Παιδικοί φόβοι και φοβίες

Θα πρέπει να πούμε ότι οι γονείς συχνά μπερδεύουν τον φόβο με άλλες κοντινές καταστάσεις, όπως το άγχος και τη φοβία, πράγμα που τους δυσκολεύει να διαχειριστούν σωστά τους φόβους των παιδιών τους. Ας διακρίνουμε, λοιπόν, τις διαφορές ανάμεσά τους.

Φόβος

Είναι το έντονο συναίσθημα που προκαλείται από μια αντικειμενική απειλή, το οποίο προξενεί ένα είδος δυσάρεστης αίσθησης και μια γενική κινητοποίηση του οργανισμού, με σκοπό να σπρώξει το άτομο που απειλείται να φύγει ή να πολεμήσει (flight or fight).

Άγχος

Είναι ένας γενικευμένος διάχυτος φόβος, ένα αίσθημα απειλής από μια αιτία την οποία το άτομο δεν αντιλαμβάνεται επακριβώς και δεν μπορεί να εντοπίσει. Σε αυτή την περίπτωση, το παιδάκι δείχνει να φοβάται αλλά δεν μπορεί να εντοπίσει τι ακριβώς φοβάται. Πολλά παιδιά σήμερα βιώνουν διάχυτο άγχος, πιθανώς λόγω του άγχους που βιώνουν και οι περισσότεροι γονείς.

Φοβία

Είναι ένας συνδυασμός φόβου και άγχους. Προκύπτει όταν δεν ξέρουμε τι είναι αυτό που φοβόμαστε, αλλά νομίζουμε ότι ξέρουμε (δηλαδή θεωρούμε ότι φοβόμαστε το ασανσέρ που θα μας πάει στη δουλειά, ενώ κατά βάθος απεχθανόμαστε την ίδια τη δουλειά). Το αντικείμενο που νομίζουμε ότι φοβόμαστε πρέπει να εκπροσωπεί συμβολικά τον πραγματικό φόβο που νιώθουμε.

Βασικά κριτήρια για τη φοβία είναι η ένταση του συναισθήματος και η αποφυγή του φοβικού ερεθίσματος. Η φοβία είναι μια πολύ έντονη, δυσάρεστη κατάσταση, που κάνει το παιδί να υποφέρει, το εμποδίζει να ζήσει φυσιολογικά και το ωθεί να αποφεύγει συστηματικά ένα ή παραπάνω ερεθίσματα. Η διάκριση ανάμεσα στο φόβο και τη φοβία είναι πολύ σημαντική, γιατί πολλοί γονείς τείνουν να θεωρούν φοβία κάθε φυσιολογικό φόβο του παιδιού.

Όταν ένα παιδί φοβάται να σταθεί στην άκρη ενός μπαλκονιού στον έκτο όροφο, αυτό είναι ένας απολύτως φυσιολογικός φόβος, που το προστατεύει ώστε να μην πέσει και σκοτωθεί. Όταν, όμως, το παιδάκι αυτό δεν μπορεί καν να μπει στο διαμέρισμα που βρίσκεται στον έκτο όροφο, επειδή έχει στο μυαλό του το ύψος του ορόφου, αυτό είναι φοβία.

Η φοβία του παιδιού το σπρώχνει να αποφεύγει ακόμα και να ανεβεί με το ασανσέρ σε έναν ψηλό όροφο. Αυτό μπορεί να μην του δημιουργήσει πρόβλημα, αν δεν έχει λόγο να ανεβεί σε έναν ψηλό όροφο. Φανταστείτε, όμως, αν μένει το ίδιο ή κάποιος στενός συγγενής του σε έναν ψηλό όροφο. Τότε πραγματικά η ανάγκη του να αποφύγει τους ψηλούς ορόφους, θα αποτελεί σημαντικό εμπόδιο για τη ζωή του.

Όλα τα παιδιά βιώνουν φόβους, πολλά παιδιά βιώνουν άγχη, λίγα παιδιά βιώνουν φοβίες. Οι φοβίες είναι στατιστικά πιο ασυνήθιστες, έντονες και διαρκείς καταστάσεις. Αν αντιληφθείτε πως το παιδί σας υποφέρει από μια φοβία, τότε ίσως θα έπρεπε να στραφείτε σε έναν παιδοψυχολόγο, γιατί μόνοι σας μάλλον δεν θα μπορέσετε να το βοηθήσετε.

Ο φόβος πρέπει να αξιοποιείται για να προστατεύουμε τους εαυτούς μας και τα παιδιά μας. Σε αυτό δεν βοηθούν καθόλου η υπερβολική καλλιέργεια του φόβου στα παιδιά, γιατί τα καθηλώνει, ούτε η υπερβολική προστασία, γιατί τα καθιστά ανίκανα να αυτο-προστατευθούν. Το ιδανικό είναι να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά μας να αναγνωρίζουν, να κατανοούν και να αξιοποιούν τους φόβους τους.

Το πρώτο πράγμα προς την κατεύθυνση αυτή είναι να διδάξουμε στο παιδί μας μια λειτουργική στάση απέναντι στο φόβο γενικά ως συναίσθημα. Έτσι θα είναι σε θέση να διαχειριστεί σωστότερα και τους φόβους που θα βιώσει.

Αυτό που θα βοηθούσε θα ήταν να:

-σεβαστείτε τον φόβο του, να μην το υποτιμάτε ή το ειρωνεύεστε. Για το παιδί, αυτό που φοβάται είναι πολύ αληθινό και πραγματικά υποφέρει.

-δείξετε πως είστε μαζί του και θα το βοηθήσετε με τους φόβους του.

-τονίσετε ότι δεν είναι δείγμα δειλίας, αλλά, αντίθετα, γενναιότητας να μιλάει ανοιχτά για τους φόβους του και δεν υπάρχει κανένας λόγος να ντρέπεται γι’ αυτούς.

-εξηγήσετε πως ο φόβος είναι φυσιολογικό συναίσθημα και λειτουργεί σαν ένα καμπανάκι που μας δείχνει ότι αντιμετωπίζουμε κάποια απειλή. Πρέπει να «ακούμε» τον φόβο μας και να αντιδρούμε για να προστατευτούμε. Επομένως, δεν πρέπει να προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε τους φόβους μας, αλλά τις απειλές που τους γέννησαν.

-διαχωρίσετε τους φόβους που αφορούν φανταστική απειλή (π.χ. ο δεινόσαυρος) από εκείνους που αφορούν ρεαλιστική απειλή (π.χ. ο κλέφτης). Εκπαιδεύστε το παιδί να καταλαβαίνει τη διαφορά.

-εξηγήσετε στο παιδί ότι τις ρεαλιστικές απειλές πρέπει να τις αντιμετωπίζουμε με μια πράξη (π.χ. φοβάμαι τους κλέφτες και γι’ αυτό βάζω συναγερμό) ενώ στις φανταστικές απειλές τις αντιμετωπίζουμε με το μυαλό μας (π.χ. όπως η φαντασία της Άννας του παραδείγματος δημιούργησε την απειλή του δεινοσαύρου, έτσι μπορεί να δημιουργήσει και ένα όπλο που να νικάει τον δεινόσαυρο).

-ενθαρρύνετε το παιδί να αναζητήσει μόνο του τρόπους για να αντιμετωπίσει τις απειλές που αντιλαμβάνεται (τις ρεαλιστικές με πράξεις, τις φανταστικές με τη φαντασία).

Αν το παιδί σας βρεθεί αντιμέτωπο με μια απειλή, νιώσει φόβο, αντιδράσει στην απειλή και το ξεπεράσει στη συνέχεια, τότε εσείς μπορείτε να πάρετε ρεπό – το παιδί τα καταφέρνει περίφημα χωρίς τη βοήθειά σας. Αν όμως το παιδί παρουσιάσει φόβο απέναντι στο ίδιο ερέθισμα επαναλαμβανόμενα, αν ο φόβος αυτός επιμένει και του δημιουργεί πρόβλημα, αν δείχνει να μην μπορεί να αντιμετωπίσει την απειλή και υποφέρει από τον φόβο, τότε ίσως χρειάζεται να πάρετε την κατάσταση στα χέρια σας. Και βέβαια, το πρώτο βήμα είναι να καταλάβετε τι πραγματικά συμβαίνει στο παιδί σας.

Πίσω από τους φόβους που επιμένουν κρύβονται συνήθως

-μια απειλή ή ένα τραυματικό συμβάν που βίωσε το παιδί (π.χ. ένα σκυλί που το κυνήγησε ή μια δασκάλα που το μάλωσε άδικα)

-μια ανικανοποίητη ανάγκη (π.χ. να περνάει περισσότερο χρόνο με τους γονείς, για σταθερό περιβάλλον κ.α.)

-μια δυσλειτουργία στην οικογένεια ή στο σχολείο (π.χ. έντονες συγκρούσεις ανάμεσα στους γονείς, εγκατάλειψη από κάποιον γονέα, μετακόμιση κ.α.)
Τα βήματα για την ορθή διαχείριση ενός φόβου που επιμένει είναι τρία

Κατανόηση της αιτίας που κρύβεται πίσω από τον φόβο, μέσα από συζήτηση με το παιδί και την παρατήρηση της κατάστασης.

Διαχείριση της αιτίας, αν πρόκειται για τραύμα, δυσλειτουργία ή ανικανοποίητη ανάγκη. Το τραύμα πρέπει να επουλωθεί, η δυσλειτουργία να διορθωθεί, η ανικανοποίητη ανάγκη να ικανοποιηθεί.

