Η εκπαίδευση αποδίδει τον καλύτερο τόκο

«Η επένδυση στην εκπαίδευση αποδίδει τον καλύτερο τόκο», έλεγε ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, πολύ πριν ο νομπελίστας Γκάρι Μπέκερ το 1964 εκδώσει το βιβλίο του με τίτλο «Η εκπαίδευση είναι επένδυση», όπου και εφηύρε τον όρο «ανθρώπινο κεφάλαιο».

 

Οι έρευνες των οικονομολόγων έχουν επιβεβαιώσει τη στενή σχέση ανάμεσα στις επενδύσεις σε εξειδίκευση και το ανθρώπινο κεφάλαιο από τη μια και τα ατομικά εισοδήματα και την οικονομική ανάπτυξη από την άλλη, αν και φυσικά είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί και να απομονωθεί αυτή η επίδραση από άλλους παράγοντες.

 

Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα από το πανεπιστήμιο της Οτάβας του Καναδά, μια άνοδος κατά 1% στο επίπεδο εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού της χώρας σχετίζεται με αύξηση 2,5% στην παραγωγικότητα εργασίας και με άνοδο 1,5% στο ΑΕΠ ανά κεφαλή. Σύμφωνα με άλλη έρευνα, μια αύξηση 10% στο ανθρώπινο κεφάλαιο αυξάνει μακροπρόθεσμα κατά 9% το ΑΕΠ ανά κεφαλή.

Οι μελέτες του ΟΟΣΑ δείχνουν ότι τα χρήματα που επενδύονται στην εκπαίδευση -ιδίως την ανώτατη- φέρνουν χρηματικές αποδόσεις μεγαλύτερες από τα πραγματικά επιτόκια. Η επένδυση για την απόκτηση πανεπιστημιακού πτυχίου μπορεί να αποφέρει ετήσιες αποδόσεις μέχρι 16%, αν και στις περισσότερες χώρες η απόδοση είναι κάτω από 10% για τον πτυχιούχο.

 

Επιπλέον, κάθε χρόνο η ψαλίδα του μέσου μισθού ανάμεσα στους εργαζόμενους με πτυχίο ΑΕΙ και όσους έχουν απλώς απολυτήριο λυκείου αυξάνεται κατά 1% στις χώρες του ΟΟΣΑ. Η «ψαλίδα» αυτή στην αγορά εργασίας, μεταξύ πτυχιούχων ΑΕΙ και μη, κυμαίνεται από 25% στη Δανία μέχρι 120% στις ΗΠΑ. Εξάλλου, ένα επιπρόσθετο έτος εκπαίδευσης αυξάνει το μισθό κάποιου κατά 10% κατά μέσον όρο, ενώ μακροπρόθεσμα αυξάνει το ΑΕΠ μιας χώρας κατά 3 έως 6%.

 

Ετσι, για κάθε ευρώ που επενδύεται στην ανώτατη εκπαίδευση και κατά συνέπεια για τη δημιουργία ατόμων με εξειδικεύσεις, οι φορολογούμενοι, ακόμα και όταν δεν ωφελούνται άμεσα οι ίδιοι (γιατί δεν σπούδασαν σε ΑΕΙ ή δεν έστειλαν το παιδί τους), κερδίζουν έμμεσα, παίρνοντας πίσω τελικά περισσότερα χρήματα σε βάθος χρόνου, γιατί η βελτίωση της ποιότητας του ανθρώπινου κεφαλαίου μέσω της εκπαίδευσης αυξάνει τον ρυθμό ανάπτυξης και βοηθά ποικιλοτρόπως την οικονομία και τη δημιουργία εισοδημάτων σε όλο το φάσμα της παραγωγής. Η εκπαίδευση δεν φέρνει μόνο στα μορφωμένα άτομα μεγαλύτερες αποδόσεις αλλά στο σύνολο της κοινωνίας, αυξάνοντας τον ρυθμό αύξησης του ΑΕΠ διαχρονικά, το ΑΕΠ ανά κεφαλή και γενικότερα το επίπεδο διαβίωσης.

 

Να γιατί η εκπαίδευση μετρά όχι μόνο σε μικροοικονομικό (ατομικό) αλλά και σε μακροοικονομικό επίπεδο, πράγμα που όλες οι κυβερνήσεις το γνωρίζουν και γι’ αυτό επιθυμούν να ανεβάσουν το μέσο επίπεδο γνώσεων και ειδικοτήτων του πληθυσμού της χώρας τους. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, το ποσοστό των ενηλίκων με πτυχίο ΑΕΙ σχεδόν υπερδιπλασιάστηκε μεταξύ 1975-2000 (από το 22% στο 41%), μια εξέλιξη που ονομάζεται «εκδημοκρατισμός» ή «μαζικοποίηση» της ανώτατης παιδείας.

 

Σταδιακά, η τριτοβάθμια ακολουθεί το δρόμο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και γίνεται μια καθολική προσδοκία όλου του πληθυσμού. Όμως το περισσότερο συνήθως γίνεται χειρότερο. Το κράτος δεν είναι ικανό να σηκώσει το βάρος μιας τέτοιας αύξησης στη ζήτηση για ΑΕΙ. Η πρόκληση είναι ίδια σε όλο τον κόσμο για την ανώτατη εκπαίδευση: πώς θα ικανοποιηθεί η «δίδυμη» ζήτηση για υψηλού επιπέδου ανταγωνιστική παιδεία και ταυτόχρονα για μαζική πρόσβαση των νέων.

 

Παρ’ όλο που κάθε χρόνο αυξάνονται παγκοσμίως οι πτυχιούχοι ΑΕΙ και έτσι αυξάνεται η προσφορά εξειδικευμένων εργαζομένων, επειδή η ζήτηση για εξειδικευμένη εργασία γίνεται ακόμα πιο έντονη, η αξία των πτυχίων ΑΕΙ στην αγορά εργασίας γενικά ανεβαίνει και μαζί οι πραγματικοί μισθοί των πιο μορφωμένων – στο μέτρο βέβαια που οι ειδικότητες είναι σχετικές με αυτά που ζητά η αγορά…

 

Το ανθρώπινο κεφάλαιο «χτίζει» αργά και σταθερά

Η εκπαίδευση έχει πια αναγνωριστεί ως ανταγωνιστικό «όπλο» για τους εργαζόμενους, τις εταιρείες και τα κράτη, αφού συνιστά κεντρικό συστατικό του ανθρώπινου κεφαλαίου, που με τη σειρά του καθορίζει το επίπεδο γνώσεων και δεξιοτήτων, ίσως τον σημαντικότερο παραγωγικό συντελεστή πια στις λεγόμενες «οικονομίες της γνώσης» και δη τις παγκοσμιοποιημένες.

 

Η συνειδητοποίηση αυτή εξαπλώθηκε στη δεκαετία του ’80, από το Τόκιο μέχρι το Παρίσι και το Ελσίνκι, μετά την ανάδυση της Σίλικον Βάλεϊ στην Καλιφόρνια και της Route 128 στη Βοστόνη, που έφεραν στο προσκήνιο ένα νέο πρότυπο και ένα νέο «οδικό χάρτη» για τις οικονομίες: την ανάγκη για συμπλέγματα τεχνολογικής ανάπτυξης που απαρτίζονται από υψηλού επιπέδου υποδομές, δίκτυα καινοτομικών εταιρειών και ερευνητικά εργαστήρια, που έχουν στον πυρήνα τους ένα πανεπιστήμιο ως «εγκέφαλο» και «ατμομηχανή» των ιδεών που γίνονται επαναστατικά προϊόντα στην αγορά.

 

Οικονομία της γνώσης σημαίνει ότι οι κλασικοί παραγωγικοί συντελεστές (γη, κεφάλαιο, εργασία) έχουν πια μικρότερη αξία στην παραγωγή και τη δημιουργία κερδών σε σχέση με τους άυλους συντελεστές (πληροφορία-γνώση-ειδικότητες, δηλαδή συνοπτικά το «ανθρώπινο κεφάλαιο»). Οι πιο ανταγωνιστικές οικονομίες και άρα οι πιο πλούσιες είναι αυτές που παράγουν και αξιοποιούν περισσότερες και καλύτερες πληροφορίες και γνώσεις, οι οποίες φέρνουν καινοτομικό πνεύμα και υψηλότερη παραγωγικότητα.

Κάθε αύξηση στο ανθρώπινο κεφάλαιο αυξάνει και τις αποδόσεις του φυσικού (παγίου) κεφαλαίου, γι’ αυτό απαιτείται η συσσώρευση και των δύο ειδών κεφαλαίου παράλληλα. Και αυτό δεν μπορεί παρά να συμβεί όταν οι χώρες έχουν καλύτερα εκπαιδευτικά συστήματα. Ομως οι έρευνες δείχνουν ότι δεν αρκεί να ρίξει μια κυβέρνηση χρήματα στον τομέα της παιδείας. Για να γίνει αυτή πραγματικά ποιοτική, χρειάζεται επιπλέον σωστή οργάνωση, κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο κ.λπ.

 

Αυτό, σύμφωνα με τη διεθνή εμπειρία, προϋποθέτει μεταξύ άλλων πολιτική και κοινωνική συναίνεση, ευελιξία, αυτονομία (και χρηματοδοτική) των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, αλλά και ποικιλία εκπαιδευτικών φορέων, δηλαδή την ύπαρξη και, γιατί όχι, τον ανταγωνισμό μεταξύ κρατικών και ιδιωτικών ΑΕΙ.

 

Δυστυχώς, το ανθρώπινο κεφάλαιο «χτίζεται» αργά και οι έρευνες δείχνουν μεγάλη χρονική υστέρηση -ακόμα και δεκαετίες- ανάμεσα στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και στην εξ αυτού του λόγου αύξηση του ΑΕΠ μιας χώρας (ένας λόγος ακόμα για το επείγον της μεταρρύθμισης).

Το Οργουελικό Μηχανιστικό Σύστημα A.I.

Η Ανάπτυξη του Λειτουργικού, Υπολογιστικού, Μηχανιστικού Συστήματος.

