Κυριακή 31 Μαρτίου 2019

Οι πληγές του Φαραώ

ΜΕΡΟΣ Α': "Πάσχα" και… τα άζυμα της σωτηρίας.

Οι πληγές εξακολουθούν να θερίζουν τους Αιγύπτιους, λίγες μέρες πριν από την Έξοδο. Ενώ λοιπόν το "θεάρεστο" έργο της συλλογής χρυσών και αργυρών σκευών φουντώνει, ο Μωυσής ζητά απ’ το λαό του να κάνει... δίαιτα!

Ναι, δίαιτα και μάλιστα πολύ πιο ωφέλιμη απ’ οποιαδήποτε άλλη δίαιτα επρωτάθη απ’ την εποχή εκείνη. Μια δίαιτα κυριολεκτικά σωτήρια.

Ας δούμε όμως τα στοιχεία της τελευταίας και αποφασιστικής πληγής, κάτω απ’ το καθεστώς μιας περίεργης αποχής που προστάζει ο Μωυσής: «Επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα, από την πρώτη μέρα θα εξαφανίσετε (Ο΄ αφανίσετε) το προζύμι από τα σπίτια σας, διότι όποιος φάει ένζυμα από την πρώτη έως την έβδομη μέρα η ψυχή εκείνη θα εξολοθρευτεί» Έξ.12.15.

Κι αλλού: «Επτά ημέρες δεν θα βρίσκεται προζύμι στα σπίτια σας, διότι όποιος φάγει, θα εξολοθρευτεί, είτε Ισραηλίτης είτε αυτόχθον προσήλυτος» Έξ.12.19.

Και συνεχίζει: «τίποτα ένζυμο δεν θα φάτε, οπουδήποτε κατοικείτε τρώτε άζυμα» Έξ.12.20

Τι συμβαίνει λοιπόν; Γιατί τόση "κάψα" για το τι ψωμί θα φάνε οι Εβραίοι για επτά συνεχείς ημέρες; Είμαι εγώ ο δύσπιστος που θέτω τέτοιες ερωτήσεις; Ή αισθάνεστε κι εσείς τώρα πια, ότι κι ο πιο εύπιστος και απονήρευτος δικαιολογημένα θα αναρωτιόταν;

Τι προσπαθεί αλήθεια να αποκλείσει ο Μωυσής απ’ το τραπέζι των ομοφύλων του; Μα το λέει ξεκάθαρα. Μη φάτε τίποτα που να περιέχει προζύμι. Όχι ένζυμα. Μόνο άζυμα!

Ο Μωυσής είναι πολύ συγκεκριμένος. Καμιά επαφή με προζύμι και ένζυμα αρτοσκευάσματα! Γιατί άραγε;

Βέβαια, ας μη περιμένουμε απ’ τη Βίβλο να μας πει το γιατί.

Η βιβλική αφήγηση, ούτε καν υπαινίσσεται τους λόγους αυτής της επίμονης απαίτησης. Είδαμε όμως αρκετούς χαλδαιικούς μαγγανισμούς μέχρι τώρα, για να μπορούμε μετά βεβαιότητος να υποθέσουμε, πως ότι κάνουν οι Εβραίοι υπό τας εντολάς του Μωυσέως, δεν είναι διακοσμητικές θεολογικές λεπτομέρειες, ούτε ξαφνικά θεολογικά διαιτολογικά καπρίτσια και αόριστες λατρευτικές ιδιοτροπίες, αλλά προστατευτικές αποφάσεις ουσίας.

Το να τρώει λοιπόν ξαφνικά, ένας ολόκληρος λαός και μάλιστα με τέτοια προϊστορία, μόνο έναν τύπο τροφής, «άζυμα», αποφεύγοντας έτσι αυστηρά τον κοινότατο τύπο τροφής ολόκληρης της χώρας, τα «ένζυμα», όχι μόνο μας βάζει σε υποψίες, αλλά εκτινάσσει κυριολεκτικά στα ύψη τις απορίες μας... και η περιέργειά και το ενδιαφέρον μας για λεπτομέρειες, εγγίζουν τα όρια της αγωνίας.

Τα συνολικά δεδομένα των πατριαρχικών κατορθωμάτων, μας υποχρεώνουν να σκεφτούμε... χαλδαϊκά! Συνήθως, χρειάζεται αρκετή προσπάθεια για να υποθέσουμε, την τροφονοθεία που εξασφάλιζε κάποιο θαυμαστό αποτέλεσμα. Εδώ όμως, στην τελευταία ανθρωποκτόνο πληγή της Αιγύπτου, η διατροφικές οδηγίες και απαγορεύσεις ξεπερνούν σε σαφήνεια κάθε προσδοκία μας, και δημιουργούν από μόνες τους συγκεκριμένες υπόνοιες, κάνοντας υπερβολικά ανάγλυφη την τραγική πραγματικότητα.

Για να δούμε λοιπόν, γιατί μέσα στην αντάρα των φονικών πληγών, οι Χαλδαίοι της αιγυπτιακής παροικίας κηρύττουν ξαφνικά γενική αποχή από ένζυμο άρτο;

Κατ’ αρχάς η έκφραση: «παν ζυμωτόν ουκ έδεσθε», (δηλαδή: τίποτε ζυμωτό δεν θα φάτε) Ο΄Έξ.12.20, σημαίνει ότι δε μιλάμε για έναν τύπο τροφής μόνο, ψωμί ας πούμε, αλλά για ο,τιδήποτε περιέχει ζύμη και είναι ένζυμο ή καλύτερα, μιλάμε για πάσης φύσεως ένζυμα αρτοσκευάσματα.

Οι συγκεκριμένες εντολές λοιπόν αποκλείουν όλα τα "φουσκωμένα" από μαγιά αρτοσκευάσματα, όπως ψωμιά, ψωμάκια, κουλουράκια, γλυκίσματα φούρνου κ.λ.π. που περιέχουν ζύμη (μαγιά) και με περισσή σαφήνεια και αυστηρότητα ορίζουν, πως μόνο τα "ξεφούσκωτα" (άζυμα) αρτοσκευάσματα επιτρέπονται.

Με άνεση λοιπόν μπορούμε να δούμε, ότι επί ποινή θανάτου απαγορεύθηκαν δια μιας και αποκλείστηκαν με σαφήνεια, όλα γενικώς τα αρτοσκευάσματα φούρνου απ’ το τραπέζι των Εβραίων.

Απ’ την άλλη μεριά, θα ήμασταν εξαιρετικά αφελείς, αν δε βλέπαμε ότι όλα τα παραπάνω φουσκωμένα από ζύμη προϊόντα φούρνου, αυτόματα περιορίζονται να καταναλωθούν μόνο απ’ τους Αιγυπτίους.

Γιατί όμως μιλάμε για αρτοσκευάσματα φούρνου; Υπήρχαν φούρνοι στην Αίγυπτο;

Για να σχηματίσουμε άποψη είναι ανάγκη εδώ να θυμηθούμε το μοναδικό φούρναρη «αρτοποιό» Γέν.40.1,5, που γενιές πριν απ’ την εποχή του Μωυσέως, μας περιγράφει τους δίσκους του γεμάτους απ’ τα παρασκευάσματά του, που περιείχαν «εκ πάντων... της τέχνης του αρτοποιού» Γέν.40.17. Για να υπάρχουν λοιπόν τέτοιοι αρτοποιοί στην εποχή του Ιωσήφ, ασφαλώς στην πολύ μεταγενέστερη εποχή του Μωυσή, υπήρχαν άφθονοι φούρνοι στην Αίγυπτο. Όπως είπαμε άλλωστε η κατ’ εξοχήν σιτοπαραγωγός χώρα της Αιγύπτου, τι άλλο θα έκανε τα άφθονα σιτηρά της, εκτός από μια ατελείωτη ποικιλία από ένζυμα αρτοσκευάσματα. «Υπήρχε δε άρτος... σε όλη τη γη της Αιγύπτου»
Γέν.41.54, σημειώνει η Βίβλος απ’ την εποχή ακόμα του Ιακώβ.

Άλλωστε οι ίδιοι οι Εβραίοι, αφού έφυγαν τελικά από την Αίγυπτο, στις πρώτες δυσκολίες που συναντούν, αναπολούν τα χορταστικά αυτά ψωμιά της Αιγύπτου λέγοντας τα εξής πολύ αποκαλυπτικά: «Εν τη γη της Αιγύπτου... τρώγαμε άφθονο κρέας και άρτον εις χορτασμόν» Έξ.16. 3.

Κρέας λοιπόν και χορταστικό ψωμί, είχαν υπεράφθονα οι Αιγύπτιοι. Ναι, ο Νείλος, τα ζώα τους και το άφθονα σιτηρά τους (ψωμί), ήταν ανέκαθεν η αληθινή δύναμη των Αιγυπτίων. Ο Νείλος όμως έχει ήδη χτυπηθεί βάναυσα, τα ζώα έχουν αποδεκατιστεί ύπουλα... και ακριβώς τώρα, που ο Μωυσής έχει προαναγγείλει την πληγή κατά της ζωής των ιδίων των Αιγυπτίων, έρχεται η σειρά του ψωμιού και των φούρνων, να παίξουν το δικό τους ρόλο, στο ανατριχιαστικό αυτό θανατηφόρο στρατηγικό παιχνίδι πληγών και "θεϊκής" ομηρίας, στον χορό του θανάτου της άσπλαχνης χαλδαιικής μαγγανείας!

Η ζύμη λοιπόν, η ψυχή του ψωμιού, θα χτυπηθεί απ’ την οργή του Χαλδαίου "θεού"! Όσο κι αν φαίνεται περίεργο, ο Μωυσής δε νοιάζεται τόσο, για το τι θα φάνε η δικοί του, αλλά κυρίως για το τι δεν θα φάνε! Γιατί μόνο έτσι η ψωμοθρόφα Αίγυπτος θα γονατίσει μόνη της, τα ανυποψίαστα παιδιά της.

Το επάγγελμα του ζυμωτή ήταν ανέκαθεν δύσκολο και κοπιαστικό. Και ενώ ο φούρναρης μπορεί να ήταν Αιγύπτιος, όλα δείχνουν ότι τουλάχιστον οι ζυμωτές της Αιγύπτου, ήταν κάποιοι μπρατσωμένοι Ισραηλίτες, που απ’ τη θέση αυτή της προχωρημένης διείσδυσης, είχαν το υψηλό προνόμιο, να ρίξουν την ανάλογη θεϊκή οργή, όχι στο αλεύρι, όχι στο ζυμάρι, που σαν μεγάλες ποσότητες δεν επροσφέροντο για σωστή δοσολογία κι ανακάτεμα, αλλά στο προζύμι!

Η Αίγυπτος λοιπόν, όχι μόνο είχε φούρνους, αλλά έχουμε κάθε λόγο να πιστεύουμε ότι η ειδικότητα του ζυμωτή-φούρναρη και ολόκληρος ίσως αυτός ο κλάδος του επαγγέλματος, είχε περάσει δυναμικά από παλαιότερα στα χέρια των Εβραίων, σαν μια φυσικότατη προώθηση των αδελφών και ομοφύλων, του τότε πετυχημένου "αρχισιτοποιού", Ιωσήφ!

Ο Χαλδαιοκρατούμενος λοιπόν κλάδος του ζυμωτή-αρτοσκευαστή, εκαλείτο να παίξει με τη σειρά του, έναν πολύ σοβαρό ρόλο στην προώθηση των θεϊκών πληγών. Όπλο τους; Η απλή ζύμη! Η ψυχή κάθε αρτοσκευάσματος, που με εκπληκτική ευκολία, (με τους απλούς δηλαδή ρυθμούς της καθημερινότητας), θα τοποθετούσε τα "θεϊκά τέρατα", κατ’ ευθείαν απ’ το «κραταιό χέρι» του Μωυσή, στο τραπέζι των εντελώς ανύποπτων Αιγυπτίων!

Ένα ακόμα ασύλληπτο σχέδιο πληγών και μαζικού πειθαναγκασμού, βρίσκεται σε μια γιγαντιαίων διαστάσεων εξέλιξη! Για εφτά ολόκληρες μέρες, (πριν από την έξοδο), το ψωμί της Αιγύπτου, θα είναι ένα μυρωδάτο "τέρας", που θα "δαγκώνει" δυνατά τα σπλάχνα όποιου το γεύεται. Η "χάρη" θα αυξηθεί δραματικά και οι "θεραπευτές" θα κάνουν χρυσές δουλειές, με τα γιατροσόφια και τις συμβουλές τους, να γίνονται ανάρπαστα! Τα ασημόχρυσα σκεύη και ο πλουμιστός ρουχισμός, θα φαντάζουν ευτελή, ανάξια λόγου ανταλλάγματα, μπρος στην ελπίδα και γιατί όχι την ανακούφιση, ("χάρη") που μόνο ο Ισραηλίτης, γείτονας θεραπευτής μπορεί να του προσφέρει!

Ο Μωυσής, προειδοποιεί τους δικούς του σε όλους τους τόνους και καλύπτει όλα τα ενδεχόμενα. Είναι μέρες εξαιρετικής έντασης και τα λάθη πρέπει να μηδενιστούν. Έτσι διατάζει: «από την πρώτη μέρα θα εξαφανίσετε (θα πετάξετε) το προζύμι από τα σπίτια σας», Έξ.12.15, διότι ακόμα και στην περίπτωση που θα μπορούσαν να φτιάξουν με δικό τους απείραχτο (ακίνδυνο) προζύμι, ένζυμα "φουσκωμένα" αρτοσκεύασμα, αυτά, μόνο σύγχυση και λάθη θα μπορούσαν να προκαλέσουν, (σε παιδιά γέροντες κλπ), ανάμεσα σε "φουσκωμένα" ψωμιά, που είχαν θεϊκή οργή, και σ’ αυτά που δεν είχαν. Άλλωστε, πολλοί εξ αυτών, ως δούλοι ή συγκάτοικοι των Αιγυπτίων θα κινδύνευαν σοβαρά να γευθούν από λάθος, τα ένζυμα αρτοσκευάσματα των συγκατοίκων ή "αφεντάδων" τους!

Έτσι, σε κάθε περίπτωση η γενική εντολή: «ουδέν ένζυμων θέλετε φάγει» Έξ.12.20, είναι η μόνη απλοποιημένη σωτήρια οδηγία, τώρα που η Αίγυπτος θα γεμίσει απ’ τις σιωπηλές και ύπουλες πληγές του θεού τους. Ας θυμηθούμε εδώ, ότι δεν είναι αυτή η πρώτη φορά που ο απλός καθημερινός άρτος, γίνεται όπλο θεϊκού πειθαναγκασμού στα χέρια των Χαλδαίων πατριαρχών. Στην εποχή του Ιωσήφ, ο Αιγύπτιος αφέντης του, ο Πετεφρής, περιήλθε τότε σε μια βολικότατη για τον Ιωσήφ "μακαριότητα" και η αφήγηση δε δίστασε να μας αποκαλύψει ότι: «δεν ήξερε εκ των υπαρχόντων αυτού ουδέν, πλην του άρτου τον οποίον έτρωγε» Γέν.39.6. Τώρα μπορείτε να φαντασθείτε τι ακριβώς "άρτο" έτρωγε ο αφέντης Πετεφρής, για να περιέλθει στην συγκεκριμένη "μακαριότητα" της περιγραφής!

Ο άρτος λοιπόν της Αιγύπτου, σε μία ευρύτερη αυτή τη φορά κλίμακα, θα γίνει το «κραταιό χέρι» που θα σκορπίσει πληγές και τον σκληρό φόβο του εβραϊκού θεού. Τώρα καταλαβαίνουμε την ουσιαστική σημασία των λόγων αυτού του ίδιου "θεού" από την γη της προετοιμασίας! Σας υπενθυμίζω εκείνα τα γεμάτα νόημα λόγια:

«Και είπεν ο Κύριος... όταν υπάγης εις την Αίγυπτο ιδέ να κάμεις... (να χρησιμοποιήσεις) πάντα τα θαυμάσια (Ο΄ τέρατα) τα οποία έδωκα εις την χείραν σου». Ο΄ Εβδομήκοντα Έξ. 4.21. 3.

Είναι λοιπόν ή όχι χειροκίνητη μαγεία τα θαύματα του Μωϋσή; Αν όχι, ποιο το νόημα του παραπάνω εδαφίου;

Βέβαια κατ’ ουσίαν τα λόγια αυτά είναι του Ιοθόρ, μια και κανένας θεός δεν θα μπορούσε να κατέβει τόσο "χαμηλά" όσο κι αν προσπαθούσε. Απ’ την προτρεπτική, ενθαρρυντική διατύπωση της εντολής αυτής καταλαβαίνουμε, ότι, ακόμα και για τον Μωυσή, δε θα ήταν εύκολο, να σπείρει τέτοιας έκτασης όλεθρο, με τις οδύνες να ζώνουν αδιακρίτως μικρούς και μεγάλους, σ’ έναν αναίσχυντο, τρελό χορό πληγών, που αδιακρίτως και για μέρες ολόκληρες, θα παρέδιδε στη σκληρή θεϊκή ομηρία και εκμετάλλευση έναν ολόκληρο λαό! Γι’ αυτό και ο "θεός" τον προτρέπει αναλόγως, "κοίτα (μη διστάσεις), να τα κάνεις (να τα χρησιμοποιήσεις) όλα τα τέρατα που έδωσα στα χέρια σου"! Ναι, για τέτοιες αποφάσεις χρειάζονται μεταλλικά σπλάχνα και θεϊκή εντολή. Κι όλα δείχνουν... ότι ο Μωυσής τα διέθετε και τα δύο!

Το μεγαλείο των βιβλικών ηρώων είναι, ότι δεν κάνουν απολύτως τίποτα στην τύχη. Σενάρια ακριβείας συνοδεύουν τις αρτιότερες προετοιμασίες δόλου. Στην περιγραφή της Εξόδου έχουμε την θαυμάσια ευκαιρία να διακρίνουμε, την λεπτομερέστατη προετοιμασία που προηγήθηκε της ανθρωποκτόνου πληγής, αλλά και την απαράμιλλη ακρίβεια της εκτέλεσή της! Ολόκληρο το σενάριο της δράσης στην Αίγυπτο, κατασκευάσθηκε με κάθε λεπτομέρεια, απ’ την περίοδο ακόμα που στην Μαδιάμ, ο μεγάλος ιερέας Ιοθόρ προετοίμαζε τον Μωυσή για τον τερατοποιό άθλο της Εξόδου! Έξ.3.1 έως Έξ.4.23.

Υπενθυμίζω τις αξιοθαύμαστες λεπτομέρειες, που προέβλεπε το σενάριο της Μαδιανιτικής προετοιμασία: «ξεύρω δε ότι δεν θέλει σας αφήσει ο βασιλεύς της Αιγύπτου να υπάγητε, ει μη δια χειρός κραταιάς, εκτείνας λοιπόν την χείρα μου, θέλω πατάξει την Αίγυπτο με πάντα τα θαυμάσιά μου... και θέλω δώσει χάριν εις τον λαόν μου έμπροσθεν των Αιγυπτίων και όταν αναχωρείτε, δεν θέλετε αναχωρήσει κενοί, αλλά πάσα γυνή θέλει ζητήσει παρά της γείτονος αυτής και παρά της συγκατοίκου αυτής σκεύη αργυρά και σκεύη χρυσά και ενδύματα και θέλετε επιθέσει αυτά επί τους υιούς σας και επί τας θυγατέρας σας και θέλετε γυμνώσει τους Αιγυπτίους» Έξ.3.19-22.

Πολύ πριν συμβούν όλα αυτά στην Αίγυπτο, ο Μωυσής εγνώριζε, ότι η "θεϊκή" αυτή "χάρη" θα εμφανιστεί ξαφνικά, αμέσως μετά την ισχυρά χτυπήματα της Αιγύπτου απ’ τα "θεϊκά τέρατα". Όταν δηλαδή οι πληγές θα είναι σε πλήρη εξέλιξη, τότε παραδόξως εμφανίζεται πράγματι αυτή η "θεϊκή χάρη".

Παράδοξο βέβαια φαίνεται μόνο σε μας, διότι αν το σκεφτείς καλύτερα, θα δεις, ότι πραγματικά, μόνο μετά από ισχυρά χτυπήματα και πληγές μπορεί όντως κάποιος να "γδυθεί" για χάρη σου!

Η λέξη «χάρη», έχει εδώ ακριβώς την ίδια διφορούμενη σημασία με τη λέξη «ευλογία», την οποία τόσο πρόθυμα ο Αβραάμ και το σπέρμα του αποφάσισε να σκορπίσει στους βασιλείς και άρχοντες της περιοχής, ελαφρώνοντάς τους παραδόξως κι απ’ τα υπάρχοντά τους. Οι λέξεις λοιπόν «χάρη» και «ευλογία» δεν είναι βιβλικές παραδοξότητες, απλά είναι κωδικές λέξεις, που υπονοούν τους μαγικούς μηχανισμούς χαράς και "ευλογίας" για τον πατριαρχικό ιδιοτελή πλουτισμό. Το «θέλετε γυμνώσει τους Αιγυπτίους» που λέγεται αμέσως μετά τη "χάρη" δε νομίζω ότι αφήνει πολλά περιθώρια σφάλματος σ’ αυτή μας την ερμηνεία.

Δεν πρέπει εδώ να παραβλέψουμε τον παρηγορητικό ρόλο της γυναίκας, καθώς αναλαμβάνει να προωθήσει αυτήν τη κερδοφόρο "χάρη" με τη γλυκιά πειθώ της, προς τους δεινοπαθούντες Αιγύπτιους γείτονες. Βέβαια δε φτάνει μόνο η γλυκιά γυναικεία συμπόνια. Για να ζητά κανείς απεγνωσμένα γιατρειά, πρέπει να είναι αληθινά άρρωστος κι όχι απλά φοβισμένος. Ο φοβισμένος πληρώνει φειδωλά, ο βαριά πληγωμένος τα δίνει όλα! Κι αυτό το γνωρίζουν πολύ καλά οι ταλαντούχοι αυτοί Χαλδαίοι, οι δημιουργοί και χειριστές της "θεϊκής ομηρίας", οι κληρονόμοι της παράδοξης αυτής ανατολίτικης ιαματο-καπηλείας. Θα δούμε άλλωστε ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες στην περεταίρω σχετική έρευνά μας!

Αυτή λοιπόν την πληγή του κατάκοιτου φοβισμένου πόνου, μοιράζει μέσα στα νόστιμα μυρωδάτα ψωμιά της, μόνη της, στα ίδια της τα παιδιά, η χειροπόδαρα δεμένη Αίγυπτος, από τους μακρυπλόκαμους δόλους των Χαλδαίων! Οι πρωτομάστορες του ασύστολου δόλου, πρόβλεψαν, πρότρεψαν και γιατί όχι, απαίτησαν απ’ τις γυναίκες, να παίξουν τον ρόλο της γλυκιάς παρηγορητικής διείσδυσης, στα σπίτια των δεινοπαθούντων θυμάτων!

Τώρα, όλοι οι Αιγύπτιοι, πρόθυμα θα πληρώσουν με χρυσάφι, οποιαδήποτε μικρή ή μεγάλη "χάρη" (ελπίδας ή πραγματικής ανακούφισης) τους προσφέρουν οι περίεργοι αυτοί θεραπευτές τους... μια και οι ανεξήγητοι πόνοι τους, τα παραλυμένα μέλη τους και η συνεχώς επιδεινούμενη αυτή γενικευμένη πληγή, τους βεβαιώνει ότι είναι σίγουρα απ’ αυτούς, που σε λίγες μέρες θα πεθάνουν, όταν ο εξολοθρευτής θεός των Εβραίων, θα περάσει απ’ τους δρόμους της Αιγύπτου, για να μοιράσει το θάνατο πόρτα-πόρτα!

Επτά ολόκληρα μερόνυχτα, οι ανεξήγητοι αυτοί πόνοι και οι άγνωστες ενοχλήσεις, θα επιμένουν και θα απλώνονται πάνω απ’ τη Αίγυπτο. Το φάντασμα του μεγάλου πληγοθεραπευτή Αβραάμ, πλανιέται ξανά απειλητικό πάνω απ’ τη χώρα!

Τότε, μας έλεγε το βιβλικό υπόμνημα ότι: «επέφερεν ο Κύριος επί τον Φαραώ και επί τον οίκον αυτού πληγές μεγάλες εξ αιτίας Σάρρας της γυναικός (αδελφής) του Αβραάμ» Γέν.12.17, χωρίς να μας δίνει καμιά πρόσθετη λεπτομέρεια, ούτε για το πλήθος αλλά ούτε και για τη φύση των πληγών.

Τώρα όμως, αιώνες μετά τον Αβραάμ, έχουμε το σπάνιο προνόμιο, να ανιχνεύουμε και να παρακολουθούμε με κάθε λεπτομέρεια, ένα απ’ τα αξιότερα τέκνα του, τον Μωυσή επί το έργον, καθώς (ευλογώντας αβρααμικά... τις φυλές της γης!) ολοκληρώνει το βασανιστικό δέσιμο μιας ολόκληρης "χώρας", κάτω απ’ τα αόρατα και εξ αυτού άσπαστα δεσμά της αβρααμικής μαγγανείας!

Τότε ο Αβραάμ ήταν μόνος του, με την πολυτάλαντη Σάρρα για βοηθό του! Έτσι, μόνο τον οίκο του Φαραώ μπορούσε να πληγιάσει. Τώρα όμως, με άφθονους συνεργάτες και αναρίθμητα πρόθυμα χέρια, που άλλοι ήξεραν και άλλοι απλώς εκτελούσαν εντολές,[3] έκλεισαν ολόκληρη την Αίγυπτο, σ’ έναν αδιέξοδο κλοιό θανάτου!