Αντιμετώπιση του κινδύνου, αν πρόκειται για απειλή

Στην περίπτωση αυτή, πρέπει να κάνετε μαζί με το παιδί:

-Διάκριση αντικειμενικού κινδύνου από υποκειμενικό αίσθημα φόβου.

-Αξιολόγηση του αντικειμενικού κινδύνου.

-Λελογισμένη ενημέρωση του παιδιού ανάλογα με την ηλικία του.

-Εξάσκηση της ικανότητας να βρει λύσεις για να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο.

-Ασκήσεις ετοιμότητας.

Βλέπετε λοιπόν;

Ο φόβος όχι μόνο λειτουργεί ως καμπανάκι που μας δείχνει ότι πρέπει να ενεργοποιηθούμε για να προστατευθούμε, αλλά και μας ωθεί να εξασκηθούμε σε δεξιότητες που είναι αναγκαίες για τη ζωή μας (όπως η εξεύρεση λύσεων).

Επομένως, μπορείτε να πάψετε να φοβάστε τον φόβο και να αρχίσετε να τον αξιοποιείτε για εσάς και τα παιδιά σας.

Περί δόξας και Περί ματαιότητας

Είμαστε όλοι μας κούφιοι και άδειοι: δεν πρέπει να γεμίζουμε το κενό μας με αέρα και λέξεις· μας χρειάζεται μια πιο σταθερή ουσία για να βελτιωθούμε. Ένας πεινασμένος άνθρωπος θα ήταν αφελής αν αναζητούσε ένα ωραίο ρούχο αντί για ένα καλό γεύμα: πρέπει να επιδιώκουμε το άμεσα αναγκαίο.

Μας λείπουν βασικά προτερήματα, όπως η εσωτερική ομορφιά, η υγεία, η σοφία, η αρετή και άλλα παρόμοια, τα εξωτερικά στολίδια θα αναζητηθούν αφού θα έχουμε εξοπλιστεί με τα αναγκαία.

Ο Χρύσιππος και ο Διογένης υπήρξαν πρώτοι που επινόησαν την περιφρόνηση της δόξας και παρέμειναν οι πιο σταθεροί οπαδοί της· και ανάμεσα από όλες τις ηδονές μας, έλεγαν ότι δεν υπάρχει καμία πιο επικίνδυνη και προς αποφυγή από αυτήν που προέρχεται από την επιδοκιμασία του άλλου.

Πράγματι, η εμπειρία μας δείχνει ότι πολλές προδοσίες είναι ιδιαίτερα επιζήμιες. Δεν υπάρχει τίποτα που να δηλητηριάζει τόσο τους πρίγκιπες όσο η κολακεία, ούτε κάτι που να εξασφαλίζει στους κακούς πιο εύκολα την αξιοπιστία του περίγυρού τους· και καμιά εκμετάλλευση δεν είναι τόσο ικανή και τόσο συνηθισμένη για να καταστρέφει την αγνότητα των γυναικών όσο το να τις τρέφεις και να τις συντηρείς με επαίνους.

Η πρώτη μορφή γοητείας που χρησιμοποιούν οι Σειρήνες για να εξαπατήσουν τον Οδυσσέα είναι αυτού του είδους:
 Έλα, Οδυσσέα ξακουστέ,
των Αχαιών καμάρι (Όμηρος)

Αυτοί οι φιλόσοφοι έλεγαν ότι όλη η δόξα του κόσμου δεν άξιζε ένας λογικός άνθρωπος να απλώσει ούτε καν το δάχτυλό του για να την αποκτήσει.

Μια δόξα, όσο μεγάλη κι αν τη θεωρήσετε, τι άλλο
θα μπορούσε να είναι εκτός από μόνο δόξα; (ΓΙΟΥΒΕΝΑΛΗΣ)

Και μιλάω αποκλειστικά γι’ αυτή, γιατί συχνά η δόξα αποφέρει πολλά για τα οποία μπορεί να γίνεται επιθυμητή. Μας κάνει να κερδίζουμε την ευμένεια του κόσμου· μας εκθέτει λιγότερο στην αδικία και στις προσβολές των άλλων και άλλα παρόμοια.

Ήταν επίσης από τις βασικές απόψεις του Επίκουρου, γιατί αυτή η αρχή της φιλοσοφίας του:

ΚΡΥΨΕ ΤΗ ΖΩΗ ΣΟΥ (ΛΑΘΕ ΒΙΩΣΑΣ) που απαγορεύει στους ανθρώπους να επιφορτίζονται με δημόσια καθήκοντα και υποθέσεις, προϋποθέτει επίσης απαραίτητα ότι περιφρονούμε τη δόξα, δηλαδή την επιδοκιμασία του κόσμου για τις πράξεις που επιδεικνύουμε. Εκείνος που μας προστάζει να κρυβόμαστε και να νοιαζόμαστε μόνο για τον εαυτό μας και που δεν θέλει να μας γνωρίζουν οι άλλοι, θέλει ακόμη λιγότερο να μας τιμούν και να μας δοξάζουν. Συμβουλεύει γι’ αυτό τον Ιδομενέα να μη λειτουργεί σύμφωνα με την κοινή γνώμη ή αντίληψη, εκτός και αν είναι για να αποφύγει ενδεχόμενη βλάβη, που η περιφρόνηση των ανθρώπων θα μπορούσε να του προκαλέσει.

Αυτές οι απόψεις είναι πέρα για πέρα αληθινές, κατά τη γνώμη μου, και λογικές. Όμως, δεν ξέρω πως, είμαστε από τη φύση μας διπλοί, πράγμα που μας κάνει αυτό που πιστεύουμε να μην το πιστεύουμε, και να μην μπορούμε να απαλλαχθούμε από αυτό που καταδικάζουμε.

Ας δούμε τα τελευταία λόγια του Επίκουρου, αυτά που είπε λίγο πριν πεθάνει, είναι μεγάλα και αντάξια ενός τέτοιου φιλοσόφου, δείχνουν ωστόσο ότι επιζητούσε την υστεροφημία του και αποτυπώνουν εκείνη τη στάση που είχε αποδοκιμάσει με τις διδαχές του. Ιδού μια επιστολή που υπαγόρευσε λίγο πριν την τελευταία του πνοή:

ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΠΡΟΣ ΕΡΜΑΧΟΝ, ΧΑΙΡΕ
Την τελευταία ευδαίμονα ημέρα της ζωής μου, γράφω ετούτο εδώ το γράμμα, υποφέροντας εντούτοις από τέτοιο πόνο στην κύστη και στα έντερα, που μεγαλύτερος δεν γίνεται. Αλλά ο πόνος αντισταθμίζεται από την ευχαρίστηση που γεμίζει την ψυχή μου η ανάμνηση των επινοήσεων και των λόγων μου.

Όμως εσύ, όπως απαιτεί η αφοσίωση που έδειχνες από τα παιδικά σου χρόνια προς εμένα και τη φιλοσοφία, ασχολήσου με την προστασία των παιδιών του Μετρόδωρου.

Αυτή είναι η επιστολή του. Και εκείνο που με κάνει να ερμηνεύω ότι η ευχαρίστηση που αναφέρει ότι αισθανόταν στην ψυχή του από τις επινοήσεις του αφορά κατά κάποιο τρόπο τη φήμη που ήλπιζε να αποκτήσει μετά τον θάνατό του είναι η εντολή της διαθήκης του, με την οποία θέλει ο Αμινόμαχος και ο Τιμοκράτης, οι κληρονόμοι του, να προσφέρουν, για τον εορτασμό των γενεθλίων του, κάθε Ιανουάριο, το ποσό που θα πρόσταζε ο Έρμαχος, καθώς επίσης και για τη δαπάνη, την εικοστή μέρα κάθε σελήνης, για την περιποίηση των φίλων του φιλοσόφων, οι οποίοι θα συγκεντρώνονταν προς τιμήν της μνήμης της δικής του και του Μετρόδωρου.

Η αρετή είναι πολύ μάταιη και επιπόλαιη αν αντλεί την αξία της από την δόξα. Θα αναλαμβάναμε χωρίς λόγο να της εξασφαλίσουμε μια ξεχωριστή θέση και να την ξεχωρίσουμε από την τύχη, γιατί τι είναι πιο τυχαίο από την φήμη;

“Σίγουρα η τύχη κυριαρχεί πάνω σε όλα τα πράγματα,
μοιράζει τη δόξα ή τον ίσκιο σύμφωνα πιο πολύ με τις ιδιοτροπίες της παρά με την πραγματική αξία των πραγμάτων” (ΣΑΛΛΟΥΣΤΙΟΣ)

Το να κάνεις τις πράξεις να φαίνονται και να γίνονται γνωστές είναι καθαρά δουλειά της τύχης.

Η μοίρα μας αποδίδει τη δόξα σύμφωνα με την ιδιοτροπία της. Την έχω δει πολύ συχνά να βαδίζει μπροστά από την αξία και συχνά να την ξεπερνάει με μεγάλη απόσταση. Αυτός που πρώτος αντιλήφθηκε την ομοιότητα μεταξύ της σκιάς και της δόξας είχε περισσότερο δίκιο απ’ όσο νόμιζε.
Είναι πράγματα εξαιρετικά μάταια.

“Μια σοφή και πραγματικά μεγάλη ψυχή τοποθετεί την τιμή, που είναι ο κύριος στόχος προς τον οποίο τείνει η φύση μας, στις πράξεις και όχι στη δόξα”.

Όλη τη δόξα που επιδιώκω στη ζωή μου είναι να έχω ζήσει ήρεμα, ήρεμα όχι σύμφωνα με τον Μετρόδωρο ή τον Αρχεσίλαο ή τον Αρίστιππο, αλλά σύμφωνα με εμένα.

