; Μόνον ο χρόνος θα δείξει — ό,τι και αν είναι αυτό που ονομάζεται «χρόνος».

Ήδη από το 340 π.Χ., ο Αριστοτέλης, στο βιβλίο του Περί Ουρανού, ήταν σε θέση να υποστηρίξει με δύο επιχειρήματα την πεποίθηση του για μία Γη σφαιρική και όχι επίπεδη.

Το πρώτο επιχείρημα βασιζόταν στην κατανόηση του φαινομένου των εκλείψεων της Σελήνης: ο Αριστοτέλης γνώριζε ότι προκαλούνται από την παρεμβολή της Γης ανάμεσα στη Σελήνη και τον Ήλιο. Η σκιά της Γης πάνω στη Σελήνη έχει πάντοτε κυκλικό σχήμα· η παρατήρηση αυτή οδήγησε τον Αριστοτέλη στο συμπέρασμα ότι η Γη είναι σφαιρική. (Αν η Γη ήταν επίπεδη με κυκλικά όρια, τις περισσότερες φορές η σκιά της πάνω στη Σελήνη θα ήταν ελλειψοειδής και όχι κυκλική).

Το δεύτερο επιχείρημα βασιζόταν στην παρατήρηση ότι ο Πολικός αστέρας φαίνεται χαμηλότερα στο στερέωμα όταν κάποιος βρίσκεται στις νοτιότερες περιοχές της Γης, και ψηλότερα όταν βρίσκεται στις βορειότερες. Από τη διαφορά των φαινομενικών θέσεων του Πολικού αστέρα στην Αίγυπτο και την Ελλάδα, οι αστρονόμοι της εποχής του Αριστοτέλη κατόρθωσαν να υπολογίσουν το μήκος της περιμέτρου της Γης με αρκετή ακρίβεια για την εποχή τους.

Οι Έλληνες είχαν και ένα τρίτο επιχείρημα για το ότι η Γη πρέπει να είναι σφαιρική: για ποιον άλλο λόγο βλέπουμε πρώτα το κατάρτι του πλοίου που προβάλλει στον ορίζοντα, και ύστερα ολόκληρο το σκάφος; Ο Αριστοτέλης φαντάστηκε πως η Γη είναι ακίνητη στο κέντρο του Σύμπαντος, και ο Ήλιος, η Σελήνη, οι πλανήτες και τα άστρα κινούνται γύρω της σε κυκλικές τροχιές. Υποστήριζε ότι, αφού όλα τα σώματα φαίνεται, καθώς πέφτουν, να έχουν την τάση να φτάσουν σε κάποιο σημείο, το κέντρο της Γης, αυτό πρέπει να είναι και το κέντρο του Σύμπαντος· για τα ουράνια σώματα, που φαίνονται διαφορετικά από τα άλλα γιατί δεν πέφτουν, πίστευε ότι ταιριάζουν οι κυκλικές τροχιές, επειδή είναι οι τελειότερες.

Τον δεύτερο μ.Χ. αιώνα ο Πτολεμαίος επεξεργάστηκε αυτήν την εικόνα για το Σύμπαν και δημιούργησε ένα πλήρες αστρονομικό μοντέλο: Η Γη στέκει ακίνητη στο κέντρο και περιβάλλεται από οκτώ μεγάλες σφαίρες που μεταφέρουν τα ουράνια σώματα· πάνω σ’ αυτές κινούνται η Σελήνη, ο Ήλιος και οι πέντε πλανήτες που ήταν τότε γνωστοί (Ερμής, Αφροδίτη, Άρης, Δίας, Κρόνος). Οι πλανήτες κινούνται επίσης σε μικρότερους κύκλους συνδεδεμένους με τις αντίστοιχες σφαίρες· έτσι είναι δυνατό να εξηγηθούν οι αρκετά πολύπλοκες τροχιές των πλανητών στον ουρανό. Η εξωτερική σφαίρα μεταφέρει τους ονομαζόμενους απλανείς αστέρες, δηλαδή όλα τα άστρα (πλην των πλανητών) που παραμένουν σταθερά στις ίδιες θέσεις το καθένα σχετικά με τα άλλα, αλλά κινούνται όλα μαζί στον ουρανό γύρω από τον Πολικό αστέρα. Στην κοσμολογία του πτολεμαικού συστήματος ουδέποτε έγινε σαφής αναφορά σε ό,τι βρίσκεται πέρα από την εξωτερική σφαίρα των άστρων. Αυτό το μέρος του Σύμπαντος δεν φαινόταν να ανήκει στη σφαίρα των ανθρώπινων γνώσεων.