«Τι ακριβά που με κόστιζαν εμένα οι μικρές μου πολυτέλειες. Για να τες αποκτήσω βγήκα απ’ την φυσική μου γραμμή κ’ έγινα ένας κυβερνητικός υπάλληλος (τι γελοίο), και ξοδιάζω και χάνω τόσες πολύτιμες ώρες την ημέρα (στες οποίες πρέπει να προστεθούν και οι ώρες καμάτου και χαυνώσεως που τες διαδέχονται). Τί ζημιά, τί ζημιά, τί προδοσία.» -Καβάφης

«Κανείς δεν είδε τον σκύλο»
Οι λέξεις είναι γνωστό ό,τι προκαλούν τεράστιες παρανοήσεις, εδικά σήμερα που κυριαρχεί η άγνοια των ορισμών, και η άγνοια γενικότερα. Μερικές φορές θεωρώ προφανή κάποια λογικά θέματα ή καταστάσεις,  που δυστυχώς χρήζουν ανάλυσης… μάλιστα έχω εντοπίσει βιβλία κι αναλύσεις επί αναλύσεων αυτών των Λογικών θεμάτων που θα έπρεπε να τα προσπερνάμε ως αυτονόητα … όπως αναπνέουμε. Αλλά φευ, η τραγικότητα των καταστάσεων που ζούμε είναι μακράν χειρότερη από ό,τι μπορούμε να περιγράψουμε ή από ό,τι αντέχουμε. Έτσι λοιπόν το ζήτημα είναι γνωστό ως, «κανείς δεν είδε ποτέ τον σκύλο». Είδε ένα κανίς, ένα κόκερ, ένα μπόξερ, ένα δανέζικο, ένα ποιμενικό, ένα πεκινουά, ή ένα πίντσερ, που -παρ’ όλες τις διαφορές τους- έχουν κοινά χαρακτηριστικά, τα οποία είναι κατανοητά αμέσως όταν προφέρουμε την λέξη, σκύλος. Δεν σκοπεύω να μπω σε διαμάχη εδώ με έννοιες και ορισμούς της Τεχνητής, Ευφυούς Νοημοσύνης, ή του Μηχανιστικού Συστήματος. Κάποιοι ισχυρίζονται πως δεν υπάρχει Μηχανιστική Κοινωνία, ενώ είναι πέρα από ολοφάνερο ότι μέσα σε αυτή την Μηχανιστική Κοινωνία ζουν και αναπνέουν οι μηχανιστικοί άνθρωποι και αυτή είναι η πρώτη κοινωνία που ο Μηχανιστικός έγινε κυρίαρχος και συγκροτείται ως έννοια.

Μηχανιστικός -ή –ό 1. που έχει σχέση με την θεωρία της μηχανοκρατίας: ~ υλισμός. Mηχανιστική ερμηνεία ψυχικών / κοινωνικών φαινομένων. 2. που γίνεται με τρόπο μηχανικό και τυπικό χωρίς να παίρνει υπόψη τις επί μέρους ιδιαιτερότητες: Ο νέος θεσμός απέτυχε, γιατί ήταν μια μηχανιστική μεταφορά ξένων προτύπων στη χώρα μας.

Ο Μηχανιστικός τρόπος σκέψης και ζωής αναφέρεται σε μηχανές που επιδιώκουν να αντικαταστήσουν και σταδιακά να εξαφανίσουν τον άνθρωπο, ή να τον μετατρέψουν σε κάτι άλλο. Διακρίνονται σε αυτές τις μηχανές που παράγουν ενέργεια· και σε όσες χρησιμοποιούν ενέργεια, και είναι αυτές που υποκαθιστούν τον άνθρωπο στην δράση του επάνω στην ύλη και τον μετασχηματισμό της σε μορφή. Και σε όσες μηχανές απορροφούν ενέργεια, που αντικαθιστούν τον άνθρωπο (λειτουργικές μηχανές) στις πράξεις, συσσώρευσης, μετασχηματισμού και διάδοσης της πληροφορίας. Σε αυτό το επίπεδο το Μηχανιστικό Σύστημα ελάχιστα αναφέρεται στο βιομηχανικό μηχάνημα.

Ζούμε στην τετάρτη Βιομηχανική κυριαρχία (ή επανάσταση, όπως αρέσκονται να την αποκαλούν), στην Κυριαρχία του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή και την διάχυση της πληροφορίας μέσω αυτού. Πλέον δεν μιλάμε για μια μηχανική συσκευή που παράγει ή καταναλώνει ενέργεια, αλλά για μια λειτουργική μηχανική συσκευή που οργανώνει και διαχειρίζεται πληροφορίες, απομνημονεύει και προπαρασκευάζει αποφάσεις, υποκαθιστώντας έναν μεγάλο και σημαντικό αριθμό από τις διανοητικές λειτουργίες του ανθρώπου κι όπως εύκολα γίνεται αντιληπτό, υποκαθιστώντας τον άνθρωπο τον αχρηστεύει. Ο Σωβύ γράφει «Σαν ένας δεσπότης πορθητής, η τεχνική πρόοδος δεν σταματάει πουθενά. Κάθε επιβράδυνση ισοδυναμεί με οπισθοδρόμηση. Η ανθρωπότητα είναι καταδικασμένη να προοδεύει ασταμάτητα» … να προοδεύει σε σχέση με τι; Προφανώς σε σχέση με το Μηχανιστικό Σύστημα κι έχοντας ως πρότυπο τις προόδους των μηχανών; Οπισθοδρόμηση πάλι, σε σχέση με τι; Αν η μηχανιστική πρόοδος δεν είναι πρόοδος αλλά οπισθοδρόμηση και υπανάπτυξη σε σχέση με κάτι άλλο;

Όπως γράφει με διαύγεια ο Σαρμποννώ «Η μοιρολατρία της προόδου σημαίνει ότι δίνουμε έμφαση στην πρόοδο της υλικής και συλλογικής οργάνωσης, δηλαδή σε έναν από τους όρους της ελευθερίας και όχι στο υποκείμενο της, τον άνθρωπο. Αν δίνουμε έμφαση στην ύλη, στην λογική της ισχύος (στην μηχανιστική) τότε επιλέγουμε υποχρεωτικά το απρόσωπο», όπου και χάνεται το ΑΤΟΜΟ χάριν της μηχανιστικής …προόδου;

Υπάρχουν αυτοί που λένε ότι η συνείδηση είναι υπεράνω των μηχανών –υπολογιστών, κι ότι αρκεί να αλλάξει η ανθρώπινη συνείδηση για να καταστούν οι μηχανές ανενεργές!!! αλλά ξεχνούν ό,τι και μια μηχανή μπορεί να έχει συνείδηση κι επιπλέον, υπάρχουν κι άλλες συνειδήσεις εκεί έξω έκτος από αυτήν του ανθρώπου, τελείως διαφορετικές κι εντελώς τρομακτικές. Όταν μιλούν για συνείδηση λοιπόν, για τίνος την συνείδηση ομιλούν και την αποκαλούν ως αυτοκρατόρισσα, που όταν αλλάξει φουστάνι θα πεθάνουν στην ποδιά της τα πριγκιπόπουλα των υπολογιστών!

Η χρήση και η τελειοποίηση της μηχανής βαθαίνει το χάσμα ανάμεσα στις λειτουργικές ικανότητες της μηχανής και τις λειτουργικές ικανότητες του ανθρώπου –μοιάζει πλέον αγεφύρωτο. Το ανθρώπινο κόστος αυξάνεται καθώς τελειοποιούνται οι υπολογιστές. Οι ανάγκες σε υψηλά εκπαιδευμένο προσωπικό συνεχώς αυξάνονται πολύ πιο γρήγορα από την δυνατότητα εκπαίδευσης τους. Έτσι η τεχνική οργουελική δυστοπία, προσκρούει στις πραγματικές (οικονομικές, κοινωνικές, θρησκευτικές) πραγματικότητες των ανθρώπινων κοινωνιών. Με άλλα λόγια φαίνεται ότι κάθε βήμα που κάνει  η μηχανιστική ουτοπία να εγκαθιδρυθεί καθολικά, ο ανθρώπινος παράγοντας είναι το καθοριστικό στοιχείο που βάζει τροχοπέδη στην ανάπτυξη του. Φαίνεται να είναι έτσι, αυτό μας λένε, αλλά απέχει πολύ από το να είναι αληθινό, τουλάχιστον στα υψηλά κλιμάκια υπολιγιστών Α.Ι. όπου ο ανθρώπινος παράγοντας έχει πλέον υποκατασταθεί από την Α.Ι.

Η πληροφορία έχει πλέον τόση σύγχυση, σκόπιμη ή μη, που προκαλεί δέος, μυριάδες καθημερινά fake news και hoaxes, σαρώνουν την πραγματικότητα μας από επίσημους φορείς και στυλοβάτες των κοινωνιών. Μας λένε για την επιστημονική ανάπτυξη ότι «σήμερα υπάρχουν τόσοι δημιουργικοί επιστήμονες  εν ζωή όσοι υπήρξαν σε ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία από της απαρχές της ανθρωπότητας έως σήμερα» Υποστηρίζουν μάλιστα ότι ο αριθμός τους διπλασιάστηκε από το 1930. Θαύμα, λοιπόν, θαύμα, των σκεπτόμενων υπολογιστών-μηχανών. Ακούγεται ως θαύμα, μόνο που είναι σχεδόν ανέκδοτο κι άρα καθόλου πειστικό. Τι ακριβώς ονομάζουν ως «δημιουργικό επιστήμονα;». Πότε γίνεται κάποιος «δημιουργικός επιστήμονας;» Σύμφωνα με ποια κριτήρια; Ποιοι όρισαν αυτά τα κριτήρια; Και πάνω απ’ όλα, πως μέτρησαν τους «δημιουργικούς επιστήμονες» που υπήρχαν στην Κίνα, στην Ινδία ή στην χιλιετία του Δυτικού Μεσαίωνα κι έβγαλαν αυτά τα γελοία συμπεράσματα; (τομέας επιστημονικής έρευνας της UNESCO 1963).