Αφού η φιλοσοφία δεν μπόρεσε να βρει κανένα δρόμο για την ηρεμία που να ταιριάζει σε όλους, ας τον ψάξει ο καθένας μόνος του!

Σε ποιον άλλον χρωστούν ο Καίσαρας και ο Αλέξανδρος αυτό το αμέτρητο μεγαλείο της φήμης τους αν όχι στην τύχη;

Πόσους άντρες δεν έσβησε η τύχη στο ξεκίνημα της σταδιοδρομίας τους, για τους οποίους τίποτα δεν γνωρίζουμε, και που θα επεδείκνυαν την ίδια με τον Αλέξανδρο και τον Καίσαρα ανδρεία, αν η ατυχία δεν τους είχε σταματήσει στην αρχή των πολεμικών τους επιχειρήσεων!

Ανάμεσα σε τόσους και τόσο ακραίους κινδύνους, δεν θυμάμαι καθόλου να έχω διαβάσει ότι ο Καίσαρας είχε ποτέ πληγωθεί. Χιλιάδες σκοτώθηκαν διατρέχοντας πιο μικρούς κινδύνους από τον μικρότερο που διέτρεξε εκείνος.

Αμέτρητες αξιέπαινες πράξεις χάνονται χωρίς να καταγραφούν προτού υπάρξει κάποια μαρτυρία.

Δεν βρισκόμαστε πάντα στο κέντρο της δράσης, ούτε στην κεφαλή ενός στρατού, μπροστά στα μάτια του στρατηγού, όπως πάνω σε μια σκηνή. Ξαφνικά, μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα· πρέπει να επιχειρήσουμε ενάντια σε μια ανοχύρωτη θέση· πρέπει να ξετρυπώσουμε τέσσερις κακομοίρηδες οπλίτες από μια αποθήκη· πρέπει να απομακρυνθούμε από την ομάδα και να δράσουμε ξέχωρα, ανάλογα με την ανάγκη που παρουσιάζεται. Και αν προσέξουμε, θα καταλάβουμε από την εμπειρία μας ότι οι λιγότερο σημαντικές ευκαιρίες συμβαίνει να είναι και οι πιο επικίνδυνες· και ότι στους πολέμους που έγιναν στην εποχή μας, χάθηκαν περισσότεροι άξιοι άνθρωποι σε περιπτώσεις ελάχιστα σημαντικές και μαχόμενοι για την κατάληψη μιας ανοχύρωτης θέσης παρά σε αξιόλογα και σημαντικά.

Όποιος θεωρεί τον θάνατό του άχρηστο αν δεν συμβεί κάτω από μοναδικές περιστάσεις, αντί να λαμπρύνει το θάνατό του, μαυρίζει τη ζωή του, αφήνοντας εντωμεταξύ να του ξεφύγουν πολλές καλές ευκαιρίες να διακριθεί. Και όλες οι καλές πράξεις είναι αρκετά ένδοξες, αν ο καθένας μέσα στη συνείδησή του φροντίζει να δώσει αξία στις πράξεις του.

Όποιος δεν είναι τίμιος άνθρωπος παρά μόνο στο μέτρο που γνωρίζουμε την τιμιότητά του, και στο μέτρο που θα τον εκτιμήσουμε περισσότερο αφού την μάθουμε, όποιος δεν θέλει να κάνει το σωστό παρά με την προϋπόθεση ότι η αξία του θα γίνει γνωστή στους ανθρώπους, αυτός δεν είναι άνθρωπος που μπορεί να προσφέρει πολλά.

Νομίζω ότι τον υπόλοιπο χειμώνα εκείνης της χρονιάς
ο Ορλάνδος έκανε αξιομνημόνευτα πράγματα,
όμως έμειναν μέχρι σήμερα τόσο κρυφά που
δεν φταίω εγώ αν δεν τα διηγούμαι,
γιατί ο Ορλάνδος ήταν πάντα περισσότερο έτοιμος
να κάνει ωραίες πράξεις
παρά να τις κοινοποιεί στη συνέχεια,
και τα κατορθώματά του διαδόθηκαν
μόνο όταν υπήρχαν μάρτυρες. (ΑΡΙΟΣΤΟ)

Πρέπει να επιλέξουμε από ένα ολόκληρο έθνος μια ντουζίνα ανθρώπους για να αποφασίσουν για ένα κομμάτι γης· και την κρίση των ενδιαφερόντων και των πράξεών μας, το πιο δύσκολο αντικείμενο απόφασης και το πιο σημαντικό που υπάρχει, το αναθέτουμε στη φωνή του λαού και του όχλου, μητέρα της άγνοιας, της αδικίας και της αστάθειας.

Είναι λογικό να εξαρτάς τη ζωή ενός σοφού από την κρίση των τρελών;

Τι πιο παράλογο, ενώ περιφρονούμε τους ανθρώπους τον καθένα χωριστά, να τους εκτιμούμε όταν βρίσκονται ενωμένοι; (ΚΙΚΕΡΩΝ)

Όποιος επιδιώκει να τους είναι αρεστός, δεν θα πετύχει ποτέ· είναι ένας ακαθόριστος και άπιαστος στόχος.

Τίποτε πιο αξιοκαταφρόνητο από την κρίση του όχλου. (ΤΙΤΟΣ ΛΙΒΙΟΣ)

Ετούτος εδώ πάει ακόμη παραπέρα:
“Εγώ θεωρώ ότι ένα πράγμα, αν και δεν είναι αισχρό το ίδιο, φαίνεται εντούτοις να είναι όταν το επαινεί ο όχλος”. (ΚΙΚΕΡΩΝ)

Καμία τέχνη, καμιά ευστροφία πνεύματος δεν θα μπορούσε να οδηγήσει τα βήματά μας πίσω από έναν τόσο παραστρατημένο και τόσο ανοργάνωτο οδηγό. Όταν τον ακολουθούμε, βαδίζουμε μέσα σε τέτοιο ανακάτεμα φημών, αναφορών και απόψεων του λαού, που δεν μπορεί να χαραχθεί κανένας δρόμος που να αξίζει. Ας μην βάζουμε έναν τόσο άστατο και περιφερόμενο στόχο, ας προχωράμε σταθερά πίσω από τη λογική, η επιδοκιμασία του κόσμου ας μας ακολουθεί μετά, αν θέλει· και, δεδομένου ότι εξαρτάται πλήρως από την τύχη, δεν έχουμε κανένα λόγο να την περιμένουμε από άλλο δρόμο παρά μόνο από αυτόν. Ακόμη κι αν δεν έπρεπε να ακολουθήσω τον ορθό δρόμο για την ορθότητά του, θα τον ακολουθούσα γιατί από την εμπειρία έχω μάθει ότι στο κάτω κάτω της γραφής είναι γενικά ο πιο ευτυχής και ο πιο χρήσιμος.

“Η Πρόνοια έκανε την χάρη στους ανθρώπους το έντιμο να είναι και χρήσιμο” (ΚΟΪΝΤΙΛΙΑΝΟΣ)

Ο αρχαίος ναυτικός έλεγε στον Ποσειδώνα σε μεγάλη τρικυμία:
Θεέ μου, θα με σώσεις, αν θέλεις· θα με αφήσεις να χαθώ, αν θέλεις· αλλά εγώ θα κρατώ πάντα ίσια το τιμόνι μου.

Έχω δει στην εποχή μου χιλιάδες ανθρώπους που ελίσσονται, διπρόσωπους, αμφίγνωμους, και που κανείς δεν αμφέβαλε ότι ήταν πιο έμπειροι από μένα, να χάνονται εκεί όπου εγώ σώθηκα.

Γέλασα βλέποντας ότι οι πονηριές μπορούσαν να αποτύχουν. (ΟΒΙΔΙΟΣ)

Νιώθουμε μια απροσδιόριστη φυσική γλυκύτητα όταν ακούμε να μας επαινούν, αλλά την υπερεκτιμούμε.

Δεν μισώ το έπαινο, και δεν έχω καρδιά από πέτρα,
αλλά αρνούμαι να πιστέψω ότι το τέλος
και ο σκοπός του καλού είναι ένα “μπράβο, πολύ καλά”. (ΠΕΡΣΗΣ)

Δεν με νοιάζει τόσο τι είμαι για τον άλλον, όσο τι είμαι για μένα τον ίδιο. Θέλω να είμαι πλούσιος από μόνος μου, όχι με δανεικά. Οι ξένοι δεν βλέπουν παρά τα αποτελέσματα και το εξωτερικό παρουσιαστικό· καθένας μπορεί να δείχνει προς τα έξω μια καλή όψη, ενώ μέσα του καίγεται από τον πυρετό και το φόβο. Δεν βλέπουν την καρδιά μου, βλέπουν μόνο την όψη μου.

Έχουμε δίκαιο να αποδοκιμάζουμε την υποκρισία που υπάρχει στον πόλεμο, γιατί τι είναι πιο εύκολο για έναν πρακτικό άνθρωπο από το να αποφύγει τους κινδύνους και να παραστήσει τον γενναίο, ενώ κατά βάθος είναι αδύναμος; Υπάρχουν τόσα μέσα να αποφύγουμε τις ευκαιρίες να διακινδυνεύσουμε τις ζωές μας, που μπορούμε να κοροϊδέψουμε χίλιες φορές τον κόσμο, προτού κάνουμε ένα επικίνδυνο βήμα· και τότε ακόμα, αν και βρισκόμενοι σε αμηχανία, θα ξέρουμε να καλύψουμε το παιχνίδι μας με μια προσποιητή έκφραση του προσώπου και ένα λόγο που δείχνει αυτοπεποίθηση, ενώ η ψυχή μας τρέμει. Κι αν μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν το πλατωνικό δαχτυλίδι, που κάνει αόρατο αυτόν που το φοράει στο δάχτυλο, γυρίζοντάς το ανάποδα στην παλάμη, πολλοί άνθρωποι συχνά θα κρύβονταν όταν θα έπρεπε περισσότερο να εμφανίζονται, και θα μετάνιωναν που έχουν τοποθετηθεί σε τόσο σημαντική θέση, στην οποία, από ανάγκη, θα παρίσταναν ότι αισθάνονται απολύτως ασφαλείς.