Το αστρονομικό μοντέλο του Πτολεμαίου αποτελούσε ένα αρκετά ακριβές σύστημα που έδινε τη δυνατότητα να προβλεφθούν οι θέσεις των ουράνιων σωμάτων στο στερέωμα. Για να επιτύχει όμως τη συμφωνία των προβλέψεων με τις αστρονομικές παρατηρήσεις της εποχής του, ο Πτολεμαίος αναγκάστηκε να υποθέσει ότι η Σελήνη έρχεται κάποτε στη μισή απόσταση από τη Γη απ’ ό,τι συνήθως. Πρέπει, λοιπόν, κάποτε να φαίνεται διπλάσια απ’ ό,τι φαίνεται συνήθως! Παρά την ανωμαλία αυτή, που την είχε αναγνωρίσει και ο ίδιος ο Πτολεμαίος, το αστρονομικό μοντέλο του το αποδέχτηκαν οι περισσότεροι επιστήμονες στους αιώνες που ακολούθησαν. Το αποδέχθηκε και η χριστιανική εκκλησία, ως εικόνα του Σύμπαντος που συμφωνεί με τις γραπτές παραδόσεις της και έχει το μεγάλο πλεονέκτημα να αφήνει αρκετό χώρο για τον Παράδεισο και την Κόλαση, πέρα από την εξωτερική σφαίρα των άστρων. Το 1515, ένας Πολωνός ιερέας, ο Νικόλαος Κοπέρνικος πρότεινε ένα απλούστερο μοντέλο. (Στην αρχή μάλιστα, ίσως από φόβο μήπως η εκκλησία τον κατηγορήσει σαν αιρετικό, ο Κοπέρνικος διέδιδε τις ιδέες του ανώνυμα). Το αστρονομικό μοντέλο του Κοπέρνικου βασιζόταν στις κοσμολογικές αντιλήψεις του Αρίσταρχου που, ήδη από τα μέσα του τρίτου π.Χ. αιώνα, υπέθεσε ότι ο Ήλιος είναι αυτός που στέκει ακίνητος στο κέντρο του Σύμπαντος, και ότι η Γη και οι πλανήτες κινούνται γύρω του. Πέρασε όμως ακόμη ένας αιώνας πριν ληφθεί σοβαρά υπόψη αυτό το μοντέλο. Τότε, δύο αστρονόμοι, ο Κέπλερ και ο Γαλιλαίος, άρχισαν να υποστηρίζουν δημόσια την κοπερνίκεια θεωρία, μολονότι οι τροχιές που προέβλεπε δεν συμφωνούσαν απόλυτα με τα δεδομένα των αστρονομικών μετρήσεων. Η χαριστική βολή στην αριστοτελική/πτολεμαϊκή θεωρία δόθηκε το 1609. Την χρονιά εκείνη ο Γαλιλαίος άρχισε να παρατηρεί τον ουρανό με το τηλεσκόπιο, που μόλις είχε εφευρεθεί. Όταν λοιπόν ο Γαλιλαίος έστρεψε το τηλεσκόπιο του προς το Δία είδε ότι αυτόν τον πλανήτη τον συνόδευαν αρκετοί μικροί δορυφόροι, που περιφέρονταν σε τροχιές γύρω του. Αυτό σήμαινε ότι τα ουράνια σώματα δεν περιστρέφονται μόνο γύρω από το κέντρο της Γης (όπως υποστήριζε ο Αριστοτέλης) ή γύρω από τα αόρατα κέντρα υποθετικών μικρών κύκλων, που και αυτοί περιστρέφονταν γύρω από το κέντρο της Γης (όπως υποστήριζε ο Πτολεμαίος).