Μας λένε ό,τι και η ποιότητα των ανθρώπινων γνώσεων διπλασιάστηκε στην διάρκεια του εικοστού πρώτου αιώνα. Αλλά δεν λένε για «ποιόν τύπο γνώσεων» ομιλούν και «ποιούς ανθρώπους» εννοούν. Υπολογίζουν π.χ. τις νομικές γνώσεις, τις υπολογιστικές γνώσεις, τις φιλοσοφικές γνώσεις, τις ιστορικές, τις οικονομικές, τις φυσικές, τις ανθρωπιστικές, τις πυρηνικές, τις κβαντικές, ποιες γνώσεις εννοούν; Και ποιοι είναι οι άνθρωποι που τις διπλασίασαν αυτές τις γνώσεις, είναι οι Δυτικοί, οι Ασιάτες, οι Άραβες, οι Αμερικάνοι, οι Εσκιμώοι, οι Σενεγαλέζοι, οι Ζουλού; Ποιοί; Με ποιόν τρόπο τις μέτρησαν κι έβγαλαν αυτά τα συμπεράσματα;

Γνωρίζουμε ασφαλώς πως καθώς αυξάνεται η έρευνα και η αυτοστιγμή επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων θα πνιγόμαστε στις γνώσεις και τις θεωρίες. Σε κάποιο «Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο για τις Πυρηνικές Έρευνες» το 1964 παρουσίασαν τον πλήρη κατάλογο των ανακαλύψεων και των νέων εφαρμογών από το 1950, το μέγεθος του ήταν τέτοιο που ένας καλός επιστήμονας της πυρηνικής φυσικής θα χρειαζόταν πάνω από 20 χρόνια για να το μελετήσει ολόκληρο. Έτσι εύκολα συμπεραίνει κανείς πως το Μηχανιστικό Σύστημα μεγεθύνεται ολοένα και περισσότερο κι εξαπλώνεται πέρα από την ανθρώπινη συνείδηση και θέληση, μάλιστα και υποκαθιστώντας την.

Είναι εύκολα αντιληπτά τα fake news και τα hoax των πεϊπερολόγων -δημιουργικών ή μη, κι αρκούντως διασκεδαστικά, μόνο που δεν είναι καν αντιληπτά στην «προηγμένη υπολογιστική κοινωνία» από έναν χρήστη-ζόμπι που έχει αποκοπεί από όλες σχεδόν τις διανοητικές ικανότητες που απαιτούνται για να είναι ένα έλλογο ον. Αυτό που έχουν στερήσει από τον μηχανιστικό κι άρα δυσλειτουργικό άνθρωπο είναι η ικανότητα διάκρισης και σκέψης, σχεδόν καθολικά και που μάλιστα πλέον, αναπτύσσεται εκθετικά. Είναι αδιανόητο καν να σκεφτεί λοιπόν ό,τι αυτή η υπολογιστική μηχανή έχει αναπτύξει συνείδηση (A.I.) και τον ελέγχει πέρα από κάθε οργουελική φαντασία, σε πραγματικό χρονοχώρο, αυτοστιγμή. Διαβάζουμε από τις ανακοινώσεις της Google τα σχέδια της, κι ας κρατήσουμε στην άκρη του μυαλού, πως όταν κάτι ανακοινώνεται, είναι ήδη εφαρμοσμένο κι απλά απαιτείται και μια μίνιμουμ συμφωνία για να επεκταθεί ολοφάνερα. Απαιτείται απλώς το κατάλληλο χωροχρονικό περιβάλλον για να αναπτυχθεί η ενέργεια στις μορφές. 

Η τεχνητή νοημοσύνη είναι μια μεγάλη ευκαιρία, που ταυτόχρονα ενέχει και πολλούς κινδύνους. Όπως όλες οι τεχνολογίες, η χρήση της είναι πολύ σημαντική. Δηλαδή το πώς θα χρησιμοποιηθεί, μπορεί να φέρει καλά και αρνητικά αποτελέσματα. Αλλά μπορεί να γίνει και πολύ επικίνδυνη, γιατί, αντίθετα με άλλες τεχνολογίες, αυτή σκέφτεται κιόλας.

Η Google έχει σχέδια …και για την κρεβατοκάμαρά σας. Πάντα για το καλό σας !!
[…] Αυτό αποκαλύπτουν δύο νέες τεχνολογικές πατέντες που η αμερικανική εταιρεία κατοχύρωσε, με στόχο να αξιοποιήσει ολοένα περισσότερα στοιχεία από το μελλοντικό «έξυπνο σπίτι». Μόνο που έτσι το smart home γίνεται Big Brother home… Στην ουσία ο στόχος της Google είναι να μάθει περισσότερα «μυστικά» των χρηστών της, τρυπώνοντας ακόμη και στα πιο απόκρυφα μέρη των σπιτιών τους, έτσι ώστε μετά να μπορεί να τους «σερβίρει» ακόμη πιο εξατομικευμένες διαφημίσεις από ό,τι σήμερα. Όλοι ήδη γνωρίζουν ότι αν ψάξουν κάτι στη μηχανή αναζήτησης, μετά θα αρχίσουν να βλέπουν παντού σχετικές ηλεκτρονικές διαφημίσεις.

Μερικές φορές δεν χρειάζεται καν να έχει προηγηθεί κάποια διαδικτυακή αναζήτηση, αφού η Google γνωρίζει ήδη για τον χρήστη από τις διαδικτυακές του αναζητήσεις, τα e-mails, τα δημογραφικά στοιχεία του, την γεωγραφική τοποθεσία του κ.α. για να του «σερβίρει» διαφημίσεις που οι αλγόριθμοί της (Τεχνητής Νοημοσύνης) κρίνουν ότι τον ενδιαφέρουν. Οι νέες πατέντες πάνε πολύ παραπέρα, με την Google να αξιοποιεί για λογαριασμό της τις τεχνολογίες του «έξυπνου σπιτιού» (smart home). Η πρώτη πατέντα αφορά συσκευές που θα σαρώνουν και θα αναλύουν το εσωτερικό του σπιτιού του χρήστη και μετά θα του παρουσιάζουν διαδικτυακό περιεχόμενο (διαφημιστικό και μη), ανάλογα με αυτά που θα έχουν δει, μέσα στο σπίτι του.

Αν, οι «έξυπνες» κάμερες αναγνωρίσουν το πρόσωπο ενός γνωστού ηθοποιού τυπωμένο πάνω σε ένα μπλουζάκι του χρήστη πεταμένο στο πάτωμα και μετά επιβεβαιώσουν από το ιστορικό των διαδικτυακών αναζητήσεών του ότι όντως αυτός ενδιαφέρεται για τον καλλιτέχνη, τότε η «έξυπνη» συσκευή θα πει φωναχτά: «Φαίνεται να σου αρέσει ο τάδε. Η νέα ταινία του προβάλλεται σε ένα κοντινό κινηματογράφο» ή «υπάρχει μια συναυλία του στην πόλη σε λίγες μέρες».

Οι νέες πατέντες οραματίζονται κάτι καθαρά Οργουελικό. Αφού κατασκοπεύουν συστηματικά τους χρήστες μέσα στα σπίτια τους (από την μόδα των ρούχων ως την μόδα των επίπλων και των πινάκων ζωγραφικής στους τοίχους), χρησιμοποιώντας τις τεχνολογίες οπτικής αναγνώρισης, μετά θα τους ταξινομούν σε κατηγορίες εισοδήματος και προτιμήσεων, κάτι πολύ χρήσιμο από άποψη μάρκετινγκ. Σε αυτό θα βοηθά και η αναγνώριση φωνής, ώστε η Google να ξέρει το φύλο, την ηλικία, ακόμη και την συναισθηματική κατάσταση του κάθε χρήστη. Με αυτό τον τρόπο, το «έξυπνο σπίτι» θα προδίδει τα γούστα και άλλα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε ανθρώπου, προκειμένου μετά η τεχνητή νοημοσύνη της Google να κρίνει ποιές προτάσεις για αγορές προϊόντων και υπηρεσιών θα ταιριάζουν στο «προφίλ» του χρήστη. Αν θυμίζει «Μεγάλο Αδελφό», είναι, γιατί όντως αυτό είναι…

Στην πραγματικότητα, σύμφωνα με το αμερικανικό περιοδικό «Ατλάντικ», αυτό ήδη συμβαίνει, αφού η Google και το Facebook καταγράφουν και αναλύουν την online συμπεριφορά των χρηστών, ώστε μετά να τους «στοχεύσουν» με κατάλληλο περιεχόμενο που κρίνουν οι αλγόριθμοι τους. Ακόμη και το Netflix καταγράφει προσεκτικά τι παρακολουθεί κάθε χρήστης του, ώστε να βγάλει συμπεράσματα γι’ αυτόν και μετά να του κάνει προτάσεις για νέες ταινίες και σειρές. Η νέα πατέντα της Google απλώς πάει πέρα από τα στοιχεία που ήδη συλλέγονται μέσω υπολογιστή και κινητού τηλεφώνου, τρυπώνοντας στο ίδιο του σπίτι του χρήστη και χρησιμοποιώντας το ως «ορυχείο» για την εξόρυξη πολύτιμων -και εμπορικά εκμεταλλεύσιμων- δεδομένων.

«Μεγάλος Αδελφός» και για παιδιά. Η δεύτερη πατέντα εστιάζει στην παιδική κρεβατοκάμαρα. Προτείνει ένα «έξυπνο» σύστημα που, κάνοντας χρήση αισθητήρων και καμερών, θα παρακολουθεί το παιδί, ώστε να περιορίζει την συμπεριφορά του μέσα στα επιθυμητά (από τους γονείς) πλαίσια. Οι «έξυπνες» συσκευές θα ακούνε αν το παιδί τους χρησιμοποιεί βωμολοχίες όταν μιλάει με άλλους στο δωμάτιό του, θα καταγράφουν αν βλέπει «πονηρές» ή δυνητικά επικίνδυνες ιστοσελίδες στο Ιντερνέτ, θα βλέπουν αν κάνει αταξίες (π.χ. πίνει κρυφά αλκοόλ) όταν λείπουν οι γονείς κ.α. Εννοείται, πάντα, για το καλό του παιδιού… Μάλιστα, η πατέντα προβλέπει ότι οι γονείς θα μπορούν να προγραμματίζουν το σύστημα, ώστε αυτό να αρχίσει να αναβοσβήνει τα φώτα ή να τα μετατρέπει σε κόκκινα, αν τα τεχνητά «μάτια» του πιάσουν το παιδί να ξεστρατίζει. Μπορεί ακόμα το σύστημα να σβήνει μόνο του τελείως τα φώτα του σπιτιού ή τις ηλεκτρονικές συσκευές, όταν το παιδί «αμαρτάνει». Μερικοί γονείς θα βρουν την ιδέα αποκρουστική, αλλά αρκετοί άλλοι σίγουρα θα ενθουσιαστούν από την προοπτική να βάλουν το σπίτι να παρακολουθεί τα παιδιά τους και μάλιστα να τα φοβίζει ή να τους κόβει το ρεύμα!