Για την τελευταία λοιπόν πληγή, ο Μωυσής σαν άριστος "προφήτης" που είναι, γνωρίζει όλες τις λεπτομέρειες της τρομερής έκτασής της. Μάλιστα γνωρίζοντας ότι η μάχη έχει πλέον κριθεί, ορθώνει το παράστημά του γεμάτος έπαρση και βροντοφωνάζει απειλητικά μπροστά στον μουδιασμένο μονάρχη προσποιητά θυμωμένος: «θέλει είσθε καθ’ όλην την γην της Αιγύπτου κραυγή μεγάλη, οποία ποτέ δεν έγινε, ουδέ μετά ταύτα θέλει γίνει τοιαύτη... και πάντες ούτοι, οι δούλοι σου (εννοεί τους Αιγύπτιους) θέλουσι κατεβεί προς εμέ και θέλουσι προσπέσει έμπροσθέν μου (Ο΄ προσκινήσουσι με) λέγοντες, έξελθε συ και πας ο λαός ο ακολουθών σε... και εξήλθεν ο Μωυσής από του Φαραώ μετά θυμού»! Έξ.11.6-8.

Θα γίνει τέτοιος θρήνος, που γονατιστοί θα με παρακαλάτε να φύγουμε! Ήταν οι τελευταίες θριαμβικές απειλές του Μωυσή!
  
Ο Φαραώ, (Μανερπτά) εμβρόντητος παρακολουθεί αυτή την επίδειξη εξουσίας μέσα στο ίδιο του το παλάτι, όχι μόνο χωρίς να τολμά να απαντήσει με ανάλογο εξουσιαστικό θυμό, αλλά χωρίς να μπορεί καθόλου να φαντασθεί, ότι ο άνθρωπος που μόλις έφυγε θυμωμένα από μπροστά του, κατάφερε ήδη να βρει τρόπο να μοιράσει στα δύο την βασική τροφή ολόκληρης της χώρας!

Για επτά ολόκληρα μερόνυχτα, η πιο διαδεδομένη τροφή της Αιγύπτου, τα ζηλευτά δηλαδή αρτοσκευάσματά της, θα γίνουν αφορμή ανέλπιστων πληγών σ’ ολόκληρη τη χώρα! Και ω του ανεπανάληπτου και ανεξήγητου θαύματος! Μόνο οι υιοί Ισραήλ θα στέκουν ανάμεσά τους γεμάτοι υγεία... συμπόνια και μάλιστα θεραπευτική διάθεση, τρώγοντας με όρεξη κρυφά μια ισχνή φλουδωτή και σαν πέτσα σκληρή άζυμη λαγάνα.
Ναι αυτές οι τελευταίες 7 μέρες αλλά και οι νύχτες, θα είναι γεμάτες κοιλιακούς πόνους, συναλλαγές και εντατική προετοιμασία.

ΜΕΡΟΣ Β': «Πάσχα», μια σωτήρια δίαιτα

«Εκκάλεσε δε ο Μωυσής την γερουσία των υιών Ισραήλ και είπε... Προς κάθε συναγωγή των Ισραηλιτών να πείτε. Την δεκάτη μέρα αυτού του μηνός, καθένας θα πάρει ένα πρόβατο (Ο΄ ή κατσίκι) για την οικογένειά του. Για κάθε οικογένεια ένα αρνί. Αν όμως η οικογένεια είναι μικρή για να φάει ολόκληρο το αρνί, ας συνεννοηθεί με τον πιο κοντινό του (Ισραηλίτη) γείτονα και αφού υπολογίσουν πόσο μπορεί να φάει ο καθένας, ας συναπαριθμηθούν, ώστε να διαλέξουν το κατάλληλο αρνί» Έξ.12.3-5 &21.

Στη σειρά των ατέλειωτων ακόμα όπως θα δούμε οδηγιών, για να μην υπάρχουν ασάφειες προσθέτει: «Αυτός είναι ο νόμος του Πάσχα. Κανένας ξένος δεν θα φάει απ’ αυτό» Έξ.12.43.

Καθίστε για λίγο και σκεφθείτε τη χρησιμότητα όλων αυτών των οδηγιών! Κανένα άλλο "θαύμα" στη βιβλική αφήγηση, δεν απαιτεί όπως θα δούμε τόσες πολλές και λεπτομερείς διαιτητικές ενέργειες, πριν απ’ την εκδήλωσή του. Βέβαια και καμιά "δίαιτα" δεν στοίχισε τη ζωή τόσων πολλών ανθρώπων. Κοιτάξτε όλες αυτές τις οδηγίες και πολλές ακόμα που θα ακολουθήσουν. Μετά από όσα είδαμε γύρω απ’ τη δράση των πατριαρχών, δε σας λένε σαφώς ότι εδώ κυριολεκτικά κάτι "μαγειρεύεται";

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν ετοιμάζει κάτι ο Μωυσής, αλλά τι ακριβώς ετοιμάζει. Γιατί λοιπόν άραγε πάση θυσία, όλοι ανεξαιρέτως οι ομόφυλοι, ακόμα και οι μοναχικοί και οι πάμφτωχοι, οι γέροι και οι ανήμποροι, όλοι πρέπει να φάνε ένα συγκεκριμένο γεύμα την νύχτα της φυγής; Γιατί πρέπει όλοι να "συναπαριθμηθούν" μη τύχει και κάποιοι φάνε κάτι άλλο. Προς τούτο ο Μωυσής αναλώνεται κυριολεκτικά σ’ ένα ολόκληρο πλήθος πρόσθετων οδηγιών: «το δε αρνί σας να είναι τέλειο αρσενικό ενιαύσιον (γάλακτος χρονιάρικο) και θέλετε φυλάττει αυτό μέχρι της δεκάτης τετάρτη (14ης ημέρας) του μηνός» Έξ.12.5-6.

Πέντε μέρες παρακολούθηση, (από 10η έως 14η) θα μας βεβαιώσουν, ότι το αρνάκι δεν έχει συμπτώματα ακούσιου δηλητηριασμού (απ' τις "πληγές" δηλητηριασμού των κτηνών που προηγηθήκαν) και επί πλέον, η εντολή «θέλετε φυλάττει αυτό», ξεκάθαρα απαγορεύει να ξεστρατίσει το αρνάκι στην επικίνδυνη αυλή του Αιγύπτιου γείτονα.

Και τώρα δώστε όλη σας την προσοχή, σ’ αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε μαγειρική συνταγή σωτηρίας: «και εκείνη τη νύχτα θα φάτε το αρνί ψητό στη πυρά, (Ο΄ οπτόν πυρί) μαζί με άζυμα και με πικρά χόρτα. Μη φάτε απ’ αυτό ωμό (θυμηθείτε αυτή την λεπτομέρεια!) μηδέ βραστό εν ύδατι, (τίποτε δεν πρέπει να μπει σε κατσαρόλα δηλαδή και θα δούμε γιατί) αλλά οπτόν (ψητό) στην πυρά, την κεφαλήν αυτού, μετά των ποδών αυτού, (δηλαδή ολόκληρο, προφανώς σουβλιστό στην ανθρακιά) και μετά των εντοσθίων αυτού (εννοεί όλα τα βρώσιμα εντόσθια του, ραμμένα προφανώς στο εσωτερικό του, για να μην ξεγελαστεί κανείς και τα βάλει σε κατσαρόλα) και μην αφήσετε υπόλοιπον απ’ αυτού έως το πρωί, ό,τι περισσεύσει απ’ αυτού (του αρνιού) έως το πρωί, καύσατε στην πυρά». Έξ.12. 5-10.

Το σωτήριο γεύμα, όχι μόνο πρέπει να είναι από το δικό μας κοπάδι και να φυλάγεται ξεχωριστά, αλλά πρέπει να ψηθεί στην αθρακιά, ολόκληρο, μαζί με όλα του τα (βρώσιμα) εντόσθια, χωρίς να διαμελιστεί ή να του αφαιρεθεί το παραμικρό! Γιατί άραγε; Μα το λέει ξεκάθαρα. Αυτή τη νύχτα, το κρέας δεν πρέπει να μπει σε κατσαρόλα! Κανείς δεν πρέπει να φάει βραστό, (ή ωμό!) αλλά μόνο ψητό στην θράκα! Μετά το ολονύχτιο δείπνο, υπομονετικά μέχρι το πρωί, πρέπει να κάψουν τα υπολείμματα του ζώου!

«Και έτσι θα το φάτε, ζωσμένοι την ζώνη σας και φορώντας τα σανδάλια σας και κρατώντας την ράβδο σας στο χέρι, με σπουδή θα το φάτε γιατί είναι Πάσχα του Κυρίου... και τη νύκτα εκείνη, θα περάσω μέσα απ’ την Αίγυπτο και θα θανατώσω κάθε πρωτότοκο στην χώρα» Έξ.12.11.

Η μετονομασία της τελευταίας αυτής πληγής, αποκλειστικά σε θάνατο πρωτοτόκων, είναι κατά τη γνώμη μας και η κυριότερη απόπειρα απόκρυψης των αληθινών μηχανισμών της πληγής, αφού κανένας γήινος (άνθρωποκίνητος) μηχανισμός δεν θα μπορούσε να σκοτώσει με ακρίβεια επιλεκτικά μόνο τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων... ή τουλάχιστον αυτή η μελέτη δεν κατάφερε να εντοπίσει κάτι τέτοιο!

Όπως είπαμε και προηγουμένως, η πληγή αυτή όταν πρωτοεξαγγέλθη ήταν γενική κατά της ζωής των Αιγυπτίων, χωρίς κανέναν ιδιαίτερο προσδιορισμό πρωτοτόκων. Η αρχική γενική απειλή: «τώρα θέλω πατάξει σε (Φαραώ) και τον λαό σου με θανατικό» Ο΄Έξ.9.15 μόνο πολύ αργότερα το κείμενο σημειώνει στροφή της πληγής προς τα πρωτότοκα.

Το γεγονός μάλιστα, ότι κανένας βιβλικός υπαινιγμός δεν υπάρχει για τον θάνατο οποιονδήποτε μέλους την βασιλικής οικογένειας, είναι και η καλύτερη απόδειξη της αποτυχίας της απειλής πρωτοτόκων! Κάτι που επιπροσθέτως επιβεβαιώνει, την αδυναμία άμεση πρόσβαση ειδικά στα τρόφιμα του άρχοντα Φαραώ!

Όπως άλλωστε είδαμε απ’ την περίοδο ακόμα του Ιωσήφ, ο βασιλιάς έχει προσωπικό αρτοποιό, που οπωσδήποτε μέσα στο γενικότερο πια κλίμα δυσμένειας, δεν δε θα μπορούσε να είναι Εβραίος. Οι φρουροί και η αυλική προετοιμασία των γευμάτων, ήταν ένας αδιαπέραστος συνδυασμός αποτροπής χαλδαιικών πληγών. Ενδέχεται όμως η απειλή πρωτοτόκων που ο Μωυσης ξεστομίζει μπροστά στον βασιλιά, να υπαινίσσεται, πως τελικά βρέθηκε τρόπος προσέγγισης του πρωτότοκου γιου του Φαραώ, που αν και άμεσα υποψήφιος του θρόνου, είχε κατά τη θέληση των συμπτώσεων ένα "τρωτό" σημείο επαφής και προσέγγισης με τη θεϊκή κατάρα. Ενδεχομένως, κάποια αδυναμία του πρωτότοκου πρίγκιπα, σε κουλουράκια ή γλυκίσματα, εκτός του αυλικού φούρνου, έξω δηλαδή απ’ την τυπική ελεγχόμενη διατροφή του, απειλούσε να του στοιχίσει τη ζωή.

Ο Μωυσής, που κατά την υπόθεση αυτή το πληροφορείται έγκαιρα, μετατρέπει μόνο για το βασιλικό περιβάλλον το αρχικό: «θέλω πατάξει σε και τον λαό σου με θανατικό» στο πολύ πιο εξειδικευμένο «Στην γη της Αιγύπτου, θα πεθάνει από του πρωτοτόκου του Φαραώ, που κάθεται στον θρόνο, έως του πρωτοτόκου τη δούλης, που δουλεύει στο μύλο έως και τα πρωτότοκα των ζωών» Έξ. ΙΑ΄ 5.

Το μόνο διάσημο θύμα στην οικογένεια του Φαραώ, μπορούσε λοιπόν να είναι ο διατροφικά "άτακτος", πρωτότοκος γιος του Φαραώ, με τις εξωαυλικές του προτιμήσεις. Για τα άλλα θύματα, τα ανώνυμα, κανείς δε νοιάζεται αν θα ήταν πράγματι πρωτότοκα ή όχι. Όσο για τα πρωτότοκα των ζωών; ε, αυτά προ πολλού (απ' την πληγή των κτηνών) δεν έπρεπε καν να υπάρχουν!

Άλλωστε, πρέπει να το επαναλάβουμε αυτό, η αφήγηση δεν ικανοποιεί καθόλου την περιέργειά μας, για το αν πέθανε τελικώς ο πρωτότοκος γιος του βασιλιά. Έτσι, για να μένει αναπάντητο ένα τόσο κεφαλαιώδες ερώτημα, συμπεραίνουμε μάλλον εκ του ασφαλούς, ότι η τελική πληγή του εξολοθρευτή, παρά τις προφητικές μεγαλοστομίες, δεν έφτασε ποτέ μέχρι το πιάτο του πρωτότοκου πρίγκιπα.

Μάλλον λοιπόν, η μετατροπή της γενικής ανθρωποκτόνου πληγής, σε ειδική πληγή πρωτοτόκων, εξυπηρέτησε θαυμάσια άλλες σκοπιμότητες, όπως την θεαματική ανάμιξη του ανεξήγητου θεϊκού στοιχείου και την ασφαλή απόκρυψη πίσω του, των αληθινών γήινων (ανθρωποκίνητων) μηχανισμών εφαρμογής της πληγής. Μετατρέποντας ένα ερμηνεύσημο έγκλημα μαζικής μαγγανείας, σε ανεξήγητη πληγή πρωτοτόκων, η αφήγηση σκεπάζει ικανοποιητικά τις ίδιες της δικές της ομολογίες, με ένα λαμπερό θεολογικό πέπλο μυστηρίου, προκαλώντας την απαραίτητη σύγχυση και εξοστρακίζοντας (με εκπληκτική δυστυχώς επιτυχία απ’ ότι ήμαστε πια σε θέση να βεβαιώσουμε) τους ενδεχόμενους κατοπινούς ερμηνευτικούς υποψιασμούς!

Μάλιστα, σ’ όλα αυτά, τα τόσο ανατριχιαστικά, το περίεργο θα ήταν να μην υπήρχαν οι απαραίτητες απόπειρες αινιγματοποίησης και συγκάλυψης κι όχι το αντίθετο. Άλλωστε, στα περί πρωτοτόκων πρέπει να συμπληρώσουμε, ότι έκτοτε τα πρωτότοκα των Ισραηλιτών, εξηγοράζοντο με αξιόλογες προσφορές προς το εβραϊκό ιερατείο, είτε ζώο ήταν αυτό, είτε άνθρωπος. Υπήρχε λοιπόν κάθε λόγος όχι μόνο να παρεμβληθεί, αλλά και να συντηρηθεί στην Βίβλο η κερδοφόρος αυτή λεπτομέρεια.

Επανερχόμαστε όμως στην αφήγηση, που παραδόξως ομολογεί, ότι στην ανθρωποκτόνο πληγή των Αιγυπτίων, μαζί με άλλους: «θα πεθάνει... και ο γιος της δούλας, που δουλεύει στο μύλο» Έξ.11.5, αλλά όχι μόνο αυτός, σύμφωνα με την αφήγηση, μαζί τους πεθαίνει και: «ο γιος του αιχμαλώτου στο δεσμωτήριο» Έξ.12.29. Βέβαια αν εδώ προσθέσουμε και τα αναρίθμητα εξ ορισμού αθώα μωρά, που πρέπει μαζικά να πεθάνουν, καταλαβαίνουμε πολύ καλά πως μπροστά μας έχουμε ένα αδίστακτο θανατηφόρο τυφλό χτύπημα της οργάνωσης του Μωυσή… και όχι κάποιου θεού.

Και εδώ είμαστε αναγκασμένοι να ρωτήσουμε κάτι, που δεν μπορεί να απαντηθεί με καμιά βιβλική λογική. Τι απέγινε η βαρύγδουπη βιβλική δήλωση: «Κύριε, ποτέ δεν γίνεται, εσύ να συναπολέσεις τον δίκαιο μετά του ασεβούς» Γέν.18.25. Γιατί πεθαίνει λοιπόν ο γιος της δούλας και του φυλακισμένου αιχμαλώτου; Γενικότερα οι δούλοι κι οι αιχμάλωτοι, προφανώς αυτοί οι μη Αιγύπτιοι, γιατί πρέπει να πεθάνουν, για μια διένεξη που ολότελα δεν τους αφορά;

Μα ακριβώς, επειδή δεν υπάρχει τρόπος να σωθούν. Γιατί λοιπόν αυτοί οι εντελώς αθώοι και μάλιστα όμοια ή και χειρότερα καταδυναστευόμενοι αλλοεθνείς δούλοι και αιχμάλωτοι, ίσως-ίσως και κάποιοι δικοί τους ομόφυλοι (Εβραίοι) έγκλειστοι στις φύλακες, βρίσκουν όμοιο θάνατο, με τους εξ ορισμού κακούς Αιγύπτιους, απ’ τον υποτιθέμενο "δίκαιο" και "φιλεύσπλαχνο" ασιάτη θεό των Εβραίων;!

Δυστυχώς, η θεϊκή παράτρεξη, (πάσχα) δεν είναι γι αυτούς. Ο αλλοεθνής δούλος, δεν μπορεί να συμπεριληφθεί στην σωτήρια διαδικασία χωρίς να τεθεί σε κίνδυνο αποκάλυψης, το γιγάντιο σχέδιο εξόντωσης των θανάσιμα παγιδευμένων Αιγύπτιων! Αλλά και ο αιχμάλωτος στο δεσμωτήριο, αν και ολότελα αθώος και ίσως ομόφυλος, δεν μπορεί να σωθεί αφού βρίσκεται κάτω από διαφορετικό, ελεγχόμενο διατροφικό καθεστός.

Η ερώτηση επανέρχεται. Υπάρχει άλλη ικανοποιητική εξήγηση, στο γιατί πεθαίνει ο κακομοίρης δούλος στο μύλο και ο δύστυχος αιχμάλωτος στα αιγυπτιακά δεσμωτήρια;

Η ίδια λοιπόν η βιβλική αφήγηση, ομολογεί θρασύτατα την αδυναμία της χαλδαιικής θεότητας, να τηρήσει έστω και τα στοιχειώδη όρια δικαιοσύνης. Σκοτώνει αδιακρίτως εχθρούς, αλλοεθνείς, δούλους και κρατούμενους. Ποιος... θεός λοιπόν και ποια... πρωτότοκα! Εδώ έχουμε μια καθαρή ομολογία μαζικής εγκληματικής ενέργειας που στρέφεται χονδροειδώς και αδιακρίτως εναντίον όλων, όσων αγνοούν τα σωτήρια μαγειρέματα του αρχιμαγγανιστή Μωυσή!

Γιατί λοιπόν, αν δεν επρόκειτο για παγίδα μαζικής μαγγανείας, η υποτιθέμενη θεότητα σώζει μόνο όσους μπορούν να συμμετάσχουν με κάθε λεπτομέρεια στο συγκεκριμένο σωτήριο δείπνο;

ΜΕΡΟΣ Γ': Πάσχα, η νύχτα του τρόμου

Ας ξαναδούμε τις συμβουλές της διήγησης. Τι ακριβώς παραγγέλνει η συνταγή σωτηρίας;

Να πάρομε ένα αρνάκι από τα δικά μας, να το προσέξομε ιδιαίτερα τις τελευταίες τέσσερις-πέντε ημέρες, και αφού το σφάξομε νωρίς το απόγευμα της ημέρας του Πάσχα, να βουτήξομε στο αίμα του ένα ματσάκι ρίγανη[1] και να βάψομε εμφανώς το ανώφλι και τους παραστάτες της εξώπορτάς μας. Το αρνί απαγορεύεται να τεμαχιστεί, ώστε εκ του ασφαλούς να μη χωράει να γίνει γεύμα στη μαρμίτα. Η βασική σωτήρια οδηγία είναι: «μη φάγετε απ’ αυτού βραστόν εν ύδατι». Έξ. 12.9.

Για κάποιο λόγο λοιπόν, όλοι οι Εβραίοι έπρεπε να αποφύγουν οπωσδήποτε το βρασμό κρέατος. Αλλά και τα βρώσιμα εντόσθια του, θα έπρεπε να μείνουν πάνω (μέσα) στο ατεμάχιστο ζώο, ώστε να μη μπορούν έστω και κατά λάθος να γίνουν άλλο γεύμα, προφανώς βραστό σε κατσαρόλα.

Πρέπει επίσης να έρθουν όλοι και να καταμετρηθούν με κάθε προσοχή, για να φάνε στα σίγουρα, όλοι όσοι θέλουν να ζήσουν, από αυτό το ψητό δείπνο, «οπτόν εν πυρί». Έξ. 12.8. Μάλιστα ο Μωυσής στο αμέσως επόμενο εδάφιο (Έξ. 12.9) το επαναλαμβάνει φορτικά, πως μόνο το «εν πυρί» (ψητό) κρέας, είναι στην συνταγή της σωτηρίας, και με νόημα διευκρινίζει, όχι βραστό: «μηδέ βραστόν εν ύδατι». Έξ. 12.9. Προσοχή λοιπόν, αυτό το βράδυ, οπωσδήποτε μακριά από κατσαρόλες.

Αναρωτιέται όμως κανείς! Μα γιατί λοιπόν τόση μαγειρική για ένα θεϊκό θαύμα; Δεν θα μπορούσε επιτέλους ο Θεός να σκοτώσει τους Αιγυπτίους, χωρίς τόσες λεπτομερείς κινήσεις μαγειρικής λατρείας… ή καλύτερα μαγειρικής προστασίας;
Γιατί, την ώρα που οι Αιγύπτιοι θα πεθαίνουν, οι Εβραίοι θα πρέπει να δίνουν όλη τους την προσοχή, στον τρόπο που θα φαγωθεί ένα αρνί;

Και επιτέλους, γιατί οπωσδήποτε μακριά από την κατσαρόλα; Για έναν πολύ απλό λόγο: Το «κραταιό χέρι» (Ο΄Εξ.3.19), ή καλύτερα ο «υψηλός (μακρύς) βραχίονας» (Ο΄Εξ.6.6) δηλαδή ο αόρατος, μακρυχέρης εξολοθρευτής "θεός", είχε βρει τρόπο να αφήσει την οργή του να εκδηλωθεί εκείνο το βράδυ, ακριβώς μέσα στη βραδινή κατσαρόλα των Αιγυπτίων! «Και είπεν ο Μωυσής, ούτω λέγει ο Κύριος, περί το μεσονύκτιον θέλω εξέλθει εις το μέσον της Αιγύπτου και παν πρωτότοκον εν τη γη της Αιγύπτου θέλει αποθάνει... και θέλει είσθαι καθ’ όλην την γην της Αιγύπτου κραυγή μεγάλη οποία ποτέ δεν έγινε ουδέ μετά ταύτα θέλει γίνει τοιαύτη». Έξ. 11.4-6.

Στην βιβλική αφήγηση δεν διεσώθησαν πληροφορίες για τα έθιμα των Αιγυπτίων και τις κοινωνικές ιδιαιτερότητες της συγκεκριμένης νύχτας, που θα μας επέτρεπαν να υποθέσουμε εκ του ασφαλούς, το πως έθεσε ο Μωυσής σε λειτουργία το εκτεταμένο αυτό θανατικό. Όπως ήταν μάλλον αναμενόμενο, το βιβλικό κείμενο εξ αρχής παρασιώπησε, (ή κάποιοι μεθοδικά αφαίρεσαν αργότερα) οποιαδήποτε στοιχεία θα διευκόλυναν την ερμηνευτική ανασύνθεση, της μεθόδου με την οποία επιτεύχθηκε η επιλεκτική θανάτωση χιλιάδων αθώων Αιγυπτίων. Έτσι, για το τι ακριβώς συνέβη την μοιραία εκείνη νύχτα, μόνο υποθέσεις μπορούν να γίνουν.

Ελέγχοντας λοιπόν προσεκτικότερα τις λεπτομερείς οδηγίες για την προστασίας των ημετέρων (Ισραηλιτών) από την θανατηφόρο πληγή, μπορούμε να συγκεντρώσουμε κάποιες περαιτέρω πληροφορίες, που θα μας επέτρεπαν να σκιαγραφήσουμε ικανοποιητικά, τον ενδεχόμενο μηχανισμό διαχωρισμού των διατροφικών ομάδων.

Πράγματι, αν θυμηθούμε τον λόγο για τον οποίο ο Μωυσής, διαχώρισε σκόπιμα, τον άζυμο από τον ένζυμο άρτο, και δούμε την ένταση με την οποία τώρα διατάζει την κατανάλωση μόνο ψητού και την αποφυγή κάθε βραστού κρέατος, οδηγούμεθα στην βάσιμη υποψία, ότι ο Μωυσής, και για το μοιραίο εκείνο βράδυ, χρησιμοποιεί για δεύτερη φορά, ακριβώς τον ίδιο μηχανισμό διαχωρισμού των τροφών, ώστε να πετύχει να βάλει μόνον στο τραπέζι των αντιπάλων του, την θανατηφόρο πια οργή του θεού του!

Μπορούμε λοιπόν εκ του ασφαλούς να υποθέσομε, ότι το σαφώς αποκλεισμένο από τη δίαιτα των Εβραίων τεμαχισμένο βραστό κρέας, περιέχει πράγματι τα υλικά της παγίδας (τέρατα) που μαζικά θα φονεύσουν τους αντίπαλους Αιγυπτίους, και το ατεμάχιστο, ψητό αρνί (σουβλιστό) στην πυρά, είναι το απαραίτητο σωτήριο δείπνο των ημετέρων.