Stephen Hawking, Το χρονικό του χρόνου

Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της

13. Εικοστός αιώνας: Γλυπτική, ζωγραφική, σύγχρονες τάσεις και αρχαιότητα

Η επίδραση της τέχνης της κλασικής Αρχαιότητας περιορίζεται σημαντικά στις εικαστικές τέχνες στις αρχές του 20ού αιώνα και αλλάζει ο τρόπος αναφοράς σε αυτή. Η τέχνη περισσότερο από ποτέ χαρακτηρίζεται από μια τεράστια ποικιλία στους τρόπους έκφρασης. Είναι εμφανής η τάση να ξεπεραστούν τα όρια των τεχνών, καθώς οι καλλιτέχνες αναζητούν όλο και πιο σύνθετους τρόπους έκφρασης.

Η μόνιμη αντίθεση μεταξύ κλασικιστικών και ρομαντικών τάσεων, μεταξύ Απολλώνιων και Διονυσιακών, όπως συχνά τις χαρακτηρίζουν, μεταξύ στατικότητας και κίνησης φαίνεται ότι δεν έπαψε ποτέ να υπάρχει. Από τη μια η γραμμή και το σχέδιο, από την άλλη το χρώμα και η κίνηση. Έτσι διακρίνονται δυο διαδρομές προς τα πίσω: op art, κονστρουκτιβισμός, κυβισμός κατάγονται από τον κλασικισμό, τον Ενγκρ, τον Νταβίντ, τον Πουσέν, τον Μαντένια και κληρονομούν χαρακτηριστικά της κλασικής ελληνικής τέχνης. Από την άλλη pop art, αφηρημένος εξπρεσιονισμός, δυναμική ζωγραφική, φουτουρισμός, φοβισμός, ρομαντισμός, Ντελακρουά, Γκόγια, μπαρόκ και Μιχαήλ Άγγελος, πηγαίνουν πίσω στα γλυπτά του Περγάμου, στην τέχνη της ελληνιστικής Αρχαιότητας.

Στις αρχές του αιώνα το ενδιαφέρον για την κλασική Αρχαιότητα επιβιώνει στον χώρο του Συμβολισμού, του νέου στιλ, όσο αυτά διατηρούνται. Η κλασική Αρχαιότητα είναι πάντα ένα σημείο αναφοράς με συγκεκριμένη σημασιολογική δύναμη. Δεν μπορεί να αποτινάξει τον συνειρμό της ακαδημαϊκής συντηρητικής έκφρασης και αποτελεί σημαντική παράδοση του 18ου-19ου αιώνα. Είναι φυσικό επομένως να μην έχει θέση στα μοντερνιστικά κινήματα των αρχών του αιώνα, όταν τα περισσότερα από αυτά έχουν κύριο στόχο τη ρήξη με την παράδοση, τη διακοπή της ιστορικής συνέχειας. «Ένα αγωνιστικό αυτοκίνητο είναι πιο όμορφο από τη Νίκη της Σαμοθράκης» γράφει προκλητικά στο μανιφέστο του φουτουρισμού στις 20 Φεβρουαρίου 1909 ο Φίλιπο Τομάζο Μαρινέτι με έντονα εικονοκλαστική διάθεση και ο Ουμπέρτο Μποτσιόνι (1882-1916) μεταμορφώνει την αρχαία θεά σε φουτουριστικό γλυπτό (1913).

Μπορεί στις αρχές του αιώνα το ενδιαφέρον για την κλασική Αρχαιότητα να έχει υποχωρήσει, το βρίσκουμε να μετατοπίζεται όμως εντυπωσιακά στην πρωτόγονη τέχνη και στους πρώιμους πολιτισμούς, όπου το μερίδιο της Ελλάδας με τα αρχαϊκά γλυπτά, την κυκλαδική, μυκηναϊκή και μινωική τέχνη είναι μεγάλο. Η μοντέρνα γλυπτική αλλά και σημαντικά ρεύματα της πρωτοπορίας θα ενσκύψουν σε αυτό το υλικό σαν σε μια νέα δεξαμενή πολύτιμων ερεθισμάτων.