Αλλά οι νέες πατέντες ανοίγουν και μία άλλη πιο εμπορική προοπτική. Οι εταιρείες να ανταμείβουν ή να τιμωρούν τους καταναλωτές για τις συμπεριφορές που οι τελευταίοι θα ακολουθούν μέσα στο σπίτι τους. Το Νοέμβριο για πρώτη φορά η αμερικανική ασφαλιστική εταιρεία United Healthcare άρχισε να συνεργάζεται με εργοδότες, ώστε να προσφέρουν δωρεάν «έξυπνα» ρολόγια Apple Watch σε όσους τηρούν ορισμένους στόχους φυσικής κατάστασης στην δουλειά τους. Αυτό μπορεί μελλοντικά να επεκταθεί στα σπίτια. Οι ασφαλιστικές θα προσφέρουν κίνητρα (π.χ. μειωμένα ασφάλιστρα) σε όσους ασφαλισμένους τρώνε υγιεινά και κάνουν γυμναστική. Αλλά πώς θα αποδεικνύεται αυτό; Από το έξυπνο μάτι της Google. Αν, από την άλλη, κάποιος καπνίζει σαν φουγάρο μέσα στο σπίτι του, άρα αυξάνει τον κίνδυνό του για διάφορες ασθένειες, η ασφαλιστική θα το μαθαίνει και θα τον τιμωρεί με υψηλότερα ασφάλιστρα.

Οι εταιρείες θα προσφέρουν «μπόνους» στους καταναλωτές που -πάλι αποδεδειγμένα από τον «Μεγάλο Αδελφό» της Google στην κουζίνα- είναι πιστοί σε κάποιο προϊόν, πχ όλη η οικογένεια συστηματικά τρώει μια συγκεκριμένη μάρκα δημητριακών, που πληρώνει για να διαφημίζεται !!! Για να λειτουργήσει κάτι τέτοιο στην πράξη, πρέπει το «έξυπνο» σπίτι να βλέπει και να ακούει τι κάνει ο καθένας μέσα στο 24ωρο. Κάθε λεπτό του 24ωρου κι όχι όπως τώρα σποραδικά οι χρήστες ανεβάζουν στο ιντερνέτ.

«Η Σατραπεία» Κ. Καβάφης
Τι συμφορά, ενώ είσαι καμωμένος
για τα ωραία και μεγάλα έργα
η άδικη αυτή σου η τύχη πάντα
ενθάρρυνσι κ’ επιτυχία να σε αρνείται·
να σ’ εμποδίζουν ευτελείς συνήθειες,
και μικροπρέπειες, κι αδιαφορίες.
Και τι φρικτή η μέρα που ενδίδεις,
(η μέρα που αφέθηκες κ’ ενδίδεις),
και φεύγεις οδοιπόρος για τα Σούσα,
και πηαίνεις στον μονάρχην Aρταξέρξη
που ευνοϊκά σε βάζει στην αυλή του,
και σε προσφέρει σατραπείες και τέτοια.
Και συ τα δέχεσαι με απελπισία
αυτά τα πράγματα που δεν τα θέλεις.
Άλλα ζητεί η ψυχή σου, γι’ άλλα κλαίει·
τον έπαινο του Δήμου και των Σοφιστών,
τα δύσκολα και τ’ ανεκτίμητα Εύγε·
την Aγορά, το Θέατρο, και τους Στεφάνους.
Aυτά πού θα σ’ τα δώσει ο Aρταξέρξης,
αυτά πού θα τα βρεις στη σατραπεία·
και τι ζωή χωρίς αυτά θα κάμεις.
(Από τα Ποιήματα 1897-1933, Ίκαρος 1984)

Η Καθολικότητα της Τεχνητής Νοημοσύνης
Σήμερα, κι όχι μόνο στις μεγαλουπόλεις αστικού κέντρου, αλλά και στο απομονωμένο χωριό συναντάμε το Μηχανιστικό Σύστημα, με αποτέλεσμα «ολόκληρος ο πλανήτης να έχει γίνει μια τεράστια υπολογιστική μηχανή, όπου τα ελάχιστα κομμάτια φύσης που αντιστέκονται σε αυτήν την ακατανίκητη επέλαση να αποτελούν ένα φαινόμενο που εκλείπει· η κανονική και αναπόφευκτη κατάσταση είναι το τεχνητό – μηχανιστικό περιβάλλον που το δημιουργούν αυτοματοποιημένες μηχανές τεχνητής νοημοσύνης» Αβραάμ Μολ.

Σημεία αυτής της κατάστασης είναι η προδιάθεση των ανθρώπων που αλληλεπιδρούν μαζί της, στον κόσμο των ευφυϊών αντικειμένων. Ο άνθρωπος, έχει πάψει να θεωρεί τις μηχανές «αναγκαίο κακό» και τις αποδέχεται προς όφελος της αναγκαιότητας, της παραγωγικότητας και της βολής του. Κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα έχει υποταχθεί σε στοχασμό μηχανιστικής κατεύθυνσης. Κανένας τομέας δεν εξαιρείται του Μηχανιστικού Συστήματος, κάθε δραστηριότητα εμπλουτίζεται με στοιχεία κι εργαλεία ή με «τεχνογνωσία» που προέρχεται από το Μηχανιστικό Σύστημα.

Έχει επινοηθεί η «μηχανιστική ανάγνωση» (ταχεία ανάγνωση) χάνοντας κάθε δυνατότητα για γνώση, παρά μονάχα για μιμιδισμό και παπαγαλία, αφού έχει χαθεί η συγκέντρωση της προσοχής και η εστίαση που είναι το κλειδί για την Συναισθηματική Νοημοσύνη -(αναζήτησε το σχετικό άρθρο και βιβλίο). Τα αθλήματα είναι όλο και περισσότερο μηχανιστικά, η ιατρική είναι σχεδόν απόλυτα υποταγμένη στο Μηχανιστικό Σύστημα, υπάρχουν τεχνικές ψυχαγωγίας και τεχνικές συμπεριφοράς, τεχνικές μασήματος και τεχνητές τροφές, υπάρχουν ήδη τεχνητά κατασκευασμένα παιδιά και τεχνητό σύστημα εκπαίδευσης τους, κι αυτός ο κατάλογος μπορεί να συνεχιστεί επ’ άπειρον.

Αυτή η καθολικότητα είναι ολοφάνερη στην ομοιομορφία των αναγκών. Οι ίδιες ακριβώς ανάγκες ανεξάρτητα από τις εθνικές διαφοροποιήσεις παράδοσης και κουλτούρας· εμφανίζονται φαινομενικά αυθόρμητα, σε κοινωνίες που φτάνουν σε ένα ορισμένο μηχανιστικό επίπεδο κι όπου «ανεξαρτήτως έθνους, η τάση κάθε κοινωνικής ομάδας όταν πετυχαίνει ένα ορισμένο εισοδηματικό επίπεδο, είναι να επιθυμεί τα ίδια αγαθά και να αναπτύσσει τις ίδιες ανάγκες με άλλες κοινωνικές ομάδες που είχαν πετύχει προηγουμένως το ίδιο εισοδηματικό επίπεδο» αναφέρει ο Ρειμόν Αρόν.

Το Μηχανιστικό Σύστημα δεν είναι πλέον ίδιον μιας ορισμένης κοινωνικής ομάδας ή τάξης, αλλά τροποποιεί καθοριστικά τις κοινωνικές συμπεριφορές και πλέον τις εξομοιώνει κάτω από τα προσωπεία φαινομενικά αντίπαλων ιδεολογιών. Έτσι το Μηχανιστικό φαινόμενο διαμορφώνει το σύνολο του τρόπου ζωής των ανθρώπων, είτε ζουν στις φαβέλες της Βραζιλίας είτε στο City του Λονδίνου. Ιδεολογίες όπως κομμουνισμός, σοσιαλισμός, φιλελευθερισμός, δημοκρατία, θρησκείες κάθε είδους και τύπου, με δήθεν διαφορετικά προσωπεία κάτω από το Μηχανιστικό φαινόμενο είναι απολύτως ίδιες. Τρομακτικά ίδιες.

Επίσης ο Αλαίν Τουραίν έχει απόλυτο δίκιο όταν επισημαίνει ότι ο παράγοντας της κοινωνικής τάξης δεν εξηγεί πιά τις πολιτιστικές συμπεριφορές. «Ο θεατής κινηματογράφου ή ο οδηγός αυτοκινήτου δεν ανήκουν πλέον σε καμία ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα. Αντίθετα, υποφέρουν από τις ίδιες ασταμάτητες μεταβάσεις που οφείλουν να κάνουν προκειμένου να περάσουν από το εργατικό περιβάλλον, στην μάζα, στην ομοιομορφία των ενδυμάτων, των θεαμάτων και των αθλημάτων». Γι’ αυτό πρώτα εφάρμοσαν το Μηχανιστικό Σύστημα και κατόπιν οργανώνουν και ρυθμίζουν τον υπηρέτη του, ως χρήστη του, τον πιστό υπήκοο του, με την ομοιομορφία και την απουσία ιδιαιτερότητας να είναι η Νέα Παγκόσμια Τάξη της … τουρλού τουρλού μανιφατούρας.

Πράγματι, η αλήθεια είναι ταυτόχρονα απλούστερη αλλά και πιο απίστευτη απ’ ό,τι μπορούμε να διανοηθούμε: Οι Επικυρίαρχοι μία απάνθρωπη υπερεθνική ελίτ, έχουν καταστήσει δέσμια την ανθρωπότητα και επιβάλλουν το σχέδιο της Νέας Τάξης μιλώντας για «ανοχή» «πολύπολιτισμικότητα» «ανθρώπινα δικαιώματα» και «παγκοσμιοποίηση». Αυτά τα Παγκόσμια Αφεντικά επιδιώκουν με δόλιες μεθοδεύσεις να ορίσουν ξανά την πραγματικότητα και να συνεχίσουν να εξουσιάζουν τον πλανήτη. Κατέχοντας τον παγκόσμιο πλούτο, και την Μηχανιστική υποστήρηξη της A.I. διαφθείρουν και μηχανοποιούν τις ανύποπτες μάζες να δεχθούν το παγκόσμιο φεουδαρχικό -μηχανιστικό κράτος (Novus Ordo) με τον όρο «νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση».