Η ερμηνεία λοιπόν που φαίνεται πιθανότερη από άλλες,[2] αρχίζει με την παραδοχή της βίβλου, ότι το θανατικό θα συμβεί οπωσδήποτε νύχτα: «την νύχτα ταύτη θέλω περάσει δια μέσου της Αιγύπτου δια να πατάξω» Εξ.12.12. Αργότερα μάλιστα γίνεται πιο συγκεκριμένος: «περί δε το μεσονύχτιον ο Κύριος επάταξε... την γη της Αιγύπτου». Εξ.12.29.

Αν όμως σωστά υποθέσαμε, πως η μαζική κατανάλωση βραστού κρέατος της συγκεκριμένης νύχτας, είναι και ο κρυφός μηχανισμός που επέβαλε την οργή του Μωυσή στους Αιγύπτιους, τότε δικαιολογημένα γεννιέται η σημαντική ερώτηση. Για ποιο λόγο, ένας ολόκληρος λαός, θα έτρωγε ομαδικά κρέας και ιδιαίτερα νυχτιάτικα; Η προφανής απάντηση πρέπει να είναι: κάτι τέτοιο θα μπορούσε να συμβεί, μόνο αν επρόκειτο για ένα τελετουργικό δείπνο, χάριν εορτής ή επετείου.

Κάποια λοιπόν ετησίως επαναλαμβανόμενη τελετή της Αιγυπτιακής θρησκείας, που περιελάμβανε νυχτερινή κρεατοφαγία πρέπει να έδωσε την ευκαιρία στις σοφά προμελετημένες από την γη Μαδιάμ πληγές του Φαραώ, να κορυφωθούν με την τελευταία πολύνεκρη αυτή πληγή του Μωυσή. Οι ανυποψίαστοι Αιγύπτιοι, επρόκειτο να ταπεινωθούν μαζί με τους εορτάζοντες θεούς τους, ακριβώς την ημέρα κάποιας σημαντικής θρησκευτικής επετείου!

Ακριβώς ένας τέτοιος σαφής υπαινιγμός στην κατεύθυνση της θρησκευτικής ταπείνωσης των Αιγυπτίων θεών, τη συγκεκριμένη νύχτα, διασώζεται στη δήλωση: «και θέλω διέλθει την νύχτα αυτή την γη της Αιγύπτου και θέλω πατάξει από ανθρώπου έως κτήνους (τα ζώα δεν έπρεπε να είναι όλα νέκρα; ... αλλά) και προς τους θεούς των Αιγυπτίων θέλω κάμει την εκδίκησή μου εγώ ο Κύριος». Ο΄ Έξ. 12.12.

Όλα δείχνουν λοιπόν ότι η απειλή: «Θέλω πληθύνει τα σημεία και τα τέρατά μου εν τη γη της Αιγύπτου», (Έξ.7.3) δεν ήταν καθόλου σχήμα λόγου! Ο Μωυσής και ο πληγόχαρος Γιαχβέ, δηλαδή ο θεοποιημένος δόλος, είχαν βρει τον τρόπο, να ρίξουν με θαυμαστή ακρίβεια τα χαλδαϊκά τέρατα[3] που έφεραν από την Μαδιάμ, στην επετιακή αυτή κρεατόσουπα,[4] με την οποία η Αίγυπτος επρόκειτο να τιμήσει τους θεούς της.

Η καυτή ερώτηση τώρα είναι: μπορούμε έστω και αμυδρά, να τεκμηριώσουμε μια τέτοια εκδοχή μαζικής επετιακής κρεατοφαγίας και μάλιστα «περι το μεσονύχτιο», στην Αιγυπτιακή ιστορία;

Υπάρχει κάποια αιγυπτιακή τελετή, που θα μπορούσε να τοποθετηθεί στην θέση της νυχτερινής αυτής μαζικής κρεατοφαγίας;

Για να δώσουμε μια πιθανή απάντηση, στην άκρως ενδιαφέρουσα αυτή ερώτηση, πρέπει να αναφέρουμε εν συντομία τον μύθο του θεοβασιλέα Όσιρη, που κατά την Αιγυπτιακή μυθιστορία υπήρξε εκπολιτιστής των Αιγυπτίων[5] και αφού τους έμαθε τις τέχνες της γεωργίας και του πολιτισμού: «έχτισε την Διόσπολη (πόλη του Διός) και την Θήβα της Αιγύπτου, καθώς και πολυτελή ναό προς τιμήν των γονέων του, Διός και Ήρας».[6]

O Όσιρις όμως, σκοτώθηκε και διαμελίστηκε από το μοχθηρό αδερφό του Σέθ η Τυφώνα. Ο διαμελισμένος Όσιρις επανήλθε όμως στη ζωή, χάρη στην βαθιά αγάπη της Ίσιδος, που θρηνώντας τα πάθη του, κατάφερε να ανεύρει και να επανενώσει τα μέλη του και τελικά να αναστήσει τον αγαπημένο της διαμελισμένο Όσιρη. Με τον αναστημένο πια Όσιρη, το θεϊκό ζεύγος απέκτησε τον δικό τους υιό θεού τον Ώρο, από τον οποίο κατάγεται ολόκληρο το γενεαλογικό δέντρο των Φαραώ.

Ο Όσιρις, μετέβαλε τελικά, ακόμα και τον Άδη σε Παράδεισο και έγινε κριτής στον μεταθανάτιο αυτόν κόσμου, όπου εδέχετο μόνο όσους εν ζωή υπήρξαν ενάρετοι και του πρόσφεραν τις απαραίτητες τιμές![7] Έτσι ο αναστημένος Όσιρις, υπήρξε όχι μόνο θεός αλλά και ο μυθικός γενάρχης των Αιγυπτίων!

Για τον πιθανό λοιπόν νυχτερινό εορτασμό του Όσιρη, ο Πλούταρχος αναφέρει: «Οι Αιγύπτιοι δεν θεωρούν το χοίρο ιερό ζώο… όμως άπαξ του έτους σε πλήρη πανσέληνο θυσιάζουν χοίρους και τρώγουν το κρέας τους με τη δικαιολογία ότι ο Σέθ σε κάποια πανσέληνο, ενώ κυνηγούσε χοίρο, βρήκε το σώμα του Όσιρη μέσα σε χρυσή λάρνακα και το τεμάχισε σε δεκατέσσερα κομμάτια και τα διασκόρπισε».[8]

Ο Ηρόδοτος συμπληρώνει την εικόνα λέγοντας: «Στη Σαΐδα βρίσκεται ο τάφος του Όσιρη… και κατά την νύχτα (προφανώς πρόκειται για την ίδια νύχτα) στον ναό (του) οι Αιγύπτιοι τελούν την αναπαράσταση των αναστάσιμων παθών του».[9] Ο Πλούταρχος μας δίνει τον χρόνο της εορταστικής αυτής επετείου, λίγο μετά την εαρινή ισημερία λέγοντας: «μετά την εαρινή ισημερία (21 Μαρτίου) οι Αιγύπτιοι τις ημέρες της λοχείας της Ίσιδος εορτάζουν».[10]

Ένα προσθετό στοιχείο, που δεν πρέπει να παραβλέψουμε και που επαυξάνει την σκέψη της εορταστικής θρησκευτικής τελετουργίας, είναι η ανεξήγητη προτροπή: «Μη φάτε απ’ αυτό (το κρέας) ωμό». Έξ.12. 5-10. Αν δεν θέλουμε λοιπόν να πιστέψουμε, ότι οι Ισραηλίτες εκείνης της περιόδου, έτρωγαν περιστασιακά και ωμό κρέας, εύκολα συμπεραίνουμε ότι η παράξενη αυτή εντολή, αποκτά νόημα, μόνο αν ερμηνευθεί, ως εντολή αποφυγής συγκεκριμένης επετιακής ωμοφαγίας.

Η ωμοφαγία, ήταν η μυσταγωγική κατανάλωση (ελαχίστων τμημάτων) ωμού κρέατος, κάποιου ιερού ζώου, που συμβόλιζε τους διαμελισμένους θεούς, Διόνυσο[11] και Όσιρη.[12]

Η συμβολική αυτή βρώση του θεού (όπως συμβαίνει και σήμερα, με την λεγόμενη θεία μετάληψη) ήταν και τότε απαραίτητη, για την είσοδο του "θεού" μέσα στον άνθρωπο και την μελλοντική συμμετοχή του ανθρώπου στην θεία φύση.

Φαίνεται λοιπόν ξεκάθαρα, ότι κατά τη νύχτα εκείνη, της πρώτης πανσέληνου μετά από την εαρινή ισημερία, ελάμβανε πράγματι χώρα μια αιγυπτιακή, νυχτερινή επετειακή τελετή. Προφανώς στην σημαντική εκείνη πανσέληνο που αναζητούμε, υπήρχε μια γιορτή προς τιμήν της θείας αιγυπτιακής οικογένειας, σχετιζόμενη με τη νίκη της Ίσιδος επί του θανάτου και την ανάσταση του Όσιρη, κάτι που δεν φαίνεται να απέχει και πολύ απ’ την τελετή της ωμοφαγίας και νυχτερινής κρεατοφαγίας που αναζητούμε. Με το δικό τους λοιπόν τελετουργικό τυπικό, (που λεπτομέρειες του προφανώς δεν έφτασαν ως εμάς), οι Αιγύπτιοι εόρταζαν με ένα ιδιαίτερο νυχτερινό δείπνο, το προαιώνιο γεγονός της αέναης ετήσιας αναγέννησης στον κύκλο της φύσης.[13]

Βεβαιώνεται λοιπόν, ότι, μια ή και περισσότερες τέτοιες νυχτερινές τελετές υπήρχαν, (επικεντρωμένες στην εαρινή ισημερία και στην κοντινότερη σ’ αυτήν πανσέληνο), όπου ολόκληρη η Αίγυπτος, αναβίωνε εορταστικά, με τον δικό της τρόπο, κάτι απ’ τους θρησκευτικούς θρύλους του αναστημένου Όσιρη.

Ποιός τρόπος δράσης όμως, θα έδινε νόημα στις υπόλοιπες λεπτομέρειες της βιβλικής αφήγησης, και θα εξηγούσε όλες τις προετοιμασίες και τα μέτρα προφύλαξης, που με τόση επιμέλεια διέταξε ο Μωυσής πριν απ’ την εκδήλωση της πληγής;

Παρ’ όλες τις ερμηνευτικές δυσκολίες που προαναφέραμε, αν σκεφτούμε για λίγο με τους όρους εκείνης της εποχής, και συγκεφαλαιώσουμε όλα τα δεδομένα που συγκεντρώσαμε, οδηγούμεθα σε μια απλή, όσο και λειτουργική εξήγηση.

Υποθέτουμε λοιπόν, πως για να εξασφαλιστεί η μαζική τελετουργική κρεατοφαγία τη συγκεκριμένη νύχτα στους εορτάζοντες ναούς της Αιγύπτου, απαιτείται οπωσδήποτε η μαζική τελετουργική θυσιαστική σφαγή μεγάλου αριθμού ζώων. Ασφαλώς τις λατρευτικές αυτές θυσίες, (πιθανότατα μόνο ενιαύσιων χοίρων που εκτρέφοντο για τον σκοπό αυτόν) θα εκτελούσαν οι Αιγύπτιοι ιερείς, αλλά τον διαμελισμό των ζώων που επακολουθεί καθώς και την διανομή του τεμαχισμένου κρέατος στα σπίτια της πόλης, θα πρέπει, αυτή τουλάχιστον την χρονιά, με ιδιαίτερη προθυμία και εντολή Μωυσέως... να ανέλαβε ένα πλήθος ημέτερων "σκλάβων" ή και απλών εθελοντών.

Εκεί λοιπόν, (κατά την διάρκεια του τεμαχισμού των ζώων) το «μακρύ χέρι» του Γιαχβέ, είχε κάθε ευκαιρία να επέμβει σκορπώντας την αόρατη "οργή" του, πάνω στα προς διανομή τεμαχισμένα ζώα της νυχτερινής τελετουργικής σούπας.

Η "εισαγωγή" της "πληγής" κατά τον τεμαχισμό του κρέατος από τους πρόθυμους Ισραηλίτες σκλάβους, πριν ακόμα αυτά πάρουν τον δρόμο τους για την μοιρασιά τους στα σπίτια των Αιγυπτίων, θα ήταν όχι μόνο σχετικά εύκολη υπόθεση, αλλά θα απαιτούσε και ένα ελάχιστο αριθμό μυημένων σύνεργων, κάτι που είναι προϋπόθεση σε δόλιες συνωμοτικές πράξεις!

Μετά τον διαμελισμό τους, τα τεμαχισμένα (σαν τον Όσιρη) ζώα, προφανώς φορτώθηκαν σε βοϊδάμαξες, για να μοιραστούν πόρτα-πόρτα, από τους δούλους ισραηλίτες, στα σπίτια όλης της πόλης.

Οι ημέτεροι διανομείς, δεν χρειαζόταν να γνωρίζουν παραπανίσιες λεπτομέρειες, αρκεί να είχαν ένα μοναδικό πράγμα κατά νου, να κάνουν Πάσχα ή «Πεσάχ»[14] να παρατρέχουν, δηλαδή όλα τα εβραϊκά σπίτια.

Για να το πετύχουν αυτό, σε συνθήκες γρήγορης νυχτερινής διανομής κρεάτων, αρκούσε έστω και μια μόνο βιαστική μάτια στα τρία τεράστια σημάδια αίματος της εξώθυρας. Οι προστατευτικές οδηγίες ήταν σαφέστατες: «και το αίμα θέλει είσθε εις εσάς δια σημείον επί των οικιών εις τας οποίας κατοικείτε. Και όταν ιδώ το αίμα, θέλω σας παρατρέξει». Έξ. 12. 13. Κι αλλού: «και όταν ο Κύριος ιδεί το αίμα επί το ανώφλιον και επί τους δύο παραστάτες, θέλει παρατρέξει την θύραν και δεν θέλει αφήσει τον εξολοθρευτή να εισέλθει[15] εις τας οικίας σας δια να πατάξει (Ο΄ και ουκ έσται εν υμίν πληγή» Έξ. 12.23.

Αυτά είπε ο "Κύριος". Και εμείς με τη σειρά μας λέμε, ότι αν αυτός ο "Κύριος", τη συγκεκριμένη νύχτα, χρειαζόταν όχι ένα αλλά τρία ολόκληρα σημάδια, για να δει ποιον θα παρατρέξει και ποιον όχι... τότε ο συγκεκριμένως "θεός", δεν φαίνεται να έβλεπε και πολύ περισσότερα από έναν οποιονδήποτε βιαστικό και επίβουλο Χαλδαίο!

Πραγματικά οι πληθωρικά σημαδεμένες πόρτες, με τα τρία χτυπητά σημάδια αίματος στις εξώθυρες[16] των εβραϊκών σπιτιών, θα έπρεπε να ήταν από μόνα τους ικανά, να θέσουν την αμφισβήτησή μας σε θέση μάχης. Από μόνα τους αυτά τα χονδροειδή σημάδια, θα έπρεπε να αποτελούν την πλέον εξόφθαλμη απόδειξη, ότι στην ανθρωποκτόνο αυτή πληγή της Αιγύπτου, ουδέποτε και κανένας Θεός δεν είχε οποιαδήποτε ανάμιξη! Αυτά τα τρία σημάδια, ικανά να γίνουν αντιληπτά και απ’ τον πλέον απρόσεκτο αφελή, αποτελούν την καλύτερη απόδειξη, ότι η πληγή σχεδιάστηκε και εκτελέστηκε με γνώμονα τις ανθρώπινες ικανότητες και μόνο!

Μα θα μπορούσαν μέσα στην νύχτα να δουν τα κόκκινα αυτά σημάδια; Ασφαλώς! Όπως είπαμε η συγκεκριμένη τελετή γινόταν στην πρώτη πανσέληνο της εαρινής ισημερίας. Γι’ αυτό άλλωστε τα σημάδια είναι τρία και όχι ένα και μοναδικό!

Σημαντικό δε παραμένει το γεγονός ότι και η 14η του μηνός «Νισάν»,[17] στην οποία ορίζεται το εβραϊκό Πάσχα, είναι νύχτα ολόλαμπρης πανσέληνου![18] Ρωτήστε έπ’ αυτού οποιονδήποτε γνώστη και θα σας βεβαιώσει, ότι το εβραϊκό Πάσχα ορίζεται με την πλήρη φάση του φεγγαριού και φυσικά αυτό δεν είναι διόλου τυχαίο. Ο εξολοθρευτής λοιπόν (δεν γινόταν αλλιώς) έπρεπε να βλέπει όσο γίνεται καθαρά και γρήγορα. Πιστεύω ότι όλοι μπορούν να φανταστούν στο γεωγραφικό πλάτος της Αιγύπτου, την φωτεινότητα μιας πανσέληνου.

Τι θα γινόταν όμως στην περίπτωση που κάποιοι απ’ τους διανομείς δεν ήταν ημέτεροι ή αν και ημέτεροι, δεν ήταν επαρκώς ενημερωμένοι και τα σημάδια στην πόρτα δεν λειτουργούσαν;

Ο προνοητικός Μωυσής είχε καλύψει επαρκώς και αυτήν την περίπτωση! Ο Μωυσής στους κλεισμένους μέσα στα σπίτια του πασχαλινού γεύματος Ιουδαίους, εκτός από τα τρία προστατευτικά κόκκινα σημάδια στην εξώθυρα που θα ανάγκαζαν σε παράτρεξη τον εξολοθρευτή, είχε δώσει και μια δεύτερη, επίσης ουσιαστική όσο και λειτουργική εντολή: «ουδείς θέλει εξέλθει εκ της θύρας της οικίας αυτού έως πρωί, διότι ο Κύριος θέλει περάσει δια να πατάξει». Έξ. 12.22-23. Έτσι, ακόμα και στην περίπτωση που κάποιοι αγνοούσαν ή απλώς παρέβλεπαν την σημασία των κόκκινων σημάτων, η απόλυτη αυτή απαγόρευση εξόδου, απέτρεπε αποφασιστικά κάθε περίπτωση επαφής των Ιουδαίων, με τον εκτός οικίας, εκούσιο ή ακούσιο διανομέα του θανάτου![19]

Κανείς λοιπόν και για κανένα λόγο δεν έπρεπε να ανοίξει την πόρτα εκείνη την νύχτα! Τώρα γίνεται κατανοητή η αναγκαιότητα αυτής της εντολής. Η τήρηση της ήταν εξ ίσου σημαντική με τις υπόλοιπες. Εάν θυμηθούμε μάλιστα, ότι την εποχή εκείνη, εντός της τυπικής Αιγυπτιακής κατοικίας, δεν υπήρχε καμιά υποδομή εξυπηρέτησης των ανθρωπίνων φυσικών αναγκών, μόνο τότε μπορούμε να εκτιμήσομε την αυστηρότητα της συγκεκριμένης εντολής, που τόσες τραγελαφικές ταλαιπωρίες (φυσικής ανάγκης!) πρέπει να επιφύλαξε στους έγκλειστους έως πρωίας ενοίκους!

Οι προστατευτικές όμως οδηγίες του Μωυσή, δεν εξαντλούνται ούτε εδώ. Το τι ακριβώς συμβαίνει μέσα στα προστατευμένα σπίτια των Ισραηλιτών, αυτή τη νύχτα του θανάτου, πρέπει να παραμείνει αιώνιο μυστικό! Τίποτε δεν πρέπει να αποκαλύπτει τον ιδιαίτερο τρόπο της διατροφικής τους διαφυγής από τον θάνατο. Έτσι, μετά το σωτήριο δείπνο, οι έγκλειστοι κατ’ οίκον σωσμένοι, έχουν εντολή να εξαφανίσουν κάθε ενοχοποιητικό στοιχείο! Για τα υπολείμματα λοιπόν του γεύματος, ο Μωυσής έχει δώσει την εξής περίεργη εντολή: «Ο,τι δε περισσεύσει απ’ αυτού (του αρνιού) έως το πρωί καύσατε εν πυρί». Εξ.12.10.

Ολοφάνερα ο Μωυσής προσπαθεί να εξαφανίσει τα ίχνη του ομοιόμορφου σωτήριου γεύματος των ημετέρων. Λαμβάνει τα μέτρα του για τον ενδεχόμενο αιφνίδιο έλεγχο του Φαραώ. Επιτόπιο έλεγχο που θυμάται ότι ο Φαραώ αποπειράθηκε (μετά τη σοβαρή πληγή των κτηνών) στα σπίτια των Εβραίων. Για να είναι λοιπόν αδύνατον να φανερωθεί, ότι οι Εβραίοι σώθηκαν τρώγοντας όλοι ανεξαιρέτως σουβλιστό ψητό αρνάκι κι όχι φαγητό κατσαρόλας, (κάτι που θα έβαζε σε υποψίες και τον πιο ανόητο) εξαφανίζουν τα τρυφερά υπολείμματά του σωτήριου αρνιού... καίγοντάς τα επιμελώς μέχρι πρωίας! Για να καούν ομως τα κόκαλα ενός μικρού αρνιού, θα πρέπει σίγουρα να τεμαχιστούν με κάθε επιμέλεια... Το περίεργο είναι πως αυτό ακριβώς το αρνί... έμμηνε στην ιστορία ως ο αμνός του οποίου τα κοκάλα ουδέποτε τσακίσθηκαν!

Με έναν τέτοιο λοιπόν μηχανισμό επιβολής πληγών καταλαβαίνουμε καλύτερα και την παράξενη δήλωση: «διότι ο Κύριος θέλει περάσει δια να πατάξει τους Αιγύπτιους»! (Έξ.12.12,23). Δηλαδή (όπως τότε στα Σόδομα, έτσι και εδώ), ο θεός του Αβραάμ έπρεπε να κατεβεί αυτοπροσώπως, και για να αποδώσει δικαιοσύνη, έπρεπε να περάσει πόρτα-πόρτα τα σπίτια της Αιγύπτου, προκείμενου να ξεχωρίσει αυτούς που θα αφήσει να ζήσουν, από εκείνους των οποίων την ζωή επρόκειτο να αφαιρέσει!

Όλα αυτά μας αναγκάζουν να υποθέσουμε ότι ο βιβλικός θεός την εποχή εκείνη ήταν εξαιρετικά περιορισμένων ικανοτήτων, και δεν είχε καμία σχέση με τον ίδιο αυτόν θεό που σήμερα αποκαλούν παντοδύναμο και παντογνώστη! Βλέπετε με τον χρόνο... και οι θεοί εξελίσσονται!

Τελικά, αν διαβάσει κανείς προσεκτικά το ενδέκατο και το δωδέκατο κεφαλαίο της Εξόδου, θα καταλάβει αβίαστα, πως η ίδια η βιβλική αφήγηση, στην προσπάθεια της κάτω απ’ τα επιφανειακά θεολογίματα, να διασώσει ανιχνεύσιμη την συνταγή των πληγών, παραθέτει ένα τόσο μεγάλο πλήθος λειτουργικών λεπτομερειών και στοιχείων, που από μόνα του είναι ικανά να προδώσουν τους εντελώς ανθρωποκίνητους μηχανισμούς της πληγοποιού και σωτηριακής θαυματοποιίας της.

Μάλιστα ενώ προβλέπει θάνατο και αφανισμό στους Αιγύπτιους, για τους Ιουδαίους λέει κάτι, που μόνο για συνωμότες που τριγυρνούν στους δρόμους θα μπορούσε να έχει κάποια σημασία: «και θέλει είσθαι καθ’ όλη την Αίγυπτο κραυγή μεγάλη... επί πάντας όμως τους υιούς Ισραήλ δεν θέλει κινήσει (ούτε) σκύλος την γλώσσαν αυτού». Εξ.11.7.

Μια προσγειωμένη ερμηνεία για την απόλυτη αυτή σιωπή των σκύλων, είναι ότι τα παραπάνω αποτελούν έμμεση εντολή έγκαιρης θανάτωσής τους, για την απρόσκοπτη διανομή των "ευλογημένων" κρεάτων!

Υπάρχει όμως και κάτι άλλο που μας πείθει ότι ο Μωυσής χειρίζεται με περισσή γνώση και τέχνη τα δηλητήρια! Αναφέρεται στη συνταγή της σωτηρίας μόνον μία φορά, αλλά συμμετέχει ως απαραίτητο συμπλήρωμα στο σωτήριο φυλετικό δείπνο. Η ύπαρξή του μάλιστα στο πασχαλινό τραπέζι υπογραμμίζει με απόλυτη σαφήνεια τι ακριβώς είναι εκείνο, που πρέπει να τους παρατρέξει για να σωθούν.

Μαζί λοιπόν με το δικό τους σπιτικό άζυμο άρτο, και το δικό τους φυλαγμένο αρνάκι, οι Εβραίοι έπρεπε να καταναλώσουν και πικρά χόρτα η «πικρίδες», (πικραλίδες) όπως είδαμε να τα αναφέρει η μετάφραση των Εβδομήκοντα. Τι είναι όμως οι πικρίδες ή πικραλίδες, που αναφέρονται απλώς και σαν πικρά χόρτα; Και γιατί ο Μωυσής διάλεξε μια συγκεκριμένη κατηγορία πικρών αγριόχορτων, για να ταΐσει το λαό του ακριβώς την παραμονή της μεγάλης φυγής; Μα ακριβώς γιατί τα πικρόχορτα αποτελούσαν μια πανάρχαια μορφή αντιδότου σε τροφικές δηλητηριάσεις.