Η Αρχαιότητα, ωστόσο, έχει και μιαν άλλη εμπλοκή στον χώρο της πρωτοπορίας μέσω των κλασικών μύθων. Πολλοί πρωτοποριακοί δημιουργοί της τέχνης και του λόγου (βλ. Απολινέρ, Κοκτό, Τζόις, Ματίς, Πικάσο, κυρίως οι υπερρεαλιστές) προχωρούν με ιδιαίτερη πρωτοτυπία σε νέες αναγνώσεις των ελληνικών μύθων με βαθιά επιρροή από τη σκέψη του Νίτσε και του Φρόιντ. Η πάλη του απολλώνιου και του διονυσιακού στοιχείου παίρνει δραματικές διαστάσεις, ενώ η ψυχαναλυτική ερμηνεία του μύθου του λαβύρινθου γίνεται το σύμβολο των αναζητήσεων στον κόσμο του ασυνείδητου. Οι ελληνικοί μύθοι παρέχουν σήματα και εμβλήματα σε κινήματα και καλλιτεχνικές τάσεις, όπως π.χ. η αποθέωση του Ορφέα για τον Απολινέρ, σύμβολο μιας νέας δυναμικής εποχής για τον λόγο και την τέχνη (ορφισμός), η μελαγχολική Αριάδνη σύμβολο εγκατάλειψης στον μεταφυσικό χώρο του Ντε Κίρικο, ο Μινώταυρος σύμβολο των τυφλών ενστίκτων και των πιο σκοτεινών και ανεξερεύνητων δυνάμεων του ασυνείδητου για τον Πικάσο και άλλους ομότεχνούς του. Η χρήση αρχαίων συμβόλων από τους υπερρεαλιστές επαναπροσδιορίζει δυναμικά τον ρόλο και τη σημασία της τέχνης της Αρχαιότητας στο έργο σπουδαίων δημιουργών, όπως των Νταλί, Ερνστ, Μαγκρίτ, Ντελβό, Μασόν κ.ά.

Αν εξαιρέσουμε τα ρεύματα της καθαρής αφαίρεσης, η Αρχαιότητα θα έχει και πάλι σημαντικό μερίδιο στον διάλογο που ανοίγει με το παρελθόν το κίνημα του μεταμοντέρνου στη δεκαετία 1970-1980. Στον νέο πλουραλιστικό εκλεκτικισμό του μεταμοντέρνου κλίματος η επιστροφή στην παράδοση που αφανίζεται θα έχει πολύ χώρο για την Αρχαιότητα.

Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της

12. Κλασικισμός (18ος-19ος αιώνας)

12.1. Πομπηία - Ερκουλάνεουμ

Η σημαντικότερη ελληνική αναβίωση μετά την Αναγέννηση συντελείται στα μέσα περίπου του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα. Πρόκειται για το κίνημα του κλασικισμού (ή νεοκλασικισμού), που θα επικρατήσει στην Ευρώπη του Διαφωτισμού ιδιαίτερα μετά τη Γαλλική Επανάσταση.