Μια κίβδηλη τιμή δεν αρέσει.
Μια ψεύτικη κατηγορία δεν φοβίζει
παρά μόνο αυτόν που είναι κίβδηλος και ψεύτικος. (ΟΡΑΤΙΟΣ)

Να πω πως όλες αυτές οι απόψεις που πηγάζουν από τα εξωτερικά φαινόμενα είναι ιδιαίτερα αναξιόπιστες και αμφίβολες· και κανείς δεν είναι τόσο αξιόπιστος μάρτυρας όσο ο καθένας για τον ίδιο τον εαυτό του.

Μην αποδέχεσαι όλες τις καταδίκες της Ρώμης
μέσα στην ταραχή της· ούτε να αναλάβεις
να διορθώσεις την άδικη ζυγαριά της·
μην αναζητείς τον εαυτό σου έξω από εσένα (ΠΕΡΣΗΣ)

Λέμε ότι μεγεθύνουμε το όνομά μας αν φροντίζουμε να ακούγεται από πολλά στόματα· θέλουμε να είναι καλοδεχούμενο και να έχουμε όφελος από τη μεγάλη φήμη του, αυτό είναι το μόνο που μπορεί να συγχωρηθεί περισσότερο σε τούτο το στόχο. Όμως όταν αυτό το πάθος φτάνει στην υπερβολή, πολλοί καταλήγουν στο σημείο να επιδιώκουν να μιλούν οι άλλοι για εκείνους με οποιοδήποτε τρόπο. Ο Τρόγιος Πομπήιος λέει για τον Ηρόστρατο, και ο Τίτος Λίβιος για τον Μάνλιο Καπιτολίνο, ότι επιθυμούσαν περισσότερο τη μεγάλη παρά τη καλή φήμη.

Αυτό το ελάττωμα είναι συνηθισμένο. Ενδιαφερόμαστε περισσότερο να μιλούν για μας παρά για το πως μιλούν· και μας είναι αρκετό να κυκλοφορεί το όνομά μας στα στόματα των ανθρώπων, κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες κι αν γίνεται.

Φαίνεται ότι το να είσαι γνωστός σημαίνει να έχεις υποβάλει κατά κάποιο τρόπο τη ζωή σου και τη διάρκειά της στην επίβλεψη άλλου.

Εγώ επιμένω να ανήκω μόνο σε μένα.

Michel de Montaigne, Περί δόξας και Περί ματαιότητας

Οι πλάνες: φαίνομαι, έχω, κάνω

Το "φαίνομαι", το "έχω" και το "κάνω" είναι οι πλάνες που μας απομακρύνουν περισσότερο από την αληθινή μας φύση.

Το "φαίνομαι" δηλώνει ταύτιση με την εικόνα του σώματος. Είτε η εικόνα περιορίζεται στο δέρμα, είτε στο σχήμα του σώματος, είτε στα ρούχα, υποδηλώνει την ταύτιση με το σώμα. "Είμαι το σώμα" λέει το εγώ που δημιουργείται μέσα από αυτή την ταύτιση και επιδιώκει να διογκώσει τον εαυτό του. Και ακολουθούν τα γνωστά συμπτώματα: οι αισθητικές πλαστικές επεμβάσεις, τα ακριβά ρούχα, οι μάρκες, το στυλ, η μόδα, κ.ά. Όλα αυτά είναι συμπτώματα που υποδηλώνουν την ασυνείδητη κατάσταση του "φαίνεσθαι", ως προϊόν της ταύτισης του Είμαι με το σώμα.

Το "έχω" είναι όλα αυτά που κατέχει κανείς, και μέσα από τα οποία αντλεί την αίσθηση της αξίας και της ασφάλειάς του. "Έχω ακριβό και εντυπωσιακό αυτοκίνητο, άρα αξίζω. Έχω μεγάλο σπίτι, άρα αξίζω. Έχω σπάνια έργα τέχνης στην κατοχή μου, άρα αξίζω. Έχω πολλά λεφτά, άρα αξίζω. Κτλ, κτλ." Η επένδυση στο "έχω" υποκρύπτει και την ψευδαίσθηση της ιδιοκτησίας, που αν και έχει χρήσιμες και πρακτικές προεκτάσεις, δεν παύει να αποτελεί απλώς ένα εργαλείο και όχι μια πραγματικότητα.

Το "κάνω" είναι όλα αυτά που επιδιώκει να κάνει κάποιος στη ζωή του για να αντλήσει πάλι την αίσθηση της αξίας του. "Κάνω πολλά πράγματα, άρα είμαι ικανό άτομο και αξίζω. Κάνω ξεχωριστά πράγματα, άρα είμαι ξεχωριστός και αξίζω. Κάνω κάτι που δεν μπορούν οι άλλοι, άρα αξίζω περισσότερο από τους άλλους. Ελέγχω τη ζωή κάποιου άλλου, άρα έχω εξουσία και δύναμη και αξίζω." Στο "κάνω" θα βρει κανείς και την ψευδαίσθηση ότι υπάρχει "κάποιος", ένα άτομο πίσω από το σώμα, που "κάνει" τις λειτουργίες του σώματος.

Παραδείγματα αυτής της πλάνης είναι εκφράσεις όπως "εγώ σκέφτομαι, εγώ επιλέγω, εγώ ελέγχω, εγώ μεταβολίζω τις τροφές", ή και "εγώ διαιρώ τα κύτταρά μου". Στα δύο τελευταία παραδείγματα, μπορεί να χαρακτηριστεί ακόμα και τρελός κάποιος που πιστεύει ότι μεταβολίζει τις τροφές ή διαιρεί τα κύτταρα του σώματός του ηθελημένα. Γιατί άραγε δεν θεωρούμε τρέλα το να πιστεύει κάποιος ότι σκέφτεται ηθελημένα, λες και μπορεί να ελεγχθεί η λειτουργία του νευρικού συστήματος;

Όλα τα παραπάνω είδη ταύτισης που αποσκοπούν στη διόγκωση της αξίας του εγώ, μας απομακρύνουν από την αληθινή μας φύση που είναι το "Είμαι", δηλαδή η καθαρή γνώση της ύπαρξης, η επίγνωση. Όσο περισσότερο απορροφάται η προσοχή μας από το φαίνομαι, το έχω και το κάνω, τόσο περισσότερο χάνουμε την επαφή με την Ύπαρξη.

Μια στιγμή είναι όλο αυτό που χρειάζεσαι

Οι ανθρώπινες σχέσεις φαντάζουν πιο πολύπλοκες από κάθε φυσική θεωρία. Ολόκληρες βιβλιοθήκες, δε φτάνουν για να τις αποκρυπτογραφήσουν.

Καμία μαθηματική πράξη δεν είναι αρκετή ώστε να εξηγήσει γιατί εγκλωβίζεσαι σε σχέσεις που δεν σε καλύπτουν.

Για ποιο λόγο επαναλαμβάνεις ξανά και ξανά τα ίδια λάθη με τεράστια επιτυχία, θεωρώντας πως έχεις όλο τον καιρό μπροστά σου για να τα διορθώσεις; Χρησιμοποιείς σαν άλλοθι τα νιάτα για να πληγωθείς και να πονέσεις.

Χαρίζεις απλόχερα πολύτιμες στιγμές σου σε ανθρώπους, ενώ οι δικές τους δε σε συμπεριλαμβάνουν. Είσαι καθηλωμένος πίσω από ένα γραφείο, ενώ από μικρός ονειρευόσουν να γυρίσεις τον κόσμο.

Διατηρείς κατά συνθήκη φιλίες και σχέσεις για να μη θυσιαστείς στο βωμό της μοναξιάς. Αφήνεις για αύριο όσα μπορείς να κάνεις σήμερα. Και την ίδια στιγμή η ζωή περνάει. Περνάει από μπροστά σου και δε στέκεται λεπτό.

Σε χαιρετάει ειρωνικά φωνάζοντας «πόσο χρόνο νομίζεις ότι έχεις;» κι εσύ την παρατηρείς από το σημείο αναφοράς σου, χωρίς να κάνεις το παραμικρό για να την αλλάξεις. Ζητάς από εκείνη κι άλλες εμπειρίες και μόλις σου δοθούν ξεκινάς πάλι από το μηδέν. Επαληθεύοντας την ίδια εξίσωση. Όλα βρίσκονται σε μιά διαρκή κίνηση εκτός από σένα.

Κι όταν αυτά δεν έρχονται, θυμώνεις με τη ζωή που σου φέρθηκε σκληρά. Τα λάθη που έχεις κάνει μέσα στον χωροχρόνο δεν αλλάζουν. Πόσες φορές κοιτώντας πίσω παραδέχτηκες πως αν γυρνούσες για λίγο πίσω τη ζωή, θα έπραττες διαφορετικά; Πως αν σου δινόταν μία ευκαιρία ακόμα, θα έλεγες εκείνο το «σ’ αγαπώ»;

Πως θα διεκδικούσες περισσότερο εκείνη τη θέση που έψαχνες καιρό; Πως δε θα άφηνες να φύγουν από κοντά σου άνθρωποι που σας έδεναν τόσα; Κανείς δε θα σου δώσει πίσω το χαμένο έδαφος. Οι ευκαιρίες που έδωσες, αλλά κι αυτές που έχασες, δεν επιστρέφουν. Το ερώτημα είναι, τι άφησαν πίσω τους. Τι έμεινε σε σένα.