Ο Γαληνός γράφει: «Πικρίδα το πικρόν Κιχώριον[20] ονομάζουν… που της κοιλίας τα πάθη θεραπεύει».[21] Οι Πικρίδες λοιπόν, είναι είδος άγριου ραδικιού, ή τα πικρά κοινά βρώσιμα αντίδια, ήταν από το παρελθόν γνωστά για την χαρακτηριστική διουρητική δράση τους, που εθεωρείτο μια πολύτιμη βοήθεια κατά των δηλητηριάσεων. Οι παρατηρητικοί άνθρωποι της αρχαιότητας (ανάμεσα στους οποίους και οι ιερείς ανάμεσα στους οποίους σπούδασε ο Μωυσής) είχαν υποψιαστεί ότι η διουρητική αυτή δράση των πικρών χόρτων, πολλές φορές βοήθησε τα πάσχοντα άτομα από κοιλιακούς πόνους να συνέλθουν από τα συμπτώματα ελαφρών τροφικών δηλητηριάσεων![22]

Ο Μωυσής λοιπόν, ο οποίος δεν στερείται ούτε γνώσεων, ούτε σοφίας εποχής, ομολογεί εδώ ουσιαστικά ότι προσπαθεί με τα πικρόχορτα (πικρίδες) να προσφέρει μια ελαφρά έστω προληπτική κάλυψη στο λαό του από τα ποικίλα δηλητήρια που είχαν ζώσει ασφυκτικά την Αίγυπτο.[23] Εάν σε κάποιον φαίνεται περίεργο ότι τα πικρά χόρτα επιστρατεύονται για να προστατέψουν από την πίκρα των δηλητηρίων υπενθυμίζομε ότι ολόκληρη σχολή ιατρικής σκέψης,[24] στηρίχτηκε ακριβώς στην αρχή των ομοίων που θεραπεύουν τα όμοια.[25] Έτσι βρίσκομε γραμμένο τον κανόνα: «Η δε πικρότης υπό της πικρότητος εξουδετερώνεται».[26] Ο συγκεκριμένος κανόνας, ανεξάρτητα από την ορθότητά του, καταγράφει μια κρατούσα πεποίθηση της αρχαίας Ιατρικής που αργότερα έγινε δόγμα!

Βέβαια, για το τι ακριβώς συνέβη το φονικό εκείνο βράδυ, θα μπορούσαν να υπάρξουν και άλλες ενδιαφέρουσες εκδοχές, διότι έχω την αίσθηση, ότι οι θεολογικά συγκαλυμμένες αυτές εγκληματικές βιβλικές περιγραφές, είναι καιρός να μπουν επιτέλους σε μια νέα σκληρή φάση έλεγχου και επανεκτίμησης.

Η νύχτα αυτή, σαν άλλη μυθική σφίγγα, κληροδότησε στην ανθρωπότητα ένα δισεπίλυτο αίνιγμα. Ένα μυστηριώδες διατροφικό "θαύμα" μαζικής σωτηρίας απ' τη μιά και θανάτου απ' την άλλη, που παρά την κραυγαλέα απλότητά του, δυστυχώς δεν απασχόλησε κανέναν! Ολόκληρη η ανθρωπότητα έκανε τη μεγάλη χάρη στη πολυχιλιόχρονη πια γιγαντωμένη βιβλική θεολογία, αιώνες τώρα, να αφήνει το έργο της ερμηνείας αυτής της αινιγματικής νύχτας, μόνο στους έμμισθους δούλους της θρησκείας (τους ιεροκήρυκες-θεολόγους). Αυτούς, που όταν δεν αμφισβητούνται, νιαουρίζουν σαν γατούλες ράτσας, στην ζεστή αγκαλιά της θρησκείας τους και όταν τους αντιμιλήσεις... γαβγίζουν χειρότερα κι απ’ τον κέρβερο έξω από τις πύλες, οποιαδήποτε θρησκείας τους ταΐζει!

Αλλά ακόμα και αυτοί, κατάπληκτοι απ’ τον εξαιρετικό όγκο των θεολογικά ανεξήγητων στοιχείων, αναγκάστηκαν να ονομάσουν «μυστήριο» και «αινιγματική» αυτή τη νύχτα του τρόμου και του θανάτου![27]

Αυτή η νύχτα του βιβλικού Πάσχα, θα έπρεπε να έχει μείνει στην ιστορία της ανθρωπότητας, σαν το μεγαλύτερο έγκλημα μαγγανείας όλων των εποχών! Κι όμως, αυτό το πανθομολογούμενο μαζικό έγκλημα, γιορτάζεται ακόμα δυστυχώς μεγαλόπρεπα, με απαράλλαχτες σχεδόν όλες τις βασικές της λεπτομέρειες, από ολόκληρο το δυτικό κόσμο, ως ένδοξη νύχτα νίκης της ζωής επί του θανάτου, ενώ θα έπρεπε να υπενθυμίζει ακριβώς το αντίθετο!

Ας ελπίσουμε πως η δολο-φονική αυτή νύχτα, και γενικότερα οι υπερδιάσημες «δέκα πληγές του Φαραώ», θα γίνουν επιτέλους μελλοντικά, απ’ τους ορθολογιστές, που ευτυχώς συνεχώς αυξάνουν, η καλύτερη αφετηρία αμφισβητήσεων και αιώνιο σύμβολο μνήμης και επιφυλάξεων απέναντι σε κάθε είδος θεολογικής απάτης!

Για την ώρα όμως, η ανθρωπότητα κοιμάται τον ύπνο του δικαίου και αρνείται πεισματικά να μελετήσει τα πάθη της και ακόμα υμνεί, όλα εκείνα για τα οποία προ πολλού θα έπρεπε να ντρέπεται! Η πνευματικότητα, έχει νόημα, όταν περιορίζει την επανάληψη της αθλιότητας. Φαίνεται όμως ότι αιώνες τώρα δεν καταλάβαμε ότι η αδιάγνωστη θυματοποίηση, επιτρέπει την εύκολη επανάληψή της. Δεν είναι άραγε αυτή η καλύτερη απόδειξη ότι η ευπιστία των λαών διαρκεί χιλιετίες; Μήπως δεν αποδεικνύουμε έτσι, ότι είχε δίκαιο ο Αβραάμ, διαβλέποντας την εύκολη θυματοποίηση (ευλογία) των λαών σε βάθος χιλιάδων χρόνων;

Παραθέτω ξανά αυτούσια τη φονικότερη αλλά και τραγικά πιο διάσημη συνταγή μαγγανισμού (δολοφονικής μαγειρικής) που γράφτηκε ποτέ για έναν ολόκληρο λαό:

«Και θα φάτε τα κρέατα τη νύχτα αυτή ψητά στην πυρά με άζυμα και χόρτα πικρά, δεν θα φάτε από αυτά ωμά (!) η βραστά στο νερό, αλλά ψητά στην πυρά (θα ψήσετε το αρνί ολόκληρο) απ’ το κεφάλι ως τα πόδια, μαζί με τα εντόσθια και έως το πρωί δεν θα αφήσετε να περισσεύσει από αυτό τίποτε». Έξ. 12.8-9

Διαβάζοντας τα παραπάνω εδάφια, πως είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς, ότι η μαγειρική και όχι ο θεός σκότωσε τους Αιγυπτίους;

Πώς είναι δυνατόν να μη βλέπει κανείς, ακόμη και με τις πιο ασθενικές δυνάμεις κρίσεως, ότι κανένας αξιοπρεπής θεός δε θα χρειαζόταν τόση μαγειρική συμπαράσταση και τόσα πολλά σημάδια στις πόρτες, για να μοιράσει με ακρίβεια το θάνατο στους υποτιθέμενους εχθρούς του; Πως είναι δυνατόν, διαβάζοντας όλα τα παραπάνω να προσπεράσεις αβασάνιστα τη σκέψη, ότι ο Μωυσής και όχι ο θεός, μοίρασε με ακρίβεια ζωή και θάνατο στην Αίγυπτο, με ένα μοναδικό, ανεπανάληπτο μυστικό δείπνο;

Νομίζω λοιπόν ότι η βασική επιδίωξη της αναλυτικής μας προσέγγισης έγινε κατανοητή. Έχει καταδειχθεί με περισσή σαφήνεια, ότι ο Μωυσής, επέβαλλε όλη αυτή την λεπτομερή μαγειρική πειθαρχία, μόνο και μόνο για να εξασφαλίσει τον αναγκαίο διατροφικό διαχωρισμό, που θα εξασφάλιζε τη προστασία του λαού του και την δολοφονία των Αιγυπτίων αντιπάλων του.

Αυτή είναι η μια φυσική ερμηνεία για αυτόν τον Χαλδαϊκό γρίφο της μαζικής δολοφονίας των αιγυπτίων και η πλέον αβίαστη ερμηνεία στο αίνιγμα της επιλεκτικής επιβολής (παράτρεξης) των πληγών και του θανάτου στις πληγές του Φαραώ! Το πλέον βέβαιο είναι, ότι τίποτε από όλα αυτά, που εδώ λεπτομερώς εξετάσαμε, δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι… έργο θεού!
-----------------------
[1] Ο΄ «δέσμην υσσώπου»
[2] Οφείλω να ομολογήσω ότι στην πρώτη ελληνική έκδοση του βιβλίου αυτού, έδωσα άλλη, διαφορετική ερμηνεία, επειδή ακριβώς δεν έλαβα σοβαρά υπ’ όψιν μου, την κομβική έκφραση: «Μη φάτε απ’ αυτό (το κρέας) ωμό». Έξ.12. 5-10.
[3] Η ελληνική λέξη στους Ο΄ είναι «τέρατα». Όπως καταλαβαίνετε αυτή ήταν τότε η λέξη για τα δηλητήρια. Όταν μάλιστα ο Μωυσής φεύγει για την Αίγυπτο, ο πενθερός του Ιοθόρ (κατά το κείμενο ο ίδιος ο Γιαχβέ) του παραγγέλλει ξεκάθαρα: «Και είπε Κύριος προς τον Μωϋσήν, Όταν υπάγης και επιστρέψης εις Αίγυπτον, ιδέ να κάμης έμπροσθεν του Φαραώ πάντα τα θαυμάσια, (Ο΄ τέρατα) τα οποία έδωκα εις την χείρα σου». Έξοδος 4.21
[4] Η συγκεκριμένη λοιπόν νύχτα, θα πρέπει να περιελάμβανε για τους Αιγυπτίους, θρησκευτική επετιακή κρεατοφαγία! Κάτι παρόμοιο δηλαδή με τη σημερινή πασχαλινή «μαγειρίτσα» των Ορθοδόξων. Η «μαγειρίτσα» είναι μια σούπα από εντόσθια αρνιού που για ανεξήγητους λόγους τρώγεται ακόμα και σήμερα από τους οπαδούς της ορθόδοξου χριστιανικής θρησκείας έπειτα από την τελετή του χριστιανικού Πάσχα, δηλαδή την εορταστική νυχτερινή θρησκευτική τελετή της ανάστασης. Αυτή η τελετουργική μεταμεσονύχτια πασχαλινή κρεατοφαγία (μαγειρίτσα) που αφορά μόνο την ανατολική ορθόδοξη εκκλησία, δεν έχει καμία φανερή χριστιανική (αναστάσιμη) εξήγηση. Μάλιστα επειδή έπ’ ευκαιρία του Πάσχα βλέπει κανείς να επαναλαμβάνονται σε αμέτρητα σπίτια ορθόδοξων ακριβώς όσα ο Μωυσής απαγόρευσε, μπαίνει στον πειρασμό να σκεφτεί ότι δεν πρόκειται για εθιμοτυπία, με αόριστες ιουδαίο-αιγυπτιακές ρίζες αλλά για πιθανή διαιώνισης μίας αρχαίας συνταγής ενδεχόμενης μαζικής θυματοποίησης.
[5] Βλ. Διόδωρ. Σικελ. 1.21.2. // Plutararchus Biogr. De Iside et Osiride.
[6] Diodorus Siculus 1.15: 1-6
[7] Βλέπομε ότι και ο βιβλικός Παράδεισος, είναι πιστό αντίγραφο Αιγυπτιακής μυθοπλασίας. Ο γενάρχης Αβραάμ, παρόμοια υποδέχεται τους πιστούς του στον παράδεισο! Λουκάς 16.24-30.
[8] Plutarchus Biogr. De Iside et Osiride 353f & 358a
[9] Herodotus 2.170-171
[10] Plutarchus Biogr. De Iside et Osiride 377 C4. Ομως, λίγες μέρες μετά την εαρινή ισημερία στην πρώτη πανσέληνο, ορίζεται και η ζητούμενη εορτή που αργότερα ονόμασαν Πάσχα!
[11] «Περί κεκομμένων και διεσπαρμένων θεών», βλέπε: Pseudo-Nonnus 5.30, όπου περιγράφεται ο διαμελισμός του Διονύσου απ’ τους Τιτάνες. Ο Euripides Trag. (Fragm. papyracea 472.11), αναφέρεται στις νυχτερινές τελετές, μυητικής ωμοφαγίας.
[12] Τόσο ο Πλούταρχος De Iside et Osiride 364.D.6, όσο και ο Διόδωρος 1.25.2. μας διαβεβαιούν ότι οι δυο αυτοί θεοί ταυτίζονται απολύτως!
[13] Παρόμοιες τελετές που αναπαριστούν τον ετήσιο κύκλο της φύσης είναι και οι τελετές της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Ένας αρχαίος ποιητής, στο πνεύμα του τεμαχισμού της φύσης έγραφε για το θερισμό: «Την εποχή αυτοί οι νέοι κόβουν (θερίζουν) τα μέλη της Δήμητρας». Plutarchus Biogr. De Iside et Osiride 377 E1
[14] Ο όρος είναι Χαλδαϊκός όπως επιβεβαιώνει ο Ιουδαίος Φίλων: «εορτή το χαλδαϊστί λεγόμενον Πάσχα» De Vita Mosis 2.224.3. Πρέπει δε να σημαίνει παράτρεξη και όχι διάβαση!
[15] Φαίνεται λοιπόν ότι το έθιμο απαιτούσε οι διανομείς να εισέρχονται μέσα στην οικία και να αφήνουν τα κρέατα κατευθείαν στην χύτρα που περίμενε στο αναμμένο τζάκι. Έτσι εξηγείται καλύτερα η δήλωση: «δεν θέλω αφήσει τον εξολοθρευτή να εισέλθει εις τας οικίας σας».
[16] «Και από την λεκάνη του αίματος θέλετε κτυπήσει το ανώφλιον και τους παραστάτες των θυρών». Εξ.12.22. Δεν επρόκειτο λοιπόν για ένα διακριτικό μαρκάρισμα!
[17] Ο πρώτος μήνας του Εβραϊκού έτους. Πρόκειται για λέξη Ασσυριακής προέλευσης. Στα Ασσυριακά nissanu: Ξεκίνημα.
[18] Το εβραϊκό Πάσχα ορίζεται ως εξής: Η νέα Σελήνη (νύχτα ασέληνη) που βρίσκεται κοντύτερα στην εαρινή ισημερία, ορίζεται ως 1η του μηνός Νισάν. Έτσι η 14η του ίδιου αυτού μηνός, που εορτάζεται το Πάσχα, είναι υποχρεωτικά και η πρώτη πανσέληνος του Ιουδαϊκού έτους.
[19] Η ενδεχόμενη αντίρρηση, ότι οι Ιουδαίοι έτσι κι αλλιώς δεν θα δεχόταν τα θρησκευτικά αυτά διατροφικά δώρα των Αιγυπτίων, δεν μπορεί να στηριχθεί, αφού η οργάνωση τους σαν θρησκευτικό έθνος δεν υπήρχε ακόμα και μόνο μετά το Σινά, ο Μωυσής έδωσε λεπτομερείς νόμους εθνικής συμπεριφοράς.
[20] Κιχώριον: Ραδίκι, η αντίδι. Οι λέξεις αντίδι και αντίδοτο είναι χαρακτηριστικά συγγενείς.
[21] Galenus Med. Περί συνθέσεως φαρμάκων 12.119.4 & 13.206.17
[22] Με αυτό το ίδιο άλλωστε σκεπτικό, οι πικρές ουσίες μετατράπηκαν σιγά-σιγά στις πρώτες ουσιαστικά θεραπευτικές δυνάμεις που πρόσφεραν ανακουφιστική ίαση με την πικρότητά τους. Έτσι τα φάρμακα γεννήθηκαν ουσιαστικά με ελαφρά η μεγαλύτερη αραίωση των πικρών ουσιών, μετατρέποντας τα φαρμάκια σε φάρμακα.
[23] Κάποιοι από τους ανθρώπους του, θα έρχονταν οπωσδήποτε σε επαφή με τα δηλητήρια στη διαδικασία εισαγωγής της οργής του Θεού στην τροφή των Αιγυπτίων, οποιαδήποτε και εάν ήταν η μέθοδος που χρησιμοποίησαν τελικά, εξ ου και η ανάγκη για προληπτική χορήγηση αντιδότου.
[24] Ο Παράκελσος και η Ομοιοπαθητική
[25] «Όμοια ομοίοις ιώνται»
[26] Hippiatrica1.2.3.5
[27] «Μυστήριο» την αποκαλεί ο Αθανάσιος και «Αίνιγμα» ο Ι. Χρυσόστομος! «Αίνιγμα δε τι σημαίνει το αίμα του προβάτου». Γράφει ο Σουΐδας (Υ 681) προφανώς αδυνατώντας να εξηγήσει την πληθωρική τους παρουσία στις εξώπορτες των σωσμένων!

ΜΕΡΟΣ Δ': «Πάσχα» η εκτέλεση

«Και έγινε κραυγή μεγάλη στην Αίγυπτο...
και εσηκώθη ο Φαραώ την νύκτα,
αυτός και πάντες οι θεράποντες αυτού
και πάντες οι Αιγύπτιοι... διότι δεν ήτο οικία
εις την οποίαν δεν υπήρχε νεκρός». Έξ.12.30.

Η πανσέληνος αυτή ολοφώτιστη εορταστική νύχτα, δεν πρόλαβε να τελειώσει. Πριν χαράξει, η Αίγυπτος είχε βυθιστεί στο θρήνο. Έναν θρήνο τρομαγμένο και σαστισμένο, ένα κλάμα συντριβής και απορίας. Ο χαλδαϊκός θάνατος, είχε απλώσει τις μαύρες φτερούγες του πάνω από ολόκληρη τη "χώρα".

Η "Αίγυπτος,"[1] θανάσιμα χτυπημένη, γονάτισε μπροστά στον Γιαχβε, τον θεό των πληγών και των τεράτων! Μια ακόμα χώρα, είχε χτυπηθεί κατάστηθα απ’ τις θανατηφόρες "ευλογίες" του Αβραάμ!

Ο Φαραώ συντριμμένος, (χωρίς να μας επιβεβαιώνεται αν έχασε ή όχι το γιο του τον πρωτότοκο): «κάλεσε τον Μωυσή και τον Ααρών δια νυκτός και είπε. Σηκωθείτε, εξέλθετε εκ μέσου του λαού μου και σεις και οι υιοί σας και υπάγετε... και εβίαζον οι Αιγύπτιοι τον λαόν δια να εκβάλουν αυτόν ταχέως εκ του τόπου. διότι είπαν, Εμείς πάντες αποθνήσκομε». Έξ.12.31-33.

Η νίκη του Μωυσή ήταν μεγάλη. Όποιος γεύτηκε απ’ την βραστή "θεϊκή οργή", ανάλογα με την ποσότητα που έτυχε να βρεθεί στην μαρμίτα του, ήταν σε λίγες ώρες[2] κατάκοιτος ή νεκρός. Ασφαλώς οικογένειες ολόκληρες είχαν αφανιστεί. Ο Μωυσής ξημερώματα, παίρνει απ’ τον τρομοκρατημένο πλέον Φαραώ την εντολή να φύγει. Ο λαός βιάζεται να απαλλαγεί απ’ τη βαριά παρουσία αυτών των... «μολυσμένων»[3] όπως νομίζει πια ανθρώπων.

Οι Ισραηλίτες όμως, είχαν εντολή απ’ τον Μωυσή... για περισσότερες ακόμα αθλιότητες! Ναι, ακριβώς τώρα στο αποκορύφωμα του ανθρώπινου πόνου, ο σκηνοθετημένος δόλος, ο βδελυρός μαγγανισμός, μας δείχνει το αληθινό απάνθρωπό του πρόσωπο: «και έκαμον οι υιοί Ισραήλ κατά τον λόγο (εντολή) του Μωυσέως και ζήτησαν παρά των Αιγυπτίων σκεύη αργυρά και σκεύη χρυσά και ενδύματα. και ο Κύριος έδωκε εις τον λαόν αυτού χάριν ενώπιον των Αιγυπτίων και δάνεισαν (!!!) εις αυτούς όσα ζήτησαν και γύμνωσαν τους Αιγυπτίους» Εξ 12.35-36.

Η μετάφραση των Εβδομήκοντα (Ο΄) είναι πιο συγκεκριμένη: «Και έδωσε ο Κύριος χάριν στον λαό του ενώπιον των Αιγυπτίων και έχρησαν αυτούς και εσκύλευσαν,[4] τους Αιγύπτιους». Έξ.12.36.

Αυτή είναι η δεύτερη φορά[5] που ο Μωυσής και ο λαός του, εκμεταλλεύονται πέρα από κάθε όριο τον ανθρώπινο πόνο. Η βιβλική αφήγηση με τις απίστευτες αυτές ομολογίες της, ακροβατεί ολοφάνερα ανάμεσα στην επιθυμία για καύχηση και στην επιτακτική ανάγκη για θεολογική κάλυψη.

Μα νομίζω πως τουλάχιστον στα συγκεκριμένα εδάφια, η καύχηση έχει νικήσει οριστικά τα θεολογικά προσχήματα.

Οι βιβλικοί συγγραφείς, παραμερίζοντας οποιοδήποτε θεϊκό προσωπείο, καυχώνται αναίσχυντα, ομολογώντας την μαζική συμπαιγνία στην δολο-φονική αυτή πληγή. Την δε καύχηση τους αυτή, την καταγράφουν εντελώς αδιάντροπα, ξεκάθαρα και ασύστολα, στο βιβλίο που εμείς χωρίς ποτέ να έχουμε διαβάσει προσεκτικά, ονομάζουμε "άγιες γραφές" και "ιερά γράμματα" και χίλια δυο αλλά τέτοια σπαραξικάρδια και ορκίζουμε πάνω του την αξιοπρέπειά μας!

Δεν τολμώ να περιγράψω με λεπτομέρειες (αν και ίσως θα έπρεπε) τις σκηνές φρίκης που δύσοσμες αναδύονται απ’ τις βιβλικές αυτές αράδες! Η ίδια η Βίβλος αν και άκρως επιγραμματική, δεν μας αφήνει καμία αμφιβολία για το τι επακολούθησε! Τώρα που ο ανθρώπινος πόνος των γειτόνων, είχε αποκορυφωθεί, πρόθυμοι "Χαλδαίοι", εφάρμοσαν για δεύτερη φορά, την υποκριτική συμπόνια των "θεραπευτών"! Με εντολή του Μωυσέως, οι Ισραηλίτες δεν δίστασαν στιγμή να "δανειστούν", ότι πολυτιμότερο διέθεταν οι βαριά πληγωμένοι Αιγύπτιοι γείτονές τους.

Απ’ την ίδια την Βίβλο μαθαίνουμε αργότερα,[6] ότι δεν ήταν καθόλου λίγοι αυτοί που δέχθηκαν να εκτελέσουν την εντολή του Μωυσέως, μουρμουρίζοντας ίσως θεϊκά ξόρκια και ευχές συμπόνιας και προσφέροντας ίσως μαγικο-θεϊκά αντίδοτα και δικαιολογίες, μπήκαν νυχτιάτικα στα σπίτια των καταπληγωμένων γειτόνων τους και "γύρεψαν", αλλά ουσιαστικά αφαίρεσαν απροσχημάτιστα από τους ημιθανείς Αιγύπτιους, ότι πολύτιμο είχαν και δεν μπορούσαν να το υπερασπιστούν, ή τους τα παρέδωσαν, "δάνεισαν" οι δύσμοιροι μόνοι τους, σε μια ύστατη προσπάθεια απελπισμένης διαφυγής, απ’ τα βαθιά χωμένα στα σπλάχνα τους νύχια του θανάτου!

Τα περί "δανεισμού" λοιπόν, είναι προφανώς μαύρο βιβλικό χιούμορ, αφού αντιφάσκουν φανερά με την δική της προηγούμενη ομολογία: «και εβίαζον οι Αιγύπτιοι τον λαόν (Ισραήλ) δια να εκβάλουν αυτόν ταχέως εκ του τόπου. διότι είπαν, Εμείς πάντες αποθνήσκομε». Έξ.12.31-33.

Όλοι οι κλέφτες όμως "δανείζονται", γιατί όχι κι αυτοί, που άλλωστε το έκαναν με τόση "θεϊκή χάρη".

Είναι η στιγμή που ο πληγοποιός θεραπευτής "δανείζεται" πια ό,τι θέλει, ενώ το θύμα παραδομένο στους πόνους του, πληρώνει (δανείζει) κατατρομαγμένο τα πάντα, για να περισώσει την λιγοστή ζωή που του απέμεινε: «και δάνεισαν εις αυτούς όσα ζήτησαν, και γύμνωσαν τους Αιγυπτίους» Έξ.12.36.
Βέβαια, καμία από τις γνωστές βιβλικές μεταφράσεις, δεν αποδίδει στο ακέραιο την βαριά ατμόσφαιρα του ελληνικού κειμένου! Στα ελληνικά υπάρχουν οι αποκαλυπτικές λέξεις: «έχρησαν», «εγύμνωσαν», «εσκύλευσαν», που αποκαλύπτουν έντονα την ανθρώπινη θριαμβολογία, αλλά και την ανθρωποκίνητη δομή της πετυχημένης φονικής απάτης. Τις ελληνικές όμως αυτές λέξεις, της αυθεντικής Εβδομήκοντα (Ο΄) της αρχαιότερης και αυθεντικότερης βιβλικής μετάφρασης, συστηματικά αποφεύγουν, όλες οι κατοπινές μεταφράσεις!

Θυμηθείτε, επαναλαμβάνω, ότι τίποτε απ’ όλα αυτά δεν είχε συμβεί, ούτε αυθόρμητα, ούτε ευκαιριακά. Αυτή η άκρως επιτυχημένη οικονομική εξόρμηση στα σπίτια των νεκρών ή ετοιμοθάνατων αντιπάλων, ήταν η ψυχρά προγραμματισμένη (Ο΄Έξ.3.22) κερδοφόρος κατάληξη, και ίσως... αυτή, η σαρωτική απογύμνωση των πάμπλουτων Αιγυπτίων, να υπήρξε η κυριότερη αιτία, για την οποία οι ιερείς της Μαδιάμ, έκατσαν, μελέτησαν, προσχεδίασαν και ανέθεσαν την εκτέλεση της ανθρωποκτόνου αυτής εξόδου!