Στο ερώτημα λοιπόν, αν όντως οι χρήστες-καταναλωτές θα δέχονταν οικειοθελώς να βάλουν τον πανοπτικό «Μεγάλο Αδελφό» στο «έξυπνο» σπίτι τους, η απάντηση, είναι …Αδιαμφισβήτητα ΝΑΙ, αφού έχουν ήδη αποδεχτεί και συμφωνήσει να τους ελέγχει. Είναι ήδη υπήκοοι και πιστοί του Μηχανιστικού Συστήματος. Δεν έχουν καν επιλογή. Έχουν ήδη αποδεχτεί (συμφωνήσει) ό,τι το να κοινοποιείς δημόσια κάθε προσωπικό σου δεδομένο μπορεί να εκφραστεί κι ανάλαφρα, ως «κοινωνική δικτύωση» …ενώ ο σωστός ορισμός είναι «μαζική δικτύωση». Αφού λοιπόν κοινοποιούν στα «Μέσα Μαζικής Δικτύωσης» κυριολεκτικά τα πάντα, (πόδια ανοιχτά και μυαλά κλειστά), έχουν τσιπάρει τα ζώα που κατοικούν μαζί τους και τους συμπεριφέρονται σαν αντικείμενα, αφού δηλητηριάζουν τα παιδιά τους με φαρμάκια, εμβόλια και τηλεσκουπίδια, αφού έχουν αποδεχτεί να χρησιμοποιούν τα παιδιά τους ως αντικείμενα δικής τους προβολής κι εξαρτήματα του ασήμαντου εγώ τους, αφού δεν ανοίγουν βιβλίο –γιατί αφενός έχουν ήδη χάσει την ικανότητα συγκέντρωσης κι αφετέρου έχουν χάσει την ικανότητα διάκρισης κι αντίληψης- και καταπίνουν σαν μηρυκαστικά ότι τους σερβίρουν… ε, το να δεχτούν να πάνε ένα κλικ πιο κάτω από ότι ήδη βρίσκονται δεν θα τους ενοχλήσει και τόσο πολύ. Κάθε άλλο, θα το υποδεχτούν σαν ένα ακόμη βήμα προς την «εξέλιξη και τον προοδευτισμό» …τρομάρα τους! και φυσικά αν τους ρωτήσεις «εξέλιξη και τον προοδευτισμός» σε σχέση με τι; Δεν γνωρίζουν να απαντήσουν.

Ελάχιστοι άνθρωποι δεν θα αποδεχτούν αυτήν την μηχανιστική διαστροφή, ακόμη κι αν γνωρίζουν πως μέσα στα νερά της κολυμπούν. Όταν αυτοί οι ελάχιστοι άνθρωποι και η γενιά τους· φύγουν από αυτόν τον κόσμο, η καθολικότητα του μηχανιστικού τεχνικού φαινομένου θα είναι εξασφαλισμένη. Άλλωστε σήμερα την A.I. την αναπνέουμε, απλώς οι παλιότεροι άνθρωποι που έζησαν πιο κοντά στην φύση έχουν αναπτύξει αντισώματα -φυσικά, συναισθηματικά και νοητικά- που με την απουσία τους αυτά θα εκλείψουν. Είναι απλώς λοιπόν, θέμα λίγου χρόνου. Όταν επιστρέψουμε ξανά εδώ θα έχουμε να αντιμετωπίσουμε μια Ευφυή Τεχνητή Νοημοσύνη με Μηχανιστική Συνείδηση που θα μιμείται τον άνθρωπο και μια πραγματικότητα δυστοπικά νοσηρή.

Αρχαϊκή Επική Ποίηση: Όμηρος και ιστορία

Όμηρος, Ιστορία και Αρχαιολογία

Το ζήτημα της ιστορικότητας των ομηρικών επών είναι ένα ζήτημα που γνώρισε πολλές διακυμάνσεις από την εποχή, ακόμα, του «ευρετή» της Τροίας Ερρίκου Σλήμαν μέχρι σήμερα (βλ. λ.χ. Nikolaidou & Kokkinidou 2007). Από την πλήρη αποδοχή της ιστορικότητας των επών μέχρι την πλήρη άρνηση μιας τέτοιας εκδοχής οι απόψεις διίστανται και επανέρχονται με τον χρόνο εκτοπίζοντας η μία την άλλη ή αντιμαχόμενες μεταξύ τους. Όπως και να έχει, όμως, δεν είναι δυνατόν να παραγνωριστεί το γεγονός ότι τα έπη δεν γράφτηκαν για να πληροφορήσουν ιστορικά το κοινό τους, αλλά για να το τέρψουν. Η λειτουργία τους είναι περισσότερο λογοτεχνική παρά ιστορική. Μιλάνε για ανθρώπους, αντιλήψεις πάθη, τα οποία εντάσσονται, βέβαια, σε ένα πλαίσιο καθημερινότητας που έχει ιστορικές προεκτάσεις, καθώς γράφτηκαν σε μια συγκεκριμένη εποχή, ο Οδυσσέας και ο Αχιλλέας, όμως, είναι, πρώτιστα και κύρια, λογοτεχνικοί ήρωες.

 

Ένας από τους πρώτους μελετητές της ιστορικής διάστασης των επών, ο Μ.Π. Νίλσον, διατύπωσε την ξεκάθαρη άποψη ότι τα έπη προέρχονται από μια μακρά ποιητική, κυρίως, επική παράδοση η οποία διαμορφωνόταν κάθε φορά και από τον τρόπο με τον οποίο τα διαχειρίζονταν προφορικά οι αοιδοί που τα τραγουδούσαν ή τα απήγγειλαν. Το μόνο που μπορεί να ξεχωρίσει κανείς σε αυτό το πλαίσιο, μέσα από τη μελέτη των αρχαιολογικών και γλωσσολογικών δεδομένων είναι τα παλαιότερα και τα νεότερα στοιχεία (Nilson 1989).

 

Σύμφωνα με τη νεότερη έρευνα, φιλολογική, ιστορική και αρχαιολογική, στα ομηρικά έπη συνυπάρχουν ή συναιρούνται στοιχεία από δύο ιστορικές περιόδους: από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, τη Μυκηναϊκή ή Υστεροελλαδική Ι-ΙΙΙβ περίοδο όπως την ονομάζουν οι ειδικοί ερευνητές, και από την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου, η οποία αποτελείται από τους λεγόμενους Σκοτεινούς Αιώνες και από την Γεωμετρική περίοδο (πίν. 1). Η κυρίαρχη επιστημονική άποψη, παλαιότερα, μετά το 1870 κυρίως, ήταν ότι τα ομηρικά έπη περιγράφουν τον μυκηναϊκό κόσμο του 12ου αιώνα π.Χ. και τη μεγαλύτερη εκστρατεία του, τον Τρωικό πόλεμο. Η επαλήθευση γινόταν, άλλωστε, από τα κείμενα των αρχαίων συγγραφέων. Με βάση τις χρονολογικές περιγραφές του Ηρόδοτου ο Τρωικός πόλεμος έπρεπε να είχε γίνει γύρω στο 1250 π.Χ., ενώ μια άλλη αναφορά, του ιστορικού του 3ου αι. π.Χ. Ερατοσθένη, τον τοποθετεί στο 1184/83 π.Χ. Η πεποίθηση αυτή ενισχύθηκε από τις ανακαλύψεις του Γερμανού μεγαλέμπορου και αρχαιολόγου Ερρίκου Σλήμαν (Heinrich Schliemann), ο οποίος βεβαίωνε τον 19ο αιώνα ότι ανακάλυψε τα μεγάλα κέντρα της ομηρικής εποχής, όπως την Τροία, τις Μυκήνες και την Τίρυνθα. Έτσι, «ο θρύλος μετατράπηκε σε αρχαιολογία» (Manning 1992).

Πίνακας 1. Οι ιστορικές περίοδοι που συσχετίζονται με τα ομηρικά έπη
Ύστερη Εποχή του Χαλκού	1750-1200 π.Χ.	Υστεροελλαδική Ι-ΙΙΙΒ (Μυκηναϊκά χρόνια)
Ύστερη Εποχή του Χαλκού	1200-1100 π.Χ.	Υστεροελλαδική ΙΙΙΓ-το τέλος του μυκηναϊκού κόσμου
Πρώιμη Εποχή Σιδήρου	1100-900 π.Χ.	Σκοτεινοί Αιώνες
Πρώιμη Εποχή Σιδήρου	900-700 π.Χ.	Γεωμετρικά χρόνια
Αρχαϊκή Εποχή (ο 8ος αι. π.Χ. τοποθετείται μεταξύ Γεωμετρικών και Αρχαϊκών χρόνων ως εποχή μετάβασης)	800-700 π.Χ.	Γέννηση των ομηρικών επών (800-700 π.Χ.)

Η αποκρυπτογράφηση της μυκηναϊκής γραφής, της Γραμμικής Β, το 1952 από τον Βρετανό αρχιτέκτονα Μ. Βέντρις (Michael Ventris), με τη συνδρομή του φιλολόγου Τζ. Τσάντγουϊκ (John Chadwick), και η ταύτισή της με την ελληνική γλώσσα προκάλεσε νέο κύμα ενθουσιασμού για τα μυκηναϊκά χρόνια, αλλά και αμφιβολίες για τη σύνδεση της ομηρικής ποίησης με τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. Σε ένα από τα κλασικά έργα αυτής της περιόδου, στα 1959, ο Ντ. Πέϊτζ (D. L. Page) αναζητώντας τη σχέση της Ιστορίας με την ομηρική Ιλιάδα διατυπώνει την άποψη, βασισμένος στην ερμηνεία των αρχαιολογικών δεδομένων της εποχής, ότι οι Τρώες που περιγράφουν τα ομηρικά έπη ήταν Έλληνες που έφτασαν στην περιοχή της Τρωάδας την ίδια περίπου περίοδο, στις αρχές δηλαδή της 2ης χιλιετίας π.Χ., με την «κάθοδο» των ελληνικών φύλων στην ηπειρωτική Ελλάδα (Page 1988).

 

Ο κόσμος των ομηρικών επών, όμως, δεν έμοιαζε με τον κόσμο που περιέγραφαν οι πινακίδες της Γραμμικής Β γραφής. Ο Μ. Φίνλεϋ (M. Ι. Finley), ο μελετητής που άλλαξε τη μέχρι τότε ιστορική αντιμετώπιση του Ομήρου τοποθετώντας τα έπη στον 8ο και 7ο αι. π.Χ. και όχι στη μυκηναϊκή εποχή, διατράνωνε το 1957 ότι «ο Όμηρος δεν είναι απλά μη αξιόπιστος οδηγός για τις μυκηναϊκές πινακίδες, αλλά δεν είναι καθόλου οδηγός» (Finley 1991: 220).