Συγκλονιστική για την ευρωπαϊκή τέχνη είναι η άμεση γνωριμία με τη ζωγραφική της Αρχαιότητας στο πρώτο μισό του 18ου αιώνα, με τις καταπληκτικές ανακαλύψεις ολόκληρων αρχαίων πόλεων, που φέρνουν στο φως οι ανασκαφές του Ερκουλάνεουμ (1738) και της Πομπηίας (1748). Για πρώτη φορά οι Ευρωπαίοι μπορούν να αντιληφθούν πώς ήταν η ζωή στην Αρχαιότητα, να γνωρίσουν τη ζωγραφική στο πρωτότυπο. Εκτός από ένα πλήθος αντικειμένων και μικρογλυπτικής που έρχεται στο φως, και στις δύο αυτές πόλεις ανακαλύπτονται για πρώτη φορά αγγεία σε μεγάλες ποσότητες, και τότε ουσιαστικά γνωρίζει η Ευρώπη την ελληνική ζωγραφική. Ούτε στην Αναγέννηση, ούτε στο μπαρόκ έδιναν σημασία σε αυτό το υλικό. Μόνο στο πρώτο μισό του 18ου αιώνα αρχίζουν να δημιουργούνται μεγάλες συλλογές αρχαίων αγγείων, όπως αυτή του Λόρδου Γουίλιαμ Χάμιλτον (1730-1803), που θα επηρεάσει καθοριστικά τη νεοκλασική τέχνη και ιδίως τη ζωγραφική. Ο Χάμιλτον πούλησε το 1772 ολόκληρη τη συλλογή του στο Βρετανικό Μουσείο. Ο Πιέρ Φρανσουά Ουγκ, βαρώνος Ντ᾽Αρκανβίλ δημοσίευσε τη συλλογή του Χάμιλτον στην περίφημη έκδοση Antiquités étrusques, grecques et romaines tirés du cabinet de M. Hamilton (Νάπολη· 1766-1767), με πολλά σχέδια αγγείων, τα οποία ο Χάμιλτον ήθελε να χρησιμοποιηθούν ως πρότυπα για νέες δημιουργίες. Η επιθυμία του Χάμιλτον πραγματοποιήθηκε, μια και από την έκδοση αυτή άντλησαν πρότυπα για τον διάκοσμο στο περίφημο Ετρουσκικό Δωμάτιο του Πύργου του Potsdam, ο οποίος ολοκληρώθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα με αρχές του 19ου, υπό την επίβλεψη του αρχιτέκτονα Φρίντριχ Γκότλιμπ Σάντοου (1761-1831) για τον Φρειδερίκο Γουλιέλμο Γ' (1770-1840). Η έκδοση του Ντ᾽Αρκανβίλ καθώς και οι ανασκαφές στο Ερκουλάνεουμ και την Πομπηία επηρέασαν επίσης τον διάκοσμο στον Πύργο του Aschaffenburg (1840-1848) για τον Λουδοβίκο Α' της Βαβαρίας, ενώ ακολούθησαν και άλλα τέτοια παραδείγματα.

Από την έκδοση του Ντ᾽Αρκανβίλ πήρε σχέδια και ιδέες για τις δικές του δημιουργίες ο φίλος του Χάμιλτον, ο Τζόσια Γουέτζγουντ (1730- 1795), που ήταν η κυρίαρχη μορφή της αγγλικής κεραμικής παραγωγής κατά τον 18ο αιώνα (σ. 374). Μέλος μιας δυναστείας αγγειοπλαστών από το Staffordshire της Αγγλίας, εμπνέεται στην παραγωγή του από αρχαία κατωιταλιωτικά αγγεία που βρέθηκαν στην Καμπανία και στην Ετρουρία (που είναι γνωστά σήμερα ως ελληνικά), τα οποία στην εποχή του θεωρήθηκαν ετρουσκικά, και έτσι στην κεραμική που αρχίζει να κατασκευάζει το 1769 δίνει το όνομα «Ετρουρία». Η κεραμική Γουέτζγουντ, μια από τις πιο εκλεπτυσμένες τεχνικά στην Ευρώπη, αποτελεί και σήμερα αγαπημένο υλικό αρχαιοπωλών και συλλεκτών σε δημοπρασίες ή στην αγορά τέχνης. Ο Γουέτζγουντ απευθύνθηκε για σχέδια στους καλύτερους σχεδιαστές της εποχής του και ιδιαίτερα στον φίλο του Τζον Φλάξμαν (1755-1826), γλύπτη και σχεδιαστή με ιδιαίτερη αγάπη στην ελληνική αγγειογραφία. Ο Φλάξμαν εικονογράφησε τον Όμηρο, τον Ησίοδο και τον Αισχύλο με σχέδια που τον καθιέρωσαν ως έναν από τους πιο σημαντικούς σχεδιαστές της εποχής του, ενώ οι πίνακές του στο βιβλίο του Τόμας Χόουπ, Costume of the Ancients (1809), αποτελούν ορόσημο για την παρουσίαση και επίδραση της αρχαίας ελληνικής ενδυμασίας στο αγγλικό κοινό.