Κάποιοι λοιπόν, για να αποφύγουν κάθε υποψία ένοχης ανάμιξης ανθρώπου, ανακηρύττουν εμπνευστή όλης αυτής της αθλιότητας (για φαντάσου!) τον ίδιο τον θεό! (Έξ.3.14-22).

Κι όμως εδώ πια, καμία θεολογική καλύπτρα δεν μπορεί να σταθεί, αφού ολοφάνερα το κείμενο παραδέχεται, ότι μετά την δήθεν θεϊκή «χάρη», «έχρησαν», δηλαδή κορόιδεψαν, ή αλλιώς τους χρησιμοποίησαν! Και αφού τους παραπλάνησαν μέχρι θανάτου, τους «σκύλευσαν» κυριολεκτικά, καθώς τους «εγύμνωσαν» νεκρούς, απ’ τα τιμαλφή και τα βαρύτιμα ρούχα τους. Δεν πιστεύω, στα σοβαρά ν’ αποπειραθεί κανείς, στα παραπάνω εδάφια, οποιαδήποτε άλλη ερμηνεία!

Η ιστορία των πατριαρχών λοιπόν, συμπληρώνεται μ’ ένα μοναδικό αντάξιο αποκορύφωμα. Η μαζική δολοφονία των αθώων Αιγυπτίων, ξεπερνά σε μεγαλείο και λεπτομέρεια σύλληψης, ακόμα και την ανατριχιαστικά αδικοχαμένη πόλη Συχέμ, όπου η Δείνα και το «μετά δόλου» σκεπτικό των αδελφών πατριαρχών της, μας είχε αφήσει άναυδους.

Εδώ, στην πολυύμνητη Έξοδο απ’ την Αίγυπτο, ο Μωυσής αποδεικνύεται όχι μόνο αντάξιος των Χαλδαίων προγόνων του, αλλά και ένας αληθινός Τιτάνας της παραπλάνησης, μια και μέχρι σήμερα (φαίνεται αληθινά απίστευτο) εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι ανά την υφήλιο, κάθε χρόνο, απολαμβάνουν και υμνούν ακόμα ανεπιφύλακτα, με πράξεις, λόγια και εορτασμούς, τα θαυμαστά και τερατοποιά κατορθώματα του!

Πριν αφήσουμε λοιπόν πίσω μας και τα καταπληκτικά κατορθώματα της εξόδου από την Αίγυπτο, θα ήθελα να τονιστεί ότι αυτή ακριβώς η φράση των Ο΄ με την οποία τελειώνουν τα εκπληκτικά γεγονότα των πληγών της Αιγύπτου: «έχρησαν, εγύμνωσαν και εσκύλευσαν τους Αιγυπτίους» είναι και η πλέον αποκαλυπτική ομολογία, και η καλύτερη επικύρωση των όσων μέχρι τώρα έχουμε υποψιαστεί, για τους ανθρωποκίνητους μηχανισμούς των πατριαρχικών πληγών.

Και για να γίνω σαφέστερος ρωτώ: αν μόνο τα πρωτότοκα της Αιγύπτου είχαν πεθάνει (που σημαίνει, ένας το πολύ δύο νεκροί σε κάθε σπίτι) από την θεϊκή πληγή των πρωτοτόκων, όπως για λόγους συγκάλυψης εξακολουθητικά ισχυρίζεται η αφήγηση, θα ήταν ποτέ δυνατή η σκύλευσή τους από τους Ισραηλίτες; Μπορεί να σκυλεύσει κανείς ένα νεκρό, ενώ τον περιτριγυρίζουν οι υγιέστατοι θρηνώντες συγγενείς του; Ασφαλώς όχι.

Η καταγεγραμμένη λοιπόν αυτή σκύλευση, αφού συνέβη, σημαίνει απλά και μετά βεβαιότητος, ότι το θανατικό χτύπησε μαζικά κι αδιακρίτως. Αχρήστευσε ολόκληρες οικογένειες, ώστε να είναι ανεμπόδιστα δυνατή η σκύλευση των νεκρών! Η οποιαδήποτε σκύλευση, (αφαίρεση αντικειμένων από θανόντα) θα ήταν αδύνατον να συμβεί, αν μοναδικός νεκρός σε κάθε οικογένεια, ήταν μόνον ο πρωτότοκός της! Καμιά οικογένεια, για καμιά "χάρη" και για κανέναν άλλο λόγο, δε θα επέτρεπε απαθώς τη σκύλευση των άταφων αγαπημένων νεκρών της.

Όλο αυτό όμως επαναλαμβάνω, θα ήταν δυνατόν, μόνο αν η οικογένεια ολόκληρη είχε ξεκληριστεί, ή βρισκόταν κατάκοιτη και ημιθανής, ανίκανη δηλαδή να προβάλλει οποιανδήποτε αντίσταση στους σκυλευτές των νεκρών της. Μάλιστα, για όσους όλ’ αυτά εξακολουθούν να φαίνονται υπερβολικά, υπενθυμίζω ότι τον ίδιο ακριβώς τρόπο διαρπαγής από ανήμπορους, εφάρμοσαν και στην πόλη Συχέμ: «τους έσφαξαν, όταν ήσαν εν τω πόνω αυτών». Γέν.34.25.

Όλες μας λοιπόν οι διαπιστώσεις επιβεβαιώνονται απόλυτα, ακριβώς με τη φράση: «έχρησαν και εσκύλευσαν τους Αιγύπτιους» Έξ.12.36, με την οποία τελειώνουν και οι κερδοφόρες πληγές της Αιγύπτου.

Αλήθεια, φαίνεται κυριολεκτικά απίστευτο... ότι με θεολογικές αλχημείες, κάποιοι κατάφεραν να μετατρέψουν την ολοφάνερη αυτή δύσοσμη Χαλδαιο-βιβλική αθλιότητα, της θανατηφόρου μαγγανείας... το ανεπανάληπτο αυτό ντοκουμέντο της ντροπιασμένης ενοχής... σε αξιολάτρευτη ιερή θρησκευτική ιστορία! Πότε επιτέλους, οι κατ’ επάγγελμα υμνητές της εβραϊκής θεουργίας, θα σταματήσουν να ανακαλύπτουν με παιδικό ενθουσιασμό, μεγαλειώδεις θεολογικές ερμηνείες, εκεί που με περίσσιο θράσος και σαφήνεια, είναι γραμμένη, μόνο η περιπαιχτική καύχηση ενός δολόφρονου ιερατείου;

Αλήθεια, αυτό δεν θα το καταλάβω ποτέ... πώς είναι δυνατόν, να διέφυγαν όλα αυτά της προσοχής τόσων ευφυών ανθρώπων!

Αυτή η απεχθής δόλια νίκη, όπως και αν επετεύχθη, δεν φαίνεται να είναι τίποτε περισσότερο από ένα ιστορικό κατόρθωμα κάποιου χαλδαϊκού "ιερατείου". Και επιτέλους, αυτοί καλά καυχώνται!

Όλοι έχουν το δικαίωμα να διαλέγουν τους δικούς τους ήρωες και να καυχάται στις οποιεσδήποτε δικές τους νίκες...! Εμείς όμως, ο απλός και ανώνυμος όχλος, των λαών και των χιλιετηρίδων, που ποτέ δεν θελήσαμε τίποτε περισσότερο από μια αξιοπρεπή ευκαιρία για ένα βαθύ και θερμό ευχαριστώ στον ευγενικό Θεό-Δημιουργό του κόσμου μας... (όποιος κι αν είναι αυτός) πώς βρεθήκαμε στοιβαγμένοι σε μια λαοθάλασσα ύμνων και αποδοχής, αυτής της συγκεκριμένης κατάμαυρης θεολογίας; Κάποιοι θέλουν να καυχώνται στα συγκεκριμένα κατορθώματα των προγόνων τους... ας το κάνουν... όμως εγώ και εσείς, εμείς, πώς και γιατί βρεθήκαμε μπλεγμένοι, αν όχι πνευματικά υπόδουλοι, στις σκοτεινές αυτές ιστορικές σκοπιμότητές τους;

Και επιτέλους, νομίζω πως δικαιολογημένα αναρωτιέμαι: αν ο Μωυσής πήγε στην Αίγυπτο, έχοντας μαζί του έναν καλό "θεό", που σκότωσε αδιακρίτως ψάρια, ζώα και αμέτοχους Αιγύπτιους, τότε... ένας αληθινά κακός "θεός"... τι παραπάνω θα έκανε στην Αίγυπτο;
-------------------
[1] Είναι σαφές ότι οι πληγές αφορούν μόνο περιοχές που παρεπιδημούν οι Εβραίοι.
[2] Είναι απίθανο τα συμπτώματα να επήλθαν αμέσως μετά το δείπνο, αφού κάτι τέτοιο θα πρόδιδε αμέσως την προέλευση του κακού.
[3] Στην δική του εκδοχή για την έξοδο των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο, ο Απίων ονομάζει τους επαναστατημένους Ισραηλίτες: «μιαρούς», (μολυσμένους), «αρρωστημένους», «λεπρούς» και «λελωβημένους» (βλαμμένους). Flavius Josephus Contra Apionem 1.229 & 233-234. Όλοι αυτοί οι απανωτοί χαρακτηρισμοί, τους οποίους δικαίως αρνείται ο Ιώσηπος, απλώς συγκράτησαν την σύγχυση των αιγυπτίων, που ανίκανοι να αντιληφθούν τους απλούς μηχανισμούς της μαγγανείας, απέδωσαν τις απανωτές πληγές τους, που έπαψαν μόνο με την αποχώρηση των Ιουδαίων από την χώρα τους, σε βαριές κολλητικές ασθένειες, που είχαν οι νικητές φυγάδες της Εξόδου.
[4] «Από τους ζώντες πολεμιστές τα αφαιρούμενα λάφυρα λέγονται, από δε των νεκρών σκύλα λέγονται» Suda Lambda 158. Άρα «σκυλεύω» θα πει αφαιρώ αντικείμενα από νεκρούς.
[5] Για τις δυο αυτές περιπτώσεις βλέπε: Προετοιμασία: Έξ.3.21. Εκτέλεση: Έξ.11.3 //Έξ.12.36.
[6] Καταμεσής της έρημου, για τις πολυτελείς κατασκευές του Μωυσή, (Έξ.35.4-27) βλέπουμε να προσφέρονται υπεράφθονα ολόχρυσα τέτοια πολύτιμα αντικείμενα! Έξ.36.5-7. Κάποια στιγμή μάλιστα, μόνο από χρυσά σκουλαρίκια, έφτιαξαν ολόκληρο χρυσό μοσχάρι: Έξ.32.3-4.

Ελληνιστική Γραμματεία: Φιλολογία και επιστήμη, Η άνθηση των επιστημών, Ιατρική και φυσικές επιστήμες

Στην ελληνιστική εποχή δύο ήταν οι περίφημες ιατρικές «σχολές»: η σχολή της Κω με σαφή προσανατολισμό προς τη θεραπευτική πράξη και η σχολή της Αλεξάνδρειας όπου υπερτερούσε η ακαδημαϊκή ιατρική. Ο επικεφαλής της σχολής της Κω, ο Πραξαγόρας, υπήρξε δάσκαλος του σημαντικότερου γιατρού που έδρασε στο Αλεξανδρινό Μουσείο, του Ηρόφιλου από τη Χαλκηδόνα (335-280 π.Χ.).
 
Ο Ηρόφιλος ήταν εμπειρικός γιατρός και βάσιζε τα συμπεράσματά του σε πειράματα. Ήταν ίσως ο πρώτος που υιοθέτησε συστηματικά τη μέθοδο της ανατομίας στις ιατρικές του έρευνες — λέγεται μάλιστα ότι ο Πτολεμαίος του εξασφάλιζε όχι μόνον νεκρά σώματα αλλά και ζωντανούς ανθρώπους για να διενεργήσει τα πειράματά του. Διαπίστωσε τη σημασία του εγκεφάλου για τη λειτουργία του ανθρώπινου σώματος και μελέτησε το νευρικό σύστημα και τον σφυγμό.
 
Σύγχρονος και συνεργάτης του Ηρόφιλου ήταν ο περίφημος Ερασίστρατος από την Κέα (304-250 π.Χ.), που πέρασε ένα διάστημα της ζωής του στην Αλεξάνδρεια. Υπήρξε βασιλικός γιατρός στην αυλή του Σέλευκου Α΄, και μάλιστα η ανεκδοτολογική παράδοση λέει πως ο Ερασίστρατος μπόρεσε να διαγνώσει την ασθένεια του γιου του βασιλιά, Αντίοχου Α΄, διαπιστώνοντας πως έπασχε από έρωτα για τη μητριά του Στρατονίκη. Ο Ερασίστρατος, που άσκησε ανατομία πλάι στον Ηρόφιλο, ασχολήθηκε εντατικά με το κυκλοφοριακό και το νευρικό σύστημα. Διέκρινε τις φλέβες από τις αρτηρίες και τα νεύρα, και τόνισε τη σημασία του αέρα (πνεύματος) για την κυκλοφορία του αίματος.
 
Αντίθετα με την ιατρική, η ζωολογία και η βοτανολογία δεν γνώρισαν αξιόλογη εξέλιξη στα ελληνιστικά χρόνια. Ο Αριστοτέλης με τις ζωολογικές του μελέτες και ο μαθητής του Θεόφραστος που ασχολήθηκε με τη βοτανολογία αποτελούσαν αξεπέραστα πρότυπα καθόλη τη διάρκεια της ελληνιστικής εποχής. Οι φυσικές επιστήμες ήταν στραμμένες μάλλον προς τον αποκρυφισμό, όπως φαίνεται και από το αλχημιστικό έργο του Βώλου από τη Μένδη (3ος αι. π.Χ.), ο οποίος μελέτησε τις συμπαθητικές δυνάμεις μεταξύ των διαφόρων στοιχείων.

ΔΕΣ: ΑΡΧΑΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ

Σάββατο 30 Μαρτίου 2019

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ - Ἐκκλησιάζουσαι (710-729)

φέρε νυν φράσον μοι, ταῦτ᾽ ἀρέσκει σφῷν; ΒΛ. & ΧΡ. πάνυ.
ΠΡ. βαδιστέον τἄρ᾽ ἐστὶν εἰς ἀγορὰν ἐμοί,
ἵν᾽ ἀποδέχωμαι τὰ προσιόντα χρήματα,
λαβοῦσα κηρύκαιναν εὔφωνόν τινα.
ἐμὲ γὰρ ἀνάγκη ταῦτα δρᾶν ᾑρημένην
715 ἄρχειν, καταστῆσαί τε τὰ ξυσσίτια,
ὅπως ἂν εὐωχῆσθε πρῶτον τήμερον.
ΒΛ. ἤδη γὰρ εὐωχησόμεσθα; ΠΡ. φήμ᾽ ἐγώ.
ἔπειτα τὰς πόρνας καταπαῦσαι βούλομαι
ἁπαξαπάσας. ΒΛ. ἵνα τί; ΧΡ. δῆλον τουτογί·
720 ἵνα τῶν νέων ἔχωσιν αὗται τὰς ἀκμάς.
ΠΡ. καὶ τάς γε δούλας οὐχὶ δεῖ κοσμουμένας
τὴν τῶν ἐλευθέρων ὑφαρπάζειν Κύπριν,
ἀλλὰ παρὰ τοῖς δούλοισι κοιμᾶσθαι μόνον
κατωνάκῃ τὸν χοῖρον ἀποτετιλμένας.
725 ΒΛ. φέρε νυν ἐγώ σοι παρακολουθῶ πλησίον,
ἵν᾽ ἀποβλέπωμαι καὶ λέγωσιν ἐμὲ ταδί·
«τὸν τῆς στρατηγοῦ τοῦτον οὐ θαυμάζετε;»
ΧΡ. ἐγὼ δ᾽ ἵν᾽ εἰς ἀγοράν γε τὰ σκεύη φέρω,
προχειριοῦμαι κἀξετάσω τὴν οὐσίαν.

ΧΟΡΟΣ

***
(στο Βλέπυρο και το Χρέμη)
Το λοιπόν σάς αρέσουν όλα ετούτα;
710 ΒΛΕ. & ΧΡΕ. Και με το παραπάνω! ΠΡΑ. Τώρα φεύγω
στην Αγορά για να παραλαβαίνω
τα πράγματα, που θα μου παραδίνουν.
Και θα ᾽χω στο πλευρό μου μιαν τελάλισσα
φωνακλού. Για όλα πρέπει να φροντίσω.
Στρατηγίνα με βγάλαν. Θα οργανώσω
τα συσσίτια και θα σας ετοιμάσω
για την πρώτην ημέρα ωραίο ξεφάντωμα.
ΒΛΕ. Ξεφάντωμα λοιπόν; ΠΡΑ. Το λόγο μου έχετε.
(σε λίγο)
Θα κλείσω αράδα τα πορνεία! ΒΛΕ. Γιατί;
ΧΡΕ. (δείχνοντας τις γυναίκες του Χορού)
720 Αυτές θα «δρέπουν» τον ανθό της νιότης.
ΠΡΑ. Κι οι σκλάβες δε θα βγαίνουν στολισμένες
να κάνουν πεζοδρόμιο και να κλέβουν
το δίκιο των ελεύθερων κυράδων.
Να πλαγιάζουν μονάχα με τους σκλάβους
και να ᾽χουν μαδημένη τη φωλιά τους.
ΒΛΕ. Απόκοντα κι εγώ μαζί σου θά ᾽ρθω
να με βλέπει ο λαός και να με δείχνει:
«Καμαρώστε τον! Είναι αυτός ο άντρας
της Στρατηγίνας». ΧΡΕ. Χάιντε, πάω κι εγώ
στο φτωχικό μου για να κουβαλήσω
στην Αγορά τα υπάρχοντά μου, αφού
τα καταγράψω και τα δεματιάσω.

ΧΟΡΟΣ
(Ο Χορός χορεύει δίχως να τραγουδά.)

Μορφές και Θέματα της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας: ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ, ΠΟΤΑΜΟΙ

Οι Έλληνες θεωρούσαν τους ποταμούς θεούς ή παιδιά θεών, ότι από ποταμούς κατάγονταν σπουδαίοι άνθρωποι, Νύμφες κυκλοφορούσαν σε πηγές και κρήνες που θεωρούνταν τόποι εξαιρετικών γεγονότων· νερά από συγκεκριμένους υδάτινους πόρους θεωρούνταν γονιμοποιά, γι' αυτό και σχετίζονταν με το τελετουργικό λουτρό του γαμπρού και της νύφης πριν τον γάμο· νεογέννητα καθαίρονταν σε νερά ή από νερά συγκεκριμένης ιερής πηγής· στα νερά της Στύγας ορκίζονταν οι θεοί -ήταν ο πιο ιερός τους όρκος· νερά λίμνης διέσχιζαν οι νεκροί, για να μεταβούν στον κάτω των σκιών, με νερό καθαίρονταν όσοι είχαν έλθει σε επαφή με το μίασμα του θανάτου και το σπίτι του νεκρού· με νερό καθαίρονταν το ζώο της θυσίας και όσοι συμμετείχαν στο τελετουργικό της θυσίας, στην προσευχή, σε οποιοδήποτε τελετουργικό στο οποίο γινόταν επίκληση στους θεούς…

Αρκετοί από τους ποτάμιους θεούς εμπλέκονται οι ίδιοι σε ερωτικές ιστορίες ή γίνονται μάρτυρες ερώτων που συχνά εξελίσσονται κοντά τους ή μέσα. Σχετίζονται όμως και με τον θάνατο, μάλιστα πολλές φορές μετονομάζονται παίρνοντας το όνομα αυτού που έπεσε στα νερά τους και πνίγηκε.
 
Άλλο χαρακτηριστικό των υδάτινων θεοτήτων είναι οι μεταμορφώσεις. Ο Νηρέας, λ.χ., μεταμορφώθηκε και σε φωτιά για να ξεφύγει από τον Ηρακλή, οι δύο Νηρηίδες που τον συνόδευαν σε λιοντάρι και πάνθηρα, ο Πρωτέας έπαιρνε όποια μορφή ήθελε, η νηρηίδα Θέτιδα, προκειμένου να γλιτώσει από το ερωτικό σμίξιμο με τον Πηλέα, μεταμορφώθηκε σε αέρα, φωτιά, νερό, δέντρο, πτηνό, τίγρη, λιοντάρι, φίδι, σουπιά.
 
Οι μεταμορφώσεις αυτές ίσως να αντανακλούν εκείνους τους πανάρχαιους κοσμογονικούς μύθους που θέλουν τον Ωκεανό πατέρα θεών και ανθρώπων -ος περ γένεσις πάντεσσι τέτυκται (Ιλ., Ξ 200, 246) (Πρβ. και Πλ., Θεαίτ. 152 e· Αριστ., Μεταφυσικά Α 23, 938 b 27· Πλ., Κρατ., 402 b, Τίμ. 40 d-e, όπου μεταφέρονται αντιλήψεις των ορφικών. Η άποψη αυτή αντανακλά αντιλήψεις της Εγγύς Ανατολής) - το ίδιο και την Τηθύ -Ωκεανόν τε, θεών γένεσιν και μητέρα Τηθύν (Ιλ., Ξ 201). Ωκεανός και Τηθύς γεννούν όλες τις άλλες μορφές του κόσμου, οι οποίες στη μυθική σκέψη εκλαμβάνονται ως μεταμορφώσεις του νερού. Την ίδια άποψη, ότι δηλαδή το νερό είναι το πρώτο δομήσιμο υλικό, υιοθέτησαν φιλόσοφοι όπως ο Θαλής ο Μιλήσιος (Αριστ., Περί ουρανού B 13, 294 a 28· Μετ. Α 3 983 b 6) και ο Ίππωνας από το Ρήγιο, τον Κρότωνα ή το Μεταπόντιο (Αρ., Περί ψυχής Α 2, 405 b 1).
 
Οι πιο γνωστοί, με μυθολογική ιστορία, ποταμοί ανά περιοχή και αλφαβητικά είναι οι εξής:
 
Α. Νήσοι
1. Ίμβρασος (Σάμος)
2. Ινωπός (Δήλος)
3. Ληθαίος (Κρήτη)
4. Τέθρυς ή Θήρην (Κρήτη, κοντά στην Κνωσσό)
 
Β. Πελοπόννησος
1. Αλφειός (διατρέχει την Πελοπόννησο, περνά από Ολυμπία)
2. Άνιγρος (ΝΔ της Ολυμπίας)
3. Αροάνιος (παραπόταμος του Λάδωνα)
4. Αστερίων
5. Ασωπός (περνά από Σικυώνα)
6. Ενιπέας (Ηλεία)
7. Ερύμανθος (παραπόταμος του Αλφειού)
8. Ευρώτας (Λακωνία)
9. Ίναχος (κοντά στις Μυκήνες)
10. Λάδων (παραπόταμος του Αλφειού)
11. Λούσιος (κοντά στη Γόρτυνα)
12. Λύμαξ (κοντά στη Φιγαλεία)
13. Πηνειός (ΒΔ Πελοπόννησος)
14. Τάνος (Αργολίδα)
15. Ερασίνος, Φρίξος, Χείμαρρος
 
Γ. Στερεά Ελλάδα
1. Αχελώος (απέναντι από τις Εχινάδες νήσους στο Ιόνιο)
2. Δονακών (κοντά στη Θήβα)
3. Εύηνος (κοντά στην Καλυδώνα και το Μεσολόγγι)
4. Ισμηνός (Θήβα)
5. Κηφισός (κοντά στην Ελευσίνα)
6. Κηφισός βοιωτικός
 
Δ. Θεσσαλία
1. Άναυρος
2. Πηνειός
 
Ε. Ήπειρος
1. Αχέρων
2. Κωκυτός
3. Πυριφλεγέθων
 
ΣΤ. Μακεδονία
1. Αλιάκμονας
2. Ανθεμούς
3. Αξιός
4. Βαφύρας (περιοχή Δίου)
5. Βέρης ή Βίρης
6. Γαλλικός
7. Ελικών
8. Λουδίας
9. Νέστος
10. Όλγανος
11. Στρυμόνας
12. Συς (περιοχή Δίου)
 
Ζ. Θράκη
1. Βασβάζης
2. Έβρος
3. Λίσσος
 
Η. Ποταμοί εκτός «συνόρων»
1. Εργίνος
2. Ίστρος
3. Κάλαμος
4. Νείλος
5. Σαγγάριος
6. Σιμόεις
7. Σκάμανδρος
8. Τάναης
9. Τιταρήσιος
10. Υδάσπης
11. Φάσις
 
Κάποιοι από τους ποταμούς εμφανίζονται προσωποποιημένοι. Από τον Αιλιανό πληροφορούμαστε τη μορφή με την οποία απέδιδαν οι εικαστικοί καλλιτέχνες τους προσωποποιημένους ποταμούς και με την οποία τους λάτρευαν οι πιστοί:
 
Τὴν τῶν ποταμῶν φύσιν καὶ τὰ ῥεῖθρα αὐτῶν ὁρῶμεν· ὅμως δὲ οἱ τιμῶντες αὐτοὺς καὶ τὰ ἀγάλματα αὐτῶν ἐργαζόμενοι οἳ μὲν ἀνθρωπομόρφους αὐτοὺς ρύσαντο, οἳ δὲ βοῶν εἶδος αὐτοῖς περιέθηκαν. βουσὶ μὲν οὖν εἰκάζουσιν οἱ Στυμφάλιοι μὲν τὸν Ἐρασῖνον καὶ τὸν Μετώπην, Λακεδαιμόνιοι δὲ τὸν Εὐρώταν, Σικυώνιοι δὲ καὶ Φλιάσιοι τὸν Ἀσωπόν, Ἀργεῖοι δὲ τὸν Κηφισόν·ἐν εἴδει δὲ ἀνδρῶν Ψωφίδιοι τὸν Ἐρύμανθον, τὸν δὲ Ἀλφειὸν Ἡραιεῖς, Χερρονήσιοι δὲ οἱ ἀπὸ Κνίδου καὶ αὐτοὶ τὸν αὐτὸν ποταμὸν ὁμοίως. Ἀθηναῖοι δὲ τὸν Κηφισὸν ἄνδρα μὲν δεικνύουσιν ἐν προτομῇ, κέρατα δὲ ὑποφαίνοντα. καὶ ἐν Σικελίᾳ δὲ Συρακόσιοι μὲν τὸν Ἄναπον ἀνδρὶ εἴκασαν, τὴν δὲ Κυάνην πηγὴν γυναικὸς εἰκόνι ἐτίμησαν· Αἰγεσταῖοι δὲ τὸν Πόρπακα καὶ τὸν Κριμισὸν καὶ τὸν Τελμησσὸν ἀνδρῶν εἴδει τιμῶσιν. Ἀκραγαντῖνοι δὲ τὸν ἐπώνυμον τῆς πόλεως ποταμὸν παιδὶ ὡραίῳ εἰκάσαντες θύουσιν. οἱ δὲ αὐτοὶ καὶ ἐν Δελφοῖς ἀνέθεσαν ἐλέφαντος διαγλύψαντες ἄγαλμα, καὶ ἐπέγραψαν τὸ τοῦ ποταμοῦ ὄνομα. καὶ παιδός ἐστι τὸ ἄγαλμα. (Αιλιανός, Ποικίλη Ιστορία, 2.33)
 
Προσωποποιημένοι, λοιπόν, ως άνδρες ή ταύροι εμφανίζονται στην τέχνη οι ποταμοί. Εντοπίσαμε τους παρακάτω (παρατίθενται κατά περιοχές):
 
Α. Αίγυπτος
Νείλος
 
Β. Αντιόχεια
Ορόντης
 
Γ. Πελοπόννησος
Αλφειός
Ασωπός
Ευρώτας
Κλάδεος
Πάμισος ή Παμισός
Στύγα
 
Δ. Στερεά
Αχελώος
Ιλισός
Κηφισός
 
Ε. Ήπειρος
Αχέροντας
 
Στ. Μακεδονία - Θράκη
Βαφύρας
Όλγανος
Στρυμόνας
 
Ζ. Νήσοι
Ινωπός (Δήλος)
 
H. Τρωάδα
Κεβρήνας
 
Θ. Φανταστικοί τόποι
Ωκεανός
 
Πατέρας όλων των ποταμών θεωρείται ο Ωκεανός.