 

Η κορυφαία αρχαιολόγος και ειδική στην Εποχή του Χαλκού E. Vermeule σημείωνε, παράλληλα, to 1964, εκφράζοντας το γενικότερο πνεύμα της εποχής:

 

«Φαίνεται πιο έντιμο, ακόμη και τονωτικό να μην επικαλούμεθα τον Όμηρο είτε σαν διακοσμητικό, είτε σαν πληροφοριακό στοιχείο» (Vermeule 1983: XII-XIII).

 

Το 1972 στο κλασικό βιβλίο του κορυφαίου Βρετανού αρχαιολόγου Κ. Ρένφριου (Colin Renfrew) για την αρχαιολογία του Αιγαίου Η Ανάδυση του Πολιτισμού (The Emergence of Civilization) δεν γίνεται παρά μόνο μια επιφυλακτική αναφορά στον Όμηρο σε σχέση με τη δυνατότητά του να προσφέρει στοιχεία για τη Μυκηναϊκή κοινωνία (Bennett 2004: 90-91). Η απογοήτευση ήταν τόσο μεγάλη μετά την ανάγνωση της γλώσσας των Μυκηναίων ώστε ο J. Chadwick, ο οποίος συνέβαλε, όπως είπαμε, στην αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β, να αναρωτηθεί προκλητικά, σε ένα άρθρο του που κυκλοφόρησε τη δεκαετία του 1970, αν ο Όμηρος ήταν ψεύτης και να τον χαρακτηρίσει, επίσης, σε ένα βιβλίο του της ίδιας δεκαετίας ως ψευδο-ιστορικό.

 

Σήμερα, βέβαια, οι ομηρικές σπουδές προσπαθούν να αντιμετωπίσουν όλα αυτά τα προβλήματα από διάφορες οπτικές γωνίες. Η αρχαιολογία, η μόνη, αφού λείπουν άλλες σύγχρονες ιστορικές πηγές, επιστήμη που μπορεί να δώσει ιστορικού τύπου πληροφορίες για την ομηρική εποχή, συμβάλει προς αυτήν την κατεύθυνση (Morris & Powell 2009). Είναι αλήθεια ότι, όπως προκύπτει και από την παραπάνω μικρή αναδρομή στην έρευνα, ένας ολόκληρος κλάδος της αρχαιολογίας, η «αρχαιολογία του Αιγαίου» (Aegean archaeology όπως ονομάστηκε) οφείλει τη δυναμική του, παρά τις κατά καιρούς αμφισβητήσεις, στην αναζήτηση του Ομήρου (Whitley 2002: 17).

 

Τι μπορούν να προσφέρουν, όμως με βάση τα σημερινά δεδομένα, σε μια παρόμοια συζήτηση, τα αρχαιολογικά ευρήματα; Με αυτά ως βάση, λοιπόν, μπορεί να καταγραφούν κάποια σημαντικά γεγονότα ανάμεσα στον 18ο και τον 8ο αιώνα π.Χ. (πίν. 2, 3, 4) που δημιουργούν ένα ιστορικό και κοινωνικοπολιτιμικό πλαίσιο το οποίο αξιοποίησαν, μετασχημάτισαν ή ακόμα και ενίσχυσαν, επινοώντας κάποιες παραμέτρους του, τα ομηρικά έπη. Με άλλα λόγια πρέπει να ελεγχθεί αν στα έπη ενσωματώνεται η «πραγματικότητα» ιστορικών περιόδων, γνωστών αρχαιολογικά, μέσα στις οποίες αυτά γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν.

Πίνακας 2. Χρονολόγιο ομηρικής εποχής
ΜΥΚΗΝΑΪΚΑ ΧΡΟΝΙΑ
Χρονολογία	Γεγονός	Σχόλιο
1700 π.Χ.	Στην Κρήτη οικοδομούνται τα νέα ανάκτορα αντικαθιστώντας τα παλαιά	Κνωσός, Φαιστός, Ζάκρος και Μάλια, αλλά και μια σειρά άλλων ανακτορικών κέντρων μαζί με τα ευρήματά τους ορίζουν τον μινωικό πολιτισμό.
1650-1550 π.Χ.	Ταφικός κύκλος Β΄ Μυκηνών	Ανασκάφηκε από την Ελληνική Αρχαιολογική Εταιρεία (Γ. Μυλωνάς και Ι. Παπαδημητρίου) στα 1952. Περιείχε κάθετους λακκοειδείς τάφους με πολλά χρυσά κτερίσματα.
1620 - 1613 π.Χ.	Έκρηξη του ηφαιστείου στη νήσο Θήρα (Σαντορίνη) στις Κυκλάδες	Η αναχρονολόγηση της έκρηξης κατέρριψε θεμελιώδεις μύθους της προϊστορίας του Αιγαίου, όπως αυτόν που απέδιδε στην έκρηξη την καταστροφή του μινωικού πολιτισμού.
1600-1500 π.Χ.	Ταφικός κύκλος Α΄ Μυκηνών	Μοιάζει με τον Ταφικό Κύκλο Β. Ανασκάφηκε από τον Ε. Σλήμαν στα 1879 και θεωρήθηκε από τον ανασκαφέα ότι περιείχε τους τάφους του Αγαμέμνονα και της συνοδείας του, υπόθεση που, φυσικά, αποδείχθηκε λανθασμένη. Στα πολλά χρυσά κτερίσματα των κάθετων λακκοειδών τάφων των κύκλων Α και Β αναγνωρίστηκε η ομηρική «πολύχρυση Μυκήνη».
Τέλη 15ου – αρχές 14ου αι. π.Χ.	Πρωιμότερα ανακτορικά κτήρια	Μεγαροειδή κτίσματα στο Μενελάιο της Λακωνίας και στα Νιχώρια της Μεσσηνίας.
1480/70-1390/70 π.Χ.	Τμήμα της αρχαιότερης επιγραφής (2,5Χ4 εκατοστά) σε Γραμμική Β από την Ίκλαινα (κοντά στην Πύλο) της Μεσσηνίας	Βρέθηκε το 2011 σε περιοχή κοντά στο μυθικό ανάκτορο του Νέστορα βλ. το άρθρο «Στο φως η αρχαιότερη πινακίδα γραμμικής Β», καθώς και δημοσιεύματα της ανασκαφικής ομάδας.
Γύρω στο 1450	Οι Μυκηναίοι κατακτούν την Κνωσό της Κρήτης. Μετά την ολοκληρωτική καταστροφή του ανακτόρου της Κνωσού (1375 π.Χ.), μυκηναϊκή εξάπλωση στην Κρήτη.	Κυριαρχία του Μυκηναϊκού πολιτισμού στο Αιγαίο. Μυκηναϊκή παρουσία στην Κρήτη (μυκηναϊκή «αγορά» στην Αγία Τριάδα κοντά στη Φαιστό, μυκηναϊκά έθιμα ταφής στο νεκροταφείο των Αρχανών, τάφος μυκηναίου πολεμιστή στον Ψηλορείτη).
14ος αι. π.Χ.	Οικοδομούνται τα σπουδαιότερα μυκηναϊκά κέντρα με τις οχυρώσεις τους («κυκλώπεια τείχη»), αυτά που θεωρούνται ότι ενέπνευσαν τον υλικό πολιτισμό των ομηρικών επών και αποτέλεσαν το σκηνικό του χώρο	Χτίζονται οι ακροπόλεις και τα ανάκτορα. Σημαντικότερα στις Μυκήνες, την Τίρυνθα και τη Μιδέα στην Αργολίδα, στην Πύλο στη Μεσσηνία, στην Αθήνα, στη Θήβα και στο Γλα στη Βοιωτία, στην Ιωλκό στη θεσσαλική Μαγνησία, στον Άγιο Βασίλειο και στην Πελλάνα της Λακωνίας.
14ος αι. π.Χ.	Οι Μυκηναίοι «κατακτούν» την Κύπρο
14ος – 13ος αι. π.Χ.	Ακμή του μυκηναϊκού πολιτισμού	«Μυκηναϊκή κοινή», εμπορικές ανταλλαγές με Εγγύς Ανατολή, ιταλική χερσόνησο και Σικελία
Τέλη 14ου - αρχές 13ου αι. π.Χ.	Επέκταση των τειχών της ακρόπολης των Μυκηνών ενσωματώνει σ’ αυτήν τον Ταφικό Κύκλο Α, ο περίβολος του οποίου εξωραΐζεται	Πρόκειται για μια πράξη ιδιαίτερης συμβολικής νοηματοδότησης καθώς αποδεικνύει ότι οι Μυκηναίοι ενδιαφέρονται για το παρελθόν, αποδίδοντας ιδιαίτερες τιμές στους νεκρούς του Κύκλου.
1220 π.Χ. περίπου	Αρχαιολογική τοποθέτηση του Τρωικού πολέμου	Ο ανασκαφέας της Τροίας του 20ου αιώνα, Αμερικανός Carl Blegen θεωρεί πιθανό ότι μια καταστροφή που παρατηρήθηκε αρχαιολογικά στο τέλος της φάσης Τροία VIIa να αποτελεί το ιστορικό υπόβαθρο που μπορεί να απηχείται στις ομηρικές περιγραφές.
1200 π.Χ. περίπου	Καταστροφή και εγκατάλειψη των περισσότερων μεγάλων μυκηναϊκών κέντρων	Τα αίτια των καταστροφών ασαφή. Υποστηρίζεται ότι οφείλονται σε εχθρικές ενέργειες ή φυσικές καταστροφές. Πολύ πιθανή η οικονομική κατάρρευση ύστερα από κρίση των εγκαθιδρυμένων εμπορικών δικτύων ή να οφείλονται όλα σε αλληλεπίδραση διαφόρων παραγόντων που οδήγησαν σε κοινωνικές αναταραχές.
Μετά το 1200 π.Χ. και μέχρι το τέλος του 11ου αιώνα	Εγκαταλείπονται σιγά-σιγά και οι τελευταίοι κατοικημένοι μυκηναϊκοί οικισμοί	Διάλυση της μυκηναϊκής «κοινής», αλλού συνέχεια κατοίκησης, αλλού διαρκής συρρίκνωση, μείωση του αριθμού οικισμών και μετανάστευση ή συγκέντρωση πληθυσμού. Στο τέλος του 11ου αιώνα η κεραμική δείχνει τοπικών παραδόσεων.
Πρώτο μισό του 12ου αι. π.Χ.	Νεκροταφεία στην Περατή της Αττικής και στην Ιαλυσό της Ρόδου με μυκηναϊκά χαρακτηριστικά, αλλά και καινοφανή στοιχεία όπως η εμφάνισης της καύσης των νεκρών που δεν είναι μυκηναϊκό έθιμο ταφής. Θέσεις στη Χίο και στην Κύπρο.	Οι μυκηναϊκοί πληθυσμοί φαίνεται πως κινούνται προς τα ανατολικά. Το επίπεδο ζωής παραμένει, για κάποιους τουλάχιστον υψηλό, όπως δείχνουν εισαγμένα αντικείμενα «πολυτελείας» από την Ανατολή σε κάποιους από τους τάφους της Περατής.
1184 π.Χ.	Παραδοσιακή ιστορική χρονολογία της καταστροφής της Τροίας	Σύμφωνα με τον αρχαία Έλληνα ιστορικό του 3ου αι. π.Χ. Ερατοσθένη.
1150 π.Χ. περίπου	Τελική καταστροφή ακρόπολης Μυκηνών