Στην Ευρώπη των αρχών του 19ου αιώνα τα ενδύματα έγιναν αντικείμενο πολιτικών και αρχαιολογικών συσχετισμών. Λευκά μακριά λεπτά φορέματα με ψηλό ζώσιμο και φουσκωτά μανίκια θυμίζουν όψιμες κλασικές ή ελληνιστικές ενδυμασίες και αποτελούν συνειδητή επιλογή για τη μόδα της εποχής της Δημοκρατίας ή του Διευθυντηρίου. Το στιλ αυτό, που ήταν επίσης το αγαπημένο της αυτοκράτειρας Ιωσηφίνας και γι᾽ αυτό ονομάστηκε αυτοκρατορικό (empire), το αποτυπώνει πολύ χαρακτηριστικά ο Νταβίντ (1748-1825) στο πορτρέτο της Κυρίας Ρεκαμιέ (περ. 1800) στο Λούβρο, όχι μόνο στο ένδυμα και στην κόμμωση της μορφής, αλλά και στα αρχαιοπρεπή έπιπλα, το ανάκλιντρο και το ρωμαϊκού τύπου κηροπήγιο, χαρακτηριστικά για το στιλ της εποχής. Αντίστοιχα της μόδας ήταν κοσμήματα με αρχαιοπρεπή μοτίβα, με πολλούς ένθετους καμέο και άλλους λίθους με παραστάσεις, που συχνά αντέγραφαν σπουδαία γλυπτά της Αρχαιότητας, όπως τον Δισκοβόλο του Μύρωνα, τον Απόλλωνα του Belvedere κ.ά. Ο κυριότερος εκφραστής αυτού του «ελληνικού» στιλ της κοσμηματοποιίας στα μέσα του 19ου αιώνα στη Ρώμη ήταν ο χρυσοχόος Καστελάνι (1793-1865).

Ανθολόγιο Αττικής Πεζογραφίας

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ

ΑΡΙΣΤ Πολ 1281a39–1281b21

(ΑΡΙΣΤ Πολ 1281a11–1284b34: Ποιοι πρέπει να ασκούν εξουσία στην πόλη) 

Η "αθροιστική θεωρία"

Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἔστω τις ἕτερος λόγος·
(40) ὅτι δὲ δεῖ κύριον εἶναι μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους
μὲν ὀλίγους δέ, δόξειεν ἂν λέγεσθαι καί τιν’ ἔχειν ἀπορίαν
τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν. τοὺς γὰρ πολλούς, ὧν ἕκαστός ἐστιν
[1281b] οὐ σπουδαῖος ἀνήρ, ὅμως ἐνδέχεται συνελθόντας εἶναι βελ-
τίους ἐκείνων, οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας, οἷον τὰ
συμφορητὰ δεῖπνα τῶν ἐκ μιᾶς δαπάνης χορηγηθέντων·
πολλῶν γὰρ ὄντων ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρο-
(5) νήσεως, καὶ γίνεσθαι συνελθόντων, ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ
πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα καὶ πολλὰς ἔχοντ’
αἰσθήσεις, οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν. διὸ καὶ
κρίνουσιν ἄμεινον οἱ πολλοὶ καὶ τὰ τῆς μουσικῆς ἔργα καὶ
τὰ τῶν ποιητῶν· ἄλλοι γὰρ ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ
(10) πάντες. ἀλλὰ τούτῳ διαφέρουσιν οἱ σπουδαῖοι τῶν ἀνδρῶν
ἑκάστου τῶν πολλῶν, ὥσπερ καὶ τῶν μὴ καλῶν τοὺς καλούς
φασι, καὶ τὰ γεγραμμένα διὰ τέχνης τῶν ἀληθινῶν, τῷ
συνῆχθαι τὰ διεσπαρμένα χωρὶς εἰς ἕν, ἐπεὶ κεχωρισμέ-
νων γε κάλλιον ἔχειν τοῦ γεγραμμένου τουδὶ μὲν τὸν ὀφθαλ-
(15) μὸν ἑτέρου δέ τινος ἕτερον μόριον. εἰ μὲν οὖν περὶ πάντα
δῆμον καὶ περὶ πᾶν πλῆθος ἐνδέχεται ταύτην εἶναι τὴν
διαφορὰν τῶν πολλῶν πρὸς τοὺς ὀλίγους σπουδαίους, ἄδηλον,
ἴσως δὲ νὴ Δία δῆλον ὅτι περὶ ἐνίων ἀδύνατον (ὁ γὰρ
αὐτὸς κἂν ἐπὶ τῶν θηρίων ἁρμόσειε λόγος· καίτοι τί δια-
(20) φέρουσιν ἔνιοι τῶν θηρίων ὡς ἔπος εἰπεῖν;)· ἀλλὰ περὶ τὶ
πλῆθος οὐδὲν εἶναι κωλύει τὸ λεχθὲν ἀληθές.