Οι απαρχές της δημιουργίας μιας προσωπικότητας

Ένα μωρό γεννιέται και από την πρώτη στιγμή ξέρει πως να εκφράζει ελεύθερα τα συναισθήματα του. Από τη μήτρα ακόμα, αρχίζει να συλλέγει πληροφορίες και να διεργάζεται με πολύ απλό τρόπο μηνύματα, ερεθίσματα και αντιδράσεις από τους σημαντικούς του άλλους. Έτσι σταδιακά αναπτύσσει τη δική του κατανόηση για το πως λειτουργεί ο κόσμος, για το τι μπορεί να περιμένει από αυτόν και συν τω χρόνω, πώς να υπάρχει και να επιβιώνει εντός του, όμως πάντα μέσα από το βλέμμα της μητέρας του και τα δικά της συναισθήματα.

Δηλαδή τον κόσμο τον παρουσιάζει η μητέρα στο βρέφος, μέσα από τα δικά της μάτια. Αν είναι και αρκετά ευαισθητοποιημένη, αρχικά του επιτρέπει να διατηρεί την ψευδαίσθηση ότι εκείνο, με τις ανάγκες του, δημιουργεί τον κόσμο και σταδιακά το βοηθάει, μέσω του συναισθηματικού του κρατήματος, να αποδομήσει αυτή του την κατανόηση. Αρχικά λοιπόν δημιουργούμε εμείς τον κόσμο με τη φαντασία μας, μετά, αρχίζουμε να τον κατανοούμε σε μη συνειδητό επίπεδο, και αργότερα σε συνειδητό επίπεδο.

Γεννιόμαστε με τον αυθόρμητο και αληθινό ή γνήσιο εαυτό μας

Ότι θέλουμε το εκφράζουμε. Τότε, απλά είμαστε και εκφράζουμε τον εαυτό μας με έναν τρόπο που ρέει αυθόρμητα από τον πυρήνα της ύπαρξής μας. Έχετε δει κάποιο βρέφος 2 ή 3 μηνών που να μην είναι ο εαυτός του ή να μην εκφράζεται ελεύθερα; Ωστόσο, το παιδί μπορεί εύκολα να απορροφήσει το μήνυμα από τον κόσμο ότι ο αυθόρμητος και γνήσιος εαυτός του δεν είναι και πολύ ευπρόσδεκτος. Μπορούμε να λάβουμε, δηλαδή, το μήνυμα ότι η οικογένεια ή τα άλλα περιβάλλοντα, απαιτούν από εμάς να τροποποιούμε συχνά τους εαυτούς μας και τις γνήσιες αντιδράσεις μας.

Όπως λέει ο Winnicott, όταν συμβαίνει αυτό, ο αυθορμητισμός του βρέφους κινδυνεύει να παραβιαστεί από την ανάγκη συμμόρφωσης με τις επιθυμίες και τις προσδοκίες των άλλων.

Πώς όμως ένα μικρό παιδί βλέπει τα πράγματα και τα γεγονότα;

Τα βλέπει μέσα από ένα φακό καθαρά εγωκεντρικό, ή αλλιώς, μέσα από μια ναρκισσιστική οπτική. Για παράδειγμα εάν τη μητέρα του, την απασχολεί κάποιο ζήτημα που της δημιουργεί άγχος, θλίψη ή ενθουσιασμό, κάτι που της αποσπά την προσοχή σε μεγάλο βαθμό από την συναισθηματική αλληλεπίδραση με το παιδί της και τον εναρμονισμό της με τις ανάγκες του, εκείνο ενδέχεται να δώσει την εξής ερμηνεία στις καταστάσεις που αντιμετωπίζει: ότι δεν είναι αρκετά σημαντικό για εκείνη προκειμένου να ασχοληθεί μαζί του, ή ότι οι δικές του ανάγκες δεν αξίζουν προσοχής από την μητέρα του.

Εκεί επάνω το παιδί σε ασυνείδητο επίπεδο, θα χρειαστεί να θυσιάσει τον αυθορμητισμό του προκειμένου να διατηρήσει τη σχέση με τον γονέα, θα χρειαστεί δηλαδή να γίνει κάτι άλλο από αυτό που είναι για να μπορέσει να εισπράξει την αποδοχή του.

Όταν οι ανάγκες του παιδιού δεν αναγνωρίζονται

Πριν από όχι και τόσα πολλά χρόνια κυκλοφορούσε η αντίληψη ότι πρέπει να αφήνουμε τα βρέφη μας στο κρεβατάκι τους για να κοιμηθούν, και αν χρειαστεί να κλάψουν, ας κλάψουν και λίγο, ώστε να μάθουν ότι “δεν μπορεί να γίνεται μόνο το δικό τους”. Όντως εάν αφήσουμε τα παιδιά στο κρεβατάκι τους να κλάψουν και δεν τα πάρουμε αγκαλιά, αρχικά θα κλάψουν, αλλά στο τέλος θα κοιμηθούν, είναι όμως λες και αυτοναρκώνονται, και ναι θα έχουμε περιορίσει την ανεπιθύμητη συμπεριφορά, όμως θα έχουν προηγουμένως πιέσει προς τα κάτω, καταπιέσει δηλαδή, τα συναισθήματα τους, ενώ θα έχουμε συμβάλλει άθελα μας σε κάποια ερμηνεία που θα σχηματίσουν για τα γεγονότα, μια ερμηνεία μέσα από ένα εγωκεντρικό πρίσμα.

Το θέμα είναι, ότι όταν οι συναισθηματικές ανάγκες του παιδιού δεν αναγνωρίζονται, φαίνεται πως μάλλον δεν κατανοούνται και άρα δεν φροντίζονται. Όταν δεν είμαστε εκεί να κατευνάσουμε το άγχος του, το παιδί αρχίζει να δίνει τις δικές του ερμηνείες στα γεγονότα δια μέσου πάντα της εγωκεντρικής του οπτικής. Δηλαδή μπορεί να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η συμπεριφορά της μητέρας του έχει σχέση με το ίδιο και την αξία του ως υποκείμενο, μπορεί να καταλήξει σε συμπεράσματα που αφορούν το κατά πόσο είναι ασφαλές στον κόσμο και κατά πόσο μπορεί να εμπιστεύεται τους άλλους αργότερα στη ζωή, επειδή ακριβώς η μητέρα αντιπροσωπεύει τον κόσμο για το παιδί και η μητέρα δεν βρέθηκε εκεί όταν εκείνο χρειάστηκε την παρηγοριά της.

Ο Winnicott μας λέει ότι δεν είναι αυτά που κάνουμε τόσο στα παιδιά, αλλά αυτά που δεν κάνουμε...

Οι εσφαλμένες εντυπώσεις ενός παιδιού

Και έτσι, αυτά που δεν κάνουμε μπορεί να οδηγούν εξίσου τα παιδιά μας να αναπτύξουν λανθασμένες ερμηνείες και ως συνέπεια αυτού, λανθασμένες εντυπώσεις για τον εαυτό τους. Όπως ότι δεν είναι άξια αγάπης, ότι ο κόσμος είναι επικίνδυνος ή εχθρικός, ότι εκείνα έχουν κάτι κακό και είναι ελαττωματικά, ακόμα, να αισθάνονται ανεπιθύμητα ή να δυσκολεύονται να υιοθετήσουν το αίσθημα του ανήκειν (να αισθάνονται διαφορετικοί δηλαδή), και τέλος να δυσκολεύονται να εμπιστευτούν τους άλλους.

Το παιδί λοιπόν αρχίζει να σχηματίζει και να δημιουργεί αυτές τις εσφαλμένες εντυπώσεις για τον εαυτό του και για τους άλλους. Αυτές, όμως, οι εσφαλμένες εντυπώσεις επειδή σχηματίζονται σε μια πολύ τρυφερή ηλικία όπου ο εγκέφαλος βρίσκεται σε μια έξαρση εργασιών που αφορά τη μάθηση και τη μνήμη, τείνουν να παίρνουν αρκετή δύναμη και να πλάθουν μια ισχυρή και μη συνειδητή εικόνα εαυτού. Επίσης φαίνεται ότι αυτός ο εγωκεντρικός τρόπος σκέψης παγιώνεται και το άτομο δεν μπορεί να ωριμάσει και να υιοθετήσει πιο ώριμους τρόπους αντίληψης του κόσμου και του εαυτού του αργότερα στην ενήλικη ζωή.

Ο Freud το αποκάλεσε «νεύρωση της μεταβίβασης που παγώνει τη ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη».

Δεν χρειάζεται να είμαστε οι τέλειοι γονείς

Αυτό που χρειάζεται είναι να είμαστε αρκετά καλοί γονείς. Δεν υπάρχει η τελειότητα και δεν χρειάζεται. Όταν φορτώνουμε τα παιδιά μας με πολλές δραστηριότητες, όπως συμβαίνει σε μεγάλο βαθμό στις μέρες μας, εκτός από το ότι κουράζονται πολύ, κουραζόμαστε και εμείς πολύ και τελικά δεν μένει καθόλου χρόνος για τη μεταξύ μας σχέση. Η σχέση είναι η γη και το ύδωρ, στη ζωή των παιδιών αλλά και στη δική μας. Επιπλέον η σχέση η οποία προϋποθέτει την επικοινωνία και άρα την ευαισθητοποιημένη αντίληψη των συναισθηματικών αναγκών του παιδιού λειτουργεί ως ασπίδα απέναντι στον σχηματισμό των λανθασμένων ερμηνειών από πλευράς του.

Συνεπώς, η υγιής ανάπτυξη του εαυτού συντελείται μέσα σε κλίμα όπου το παιδί μπορεί να βιώνει πλήρως τον εαυτό του και να τον αποδέχεται γιατί προηγουμένως εισπράττει και νιώθει την εγκάρδια αποδοχή του περιβάλλοντος του, ακόμα και αν δεν εγκρίνουν οι γονείς ή οι φροντιστές του, κάποιους τύπους συμπεριφοράς. Με άλλα λόγια τα θεμέλια της δημιουργίας της προσωπικότητας μας, ξεκινούν μέσα από μια δυναμική ζύμωση με το περιβάλλον, από τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε και ερμηνεύουμε τα γεγονότα, από την κατανόηση των ανθρώπων που μας περιβάλουν σχετικά με τον ευαίσθητο τρόπο αντίληψης μας και το πόσο εύκολο είναι να εισπράξουμε μηνύματα από αυτούς που μπορεί να οδηγήσουν σε προσαρμοστικά ή μη προσαρμοστικά μοτίβα σκέψεων, που θα συμβάλλουν στη διαμόρφωση της προσωπικότητας μας.

Το πρόβλημα της ελεύθερης βούλησης

Σ’ ένα σημείο του Φαντάσματος της Όπερας, ο Μάικλ Κρώφορντ και η Σάρα Μπράιτμαν τραγουδούν τους περίφημους στίχους: «The phantom of the Opera is there, inside your mind...». To φάντασμα της όπερας είναι εκεί. Είναι μέσα στο ίδιο το μυαλό μας.
 
Παραδόξως, στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξαν και μεγάλοι φυσικοί και φιλόσοφοι του περασμένου αιώνα, λίγο μετά την ανακάλυψη της αρχής της αβεβαιότητας. Και δεν είναι προφανές ότι είχαν άδικο.

Αν οι χημικές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα στον εγκέφαλό μας διέπονται από τους κβαντικούς νόμους —δηλαδή από την αρχή της αβεβαιότητας— τότε σίγουρα το φάντασμα είναι μέσα στο μυαλό μας. Και εισάγει ενδεχομένως ένα στοιχείο θεμελιώδους τυχαιότητας —έναν μη αιτιοκρατικό παράγοντα— στη λειτουργία αυτής της κατά τα άλλα τόσο αξιόπιστης και περίτεχνα ρυθμισμένης χημικής μηχανής.

Να, λοιπόν, η απελευθέρωση από τα δεσμά της κλασικής αιτιοκρατίας, η οποία λέει ότι η ελευθερία της βούλησης —αυτό το συστατικό στοιχείο της υπαρξιακής μας αξιοπρέπειας— είναι μια ψευδαίσθηση. Εγώ και οι πράξεις μου —έτσι λέει η παλιά φυσική— είμαι το προδικασμένο αποτέλεσμα των προδιαγεγραμμένων κινήσεων των ατόμων και των μορίων που με αποτελούν, αν όχι και εκείνων όλου του σύμπαντος. Όλα τα άλλα είναι αυταπάτες.

Να, λοιπόν, που το φάντασμα μέσα μας είναι και ο ελευθερωτής μας. Ο εγγυητής της υπαρξιακής ελευθερίας μας. Αφήνει  χώρο για το απρόβλεπτο. Για την ελεύθερη επιλογή. Η μήπως την υπονομεύει με έναν πιο «ύπουλο» τρόπο; Αφήνοντάς μας έρμαια μιας ανερμήνευτης τυχαιότητας; Εμείς τελικά αποφασίζουμε ή το φάντασμα μέσα μας παίζοντας ζάρια;

Όμως εδώ έχουμε ήδη αφήσει πίσω μας τη φυσική επιστήμη και έχουμε εισέλθει στο πεδίο της ηθικής φιλοσοφίας. Στο πεδίο των ανοιχτών ερωτημάτων — των εσαεί ανοιχτών ερωτημάτων. Επομένως στο πεδίο της ελευθερίας, για να χρησιμοποιήσω την έκφραση ενός καλού φίλου γι' αυτό το θέμα.

Έτσι λοιπόν, επιλέγω να κλείσω τούτο το κεφάλαιο, όχι με την επιστημονική απάντηση πάνω στο ερώτημα που έθεσα προηγουμένως —μια απάντηση που δεν υπάρχει—, αλλά με την απάντηση που εγώ επέλεξα να με εκφράζει. Την απάντηση του Σωκράτη.

Γυρνάω λοιπόν πίσω στον χρόνο, αλλά στον ίδιο τούτο τόπο, στη χαλεπαίνουσα σήμερα πατρίδα μας, όταν η κατ’ εξοχήν ελληνική ιδέα της νοημοκρατούμενης φύσης —μιας φύσης που δεν εξαιρεί τον άνθρωπο από την επικράτειά της— έχει θέσει ευθέως το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης, με τους ίδιους ακριβώς όρους που τίθεται και σήμερα.

Η απάντηση του Σωκράτη —όπως αποδίδεται στον πλατωνικό Φαίδωνα— ξεκινάει με μια εξομολογητική διήγηση για την αποτυχημένη προσπάθειά του να γνωρίσει τις αιτίες των πραγμάτων, και πώς ανέκτησε προς στιγμήν τις ελπίδες του με τις θεωρίες του Αναξαγόρα ότι ο Νους είναι «ο διακόσμων τε και αίτιος πάντων». Και συνεχίζει ο Σωκράτης:
Αυτή όμως την ελπίδα γρήγορα την εγκατέλειψα όταν, καθώς προχωρούσα στην ανάγνωση, είδα έναν άνθρωπο [τον Αναξαγόρα] που δεν χρησιμοποιεί καθόλου τον νου ούτε αποδίδει σε κάποιες αιτίες την τάξη των πραγμάτων, αλλά ως αιτίες αναφέρει τον αέρα, τον αιθέρα και το νερό και πολλά άλλα παράλογα. Αυτό που κάνει μου φαίνεται πανομοιότυπο σαν να έλεγε κάποιος ότι ο Σωκράτης όσα κάνει τα κάνει με νου και έπειτα, επιχειρώντας να προσδιορίσει τις αιτίες των πράξεών μου, να πει ότι για αυτόν τον λόγο κάθομαι εδώ [στο κελί μου], γιατί το σώμα μου αποτελείται από οστά και νεύρα. 
Τα οστά αιωρούνται στα σημεία συναρμογής τους, τα νεύρα χαλαρώνουν και τεντώνονται και με κάνουν ικανό να κάμπτω τώρα τα μέλη μου. Και επειδή έκαμψα τα μέλη μου, για αυτήν την αιτία κάθομαι εδώ. Έτσι όμως αποφεύγει να πει την πραγματική αιτία, ότι δηλαδή, αφού οι Αθηναίοι θεώρησαν καλύτερο (βέλτιον) να με καταδικάσουν, για αυτόν ακριβώς τον λόγο θεώρησα και εγώ καλύτερο και δικαιότερο να μείνω εδώ και να υποστώ την ποινή που θα μου επιβάλουν. Γιατί, μα την αλήθεια, πιστεύω ότι αυτά τα νεύρα και αυτά τα οστά θα ήταν από καιρό στα Μέγαρα ή στη Βοιωτία, αν δεν θεωρούσα ότι είναι πιο δίκαιο και πιο ωραίο, αντί να αποδράσω και να εξοριστώ, να υποστώ την ποινή που η πόλη μού επιτάσσει.
Παραθέτοντας τη σωκρατική απάντηση στο ζήτημα της ελεύθερης βούλησης —μαζί με την Απολογία, ένα από τα ιδρυτικά κείμενα του πολιτισμού μας— θέλησα να υπογραμμίσω ταυτόχρονα και τούτο: το πόσο «μικρή» είναι η επιστήμη όταν καλείται να προσφέρει απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Δεν είναι αυτή η αποστολή της. Για τα ερωτήματα αυτά —τα εσαεί αναπάντητα— ο φιλόσοφος λόγος και η μεγάλη τέχνη θα συνεχίσουν να αποτελούν τη μοναδική κιβωτό μας. Το φάντασμα μέσα μας είναι σίγουρα υπεύθυνο για πολλά πράγματα, μεταξύ άλλων και για το «θαύμα» της ύπαρξής μας. Δεν είναι όμως αυτό που αποφασίζει για μας παίζοντας ζάρια στο υπόγειο.

Ας το πάρουμε απόφαση: ουδείς φυσικός νόμος θα μας απαλλάξει ποτέ από το ευλογημένο βάρος της ελευθερίας μας. Της ελευθερίας να κάνουμε επιλογές και να είμαστε υπεύθυνοι γι’ αυτές.

Τι σημαίνει «κάνω λάθος» σύμφωνα με τη φιλοσοφία

«Το σημαντικό με τον άνθρωπο είναι ότι είναι η γέφυρα κι όχι ο σκοπός», έγραψε ο Νίτσε στο Τάδε Έφη Ζαρατούστρα. Το να υπάρχουμε σημαίνει να ζούμε δεμένοι σαν γέφυρα προς το μέλλον, προς τους άλλους, αλλά και προς εκείνες τις διαστάσεις του εαυτού μας που αγνοούμε, προς αυτά τα μονοπάτια που ακόμα δεν έχουμε περπατήσει και που η αποτυχία μπορεί να μας ανοίξει.

Όταν λησμονούμε αυτή την αλήθεια, υποφέρουμε περισσότερο από τις αποτυχίες μας. Τελικά, το γεγονός πως η αποτυχία μας πληγώνει τόσο πολύ οφείλεται και στην ενοχοποίησή της από τους σημαντικότερους φιλοσόφους της δυτικής μας παράδοσης. Ο Καρτέσιος ή ο Καντ δεν έχουν αφιερώσει βιβλία στην αποτυχία, αλλά υπάρχουν αποσπάσματα στα έργα τους για τις αιτίες του σφάλματος ή τις αιτίες του λάθους.

Ο Καρτέσιος παρουσιάζει τον άνθρωπο ως το ον το προικισμένο με δύο κύριες ικανότητες κακώς τοποθετημένες: μια περιορισμένη κατανόηση και μια απεριόριστη θέληση. Ενώ η κατανόησή μας ανταποκρίνεται γρήγορα στα όριά της, ο Καρτέσιος λέει ότι πάντα μπορεί να θέλουμε περισσότερο.

Ο συγγραφέας του έργου «Λόγος περί της Μεθόδου» ισχυρίζεται πως μέσα από τη δύναμη της θέλησής μας μοιάζουμε στο Θεό. Κάθε φορά που θέλουμε και πιστεύουμε ότι έχουμε φτάσει στα όριά μας, ανακαλύπτουμε ότι μπορούμε να θέλουμε ακόμα. Για τον Καρτέσιο, η έλλειψη ορίου στη θέλησή μας είναι το θεϊκό μέσα μας.

Το «Όταν θέλουμε, μπορούμε» προέρχεται ακριβώς από αυτό. Υπό αυτό το πρίσμα, το να είσαι άνθρωπος σημαίνει να περπατάς σε δύο πόδια άνισου μεγέθους: ένα κοντό (η κατανόησή μας) και ένα πολύ μακρύ (η θέλησή μας). Ας δεχτούμε ότι το εγχείρημα δεν είναι εύκολο. Ως εκ τούτου, τι σημαίνει «κάνω λάθος», σύμφωνα με τον Καρτέσιο;

Σημαίνει ότι αποτυγχάνουμε να θέσουμε τη θέλησή μας μέσα στα όρια της κατανόησής μας. Σε μια βραδινή οινοποσία μιλάμε για οτιδήποτε, μιλάμε πέρα από αυτά που γνωρίζουμε.

Κάνουμε λάθος, γιατί δεν χρησιμοποιούμε σωστά την επιθυμία μας. Αυτή η επιθυμία είναι αυτό που μας ορίζει ως παιδιά του Θεού και το να κάνουμε λάθος σημαίνει ότι δεν έχουμε ανταποκριθεί σε αυτό που Εκείνος μας έχει κληροδοτήσει. «Γνωρίζουμε ότι το σφάλμα εξαρτάται από τη θέλησή μας», υποστηρίζει ο Καρτέσιος στις Αρχές Φιλοσοφίας. Δύσκολο να ενοχοποιηθούμε περισσότερο.

Σύμφωνα με τον Καντ, δεν καταφέρνουμε να συμπεριφερθούμε σωστά, όταν δεν ξέρουμε να ακούμε τη λογική μας. Αυτή η ικανότητα, επιμένει, είναι αρκετή για να διακρίνουμε το Καλό από το Κακό.

Αντίθετα από τον Ρουσσώ, ο οποίος τοποθέτησε την ηθική στην καρδιά, στην ευαισθησία, ο συγγραφέας της «Κριτικής του Πρακτικού Λόγου» βλέπει στη λογική μας την πηγή της ηθικής μας.

Η επιτακτική ηθική είναι περίπλοκη. Ο ίδιος συνοψίζει: «Να ενεργείς με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε η βούλησή σου να μπορεί να γίνει καθολικός νόμος». Με άλλα λόγια, για να μάθουμε αν η πρόθεσή μας είναι καλή, φτάνει απλώς να αναρωτηθούμε πώς θα λειτουργούσε η ανθρώπινη κοινότητα εάν όλοι εφάρμοζαν το ίδιο αξίωμα δράσης με εμάς.