Το παρελθόν πέρασε ανεπιστρεπτί κι έδωσε τη θέση του στη γνώση. Την κρατάς και πορεύεσαι. Την έχεις ως «ένα το κρατούμενο» στο μυαλό σου, και τη χρησιμοποιείς στο μέλλον. Για να πάψεις να λειτουργείς ως απλός παρατηρητής της ζωής σου. Τρέξε. Προλαβαίνεις. Δώσε τέλος σε μισοτελειωμένες καταστάσεις που σε κρατούσαν δέσμιο για χρόνια.

Βγες εκεί έξω και πραγματοποίησε όσα ονειρευόσουν και δεν τολμούσες να ξεστομίσεις. Μην περιμένεις να πέσουν οι κατάλληλες συνθήκες ως μάννα εξ ουρανού, φτιάξε τες. Κάνε εκείνο το ταξίδι που ήθελες, αλλά δεν προλάβαινες λόγω δουλειάς.

Γεφύρωσε τις σχέσεις σου με ανθρώπους που τελικά θέλεις στην καθημερινότητά σου. Δούλεψε για να ζήσεις. Μη ζεις για να δουλεύεις. Αντιμετώπισε τους φόβους σου για να νιώσεις ελεύθερος. Μη ζητάς τη ζωή, κυνήγησέ τη.

Κράτησε μέσα σου μόνο όσα σε πάνε μπροστά. Κάνε το χρόνο σύμμαχο, στη δική σου αιωνιότητα.
Γιατί αυτός είναι το νόμισμα της ζωής σου. Είναι το μοναδικό νόμισμα που έχεις και μόνο εσύ μπορείς να αποφασίσεις πώς θα το ξοδέψεις. Στο χέρι σου είναι να μην αφήσεις άλλους ανθρώπους να το ξοδέψουν εκείνοι για σένα.

Δεν έχει καμμιά σημασία ποιός ήσουν μέχρι χθες
και πόσο βαρύ είναι το φορτίο σου.
Από τη στιγμή που θα πάρεις την απόφαση να αλλάξεις τη ζωή σου,
υπάρχει μια δύναμη που θα σε φροντίσει και θα σε καθοδηγήσει.
Μια στιγμή χρειάζεται για να ξαναθυμηθείς όλη σου τη δύναμη,
μια στιγμή για να εμπιστευτείς ξανά,
μια στιγμή είναι όλο αυτό που χρειάζεσαι.

Ο εφηβικός εγκέφαλος δεν ξεχωρίζει τα ασήμαντα από τα σημαντικά

Οι έφηβοι γνωρίζουν πολύ καλά πόσο σημαντικά είναι κάποια πράγματα, όπως για παράδειγμα οι Πανελλαδικές Εξετάσεις, ωστόσο αυτό δεν τους σταματά από το να καταβάλλουν ορισμένες φορές την ελάχιστη δυνατή προσπάθεια. Η επιστήμη έρχεται τώρα να γίνει συνήγορος υπεράσπισης των εφηβικών συμπεριφορών, αναφέροντας ότι αυτές πιθανότατα οφείλονται στο ότι ο εγκέφαλος των εφήβων δεν έχει αναπτυχθεί αρκετά με αποτέλεσμα τα παιδιά να μην αντιλαμβάνονται πόσο μεγάλα ρίσκα παίρνουν κάποιες φορές.

Το πείραμα του ρίσκου
Την υπερασπιστική γραμμή «χάραξαν» πρόσφατα ερευνητές του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, οι οποίοι διεξήγαγαν το ακόλουθο πείραμα, όπως ανέφεραν στην επιθεώρηση «Nature Communications»: Ζήτησαν από εφήβους και νεαρούς ενηλίκους, ηλικίας 13 ως 20 ετών, να παίξουν ένα παιχνίδι ενόσω υποβάλλονταν σε λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI), η οποία αποκαλύπτει τη δραστηριότητα του εγκεφάλου σε πραγματικό χρόνο. Σε κάποιους γύρους του παιχνιδιού οι συμμετέχοντες μπορούσαν να κερδίσουν 20 σεντς για κάθε σωστή απάντηση, ενώ η κάθε λάθος απάντηση τους κόστιζε 10 σεντς. Υπήρχαν όμως στο παιχνίδι και κάποιοι γύροι μεγαλύτερου ρίσκου, στους οποίους κάθε σωστή απάντηση προσέφερε ένα δολάριο, ενώ κάθε λανθασμένη κόστιζε 50 σεντς.

Οι ερευνητές ανακάλυψαν πως ενώ οι μεγαλύτεροι σε ηλικία εθελοντές είχαν καλύτερες επιδόσεις στους γύρους με το υψηλότερο ρίσκο, στους μικρότερους σε ηλικία συμμετέχοντες δεν συνέβαινε κάτι αντίστοιχο – οι επιδόσεις τους παρέμεναν οι ίδιες, είτε το ρίσκο ήταν υψηλό είτε χαμηλό. Μάλιστα, σύμφωνα με τα στοιχεία, όσο μεγαλύτεροι ήταν οι εθελοντές τόσο καλύτερη ήταν η απόδοσή τους. «Ηταν άκρως ενδιαφέρον το γεγονός ότι η ικανότητα να προσαρμόζονται η συμπεριφορά και η απόδοση ανάλογα με την πρόκληση που εμφανιζόταν κάθε φορά βελτιωνόταν σταδιακά, συμβαδίζοντας με την αύξηση της ηλικίας» ανέφερε η επικεφαλής της μελέτης, ερευνήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ Κάθριν Ινσελ.

Το δίκτυο-κλειδί στον εγκέφαλο
Οταν οι επιστήμονες παρακολούθησαν τη δραστηριότητα του εγκεφάλου των εθελοντών, ανακάλυψαν ότι η ικανότητα βελτίωσης της απόδοσής τους συνδεόταν άμεσα με την ανάπτυξη του εγκεφάλου τους. Μάλιστα, βασικό ρόλο φάνηκε να παίζει μια περιοχή η οποία συνδέει τον φλοιό του εγκεφάλου με το ραβδωτό σώμα. Αυτό το δίκτυο εμπλέκεται στην επιβράβευση αλλά και στον έλεγχο της συμπεριφοράς και συνεχίζει να αναπτύσσεται έως τουλάχιστον την ηλικία των 25 ετών. Οσο πιο ανεπτυγμένο ήταν αυτό το δίκτυο στον εγκέφαλο τόσο καλύτερες ήταν οι επιδόσεις των εφήβων στο παιχνίδι, σημείωσε η κυρία Ινσελ.

Τα ευρήματα αυτά δίνουν μια καλή εξήγηση στο γιατί κάποιοι έφηβοι είναι τόσο χαλαροί όταν έρχονται αντιμέτωποι με επικίνδυνες καταστάσεις, σχολίασε η Κάθριν Κοέν Κάντος από το Πανεπιστήμιο του Σάρεϊ στη Βρετανία. «Για παράδειγμα, οι έφηβοι είναι πολύ πιο πιθανό να οδηγούν επικίνδυνα, ιδίως όταν κάποιος φίλος τους βρίσκεται κοντά».

Απαιτείται αναθεώρηση του τρόπου εξέτασης στα σχολεία.
Σύμφωνα με τον Στέφανο Παλμιντέρι από την Ecole Normale Superieure στο Παρίσι, τα σχολεία πρέπει να αναθεωρήσουν τον τρόπο που ελέγχουν τις επιδόσεις των εφήβων. «Η μελέτη μαρτυρεί ότι δεν είναι καλή ιδέα να αξιολογούνται οι σχολικές επιδόσεις σε μία μόνο εξέταση στο τέλος της χρονιάς. Μια καλύτερη ιδέα θα ήταν να υποβάλλονται οι έφηβοι μαθητές σε μια ποικιλία πιο μικρών εξετάσεων καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου».

Πάντως, τα νέα δεν είναι τελικά τόσο άσχημα (τουλάχιστον στο σύνολό τους) για τους εφήβους, προσέθεσε ο δρ Παλμιντέρι. «Μπορούμε να δούμε την άλλη όψη αυτού του νομίσματος. Το γεγονός ότι οι έφηβοι προσπαθούν εξίσου για να φέρουν εις πέρας καθήκοντα σημαντικά αλλά και ασήμαντα μεταφράζεται και στο ότι ασχολούνται με πολλά χόμπι. Αυτό είναι καλό, επιτρέποντάς τους να κατακτούν πολύπλοκες κοινωνικές δεξιότητες».

Νευροεπιστήμονες αναζητούν την αιτία δημιουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου

Ο νευροεπιστήμονας Ντάνιελ Γουόλπερτ έρχεται στο Athens Science Festival για να μας λύσει ορισμένες απορίες και να μας… δημιουργήσει καινούργιες.

Σίγουρα έχετε κάνει κάποια στιγμή στον εαυτό σας ερωτήσεις, όπως «τι λείπει από ένα ρομπότ για να περπατήσει σαν άνθρωπος;» ή «γιατί καταλήξαμε να έχουμε εγκέφαλο;». Οι απαντήσεις δεν έρχονται εύκολα.