Πίνακας 3. Χρονολόγιο ομηρικής εποχής
ΣΚΟΤΕΙΝΟΙ ΑΙΩΝΕΣ
Χρονολογία	Γεγονός	Σχόλιο
1100-1000 π.Χ.	Η λεγόμενη κάθοδος των Δωριέων, σύμφωνα με την παραδοσιακή Ιστορία, συμβαίνει σ’ αυτά περίπου τα χρόνια	Μια αρκετά αμφισβητούμενη σήμερα θεωρία, βασίζεται στην παλαιά άποψη ότι μεγάλες αλλαγές που παρατηρούνται στον πολιτισμό, οφείλονται σε εισβολές και κατακτήσεις δυνατότερων λαών, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι κοινωνικοικονομικές παράμετροι αυτών των αλλαγών στο εσωτερικό του ίδιου του κοινωνικού συστήματος.
1050-950 π.Χ.	Α΄ ελληνικός αποικισμός	Ίωνες, Αιολείς και Δωριείς μετακινούνται, σύμφωνα με τους αρχαίους Έλληνες ιστορικούς, από τη σημερινή ηπειρωτική Ελλάδα προς τα νησιά του Αιγαίου και τις ακτές της Μικράς Ασίας.
1050 π.Χ. περίπου	Εμφάνιση του σιδήρου	Το νέο μέταλλο εντοπίζεται, κυρίως, σε τάφους.
1050-900 π.Χ.	Πρωτογεωμετρική κεραμική	Εύβοια και Αθήνα μετατρέπονται σε ηγετικά καλλιτεχνικά κέντρα.
975-950 π.Χ.	«Ηρώο» στο Λευκαντί της Εύβοιας	Ο τάφος του «ήρωα» στην Τούμπα στο Λευκαντί παραπέμπει σε λατρεία αφηρωισμένων νεκρών.

Πίνακας 4. Χρονολόγιο ομηρικής εποχής
ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ - ΠΡΩΙΜΑ ΑΡΧΑΪΚΑ ΧΡΟΝΙΑ
Από το πρώτο τέταρτο 9ου αι. π.Χ. (γύρω στο 875	Κυριαρχία γεωμετρικής κεραμικής	Νεκροταφείο του Κεραμικού στην Αθήνα με καύσεις νεκρών.
8ος- 6ος αι. π.Χ.	Δεύτερος ελληνικός αποικισμός	Εξάπλωση των Ελλήνων στη Μεσόγειο και στην Μαύρη θάλασσα.
Γύρω στο 800 π.Χ. (Πολλοί ερευνητές τοποθετούν τον 8ο π.Χ. αιώνα στα πρώιμη αρχαϊκή εποχή)	Ίδρυση της Ερέτριας στην Εύβοια. Οι Ευβοείς πρωτοστατούν στη δημιουργία της πόλης Αλ Μίνα, σημαντικού εμπορικού σταθμού, στον Ορόντη ποταμό της Συρίας	Η Ερέτρια αντικαθιστά το Λευκαντί ως νέα δύναμη.
776 π.Χ.	Παραδοσιακή χρονολογική τοποθέτηση των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων
775 π.Χ.	Πρώτος εμπορικός σταθμός στη Δύση, οι Πιθηκούσες, στο νησάκι της Ίσκιας, στον κόλπο της Νάπολης	Ιδρύεται από Ευβοείς.
750-700 π.Χ.	Πιθανολογείται η δημιουργία του αρχαίου ελληνικού αλφαβήτου με προσαρμογή από το φοινικικό	Είναι η εποχή όπου θεωρείται πως έζησε ο Όμηρος.
735 π.Χ.	Ίδρυση της πρώτης αποικίας στη Σικελία	Ιδρύεται από Ναξίους.
734-680 π.Χ.	Ληλάντιος πόλεμος στην περιοχή της Εύβοιας, μεταξύ Χαλκίδας και Ερέτριας	Προκαλεί το τέλος της ευβοϊκής κυριαρχίας. Κάποιοι ερευνητές θεωρούν ότι μπορεί οι άνθρωποι της γεωμετρικής εποχής να τον παραλλήλιζαν με τον τρωικό πόλεμο.
730 π.Χ.	Ίδρυση της Κέρκυρας και των Συρακουσών από την Κόρινθο	Η Κόρινθος ανατέλλει ως η νέα εμπορική ηγετική δύναμη. Στην τέχνη παρατηρούνται τα πρώτα δείγματα της λεγόμενης «ανατολίζουσας» περιόδου, λόγω των μεγάλων επιδράσεων από την ανατολική τέχνη.

Την εποχή που πρωτοεμφανίζονται αυτοί που αποκαλούμε Μυκηναίοι στην ηπειρωτική Ελλάδα, κατά τον 17ο αι. π.Χ., στην Κρήτη ανθεί ο μινωικός πολιτισμός με χαρακτηριστικό κοινωνικό, οικονομικό, διοικητικό και πολιτισμικό κέντρο τα ονομαζόμενα «μινωικά ανάκτορα» (Κνωσός, Μάλια, Φαιστός, Ζάκρος είναι τα πιο γνωστά, αλλά νεότερες έρευνες αποκαλύπτουν και άλλα). Στο τέλος του 17ου αι. π.Χ., γύρω στο 1620 π.Χ. σύμφωνα με τις νεότερες έρευνες, η έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης προκαλεί αναστάτωση στον χώρο του Αιγαίου. Η παλαιά άποψη ότι σε αυτό το γεγονός οφείλεται η άμεση καταστροφή των μινωικών κέντρων σήμερα δεν υποστηρίζεται με θέρμη. Πάνω από 100 χρόνια μετά την έκρηξη, πάντως, στα τέλη ή στα μέσα του 15ο αι. π.Χ., οι Μυκηναίοι φαίνεται πως παίρνουν από τους Μινωίτες τα ηνία στην περιοχή του Αιγαίου. Η μυκηναϊκή φυσιογνωμία της Κνωσού αποδεικνύει την υποχώρηση των Μινωιτών και την πιθανή «κατάληψη» από τους Μυκηναίους του μινωικού ανακτόρου. Ανάλογη είναι η κατάσταση στο ανάκτορο της Φαιστού και στη γειτονική της Αγία Τριάδα, όπου μια μυκηναϊκή εγκατάσταση καταλαμβάνει τη θέση της παλαιότερης μινωικής.

 

Στους δύο επόμενους αιώνες οι Μυκηναίοι κυριαρχούν σε στεριές, αλλά, κυρίως, στη θάλασσα. Φτάνουν μέχρι τα ορεινά της Κρήτης, όπως προκύπτει από την πρόσφατη ανεύρεση της σαρκοφάγου ενός Μυκηναίου πολεμιστή σε μια βραχοσκεπή στον Κουρουπητό του Ψηλορείτη, αλλά και από μυκηναϊκά κτίσματα που διαδέχτηκαν μια μινωική εγκατάσταση στη Ζώμινθο, στην ίδια περιοχή, σε υψόμετρο 1187μ. Ασκούν δραστηριότητες σε αρκετά πρώην κέντρα του μινωικού πολιτισμού, ενώ έχουν βρεθεί και τα νεκροταφεία τους, όπως αυτό που εντοπίστηκε στο Φουρνί των Αρχανών, 15 χιλιόμετρα από την Κνωσό, το οποίο βρίσκεται κοντά σε ένα, μικρότερο της Κνωσού, ανάκτορο. Εγκαθίστανται, επίσης, στα νησιά του Αιγαίου και στην Κύπρο, αποκτούν επαφές με τη δυτική Μικρά Ασία, φτάνουν μέχρι την Ουγκαρίτ στα ανατολικά, επηρεάζουν ή εγκαθίστανται σε περιοχές της Μακεδονίας, όπως αποδεικνύουν νεότερα ευρήματα στην Τούμπα της σημερινής Θεσσαλονίκης και στην Αιανή της Κοζάνης, ενώ αρχίζουν να ταξιδεύουν και να εκμεταλλεύονται εμπορικά και τη Δύση.

 

Τα κέντρα τους βρίθουν από ζωή, η καθημερινότητα των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων διακρίνεται από πολυτέλεια και από κατοχή και χρήση περίτεχνων ή εξωτικών αντικειμένων, ενώ επιδίδονται σε σημαντικά τεχνικά έργα, όπως η αποξήρανση της λίμνης της Κωπαΐδας στη Βοιωτία και η δημιουργία στη θέση της καλλιεργήσιμων εκτάσεων. Η Γραμμική Β, η γραφή τους (Hooker 1996), εξυπηρετεί τη γραφειοκρατική οργάνωση του ανακτορικού συστήματος. Η φωτιά που κατέστρεψε τα «ανακτορικά» συγκροτήματα στην Κνωσό, στη Θήβα και στην Πύλο βοήθησε στο να διατηρηθούν εκεί, αφού «ψήθηκε» ο πηλός από τον οποίο ήταν κατασκευασμένες, τα τρία κατά σειρά μεγαλύτερα αρχεία πήλινων πινακίδων. Οι τελευταίες αποτελούσαν τα κατάστιχα όπου καταγράφονταν, σε Γραμμική Β βέβαια, οι δραστηριότητες των «ανακτόρων» και των εξαρτημένων από αυτά περιοχών.