Από τις σημειώσεις ενός σοφού

Στην κριτική παρατήρηση της ανθρώπινης φύσης και του ανθρώπινου πολιτισμού στηρίζει ο Μονταίν τη φιλοσοφική του θεωρία, τις απόψεις του για μια ευτυχή και επιτυχημένη ζωή. Δεν τον ενδιαφέρει όμως να μεταδώσει καμία θεωρία με τη συνήθη έννοια, κανένα δόγμα και κανένα σύστημα, αυτό που τον ενδιαφέρει να μεταδώσει είναι μια συγκεκριμένη στάση ζωής. Όπως συνέβη και με τους φιλοσόφους της ύστερης αρχαιότητας, το φιλοσοφικό ενδιαφέρον του Μονταίν στρέφεται στο εφικτό, στις γήινες απολαύσεις της ζωής, και όχι στη λύτρωση που περιμένει τον άνθρωπο στον άλλο κόσμο. Παρόλο που ήταν χριστιανός καθολικός, το υπερπέραν δεν παίζει κανέναν απολύτως ρόλο στο φιλοσοφικό του έργο. Ο Μονταίν είναι ένας στοχαστής προσανατολισμένος απολύτως στα εγκόσμια, ένας στοχαστής που επαναφέρει στο προσκήνιο το κεντρικό αίτημα της ελληνικής φιλοσοφίας: Να ζει δηλαδή κανείς σε αρμονία με τη φύση και με τον εαυτό του. Ο άνθρωπος πρέπει να πάψει να υπερεκτιμά τον εαυτό του και να επανασυνδεθεί με το φυσικό του περιβάλλον.

Για να γίνει αυτό, θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να αποδεχτεί πως η ύπαρξη του είναι εφήμερη και θνητή. Στον διάλογο Φαίδων του Πλάτωνα, ο Σωκράτης λέει πως «η ζωή είναι προετοιμασία για τον θάνατο». Ο Μονταίν χρησιμοποιεί αυτή τη ρήση στον τίτλο ενός από τα πιο γνωστά του δοκίμια. Δεν εννοεί κάποια ρομαντική επιθυμία θανάτου ή κάποια νοσηρή στάση εχθρική προς τη ζωή. Όπως πάντα συνηγορεί υπέρ μιας ρεαλιστικής στάσης ζωής. Ο Μονταίν, βλέποντας καθημερινά ανθρώπους να πεθαίνουν από αρρώστιες, από ατυχήματα ή στον πόλεμο, πίστευε ότι μόνο με τη διαρκή επαφή με τον θάνατο μπορούμε να τον δούμε σαν κάτι φυσικό και να απελευθερωθούμε από τους παράλογους φόβους μας. Όποιος ωστόσο φροντίζει να απωθεί από τη ζωή του τον θάνατο δεν είναι σε θέση να εκτιμήσει την αξία της ζωής.

Ο Μονταίν τάσσεται υπέρ μιας χαλαρής στάσης ζωής, που απέχει από μεγαλεπήβολα σχέδια και βρίσκει χαρά στα μικρά πράγματα, στα εφικτά. Η ζωή την οποία περιγράφει δεν είναι περιπετειώδης, δεν δοκιμάζει τα όρια του ανθρώπου. Αντιθέτως, ο Μονταίν συνηγορεί υπέρ μιας ζωής που σε πολλούς μπορεί να φαίνεται μικροαστική. Έτσι γίνεται υπέρμαχος της συνήθειας και της άνεσης, της βολής. Περιγράφει τη συνήθεια σαν το μαγικό φίλτρο της θεάς Κίρκης, που μας γλιτώνει από τα βάσανα και μας συμφιλιώνει με τη φύση. Παραμένει και στο σημείο αυτό συντηρητικός: Υποστηρίζει πως ο καθένας θα πρέπει να ζει σύμφωνα με αυτά που επιτάσσουν τα ήθη και τα έθιμα του πολιτισμού του και σύμφωνα με τους προσωπικούς του ρυθμούς. Στη βιασύνη, στη φιλοδοξία και στα μεγαλεπήβολα σχέδια αντιτάσσει το αρχαίο ιδανικό της ηρεμίας.

Στην αποδοχή των προσωπικών, φυσικών μας και στη μετρημένη αισθητική απόλαυση της ζωής έγκειται η ευτυχία που είναι εφικτή για τον άνθρωπο. Ο Μονταίν είναι ηδονιστής, ένας άνθρωπος δηλαδή που βλέπει την ευτυχία αυτή να πραγματώνεται μέσα από την «ηδονή». Ακόμη και όταν επιδιώκουμε την αρετή, στην πραγματικότητα έχουμε στον νου μας την ηδονική απόλαυση που μας προσφέρει η ενάρετη ζωή. Ο δρόμος για την ευτυχία, κατά τον Μονταίν, περνάει μέσα από τις αισθήσεις, όχι μέσα από τον ορθολογισμό. Ο αισθησιασμός τον οποίο περιγράφει ωστόσο δεν είναι ακραίος. Οποιαδήποτε μορφή έκστασης και διονυσιασμού δεν αφορά καθόλου τον Μονταίν. Απολαμβάνει τις μικρές, καθημερινές και φυσικές μορφές αισθησιασμού: το φαγητό, το ποτό, τη σεξουαλικότητα. Και στο σημείο αυτό απομακρύνεται από την παράδοση που κυριαρχούσε στη φιλοσοφία από την εποχή του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη: Η αυτοπραγμάτωση του ανθρώπου δεν έγκειται πλέον στην πνευματική ενατένιση, που σημαίνει κυριαρχία του νου επί των αισθήσεων, αλλά στη συνειδητή ανάπτυξη των αισθητικών διαθέσεων.

Η καλλιέργεια των αισθητικών, ενστικτωδών ικανοτήτων του ανθρώπου είναι εκείνη που μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να ανακτήσει τον χαμένο ενστικτώδη προσανατολισμό του, και συνεπώς και την επαφή του με τη «μητέρα φύση», όπως την αποκαλεί ο Μονταίν. Υιοθετεί εν προκειμένω ιδέες που παίζουν σημαντικό ρόλο και στον διαλογισμό, όπως αυτός διδάσκεται στις ανατολικές θρησκείες του βουδισμού, του ινδουισμού ή του ταοϊσμού: την ικανότητα να αφήνεται κανείς ελεύθερος, να εγκαταλείπει τις προσωπικές του επιδιώξεις και να «αφουγκράζεται» τα πράγματα. Στοv Μονταίν ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζει το περιβάλλον ως homo faber, αλλά ως κάποιος ο οποίος είναι ανοιχτός καταγράφει και μαθαίνει. Δεν είναι τυχαίο που ο Μονταίν στο τελευταίο δοκίμιο του τρίτου τόμου με τίτλο «Περί της εμπειρίας» κλείνει το βιβλίο του με μια προσευχή στον θεό Απόλλωνα, τον θεό της «χαρούμενης σοφίας». Στον κόσμο του Μονταίν οι θεοί δεν βρίσκονται έξω από τη φύση, αποτελούν κομμάτι της.

Το Δοκίμια του Μονταίν ήταν ένα «έργο εν εξελίξει», στο οποίο έκανε διαρκώς προσθήκες και αλλαγές μέχρι και τον θάνατό του, το 1592. Όταν το 1580 ολοκληρώθηκε ο δεύτερος τόμος, έγινε η πρώτη έκδοση των Δοκιμίων. Αποκτά λοιπόν όχι μόνο αναγνώστες, αλλά και τους πρώτους λάτρεις του έργου του, μεταξύ αυτών και τη Μαρί ντε Γκουρνέ, μια νεαρή αριστοκράτισσα από το Πικαρντί με φιλοσοφικά ενδιαφέροντα, γεννημένη το 1565, με την οποία ξεκίνησε να αλληλογραφεί και την οποία αργότερα χαρακτήριζε μάλιστα ως «θετή του κόρη». Όταν το 1588, με αφορμή την πρώτη συνολική έκδοση, που περιείχε πλέον και τον τρίτο τόμο, ταξιδεύει στο Παρίσι, την επισκέπτεται προσωπικά. Ήταν ένα από τα ελάχιστα πρόσωπα με τα οποία ο Μονταίν μοιράστηκε τα πνευματικά του ενδιαφέροντα μετά τον θάνατο του Ετιέν Ντε Λα Μποεσί. Μετά τον θάνατο του Μονταίν η Γκουρνέ ανέλαβε την επιμέλεια της έκδοσης των έργων του και τo 1595 φρόντισε για την πρώτη μετά τον θάνατο του συγγραφέα έκδοσή τους.

Το γεγονός ότι ο Μονταίν δώρισε ένα από τα πρώτα αντίτυπα του βιβλίου στον Πάπα δεν εμπόδισε την Καθολική Εκκλησία να το συμπεριλάβει το 1676 στον Κατάλογο Απαγορευμένων Βιβλίων. Οι λογοκριτές της Εκκλησίας χρειάστηκαν ωστόσο αρκετές δεκαετίες μέχρι να αντιληφθούν ότι ο καθολικός Μονταίν ήταν στην πραγματικότητα ένας λάτρης της φύσης με την προχριστιανική έννοια.

Ωστόσο, και οι περισσότεροι ακαδημαϊκοί φιλόσοφοι δεν ασχολήθηκαν με το έργο του Μονταίν. Τα ίχνη του όμως είναι ξεκάθαρα στην ιστορία της φιλοσοφίας και της λογοτεχνίας. Η δοκιμιακή μορφή της φιλοσοφίας του σε συνδυασμό με τη σκεπτικιστική θεώρηση του ανθρώπου και την πραγματιστική φιλοσοφική του τοποθέτηση αποτέλεσαν τα θεμέλια της σύγχρονης ευρωπαϊκής ηθικοπλαστικής λογοτεχνίας, την οποία συνέχισαν κυρίως στη Γαλλία ο Λα Ροσφουκό, ο Λα Μπριγέρ και ο Σαμφόρ. Το έργο της αυτοδιερεύνησης του Εγώ που είχε ξεκινήσει ο Μονταίν αναλαμβάνει στη συνέχεια ο Ρενέ Ντεκάρτ. Τον ακολούθησε ο Πασκάλ, με τη διάγνωση περί αδύναμου και ασταθούς ανθρώπου. Η γνωστή ρήση του Ζαν-Ζακ Ρουσό «επιστροφή στη φύση» έχει επίσης τις ρίζες της στο έργο του Μονταίν, όπως και η έκκληση για ανοχή που εξέφρασαν οι διαφωτιστές. Αλλά και ο Φρίντριχ Νίτσε, ο οποίος με την «επανεκτίμηση όλων των αξιών» ενισχύει την αξία που έχει το σώμα έναντι του πνεύματος, βαδίζει στα χνάρια του Μονταίν. Ο Μονταίν ήταν επίσης εκείνος που, αρκετούς αιώνες πριν από την εμφάνιση της υπαρξιακής φιλοσοφίας, εγείρει το αίτημα αντιπαράθεσης του ανθρώπου με τη θνητότητα του προβάλλοντάς το ως προϋπόθεση της «πραγματικής» ζωής.

Αυτό που πρωτίστως κατόρθωσαν τα Δοκίμια του Μονταίν ήταν να προσδώσουν στη φιλοσοφία εκείνη την αξιοπιστία, τη σαφήνεια και την ελαφρότητα που την κατέστησαν προσιτή και στους αναγνώστες οι οποίοι την αντιμετώπιζαν όχι ως αντικείμενο μελέτης αλλά και ως πνευματική απόλαυση.

ΜΙΣΕΛ ΝΤΕ ΜΟΝΤΑΙΝ: Δοκίμια (1580-1588)

Τι ακριβώς είναι τα μαθηματικά;

Η βασική ερώτηση για το τι είναι τα μαθηματικά.

Η απάντηση του Χερς είναι αυτό που ο ίδιος ονομάζει ανθρωπιστική φιλοσοφία. Τα μαθηματικά είναι «Μια ανθρώπινη δραστηριότητα, ένα κοινωνικό φαινόμενο, μέρος του ανθρώπινου πολιτισμού, ιστορικά εξελισσόμενη και κατανοητή μόνο σε ένα κοινωνικό πλαίσιο». Τα παραπάνω είναι μια περιγραφή, όχι ένας ορισμός, αφού δεν προσδιορίζει με λεπτομέρεια το περιεχόμενο αυτής της δραστηριότητας. Η περιγραφή ίσως ηχεί κάπως μετανεωτεριστική, αλλά αποδείχτηκε κάτι περισσότερο ευφυές από τον μεταμοντερνισμό, λόγω της επίγνωσης του Χερς ότι οι κοινωνικές συμβάσεις που ρυθμίζουν τις δραστηριότητες αυτών των ανθρώπων υπόκεινται σε αυστηρούς μη κοινωνικούς περιορισμούς, δηλαδή, ότι όλα πρέπει να ταιριάζουν λογικά μεταξύ τους. Ακόμη κι αν οι μαθηματικοί μαζευτούν και συμφωνήσουν ότι το π είναι ίσο με 3, όλοι τους γνωρίζουν ότι δεν θα είναι έτσι. Τίποτε δεν θα είχε νόημα.

Ένας μαθηματικός κύκλος, συνεπώς, είναι κάτι παραπάνω από μια συμφωνημένη αυταπάτη. Είναι μια έννοια προικισμένη με εξαιρετικά ειδικά χαρακτηριστικά. «Υπάρχει» υπό την έννοια ότι ο ανθρώπινος νους μπορεί να εξαγάγει άλλες ιδιότητες από αυτά τα χαρακτηριστικά, με την κρίσιμη προειδοποίηση πως αν δυο άνθρωποι ερευνούν το ίδιο πρόβλημα, δεν είναι δυνατόν, εάν ακολουθούν σωστό συλλογισμό, να καταλήξουν σε αντικρουόμενες απαντήσεις.

Να λοιπόν γιατί δίνεται η εντύπωση πως τα μαθηματικά είναι «εκεί έξω». Ο εντοπισμός της απάντησης σε ένα ανοιχτό πρόβλημα μοιάζει με ανακάλυψη, όχι με επινόηση. Η διερεύνησή τους είναι όπως η εξερεύνηση μια νέας περιοχής στην ύπαιθρο. Προφανώς δεν γνωρίζεις τι συμβαίνει στην επόμενη στροφή του ποταμού, αλλά δεν σου δίνεται η δυνατότητα να επιλέξεις. Το μόνο που μπορείς να κάνεις είναι να περιμένεις και να ανακαλύπτεις. Ωστόσο, η μαθηματική ύπαιθρος δεν σου παρουσιάζεται παρά μόνο όταν την εξερευνήσεις.

Όταν διαφωνούν δύο καθηγητές της Σχολής Καλών Τεχνών είναι πολύ πιθανό να καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι «είναι αδύνατον να συμφωνήσουν». Όταν διαφωνούν δύο μαθηματικοί -συμβαίνει πολύ συχνά, και μάλιστα με οργισμένο και επιθετικό τρόπο- είναι πολύ πιθανό, ξαφνικά, ο ένας από τους δυο να σταματήσει και να ομολογήσει, «συγγνώμη, έχεις απόλυτο δίκιο, τώρα κατάλαβα πού είχα κάνει λάθος». Ύστερα θα βγουν έξω και θα πάνε για φαγητό σαν καλοί φίλοι.

Συμφωνώ πάρα πολύ με τον Χερς. Αν αισθάνεσαι πως η ανθρωπιστική περιγραφή των μαθηματικών είναι κάπως ασαφής, ότι εκείνος ο τύπος «συμφωνημένου κοινωνικού κατασκευάσματος» είναι κάτι σπάνιο, ο Χερς προσφέρει μερικά παραδείγματα που ίσως σου αλλάξουν αυτή την εντύπωση. Το ένα είναι το χρήμα. Το χρήμα κινεί τα πάντα- αλλά, τι είναι το χρήμα; Δεν είναι βεβαίως κομμάτια χαρτιού ή κέρματα. Αυτά μπορούν να τυπωθούν ή να κοπούν εκ νέου ή να παραδοθούν σε μια τράπεζα και να καταστραφούν. Δεν είναι αριθμοί καταχωρισμένοι σε έναν υπολογιστή: αν ο υπολογιστής καταστραφεί, εσύ θα κατέχεις ακόμη τα χρήματά σου. Τα χρήματα είναι ένα συμφωνημένο κοινωνικό κατασκεύασμα. Έχει αξία, ακριβώς επειδή όλοι εμείς συμφωνούμε ότι έχει αξία.

Για άλλη μια φορά, υπάρχουν αυστηροί περιορισμοί. Αν πεις στο διευθυντή της τράπεζάς σου ότι ο λογαριασμός σου περιέχει περισσότερα χρήματα από όσα τον πληροφορεί ο υπολογιστής του, μην περιμένεις να σου απαντήσει, «κανένα πρόβλημα, είναι απλώς ένα κοινωνικό κατασκεύασμα, ορίστε δέκα εκατομμύρια δολάρια επιπλέον. Καλή σας ημέρα».

Μπαίνει κανείς στον πειρασμό να σκεφτεί ότι, ακόμη κι αν θεωρήσουμε τα μαθηματικά σαν ένα συμφωνημένο κοινωνικό κατασκεύασμα, είναι σχεδόν λογικά αναπόφευκτο πως κάθε πλάσμα με νοημοσύνη θα ανταποκρινόταν στα ίδια μαθηματικά. Όταν τα διαστημόπλοια Πάιονιρ και Βόγιατζερ ταξίδεψαν στο διάστημα, είχαν μαζί τους κωδικοποιημένα μηνύματα που απευθύνονταν προς κάθε εξωγήινο που θα μπορούσε να τα συναντήσει. Ο Πάιονιρ έφερε μια πινακίδα με το διάγραμμα του ατόμου του υδρογόνου, ένα χάρτη των γειτονικών πάλσαρ για να καταδείξει τη θέση του Ήλιου μας, τα σκίτσα ενός γυμνού άνδρα και μιας γυμνής γυναίκας να στέκομαι μπροστά σε ένα σκαρίφημα του διαστημόπλοιου υπό κλίμακα και τη σχηματική εικόνα του ηλιακού μας συστήματος, για να δηλώσει σε ποιον πλανήτη κατοικούμε. Τα δύο Βόγιατζερ μετέφεραν αρχεία με ήχους, μουσική κάθε είδους και επιστημονικές φωτογραφίες.

Θα ήταν σε θέση ένας εξωγήινος αποδέκτης να αποκωδικοποιήσει αυτά τα μηνύματα; Άραγε, τι θα καταλάβαινε βλέποντας δύο κύκλους ενωμένους με μια γραμμούλα; Θα ερμήνευε αυτό το σύμβολο ως το άτομο του υδρογόνου; Τι θα συνέβαινε αν η δική του εκδοχή της ατομικής θεωρίας στηριζόταν στις κβαντικές κυματοσυναρτήσεις αντί για τα πρωτόγονα «σωματιδιακά» μοντέλα, τα οποία ακόμη και οι δικοί μας φυσικοί επιστήμονες δηλώνουν πως είναι εντελώς ανακριβή; Θα μπορέσουν οι εξωγήινοι να κατανοήσουν τα σκίτσα; -δεδομένου ότι όταν κλήθηκαν να τα κατανοήσουν άνθρωποι από υπανάπτυκτες φυλές που δεν είχαν ποτέ συναντήσει τέτοια πράγματα, απέτυχαν να το κάνουν; Άραγε θα θεωρήσουν τους πάλσαρ σημαντικούς;

Στις περισσότερες συζητήσεις για τέτοια θέματα, κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει πως ένας νοήμων εξωγήινος, ακόμη κι αν δεν αντιληφθεί τίποτε, θα είναι σε θέση να κατανοήσει απλά μαθηματικά μοτίβα’ και όλα τα υπόλοιπα θα εξαχθούν από αυτά. Εδώ υπάρχει μια «αλαζονική» υπόθεση: τα μαθηματικά είναι κατά κάποιον τρόπο συμπαντικά. Οι εξωγήινοι θα μετρήσουν 1, 2, 3,… όπως ακριβώς εμείς. Θα παρατηρήσουν βέβαια το υπόδειγμα που υπαινίσσονται διαγράμματα όπως αυτό: * ** *** ****.

Δεν έχω πειστεί για κάτι τέτοιο. Διάβαζα το Diamond Dog του Άλιστερ Ρέινολντς, μια νουβέλα για ένα εξωγήινο κατασκεύασμα, έναν αλλόκοτο και τρομακτικό πύργο, όπου περιδιαβαίνεις τα δωμάτια λύνοντας σπαζοκεφαλιές. Αν απαντήσεις λάθος πεθαίνεις, με τρόπο φρικιό. Η ιστορία του Ρέινολντς είναι δυνατή αλλά υπάρχει η υπόρρητη παραδοχή πως οι εξωγήινοι μπορούν να θέσουν μαθηματικούς γρίφους παρόμοιους με εκείνους που θα έθετε ένας άνθρωπος. Στη νουβέλα, τα εξωγήινα μαθηματικά είναι πολύ κοντά στα γήινα. Περιέχουν τοπολογία και μια περιοχή της μαθηματικής φυσικής γνωστή ως θεωρία Καλούτσα-Κλάιν. Είναι σαν να φτάνεις στον πέμπτο πλανήτη του Εγγύτατου του Κενταύρου και να βρίσκεις ένα γνωστό πολυκατάστημα. Αντιλαμβάνομαι πως για τις ανάγκες της αφήγησης τα μαθηματικά πρέπει να μοιάζουν με μαθηματικά στον αναγνώστη, αλλά ακόμη κι έτσι, το αποτέλεσμα δεν μου φαίνεται ικανοποιητικό.

Έχω την εντύπωση πως τα γήινα μαθηματικά είναι συνδεδεμένα με την ανθρώπινη φυσιολογία, τις εμπειρίες και τις ψυχολογικές προτιμήσεις μας, περισσότερο από ό,τι φανταζόμαστε. Είναι περιορισμένα- δεν είναι συμπαντικά. Τα σημεία και οι ευθείες της γεωμετρίας -εκτός του ότι αποτελούν τη φυσιολογική βάση για μια θεωρία σχημάτων- είναι τα χαρακτηριστικά με τα οποία το οπτικό μας σύστημα εξετάζει τον κόσμο. Ένα εξωγήινο οπτικό σύστημα ίσως θεωρεί ως πρωταρχικές έννοιες το φως και τη σκιά ή την κίνηση και την ηρεμία ή τη συχνότητα της ταλάντωσης. Ένα εξωγήινο νοήμον ον, μπορεί να θεωρούσε όχι η οσμή ή η ντροπή και όχι το σχήμα, είναι οι θεμελιώδεις έννοιες για τη δική του αντίληψη του κόσμου. Και ενώ νομίζουμε ότι οι διακριτοί αριθμοί όπως το 1,2, 3, είναι συμπαντικοί, ουσιαστικά εξυπηρετούν την πανάρχαια τάση μας να συγκεντρώνουμε ομοειδή αντικείμενα, όπως τα πρόβατα, και να τα θεωρούμε περιουσιακό στοιχείο: μήπως μου έκλεψαν κάποιο από τα πρόβατά μου; Η αριθμητική φαίνεται να έχει προσδιοριστεί μέσω δύο πραγμάτων: τη χρονική στιγμή και το εμπόριο. Τι συμβαίνει όμως με εκείνα τα «στενόμυαλα» όντα που ζουν στον μακρινό Ποσειδώνα -εκείνον τον υποθετικό γίγαντα αέριων, που μοιάζει με τον Δία-, του οποίου ο κόσμος αποτελείται από μια αδιάκοπη ροή στροβιλοειδών ανέμων, και δεν υπάρχει η παραμικρή αίσθηση ιδιοκτησίας; Μέχρι να μετρήσουν ώς το τρία, οτιδήποτε μετρούν θα είχε διασκορπιστεί σε ένα νέφος αμμωνίας. Θα είχαν, βεβαίως, καλύτερη αντίληψη από ό,τι εμείς για τα μαθηματικά της τυρβώδους ροής ρευστών.

Εκτιμώ ότι είναι πλέον αποδεκτό πως όπου τα περίεργα μαθηματικά αυτών των όντων συναντηθούν με τα δικά μας μαθηματικά, θα είναι λογικά συνεπή μεταξύ τους. Θα υπάρχουν ίσως απομακρυσμένες περιοχές του ίδιου τοπίου. Αλλά ακόμη κι αυτό θα εξαρτάται από τον τύπο της λογικής που χρησιμοποιείς.

Η άποψη ότι υπάρχουν μοναδικά μαθηματικά -τα δικά μας- είναι μια πλατωνική άποψη. Είναι πιθανό ότι «οι» ιδανικές μορφές -ΟΙ ΙΔΕΕΣ- βρίσκονται «εκεί έξω»- ωστόσο, το «εκεί έξω» πρέπει να περιέχει παραπάνω από ένα αφηρημένο βασίλειο και επίσης είναι πιθανό πως εκεί τα ιδανικά οχήματα δεν είναι μοναδικά. Ο ανθρωπισμός του Χερς μετατράπηκε σε ποσειδώνιο συντηρητισμό: τα μαθηματικά τους θα είναι ένα κοινωνικό κατασκεύασμα συμφωνημένο από τη δική τους κοινωνία. Αν έχουν κοινωνία. Αν πάλι δεν έχουν, -αν τα επιμέρους άτομα δεν επικοινωνούν—, άραγε, έχουν οποιαδήποτε αντίληψη περί μαθηματικών; Όπως εμείς δεν μπορούμε να φανταστούμε κάποια μαθηματικά που να μη θεμελιώνονται στο αριθμητικό σύστημα μέτρησης, με το ίδιο σκεπτικό δεν μπορούμε να φανταστούμε ένα «νοήμον» είδος του οποίου τα μέλη δεν επικοινωνούν μεταξύ τους. Ωστόσο, το ότι δεν μπορούμε να φανταστούμε κάτι, δεν αποδεικνύει ότι δεν υπάρχει.

Συγνώμη, νομίζω πως ξέφυγα από το θέμα. Τι είναι τα μαθηματικά; Στην απελπισία τους, ορισμένοι προτείνουν τον ορισμό «Μαθηματικά είναι αυτό που κάνουν οι μαθηματικοί». Και τι είναι οι μαθηματικοί; «Άνθρωποι που κάνουν μαθηματικά». Αυτή η συζήτηση είναι σχεδόν πλατωνική μέσα στην τέλεια κυκλικότητά της. Αλλά επίτρεψέ μου να διατυπώσω μια παρόμοια ερώτηση. Τι είναι ένας επιχειρηματίας; Κάποιος που κάνει επιχειρήσεις; Όχι ακριβώς. Είναι κάποιος που βλέπει ευκαιρίες για να κάνει επιχειρήσεις όταν κάποιοι άλλοι δεν τις βλέπουν.