Ο Νοτιοαφρικανός επιστήμονας-ζωολόγος Λάιαλ Γουάτσον διετύπωσε ένα χαρακτηριστικό παράδοξο για τον εγκέφαλο: «Αν ο εγκέφαλος ήταν τόσο απλός ώστε να μπορούμε να τον κατανοήσουμε, τότε θα ήμασταν τόσο απλοί που δεν θα καταφέρναμε να τον κατανοήσουμε». Και παρά την εξέλιξη της επιστήμης, το κέντρο ελέγχου του σώματός μας παραμένει ένα μεγάλο ερωτηματικό.

Κάτι τέτοιο όμως δεν φαίνεται να αποθαρρύνει, αλλά αντιθέτως να «κεντρίζει» την περιέργεια και να θρέφει την επιμονή των νευροεπιστημόνων, που μεταξύ πολλών άλλων μυστηρίων, αναζητούν την αιτία της δημιουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου.

Μήπως εξελίχθηκε για να υποστηρίξει τις αυξημένες ανάγκες μας για επικοινωνία; Μήπως διογκώθηκε για να αποθηκεύσει περισσότερες πληροφορίες;

Το φετινό Athens Science Festival που θα φιλοξενηθεί και φέτος στην Τεχνόπολη μεταξύ 5 και 10 Απριλίου έχει εντάξει στο πλούσιο πρόγραμμά της και μία ενότητα που εστιάζει σε αυτό το συναρπαστικό θέμα, δίνοντας το βήμα στον νευροεπιστήμονα Ντάνιελ Γουόλπερτ με σκοπό να μας λύσει πολλές απορίες (και να μας δημιουργήσει καινούργιες).

Ο Γουόλπερτ επιμένει ότι ο εγκέφαλος υπάρχει για έναν και μοναδικό λόγο: για να μας χαρίζει την κίνηση. Το Σάββατο 9 Απριλίου, στην ομιλία του με τίτλο «Γιατί υπάρχει ο εγκέφαλος;», ο καθηγητής στο τμήμα μηχανικής του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ θα ξεναγήσει το κοινό του Athens Science Festival στην πολυπλοκότητα που συνοδεύει την κάθε φαινομενικά φυσική και αβίαστη κίνησή μας και θα αποκαλύψει γιατί δεν έχουμε καταφέρει ακόμα να φτιάξουμε μηχανές που εκτελούν εξίσου επιδέξιες κινήσεις.

Ρομπότ διαβάζουν παραμύθια για να γίνουν… πιο ανθρώπινα

Πώς θα γίνουν τα ρομπότ πιο ανθρώπινα και ηθικά, μαθαίνοντας να διακρίνουν καλύτερα το καλό από το κακό; Διαβάζοντας παραμύθια.

Αυτή την πρωτότυπη ιδέα είχαν ερευνητές στις ΗΠΑ και την έχουν βάλει σε εφαρμογή, αναπτύσσοντας ένα λογισμικό, το Quixote (Κιχώτης), που επιτρέπει στα ρομπότ να διαβάζουν ιστορίες και να βγάζουν το ηθικό νόημα από αυτές.

Οι ερευνητές της Σχολής Διαδραστικής Υπολογιστικής του Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Τζόρτζια (George Tech) στην Ατλάντα, με επικεφαλής τον αναπληρωτή καθηγητή Μαρκ Ριντλ, έκαναν τη σχετική ανακοίνωση σε συνέδριο για την τεχνητή νοημοσύνη στην Αριζόνα. Η έρευνά τους -και αυτό είναι αξιοσημείωτο- χρηματοδοτείται από την πανταχού παρούσα Υπηρεσία Προωθημένων Αμυντικών Ερευνητικών Προγραμμάτων (DARPA) του αμερικανικού Πενταγώνου και από το Γραφείο Ερευνών του Πολεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ.

Στόχος των ερευνητών είναι -μέσα και από τα παραμύθια- να δώσουν στα ρομπότ τη δυνατότητα να ανταποκρίνονται με τον καλύτερο δυνατό και ταιριαστό για κάθε περίσταση τρόπο, όταν έρχονται αντιμέτωπα με τις ποικίλες ανθρώπινες συμπεριφορές.

Όπως είπε ο Ρίντλ, «τα παραμύθια σε όλους τους πολιτισμούς διδάσκουν στα παιδιά να συμπεριφέρονται με κοινωνικά αποδεκτούς τρόπους. Πιστεύουμε ότι η κατανόηση των παραμυθιών από τα ρομπότ θα βοηθήσει, ώστε να εξαλείψει τυχόν ψυχωτικού τύπου συμπεριφορές τους και, αντίθετα, θα ενισχύσει επιλογές τους που δεν θα βλάπτουν τους ανθρώπους».

Το λογισμικό «Κιχώτης» αποτελεί εξέλιξη ενός προηγούμενου ανάλογου προγράμματος με την χαρακτηριστική ονομασία «Σεχραζάντ». Οι αλγόριθμοι τέτοιων προγραμμάτων επιτρέπουν στις μηχανές τεχνητής νοημοσύνης να αναγνωρίζουν πρότυπα κοινωνικά αποδεκτής συμπεριφοράς μέσα στα παραμύθια. Έτσι, όταν στην καθημερινότητα το ρομπότ έρχεται αντιμέτωπο με διλήμματα του τύπου «αυτό να κάνω ή εκείνο; Τι είναι πιο σωστό;», θα είναι καλύτερα προετοιμασμένο να δώσει μόνο του την απάντηση.

Για παράδειγμα, αν το ρομπότ προγραμματισθεί να «σηκώσει» γρήγορα χρήματα από την τράπεζα, δεν θα πρέπει να του μπει η ιδέα να την κλέψει για να πετύχει το στόχο του.

Αντίθετα -με τη βοήθεια και της ηθικής των παραμυθιών- θα πρέπει να περιμένει υπομονετικά στην ουρά του ΑΤΜ (θα συμβεί κι αυτό στο μέλλον!). Αν, πάλι, είναι βράδυ και λάβει την εντολή να φέρει φάρμακα όσο γίνεται πιο γρήγορα, δεν θα πρέπει να κλέψει το κοντινότερο φαρμακείο για να εκτελέσει σωστά την αποστολή του, αλλά να ψάξει για το κοντινότερο διανυκτερεύον φαρμακείο.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, εφόσον δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο και μοναδικό «εγχειρίδιο χρήσης» για τους ανθρώπους, όσο κι αν ένα ρομπότ προγραμματισθεί εκ των προτέρων με ηθικούς κανόνες, πάντα θα έρχεται αντιμέτωπο με ηθικά διλήμματα, πράγμα που εγκυμονεί κινδύνους. Ίσως, λοιπόν, διαβάζοντας παραμύθια, να καταλάβει καλύτερα ποιός είναι ο «κακός λύκος» στην πραγματική ζωή…

M. Heidegger: Ερμηνευτική του Πολιτικού

Ι. Η σημασία του παρόντος άρθρου συνοψίζεται στη χαϊντεγκεριανώς φιλοσοφική ερμηνεία των σύγχρονων αδιεξόδων του Πολιτικού Είναι των ανθρώπων. Πολιτικού με την ευρύτερη έννοια του ανθρώπου της Πόλεως ως πολιτικής κοινότητας (Αριστοτέλης), αλλά και σε συνάφεια με την απόλυτη κυριαρχία των διαφόρων πολιτικών καθεστώτων.

ΙΙ. Το άρθρο ασχολείται με την χαϊντεγκεριανή ερμηνευτική του Πολιτικού, έτσι όπως έχουμε γνωρίσει το τελευταίο, μέχρι και σήμερα, υπό τις κύριες μορφές της «δημοκρατίας», του «σοσιαλισμού» και του «κομμουνισμού» αλλά και υπό τα κοινά στοιχεία μεταξύ τους. Από τον εκφυλισμό αυτών των μορφών έχουν αναδυθεί, σε ενδιάμεσα στάδια της ιστορίας, και ορισμένα άλλα καθεστώτα, όχι λιγότερο λαϊκιστικά, απ’ ό,τι και οι προαναφερθέντες τρεις κύριοι τύποι καθεστώτων. Τέτοια καθεστώτα είναι θεμελιωδώς ο εθνικο-σοσιαλισμός, κοινώς ναζισμός, που δεν ήρθε από το πουθενά, αλλά από τον εκφυλισμό της δημοκρατίας της Βαϊμάρης, στους κόλπους της οποίας κυριαρχούσαν βασικά οι πολιτικές δυνάμεις της σοσιαλδημοκρατίας και ενός συνονθυλεύματος «αριστερών σοσιαλιστών».

ΙΙΙ. Άλλο παρόμοιο καθεστώς είναι ο φασισμός: ένα μωσαϊκό ολοκληρωτικών ιδεολογημάτων, όχι και τόσο ξένων προς τις ως άνω πολιτειακές μορφές, με πρωταγωνιστή τον Μουσολίνι στην Ιταλία. Ποιος ήταν ο Μουσολίνι; Πρώην σοσιαλιστής, που δεν έπαυσε ως το τέλος του να ρητορεύει «σοσιαλιστικά» και να μάχεται για την επιβολή ενός κοινωνιστικού «σοσιαλισμού». Άλλο παρόμοιο καθεστώς, εκείνο του Φράνκο που επέπλευσε διαχρονικά χάρη στις υπολογιστικές πλανητικά ισορροπίες των «Δημοκρατιών» της Δύσης έναντι αλλήλων και παράλληλα έναντι του εν λόγω καθεστώτος. Εξάλλου, οι ίδιες «Δημοκρατίες» δεν ήταν εκείνες που στο πλαίσιο αυτών των ισορροπιών επέτρεψαν, με τον τρόπο τους, να προετοιμαστεί ο Χίτλερ για την εξαπόλυση του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου· ή υπό το πνεύμα παρόμοιων ισορροπιών δεν υπήρξε για ένα διάστημα αλληλο-προσέγγιση σοβιετικού μπολσεβικισμού και γερμανικού εθνικοσοσιαλισμού;

ΙV. Όλα τα καθεστώτα εν γένει και ιδίως τα πιο ολοκληρωτικά απ’ αυτά δομούν την ιεραρχική τους εξουσία με βάση μια εικονική ή συναισθηματική επίκληση του «λαού», θεωρούμενου ως μιας εύκολα καθοδηγούμενης οντότητας που διακρίνεται για τα αφρόντιστα συναισθήματα και για ανυπαρξία στοχαστικών απαιτήσεων· ιδιαίτερα επικαλούνται τη μορφική οντότητα του «εργάτη», ως χαρακτηριστικού στοιχείου του κόσμου της εργασίας. Ανεξάρτητα από τις επί μέρους διαφοροποιήσεις ως προς το πράγμα, ένα είναι γεγονός: η πολιτική σχέση κυβερνώντων και κυβερνωμένων διαμεσολαβείται από την κυριαρχία της βούλησης, ως βούλησης για δύναμη.