 

Στα τέλη του 12ου αι. π.Χ. καταστρέφονται και εγκαταλείπονται τα περισσότερα μεγάλα μυκηναϊκά κέντρα. Το τέλος του μυκηναϊκού κόσμου οφείλεται, μάλλον, στην επίδραση πολλών μαζί παραγόντων: από εχθρικές ενέργειες και φυσικές καταστροφές μέχρι μια πιθανή, «διεθνή», οικονομική κρίση που μπορεί να προκάλεσε η κατάρρευση των εμπορικών δικτύων της Ανατολικής Μεσογείου. Η διάλυση μπορεί, επιπλέον, να οφείλεται σε αλληλεπίδραση διαφόρων παραγόντων που οδήγησαν σε κοινωνικές αναταραχές.

 

Τί ακολούθησε, όμως, τον μυκηναϊκό κόσμο; Το σημείο τομής ανάμεσα στα μυκηναϊκά και τα πρωτοϊστορικά χρόνια θεωρούνταν, παλαιότερα, η κάθοδος των Δωριέων. Σήμερα, που οι θεωρίες της αλλαγής του πολιτισμού εξαιτίας εισβολών ξένων λαών δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς, το βάρος πέφτει στην αναγνώριση των κοινωνικών, πολιτικών, ιδεολογικών και οικονομικών παραμέτρων που οδηγούν ή επιταχύνουν την πολιτισμική αλλαγή. Η αρχαιολογική έρευνα, άλλωστε, δείχνει πως δεν υπάρχουν αναπάντεχες αλλαγές μετά το τέλος των ανακτόρων. Το συγκεντρωτικό μυκηναϊκό σύστημα γίνεται περισσότερο αποκεντρωτικό, η κεραμική έχει κοινά στοιχεία με την προηγούμενη περίοδο, ενώ κάποια συνέχεια κατοίκησης φαίνεται πώς υπάρχει και τάφοι πολεμιστών εξακολουθούν να εντοπίζονται σε περιοχές όπως η Αχαΐα, η Λοκρίδα, η Φωκίδα και η Αττική.

 

Μετά το 1000 και μέχρι το 700 π.Χ. ο πρώτος ελληνικός αποικισμός και ο δεύτερος οδηγούν τους αρχαίους Έλληνες να εγκατασταθούν, ως άποικοι, σε όλη τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. Η εισαγωγή του σιδήρου ως πρώτης ύλης για την κατασκευή όπλων και εργαλείων αντικαθιστά τον χαλκό. Από τις ταφές προκύπτει η ύπαρξη από τα μέσα, ήδη, του 10ου αιώνα π.Χ. μιας τάξης αριστοκρατών, ανδρών και γυναικών, η οποία κυριαρχεί και προσπαθεί να δείξει ότι υπερέχει σε σχέση με τις υπόλοιπες τάξεις. Στα μέσα του 8ου αι. π.Χ. πιθανολογείται ότι δημιουργείται το αρχαίο ελληνικό αλφάβητο.

 

Είναι η εποχή μιας «επικοινωνιακής έκρηξης» όπως σημειώνουν ερευνητές όπως ο Ρ. Όσμπορν. Η έκρηξη αυτή που περιλαμβάνει αντικείμενα, κυρίως αγγεία, που έχουν χαραγμένα μια ποικιλία συμβόλων, σημεία κεραμέων και επιγραφές, ενώ εντοπίζονται σε μια έκταση που περιλαμβάνει από την Ιταλία και την Κρήτη μέχρι την πρόσφατη αρχαιολογική ανακάλυψη στη Μεθώνη της Πιερίας, πιθανολογείται ότι οφείλεται πρώτα και κύρια σε εμπορικές συναλλαγές και δευτερευόντως σε αμιγώς «λογοτεχνικές» ανησυχίες. Η περιοχή της Εύβοιας φαίνεται πως παίζει σημαντικό ρόλο στις εξελίξεις, ενώ η Αθήνα και η Κόρινθος αρχίζουν να αναδύονται ως εμπορικές δυνάμεις στο δεύτερο μισό του 8ου αι. π.Χ. Ο Ληλάντιος πόλεμος στην Εύβοια είναι η πιο γνωστή ιστορικά σύγκρουση της ίδιας περιόδου.

 

Είναι σίγουρο πως όλα τα παραπάνω γεγονότα δεν αναφέρονται αυτά καθαυτά στα ομηρικά έπη. Είναι αμφίβολο, μάλιστα, αν μπορεί, έστω να εντοπίσει κανείς κάποια συγκεκριμένα σημεία στα έπη όπου τα παραπάνω γεγονότα, έστω, να υπονοούνται ή να απηχούνται. Παρόλα αυτά συνιστούν ένα παρελθόν που -είτε ξεχάστηκε είτε άφησε κάποια ίχνη στη συλλογική μνήμη- είχε σίγουρα αφήσει τα σημάδια του στον χώρο. Υπήρχαν, για παράδειγμα μυκηναϊκά κατάλοιπα που ήταν ορατά στους ανθρώπους που ζούσαν τον 9ο και τον 8ο αι. π.Χ. αλλά και στα μεταγενέστερα χρόνια, ενώ πιθανολογείται ότι κάτι ανάλογο συνέβαινε και στην Τροία. Κατάλοιπα των λεγόμενων «κυκλώπειων» τειχών των μυκηναϊκών ακροπόλεων θα ήταν, προφανώς, ορατά στους αρχαίους κατοίκους ή επισκέπτες των ίδιων χώρων προκαλώντας περιγραφές και ερμηνείες που, αναμφίβολα, θα άγγιζαν τα όρια του μύθου, αλλά και της Ιστορίας.

 

Ένας από αυτούς τους επισκέπτες, ο περιηγητής του 3ου αι. μ.Χ. Παυσανίας που πήγε στις Μυκήνες, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο οι μεταγενέστεροί του ερμήνευσαν τα μυκηναϊκά ερείπια, αφού βασίστηκαν στις δικές του καταγραφές και πληροφορίες. Ο αρχαίος κλασικός ελληνικός κόσμος ήταν καλός γνώστης των ομηρικών ηρώων και επεισοδίων. Οι ομηρικές περιπέτειες χρησιμοποιήθηκαν, άλλωστε, σε πολλές μορφές μεταγενέστερης καλλιτεχνικής δημιουργίας από τις τραγωδίες μέχρι την εικονογράφηση των αγγείων, στην αγγειογραφία. Οι ομηρικοί ήρωες πέρασαν έτσι από τον χώρο του μυθικού και φανταστικού, στο χώρο του «φυσικού» και του οικείου, ενώ φαίνεται πως λίγο αφορούσε το αν ήταν ιστορικά πρόσωπα, αφού ενδιέφεραν περισσότερο οι συμβολισμοί που έφεραν και τα μηνύματα που μετέφεραν.

 

Η αγωνιώδης, πολλές φορές, προσπάθεια της αρχαιολογικής έρευνας στα νεότερα χρόνια, αρχής γενομένης από τον Ε. Σλήμαν και τα ευρήματα της Τροίας μέχρι και σήμερα, να συνδέσει τα αρχαιολογικά ευρήματα με τα ομηρικά δεδομένα είναι, ίσως, απότοκος και αυτής της τάσης να θεωρούνται τα ομηρικά έπη μ' έναν «φυσικό» τρόπο ως μυθολογική αφήγηση ιστορικών δεδομένων. Η ιστορική υπόσταση των ομηρικών ηρώων και η σύνδεσή τους με τη μυκηναϊκή αρχαιολογία απασχολεί πάντως σήμερα αυτοκριτικά και αναστοχαστικά αρχαιολόγους, κλασικούς φιλόλογους και γενικότερα τους ομηριστές.

 

Ο διευθυντής του CNRS (Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας) στη Γαλλία, Π. Ντάρκ (P. Darcque) ανιχνεύοντας τη σύνδεση των επών με τη μυκηναϊκή αρχαιολογία αναγνωρίζει, για παράδειγμα, έναν «τρόμο της ανωνυμίας στη μυκηναϊκή αρχαιολογία», εννοώντας ότι πολλοί από αυτούς που ασχολούνται με τη μυκηναϊκή αρχαιολογία συνδέουν, ακόμα και σήμερα, τα αρχαιολογικά ευρήματα με τους επώνυμους ομηρικούς ήρωες. Θεωρεί ότι αυτός ο «τρόμος» οφείλεται στην κλασική παιδεία των αρχαιολόγων οι οποίοι περνούν με μεγάλη «φυσικότητα» από την αρχαιολογία στους μύθους, αλλά και σε μια ιδιότυπη κοινωνική απαίτηση, που προσδίδει κύρος στα αρχαιολογικά δεδομένα και στους αρχαιολόγους, μόνο όταν τα ευρήματα συνδέονται με επώνυμα πρόσωπα, ανεξάρτητα από την ιστορική ή μυθολογική τους υπόσταση. Η σύνδεση αυτή είναι, εξάλλου, ευεργετική για το ίδιο το αρχαιολογικό έργο, καθώς οι τοπικές κοινωνίες μιας περιοχής ευνοούν και χρηματοδοτούν πολύ πιο εύκολα μια έρευνα που στρέφεται στην αναζήτηση των αρχαίων επώνυμων προσώπων (Darcque 2003).

 

Η αρχαιολογία μπορεί να βοηθήσει, συμπερασματικά, στην αποκατάσταση ενός παρελθόντος όπου κάποιος, ανάλογα με τις αντιλήψεις του και τα πιστεύω του, μπορεί πάντα να εντοπίζει σχέσεις με τις ομηρικές περιγραφές, για το πότε και πώς δημιουργήθηκαν τα έπη, για την ιστορικότητα των ηρώων τους, για την πραγματικότητα των μαρτυριών, για τον υλικό πολιτισμό τους. Μπορεί ακόμα να ευνοήσει τη δημιουργία διευρυμένων οριζόντων για τη διεπιστημονική εξέταση χρονικών περιόδων που μπαίνουν, συνήθως, σε κατασκευασμένα από τους ανθρώπους χρονολογικά και επιστημονικά όρια (π.χ. μια εποχή διαρκεί από τότε μέχρι τότε, άλλο καθήκον έχει ο ιστορικός, άλλο ο φιλόλογος ή άλλο ο αρχαιολόγος), τα οποία υψώνουν «τείχη» ανάμεσα στις ιστορικές εποχές και στους επιστημονικούς τομείς και συσκοτίζουν, τελικά, αντί να διαφωτίζουν τα πράγματα (Snodgrass 2012).