Μαθηματικός είναι κάποιος που βλέπει ευκαιρίες για να κάνει μαθηματικά.

Κοίτα πίσω σου και θυμήσου ότι είσαι μόνο ένας άνθρωπος

Μην ξεχνάς.

Από τις πιο εντυπωσιακές σκηνές της αρχαίας Ρώμης, ήταν η στιγμή που κάποιος στρατηγός, μετά από μια νίκη, έμπαινε θριαμβευτής στην πόλη.

Για να τον τιμήσει η πόλη με την πιο ένδοξη υποδοχή έπρεπε να πληρούνται δύο προϋποθέσεις: πρώτον, ο στρατηγός να είχε νικήσει σ’ έναν δίκαιο πόλεμο (bellum juctum) και, δεύτερον, στη μάχη να είχαν σκοτωθεί τουλάχιστον πέντε χιλιάδες εχθροί.

Η οργάνωση των στρατιωτών που θα συμμετείχαν στην παρέλαση γινόταν στο Πεδίον του Άρεως απ’ όπου, σε διάταξη παρέλασης, εισέρχονταν στη Ρώμη από την Αψίδα του Θριάμβου. Μέσω της Ιεράς Οδού, έφταναν στο Καπιτώλιο και απέτειναν φόρο τιμής στο Δία. Εκεί, στα πόδια του Καίσαρα, οι νικητές εναπόθεταν τους θησαυρούς και επιδείκνυαν στον κόσμο τον μεγάλο αριθμό αιχμαλώτων που είχαν φέρει από τις κατακτημένες χώρες.

Εκείνη την ημέρα, η Ρώμη πλημμύριζε από ζητωκραυγές και ευφορία.

Τα στεφάνια και τα λουλούδια δεν επαρκούσαν για να τιμήσουν τον νικηφόρο στρατό.

Πράγματι, η θριαμβευτική παρέλαση ήταν ένα βραβείο από μονή της, αφού στην καθημερινή ζωή δεν επιτρεπόταν στους στρατιωτικούς να περπατούν στην πόλη.

Στο επίκεντρο, όμως, των τιμητικών εκδηλώσεων βρισκόταν ο θριαμβευτής στρατηγός, που έφερε δάφνινο στεφάνι και χρυσοκέντητο χιτώνα. Τον υποδέχονταν σαν να ήταν θεός, μέχρι του σημείου, εκείνη την ημέρα, η δημοτικότητά του και η δύναμή του να επισκιάσουν την ισχύ και τη δημοτικότητα του ίδιου του αυτοκράτορα.

Αυτός ήταν σίγουρα ο λόγος που ο Ιούλιος Καίσαρας, φοβούμενος ίσως ότι κάποιος από τους ήρωες θα ήθελε να διεκδικήσει την εξουσία, και για να μην ξεχνάει ο ήρωας-στρατηγός ότι αυτό που ζούσε ήταν προσωρινό, είχε ορίσει, πίσω του, σχεδόν κολλητά στην πλάτη του, να παρελαύνει ένας δούλος, ο οποίος, κρατώντας πάνω από το κεφάλι του στρατηγού το στεφάνι του Καπιτωλίου Διός, του ψιθύριζε στ’ αφτί: Respice post te, hominem te esse memento (Κοίτα πίσω σου και θυμήσου ότι είσαι μόνο ένας άνθρωπος).

Δεν έχει σημασία ποιος θ’ αναλάβει να μας υπενθυμίζει ποιοι υπήρξαμε κάποτε και ποιοι είμαστε σήμερα. Άλλοτε μπορεί να είναι ένας φίλος, ένας προϊστάμενος ή ένας άγνωστος, άλλοτε οι συνάδελφοι ή ο σύντροφός μας, κι άλλοτε κάποιο κρυφό αλλά φωτεινό κομμάτι του εαυτού μας (μια πλευρά που εγώ αποκαλώ: «ο γελωτοποιός του βασιλείου»).

Το θέμα είναι ότι κάποιος πρέπει να μας βοηθήσει να αποκτήσουμε συνείδηση των ευθυνών και των περιορισμών μας, ακόμη —και κυρίως— όταν του ζητάμε να σιωπά κι επιλέγουμε να μην τον ακούμε. Καλό θα ήταν, επίσης, να μπορούσε να μας προειδοποιήσει ότι διατρέχουμε τον κίνδυνο —μαγεμένοι από κάποια γοητευτικά ψέματα—, να παρεκκλίνουμε της πορείας μας πιστεύοντας ότι, αφού βρισκόμαστε σ’ έναν δρόμο στον οποίον οι άλλοι δεν έχουν ακόμη πρόσβαση, είμαστε κάτι το εξαιρετικό, καλύτεροι ή ανώτεροι.

Τα πάντα συμβαίνουν λες και κάποιες πρωταρχικές αλήθειες βρίσκονται πέρα από τα δικά μας όρια. Αν γνωρίσουμε τις αλήθειες αυτές, αν τις αναγνωρίσουμε κι αν τις αντιμετωπίσουμε, τότε μπορεί και ν’ αρχίσουμε να προσεγγίζουμε ό,τι είναι αυθεντικό και αξίζει πραγματικά. Βέβαια, η διαδικασία αυτή μπορεί να μην είναι και πολύ ευχάριστη. Προφανώς, στην αρχή, πολλές φορές, μας φαίνεται πιο απλό να πούμε ψέματα ή να κοροϊδέψουμε τον εαυτό μας. Είναι λογικό: το ψέμα είναι μια απάτη που βολεύει κάποια σκοπιμότητα ή επιθυμία μας.

Το ψέμα πάντοτε προσαρμόζεται τέλεια στην κατάσταση του καθενός: είναι πολύ φιλικό, δε σου ζητάει τίποτα, δε σε πιέζει ούτε σε υποχρεώνει να δεσμευτείς σε κάτι, είναι έτοιμο ανά πάσα στιγμή να σ’ εξυπηρετήσει, ενώ με την αλήθεια συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο: όχι μόνο είναι συνήθως αρκετά ενοχλητική, αλλά είμαστε πάντοτε εμείς εκείνοι που πρέπει να προσαρμοστούμε σ’ αυτήν. Σε όλη την αλήθεια. Κι αυτό γιατί, είτε μας αρέσει είτε όχι, η αλήθεια, σε αντίθεση με τον αντίποδά της, δε δέχεται περικοπές. Μισή αλήθεια δεν είναι ποτέ αξιόπιστη. Είτε είναι όλη η αλήθεια, είτε δεν είναι εντελώς αλήθεια.

Η Αρχή της Βλάβης ή Αρχή της Ελευθερίας

Το 1776, η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ κατοχύρωσε το δόγμα «Ζωή, ελευθερία και επιδίωξη της ευτυχίας», μια τριάδα φυσικών και αναφαίρετων δικαιωμάτων κάθε λαού και κάθε ατόμου. «Δώστε μου ελευθερία ή θάνατο», είχε διακηρύξει έναν χρόνο νωρίτερα ο Αμερικανός επαναστάτης Πάτρικ Χένρι. Από τότε η ελευθερία ή/και η ανεξαρτησία θεωρείται το πιο σημαντικό ανθρώπινο δικαίωμα, ένα ιδανικό για το οποίο αξίζει να πολεμάμε και, αν χρειαστεί, να πεθάνουμε γι’ αυτό. Το γεγονός ότι οι άνθρωποι έχουν παλέψει σκληρά για να την αποκτήσουν αποδεικνύει την ανυπολόγιστη αξία της.

Θα μπορούσαμε να σκεφτούμε ότι η αξία της ελευθερίας/ανεξαρτησίας είναι τόσο ιερή ώστε δεν θα έπρεπε να θεωρείται ούτε εξειδικευμένη ούτε περιορισμένη. Εντούτοις δεν χρειάζεται παρά μόνο ένα λεπτό για να σκεφτούμε ότι τελικά η ελευθερία δεν μπορεί να είναι ούτε απεριόριστη ούτε απόλυτη. Όπως παρατήρησε ο Άγγλος ιστορικός Ρ. X. Τάουνι, «η ελευθερία κάποιων πρέπει να βασίζεται στη στέρηση της ελευθερίας κάποιων άλλων». Αν, δηλαδή, εγώ εξασκώ την ελευθερία μου τραγουδώντας δυνατά στο μπάνιο, με την πράξη μου σου στερώ την ελευθερία να περάσεις ένα ήσυχο βράδυ στο σπίτι σου. Κανένας, λοιπόν, δεν μπορεί να απολαμβάνει απεριόριστη ελευθερία χωρίς να περιορίζει κατά κάποιο τρόπο την ελευθερία των άλλων. Το ερώτημα, επομένως, είναι πώς και πού πρέπει να θέσουμε κάποια όρια.

Από μιας μορφής φιλελεύθερη άποψη, η τυπική απάντηση σε αυτή την ερώτηση μπορεί να δοθεί με αυτό που ονομάζουμε «αρχή της βλάβης» (ή αρχή της ελευθερίας) η οποία ορίζει ότι τα άτομα πρέπει να αφήνονται ελεύθερα από την κοινωνία να ενεργούν με οποιονδήποτε τρόπο, αρκεί οι πράξεις τους να μην υπονομεύουν τα συμφέροντα των άλλων. Αυτή η αρχή βρίσκεται στη «Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη», μία από τις θεμελιώδεις διακηρύξεις η οποία καθόρισε με γενναιότητα τη «διατήρηση όλων των φυσικών και αναφαίρετων δικαιωμάτων του ανθρώπου» στο ξεκίνημα της Γαλλικής Επανάστασης το 1789:

«Η ελευθερία συνίσταται στο να μπορείς να κάνεις κάτι το οποίο όμως δεν μπορεί να βλάψει κάποιον άλλον. Επομένως, η άσκηση των φυσικών δικαιωμάτων του κάθε ανθρώπου δεν έχει όρια εκτός από εκείνα που εξασφαλίζουν ότι τα άλλα μέλη της κοινωνίας θα μπορούν να απολαμβάνουν τα ίδια δικαιώματα. Άρθρο 4, Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη».

Αυτή η αρχή όμως είναι ευρύτερα γνωστή από το έργο Για την Ελευθερία (1859) του βικτωριανού φιλοσόφου Τζον Στιούαρτ Μιλ: «Ο μόνος λόγος για τον οποίο θα μπορούσε να εξασκηθεί εξουσία δικαίως και νομίμως σε ένα μέλος μιας πολιτισμένης κοινότητας, αντίθετα με τη θέλησή του, είναι για να εμποδιστεί η βλάβη ή η ζημιά σε κάποιο άλλο άτομο. Το δικό του προσωπικό όφελος, είτε φυσικό είτε ηθικό, δεν είναι ικανοποιητική δικαιολογία».

Ο Μπερλίν και η αρνητική ελευθερία

Η αρχή της ανεξαρτησίας η οποία δημιουργήθηκε από την εφαρμογή της αρχής της βλάβης, είναι ένα είδος ελευθερίας που χαρακτηρίστηκε αργότερα από τον φιλόσοφο Αϊζάια Μπερλίν, στο περίφημο δοκίμιο Δύο Αντιλήψεις για την Ελευθερία (1958) «αρνητική ελευθερία». Μια τέτοια ελευθερία είναι αρνητική υπό την έννοια ότι καθορίζεται από κάτι που είναι απόν – από οποιαδήποτε μορφή εξωτερικού εξαναγκασμού ή περιορισμού. Με απλά λόγια, είστε ελεύθεροι να πράττετε οτιδήποτε επιθυμείτε, εφόσον δεν υπάρχει κάτι που να σας εμποδίζει να το κάνετε.

Σύμφωνα με την άποψη του Μπερλίν, θα έπρεπε να υπάρχει ένα πεδίο προσωπικής ελευθερίας απαραβίαστο και απρόσβλητο από οποιαδήποτε εξωτερική παρέμβαση και εξουσία, ένα πεδίο όπου ο άνθρωπος θα μπορεί να αφεθεί «να πράττει ή να είναι οτιδήποτε ικανός να κάνει ή να είναι». Και υπ’ αυτή την έννοια, τα άτομα θα έπρεπε να αφήνονται να ικανοποιούν τις προσωπικές τους επιθυμίες και τάσεις χωρίς εμπόδια και φραγμούς, υπό την προϋπόθεση ότι, ενεργώντας με αυτόν τον τρόπο, οι πράξεις τους δεν θα βλάπτουν τους άλλους ανθρώπους ή δεν θα τους εμποδίζουν να απολαμβάνουν παρόμοιες ελευθερίες. Συνεπώς, η «αρχή της βλάβης» είναι στενά συνδεδεμένη με έναν άλλο σπουδαίο πυλώνα της ελευθερίας/ανεξαρτησίας, αυτόν της ανεκτικότητας.

Από τον πατερναλισμό στην τυραννία

Οι άνθρωποι που κριτικάρουν την «αρχή της βλάβης» μπορεί να εστιάσουν στην πρακτική ανεπάρκεια της ανεξαρτησίας την οποία υποτίθεται ότι προστατεύουν. Είναι αλήθεια όλοι οι πολίτες των ΗΠΑ έχουν το δικαίωμα να γίνουν Πρόεδροι. Δεν υπάρχει, δηλαδή, κανένα νομικό ή συνταγματικό κώλυμα στη διεκδίκηση του ανώτατου αυτού αξιώματος. Υπάρχει όμως πραγματικά η ευχέρεια να γίνει κάτι τέτοιο, αν η έλλειψη δεδομένων στοιχείων, όπως είναι οι απαραίτητοι πόροι από την άποψη των χρημάτων, της κοινωνικής θέσης, της μόρφωσης ή του χαρακτήρα, καθιστούν κάτι τέτοιο εντελώς αδύνατον; Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι άνθρωποι φαίνεται να μην έχουν την ουσιώδη ελευθερία να εξασκήσουν τα δικαιώματα που έχουν τυπικά. Το τι δεν υπάρχει εδώ, είναι αυτό που ο Μπερλίν ονομάζει «θετική ή ρητή ελευθερία», δηλαδή όχι απλώς ελευθερία από εξωτερικές παρεμβάσεις, αλλά ένα είδος «ενεργητικής» ελευθερίας που μας επιτρέπει να φτάσουμε σε συγκεκριμένους στόχους- ένα είδος δύναμης, η οποία επιτρέπει στα άτομα να ξεδιπλώσουν τις δυνατότητές τους, να εκπληρώσουν το όνειρά τους, να δρουν αυτόνομα και να ελέγχουν το πεπρωμένο τους.

 Για εκείνους, συμπεριλαμβανομένου του Μπερλίν, οι οποίοι υποστηρίζουν την «αρχή της βλάβης», η θεωρία τους στηρίζεται στην παρατήρηση του τι μπορεί να συμβεί όταν η αρχή αυτή δεν εφαρμόζεται. Σε αυτή την περίπτωση, ίσως υπάρξει ένα είδος πατερναλισμού, κατά τον οποίο οι άνθρωποι θα αναλαμβάνουν από μόνοι τους να προωθήσουν (αυτό που θεωρούν ότι είναι) θετική ελευθερία στη ζωή των άλλων. Πολλές φορές, ξεκινώντας με τις καλύτερες προθέσεις, οι άνθρωποι φτάνουν σε γρήγορα συμπεράσματα, ότι υπάρχει πραγματικά ένα σωστό μονοπάτι, το οποίο οι άνθρωποι θα ήταν έτοιμοι να επιλέξουν εάν μόνο ήξεραν καλύτερα – αν, δηλαδή, η “καλύτερη πλευρά” τους κυριαρχούσε, ή ίσως αν η χειρότερη πλευρά τους καταπιεζόταν. Από εδώ, όπως παρατήρησε δυστυχώς και ο Μπερλίν, υπάρχει τελικά πολύ μικρή απόσταση για τους κατέχοντες την εξουσία να φτάσουν στο συμπέρασμα ότι έχουν το δικαίωμα να αγνοήσουν τις πραγματικές επιθυμίες των ανθρώπων ή των κοινωνιών και να εκφοβίσουν, να καταπιέσουν, να βασανίσουν εν ονόματι και από μέρους των “πραγματικών” εαυτών των ανθρώπων».

Σε πολύ ακραίες περιπτώσεις, ό,τι αρχίζει σαν κοινωνική μεταρρύθμιση μπορεί να μετατραπεί πολύ εύκολα σε φανατισμό, δικαιολογώντας, όπως τουλάχιστον φαίνεται, ένα είδος τυραννίας η οποία αυτό που ουσιαστικά διεκδικεί είναι η συμμόρφωση στην επιδίωξη των στόχων της κοινωνίας και αποκτηνώνει τους πολίτες στην πορεία της. Εμφανώς, η βαθύτερη δυσπιστία του Μπερλίν για τη θετική ελευθερία, τροφοδοτήθηκε κατά ένα πολύ μεγάλο μέρος από τις τερατωδίες του εικοστού αιώνα. Και συμπεραίνει ο Μπερλίν, «το να επιτίθεσαι, το να προσπαθείς να προσηλυτίσεις στις δικές σου απόψεις ενάντια στις απόψεις των άλλων, όλος αυτός ο έλεγχος και η υποχρεωτική αλλαγή σκέψης, είναι ένα είδος άρνησης αυτού που υπάρχει στους ανθρώπους και κάνει και αυτούς και τις αξίες τους θεμελιώδη».

Οι ρίζες του Άγχους

Οι υπαρξιστές φιλόσοφοι πιστεύουν ότι γεννιόμαστε για να αναζητήσουμε και να επιλέξουμε εμείς τον σκοπό σε έναν κόσμο που πολλές φορές προκαλεί σύγχυση και αποπροσανατολίζει. Κατά τον ίδιο τρόπο, έχουμε διαρκώς ανάγκη να βρίσκουμε τις δικές μας αξίες και το δικό μας νόημα για τη ζωή μας.

Από όλους τους υπαρξιστές στοχαστές, με επηρέασε περισσότερο ο Γερμανός φιλόσοφος Μάρτιν Χάιντεγκερ (1889-1976), ευρύτερα γνωστός για το έργο του Είναι και χρόνος (1927), το οποίο θεωρείται ένα από τα σημαντικά έργα φιλοσοφίας του εικοστού αιώνα. Η σημασία της σκέψης του Χάιντεγκερ για την κατανόηση των συναισθημάτων γίνεται εμφανής αν λάβουμε υπόψη μας τη διάκριση που κάνει μεταξύ δύο βασικών τρόπων θέασης του κόσμου, για τους οποίους υιοθέτηση δύο ενδιαφέροντες, καινοφανείς όρους: παρεύρεση (Vorhandenheit) και προχειρότητα (Zuhandenheit). Η παρεύρεση είναι η θεωρητική κατανόηση της πραγματικότητας, ο τρόπος με τον οποίο παρατηρούμε και διατυπώνουμε θεωρίες για τα πράγματα, και ο τρόπος με τον οποίο γνωρίζουμε τελικά τα γεγονότα για τον κόσμο, μέσω της ουδέτερης εξέτασης- ο τρόπος που υιοθετούσε ένας επιστήμονας. Η προχειρότητα αφορά την εμπλοκή μας με τον κόσμο- πώς συνδεόμαστε με αυτόν μέσω των αλληλεπιδράσεών μας με αντικείμενα και ανθρώπους σε διάφορες καταστάσεις. Ο Χάιντεγκερ προσέδωσε μεγαλύτερη δύναμη στην προχειρότητα, θέλοντας έτσι να τονίσει ότι η εμπειρία μας από τον κόσμο επισκιάζει την επιστημονική γνώση που έχουμε γι’ αυτόν. Είναι αυτή που προηγείται, το πώς καταφέρνουμε σε πρώτη φάση να γνωρίσουμε τον κόσμο. Ομοίως, θα μπορούσε κάποιος να πει, η εμπειρία των συναισθημάτων επικρατεί των θεωρητικών αντιλήψεων μας γι’ αυτά. Ο Χάιντεγκερ πίστευε ότι η επιστήμη δεν μπορεί να συλλάβει πλήρως τη βιούμενη εμπειρία του άγχους.

Για τον Χάιντεγκερ, άγχος και φόβος ήταν ξεκάθαρα διακριτά. Όπως έγραψε, φόβος και άγχος είναι “συγγενικά φαινόμενα” που συχνά συγχέονται, αλλά πρέπει να διακρίνονται. Κάτι απειλητικό είναι “τρομακτικό” αν έχουμε να το αντιμετωπίσουμε ως συγκεκριμένη και πραγματική οντότητα. Αντιθέτως, “αυτό μπροστά στο οποίο νιώθει κάποιος άγχος, είναι εντελώς αόριστο”. Το άγχος δεν “γνωρίζει” για ποιο λόγο υφίσταται, αφού η απειλή δεν βρίσκεται κάπου συγκεκριμένα και δεν διαθέτει καμιά ταυτοποιήσιμη πηγή.

Ο σπουδαίος φιλόσοφος θεωρούσε ότι το άγχος είχε ιδιαιτέρως μεγάλη σημασία. Όπως πρέπει να μπορούμε να νιώθουμε φόβο, ώστε να επιβιώνουμε απέναντι σε πραγματικούς κινδύνους, γιατί χρειαζόμαστε και το άγχος, απλώς για να “υπάρχουμε” στον κόσμο. Τι εννοούσε ο Χάιντεγκερ με αυτό; Καθημερινά προηγούμαστε στον κόσμο και διαπλεκόμαστε με ένα δίκτυο πραγμάτων, ανθρώπων, πράξεων και περιστάσεων. Σηκωνόμαστε το πρωί, πηγαίνουμε τα παιδιά μας στο σχολείο, πηγαίνουμε στη δουλειά, συναντάμε τους συναδέλφους και τους φίλους μας, πηγαίνουμε στο γυμναστήριο ή στην παμπ, προγραμματίζουμε τις διακοπές μας, αγοράζουμε ένα καινούριο έπιπλο για το σπίτι μας, ένα νέο CD ή το τελευταίο τηλέφωνο, και παίζουμε με το iPad μας. Όλα αυτά, μας απορροφούν τελείως. Ο Χάιντεγκερ ονομάζει αυτή την απορρόφηση στον κόσμο “πτώση”. Με απλά λόγια, “πέφτουμε” στις ρουτίνες μας και, με αυτό τον τρόπο, τείνουμε να παραβλέψουμε, και να πάψουμε να αναζητούμε, το αυθεντικό νόημα της ζωής. Παρασυρμένοι από την “αδράνεια της πτώσης”, στρεφόμαστε μακριά από τον εαυτό μας. Απομακρυνόμαστε από μια ζωή με νόημα, επειδή αυτό μάς βολεύει καλύτερα. Απωθούμε το άγχος, όμως “το άγχος είναι εκεί. Απλώς, κοιμάται”.

Ωστόσο, όταν αυτό ξυπνά, η συμβιωτική ταύτισή μας, με τον κόσμο ξεθωριάζει. Υπό την επήρεια του άγχους, τα ίδια πράγματα, καταστάσεις και άνθρωποι παύουν να έχουν σημασία και εξαφανίζονται. Τα πάντα “βυθίζονται και χάνονται”. Οποιαδήποτε προγενέστερη σύνδεση με τον κόσμο, και οποιαδήποτε ερμηνεία του, αμφισβητείται. Διόλου περίεργο που για να μεταφέρει το δυσάρεστο αίσθημα του άγχους, ο Χάιντεγκερ χρησιμοποίησε, επίσης, τη λέξη unheimlich, που σημαίνει ανοίκειο, η αποξενωμένο. Σε μια κρίση άγχους αναγκαζόμαστε να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας- και κατά τη διαδικασία, αναθεωρούμε τη σημασία ορισμένων πραγμάτων που αγαπούσαμε και εκτιμούσαμε, καθώς και τη σχέση μας με αυτά. Αμφιβάλλουμε για τον ίδιο τον εαυτό μας. Το άγχος αποκαλύπτει τον κόσμο και την κατάστασή μας σε αυτόν όπως είναι, χωρίς παραπανίσια στολίδια.

Το άγχος μας συνδέεται, επίσης, με το μέλλον. Είμαστε ανθρώπινα όντα που υπάρχουμε στον χρόνο, επέμενε ο Χάιντεγκερ. Πράγματι, δεν αγχωνόμαστε για το τι έχει ήδη συμβεί, ή για το τι πρόκειται να συμβεί. Αγχωνόμαστε, κυρίως, για το τι, ενδεχομένως μπορεί να συμβεί. Η ανησυχία συνήθως αργοσέρνεται όταν σκεφτόμαστε τις ατελείωτες ευκαιρίες που μπορεί να αδράξουμε ή να χάσουμε σε τούτη τη ζωή. Οι ρίζες του άγχους βρίσκονται στη συνειδητοποίηση της ελευθερίας μας να επιλέγουμε ποιοι θέλουμε να είμαστε και πώς θέλουμε να ζήσουμε. Για τον Χάιντεγκερ, οι επιλογές αυτές συνοδεύονται από μια θεμελιώδη δυσκολία, επειδή σχετίζονται, με έναν βαθύ τρόπο, με το είδος της ζωής που μας κάνει πιο αυθεντικούς. Δεν αφορούν απλώς ποια δουλειά θα επιλέξουμε, ποιο σπίτι θ’ αγοράσουμε ή με ποιον θα μοιραστούμε τη ζωή μας. Έχουν να κάνουν με τη δουλειά, με το σπίτι και το άτομο που αναδεικνύουν τις υψηλότερες δυνατότητες για την ύπαρξη μας, στις οποίες στηριζόμαστε, θα μπορούσε κάποιος να πει, για να πραγματώσουμε την ευτυχία. Δεν υπάρχει έτοιμη συνταγή. Μόνο εμείς μπορούμε να καταλάβουμε τι είναι καλύτερο για εμάς.

 Μόνο εμείς μπορούμε να επιλέξουμε κάτι επειδή είναι σημαντικό για εμάς, και όχι επειδή ανταποκρίνεται στις νόρμες της κοινωνίας ή στις αξίες κάποιου άλλου.