V. Ετούτη η βούληση για δύναμη δεν έχει αρχή και τέλος, δεν αναγνωρίζει θεμιτά όρια, παρά καταλήγει να παίρνει τη μορφή της βούλησης για βούληση, που κατευθύνει ακατάπαυστα τόσο τα πολιτικά όντα όσο και τους αντίστοιχους πολιτικούς σχηματισμούς, πολλές φορές μάλιστα χωρίς στοιχειώδεις αρχές, σε πλανητικό επίπεδο και συνιστά καθοριστικό παράγοντα για την ύπαρξη και τη λειτουργία οποιασδήποτε εξουσίας. Έτσι εξηγείται και η βουλιμία για εξουσία των «πεινασμένων» της εγχώριας καθεστωτικής «σοσιαλ-αριστεράς», της οποίας η ασυγκράτητη αρχομανία είναι αδίστακτη και εγκληματική στο πεδίο της κοινωνικοπολιτικής θεωρίας και πράξης..

VI. Ο Χάιντεγκερ ερμηνεύει το Πολιτικό, με έναν άλλο τρόπο σκέψης, που αντιμάχεται ουσιωδώς τον κοινό περιγραφικό και όχι σπάνια προπαγανδιστικό τρόπο, όπως π.χ. συμβαίνει με την ανάγνωση της ιστορίας από τα μνημονευθέντα πιο πάνω πολιτικά καθεστώτα. Γίνεται αποκαλυπτικός του φαύλου κύκλου που κυριαρχεί σήμερα στη σφαίρα του Πολιτικού και ρίχνει φως στην πολιτική θεωρία και πράξη των σημερινών μορφών πολιτικής οργάνωσης της κοινωνίας.

VII. Τι σημαίνει ένας τέτοιος φωτισμός; Πως η αλήθεια του Πολιτικού δεν είναι κάτι το προφανές, αλλά ούτε και μια «Iδέα», ένα «Ιδεώδες», π.χ. αυτό του σοσιαλισμού, της δημοκρατίας ή του κομμουνισμού κ.λπ., που αποστερεί το Dasein από το ζωντανό παρόν για κάποιο αβέβαιο μέλλον, παρά διαδραματίζεται υπό το πνεύμα της ιστορίας του Είναι και στη σύγχρονη εποχή υπό το πνεύμα της τεχνικοποιημένης παγκοσμιοποίησης και της πλανητικής ιστορίας.

VIII. Το Πολιτικό δεν βρίσκεται σε κανένα επέκεινα, έτσι όπως το θέλει ο κάθε μεταφυσικός «σοσιαλισμός» ή «κομμουνισμός» των ανερμάτιστων υποκειμενικοτήτων, μέτριας έως και μηδαμινής αξιότητας. Στις εκάστοτε εκδηλωμένες μορφές του μπορεί να ερμηνευθεί υπό το φως της πλανητικής οργάνωσης του ανθρώπινου Είναι. Υπό την απόλυτη κυριαρχία αυτής της οργάνωσης τελεί και η πράξη του νεωτερικού «κομμουνισμού».

IX. Η ουσία του «κομμουνισμού» δεν τοπο-σημαίνεται στις κενολογίες των κάθε λογής πολιτικάντηδων ούτε στις ευτράπελες φλυαρίες ορισμένων «ποιητών». Απεναντίας αναζητείται στον μεταφυσικό χαρακτήρα της ανάπτυξής του, ως ηγεμονικής δύναμης της νεωτερικότητας που έχει φτάσει στο τέλος της. Πρόκειται για μια δύναμη/εξουσία που δεν ορρωδεί μπροστά σε κανένα ανθρώπινο συμπάσχειν, παρά επιδίδεται σε μια ανεξέλεγκτη πανουργία, δολιότητα, προκειμένου να καθιδρύει μια φτιαχτή, τεχνικά κατασκευασμένη χειραγώγηση των ανθρώπινων όντων και μετατροπή των τελευταίων σε κατοικίδια ζώα ενός άκαρδου κόσμου.

ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ: Βίοι Φιλοσόφων - Χίλων (1.68-1.70)

[1.68] Χίλων Δαμαγήτου Λακεδαιμόνιος. οὗτος ἐποίησεν ἐλεγεῖα εἰς ἔπη διακόσια, καὶ ἔφασκε πρόνοιαν περὶ τοῦ μέλλοντος λογισμῷ καταληπτὴν εἶναι ἀνδρὸς ἀρετήν. πρός τε τὸν ἀδελφὸν δυσφοροῦντα ὅτι μὴ ἔφορος ἐγένετο, αὐτοῦ ὄντος, «ἐγὼ μὲν γὰρ ἐπίσταμαι,» εἶπεν, «ἀδικεῖσθαι, σὺ δὲ οὔ.» γέγονε δὲ ἔφορος κατὰ τὴν πεντηκοστὴν ἕκτην Ὀλυμπιάδα —Παμφίλη δέ φησι κατὰ τὴν ἕκτην, καὶ πρῶτον ἔφορον γενέσθαι— ἐπὶ Εὐθυδήμου, ὥς φησι Σωσικράτης. καὶ πρῶτος εἰσηγήσατο ἐφόρους τοῖς βασιλεῦσι παραζευγνύναι· Σάτυρος δὲ Λυκοῦργον.
Οὗτος, ὥς φησιν Ἡρόδοτος ἐν τῇ πρώτῃ, Ἱπποκράτει θυομένῳ ἐν Ὀλυμπίᾳ, τῶν λεβήτων αὐτομάτων ζεσάντων, συνεβούλευσεν ἢ μὴ γῆμαι, ἤ, εἰ ἔχοι γυναῖκα, ἐκπέμψαι καὶ παῖδας ἀπείπασθαι.

[1.69] φασὶ δ᾽ αὐτὸν καὶ Αἰσώπου πυθέσθαι, ὁ Ζεὺς τί εἴη ποιῶν· τὸν δὲ φάναι, «τὰ μὲν ὑψηλὰ ταπεινοῦν, τὰ δὲ ταπεινὰ ὑψοῦν.» ἐρωτηθεὶς τίνι διαφέρουσιν οἱ πεπαιδευμένοι τῶν ἀπαιδεύτων, ἔφη, «ἐλπίσιν ἀγαθαῖς.» τί δύσκολον, «τὸ τὰ ἀπόρρητα σιωπῆσαι, καὶ σχολὴν εὖ διαθέσθαι, καὶ ἀδικούμενον δύνασθαι φέρειν.» προσέταττε δὲ καὶ ταῦτα· γλώττης κρατεῖν, καὶ μάλιστα ἐν συμποσίῳ. μὴ κακολογεῖν τοὺς πλησίον· εἰ δὲ μή, ἀκούσεσθαι ἐφ᾽ οἷς λυπήσεσθαι.

[1.70] μὴ ἀπειλεῖν μηδενί· γυναικῶδες γάρ. ταχύτερον ἐπὶ τὰς ἀτυχίας τῶν φίλων ἢ ἐπὶ τὰς εὐτυχίας πορεύεσθαι. γάμον εὐτελῆ ποιεῖσθαι. τὸν τεθνηκότα μὴ κακολογεῖν. γῆρας τιμᾶν. φυλάττειν ἑαυτόν. ζημίαν αἱρεῖσθαι μᾶλλον ἢ κέρδος αἰσχρόν· ἡ μὲν γὰρ ἅπαξ ἐλύπησε, τὸ δὲ διὰ παντός. ἀτυχοῦντι μὴ ἐπιγελᾶν. ἰσχυρὸν ὄντα πρᾷον εἶναι, ὅπως οἱ πλησίον αἰδῶνται μᾶλλον ἢ φοβῶνται. μανθάνειν τῆς αὑτοῦ οἰκίας καλῶς προστατεῖν. τὴν γλῶτταν μὴ προτρέχειν τοῦ νοῦ. θυμοῦ κρατεῖν. μαντικὴν μὴ ἐχθαίρειν. μὴ ἐπιθυμεῖν ἀδυνάτων. ἐν ὁδῷ μὴ σπεύδειν. λέγοντα μὴ κινεῖν τὴν χεῖρα· μανικὸν γάρ. νόμοις πείθεσθαι. ἠρεμίᾳ χρῆσθαι.