***

Και περί μεν των άλλων αποριών θα ομιλήσωμεν αλλαχού· (40) το ότι δε πρέπει την κυρίαρχον εξουσίαν να κατέχη μάλλον το πλήθος ή οι άριστοι μεν ολίγοι δε, θα εφαίνετο ότι ευκόλως δύναται να λυθή, ως ενέχον λογικήν συνέπειαν ίσως δε και αλήθειαν τινα. Διότι οι πολλοί, έκαστος των οποίων [1281b] δεν είναι σπουδαίος ανήρ, ενδέχεται επί το αυτό συνελθόντες να είναι καλύτεροι εκείνων, ουχί βεβαίως έκαστος, μεμονωμένως, αλλ' ως σύνολον, όπως τα εκ συμβόλων συμπόσια καλύτερα είναι των διά της δαπάνης ενός μόνον παρασκευασθέντων. Έκαστος εκ των πολλών έχει μόριον τι αρετής και (5) φρονήσεως, επί της συνελεύσεως όμως των πολλών ως ακριβώς το πλήθος απαρτίζει ένα, ούτως ειπείν, άνθρωπον πολύποδα και πολύχειρα και πολλάς έχοντα αισθήσεις, ούτω και περί τα ήθη τούτων και την διάνοιαν συμβαίνει. Διά τούτο και καλύτερον οι πολλοί κρίνουν τα της μουσικής και των ποιητών έργα· διότι άλλοι άλλο μόριον καθ' έκαστον αντιλήψεως προς κρίσιν έχουν, συνεπώς δε πάντα (10) οι πάντες εν συνόλω. Αλλ' οι σπουδαίοι των ανδρών κατά τούτο διαφέρουν εκάστου των πολλών, καθ' ό,τι ακριβώς λέγεται ότι διαφέρουν οι ωραίοι των μη ωραίων και αι καλλιτεχνικαί εικόνες των αληθινών ανθρώπων, κατά τούτο δηλαδή, ότι φέρουν συγκεντρωμένα τους διεσπαρμένους και κεχωρισμένους ωραίους χαρακτήρας· εν τούτοις όμως, εάν επί μέρους εξετασθή το καλλιτεχνικόν απείκασμα, ενδέχεται να ευρεθή χαρακτήρ επί του πραγματικού, οίον τούτου ο (15) οφθαλμός άλλου δε άλλο μόριον, ωραιότερος του εν τη εικόνι. Ήδη λοιπόν, εάν μεν ενδέχεται να υπάρχη επί παντός 'δήμου' και επί παντός πλήθους η τοιαύτη διαφορά των πολλών προς τους ολίγους σπουδαίους, άδηλον είναι, ίσως δε, μα τον Δία, προκειμένου περί τίνων και αδύνατον είναι ―διότι το αυτό θα ηδύνατο τότε και επί των ζώων να λεχθή· και πράγματι, διά να ομιλήσω γενικώς, (20) κατά τι διαφέρουν μερικοί των θηρίων;― αλλ' ουδέν κωλύει να αληθεύη το λεχθέν προκειμένου περί ωρισμένου πλήθους.