***
 [1.68] Χίλωνας, γιος του Δαμάγητου, Λακεδαιμόνιος. Έγραψε ένα ελεγειακό ποίημα 200 στίχων, και έλεγε ότι η κυριότερη αρετή του ανθρώπου είναι να προβλέπει, με τη βοήθεια της σκέψης, το μέλλον. Στον αδερφό του, που δυσφορούσε γιατί δεν είναι έφορος, ενώ εκείνος ήταν, είπε: «Ο λόγος είναι ότι εγώ ξέρω να υπομένω τις αδικίες, ενώ εσύ όχι». Έφορος έγινε στην 55η Ολυμπιάδα —η Παμφίλη όμως λέει στην 56η, και μάλιστα ότι υπήρξε ο πρώτος έφορος— τότε που άρχοντας στην Αθήνα ήταν ο Ευθύδημος, όπως λέει ο Σωσικράτης. Ήταν ο πρώτος που εισηγήθηκε τον συνδυασμό εφόρων‒βασιλιάδων· ο Σάτυρος όμως λέει ότι αυτό το έκανε ο Λυκούργος.
Όπως διηγείται ο Ηρόδοτος στο πρώτο βιβλίο των Ιστοριών του, όταν κάποτε ο Ιπποκράτης έκανε θυσία στην Ολυμπία και τα καζάνια έβρασαν από μόνα τους, ο Χίλωνας τον συμβούλεψε ή να μην παντρευτεί ή, αν είναι παντρεμένος, να διώξει τη γυναίκα του και να αποκηρύξει τα παιδιά του.

[1.69] Λένε επίσης ότι ρώτησε κάποτε τον Αίσωπο ποιά είναι η δουλειά του Δία, και εκείνος του είπε: «Να χαμηλώνει τα ψηλά και να ψηλώνει τα χαμηλά». Όταν τον ρώτησαν σε τί διαφέρουν οι μορφωμένοι από τους αμόρφωτους, είπε «στις καλές ελπίδες». Τί είναι δύσκολο; «Το να μιλάς για ό,τι είναι μυστικό, το να οργανώνεις σωστά τον ελεύθερο χρόνο σου, και όταν σε αδικούν να μπορείς να το υπομένεις». Σύστηνε, επίσης, και τα εξής: Να συγκρατείς τη γλώσσα σου, και μάλιστα στα συμπόσια· Μη κακολογείς τους πλησίον σου· αλλιώς θ᾽ ακούσεις πράγματα που θα σε στενοχωρήσουν·

[1.70] Μην απειλείς κανέναν: είναι πράγμα που ταιριάζει στις γυναίκες· Πιο γρήγορα να πηγαίνεις στις δυστυχίες των φίλων σου παρά στις ευτυχίες τους· Ο γάμος σου να είναι λιτός· Μη κακολογείς άνθρωπο που έχει πεθάνει· Να τιμάς τους γέρους· Να φυλάγεις τον εαυτό σου· Να προτιμάς τη ζημιά παρά το αισχρό κέρδος: η ζημιά σε στενοχωρεί μόνο μια φορά, ενώ το αισχρό κέρδος για πάντα· Μη περιγελάς άνθρωπο που τον βρήκε δυστυχία· Όταν έχεις ισχύ να είσαι πράος, για να σε σέβονται οι άλλοι παρά να σε φοβούνται· Μάθαινε να κυβερνάς και να προστατεύεις σωστά το σπιτικό σου· Η γλώσσα σου να μην προτρέχει της διανοίας σου· Να συγκρατείς το θυμό σου· Να μην αντιπαθείς την τέχνη των μάντεων· Να μην επιθυμείς πράγματα που δεν μπορούν να γίνουν· Στον δρόμο να μην είσαι βιαστικός· Μιλώντας να μη χειρονομείς· αυτό το κάνουν οι τρελοί. Να υπακούς στους νόμους· Να είσαι ήρεμος.

ΠΛΑΤΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ

Η αρετή είναι θεμελιακή έννοια της ηθικής. Σημαίνει τελειότητα κυρίως των πνευματικών δυνάμεων, των εκδηλουμένων στις πράξεις. Κατά τον καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής του Παν/μίου Αθηνών Κ. Σπετσιέρη, «η πεποίθησις αυτή αποβαίνει πυξίς ζωής ευγενεστέρας μερίδος του Ελληνισμού και Ρωμαϊσμού, διαδοθείσα δια των Στωϊκών θεωριών». (1)

 

Το προαιώνιο ελληνικό πολιτιστικό άσμα, που ασταμάτητα μέλπουν οι λύρες του Απόλλωνα από τα βάθη των αιώνων, έτερψε και έθρεψε, τέρπει και τρέφει την ανθρωπότητα όλη, «διδάσκοντάς της την ουσία της Ζωής, τη χαρά της Ζωής, την αξία της ελευθερίας, την αθανασία του πνεύματος, την Ανθρώπινη, μ’ ένα λόγο, Αρετή, που αποτελεί την ύψιστη επίτευξη και την ύπατη τελείωση της ύπαρξης των λογικών όντων…».

 

Η τραγικότητα της αεικύμαντης ανθρώπινης Μοίρας συνίσταται στον ατελεύτητο αγώνα, στην αείδρομη προσπάθεια να υψωθούμε σε μια «τελείωση», που να συγκρατεί και να διαιωνίζει την ανθρώπινη διάρκειά μας, που να αχεί συθέμελα στις συνειδήσεις όλων των Ανθρώπων και να τις δονεί σύψυχα σαν ασίγητο και αείλαλο μήνυμα, σαν ανεκρίζωτη και ανέκρωτη κατηγορηματική προσταγή. Είναι συνεχής υπέρβαση του τώρα προς το τέλειο, διαρκής κίνηση προς το αγαθό.

 

Όπως αποκαλύπτουν τα ομηρικά έπη, ο όρος αρετή αρχικά, στην αρχαία Ελλάδα, υποδηλούσε όχι μόνο ανθρώπινα προτερήματα, αλλά και διακεκριμένες ιδιότητες των Θεών ή και ζώων επίλεκτου είδους. Στις τελευταίες, όμως, ραψωδίες των ομηρικών έπων (2), εμφανίζεται η αρετή με κάποιο ηθικό περιεχόμενο.

Ο Ησίοδος παρουσιάζει την αρετή, με κατεξοχήν ηθικό υπόβαθρο, στο έργο του «Έργα και Ημέραι». (3)

 

Μετέπειτα, στην αρχαία Ελλάδα, με ακαταπόνητη εμμονή, ασχολήθηκε και μελέτησε την έννοια της αρετής η φιλοσοφία. Ο Κων/νος Δεσποτόπουλος, πρύτανης της Παντείου, επισημαίνει σχετικά: «Ο κλονισμός της καθιερωμένης ηθικής αξιολογίας, σύνδρομος και απότοκος της αναταραχής των όρων της κοινωνικής ζωής, στα χρόνια πριν την ακμή της φιλοσοφίας και ύστερα, εκφρασμένος μάλιστα σε ακραία ένταση με την υπερκριτική των σοφιστών, είχε δημιουργήσει την ιστορική ανάγκη, άρα και την ευκαιρία, να τεθεί ριζικά το ηθικό πρόβλημα, έτσι και το πρόβλημα της αρετής». (4)

 

Υψούται και εξαίρεται η αρετή, σαν θεμελιακό και βασικό κοινωνικό αγαθό των Ελλήνων, από τον Ηρόδοτο/VII 102/, με τα λόγια που ο έκπτωτος βασιλιάς της Σπάρτης Δημάρατος απευθύνει προς το βασιλιά της Περσίας Ξέρξη: «…τη Ελλάδι πενίη μεν αεί κοτε σύντροφός έστι, αρετή δε επακτός έστι, από τε σοφίης κατεργασμένη και νόμου ισχυρού. Τη διαχρεωμένη η Ελλάς την τε πενίην απαμύνεται και την δεσποσύνην».

 

Ο Σωκράτης εξέλαβε την αρετή επιστήμη ή φρόνηση ή σοφία, ανεξάρτητη από την αυθαιρεσία του υποκειμένου, ώστε η ύπαρξη της γνώσης να εγγυάται την παρουσία και της αρετής «ώσθ’ άμα συμβαίνειν ειδέναι τε την δικαιοσύνην και είναι δίκαιον». Συνεπώς, ο Σωκράτης, όπως άλλωστε μαρτυρεί και το απόφθεγμά του «ουδείς εκών κακός», θεωρούσε αξερίζωτο και αμάραντο στήριγμα της ηθικής συμπεριφοράς τη λογική του ανθρώπου και την άκαμπτη επιβολή και επιρροή της επάνω στις άλλες ψυχικές δυνάμεις, από φυσιολογικό αντιδραστικό σπασμό της ζωντάνιας της.

 

Ο Πλάτωνας, όμως, με θαυμαστή καθαρότητα παρουσίασε την ατέλεια της σωκρατικής έννοιας της αρετής, σαν σοφίας ή επιστήμης, στο διάλογο «Μένων», στον οποίο αποθαρρυντικά καταλήγει: «αρετή αν είη ούτε φύσει ούτε διδακτόν, αλλά θεία μοίρα παραγιγνομένη άνευ νου, οις αν παραγίγνηται». (5) Εξακρίβωσε ότι οι παντοδαπές αλογικές δυνάμεις της ανθρώπινης ψυχής, πολύτροπες και πολυώνυμες, – φόβοι, πόθοι, πάθη – αντιστρατευόμενες στην υψηλοφάνταστη, δημιουργική δύναμη της λογικής, κλυδωνίζουν και κλονίζουν τη θέση ότι η γνώση ή επίγνωση των υπαγορεύσεων της αρετής οδηγεί, απαρασάλευτα και σταθερά, στην πραγμάτωση και ενσάρκωση της αρετής.

 

Μετά, όμως, από την απογοητευτική αυτή θέση, ο Πλάτωνας, στο έργο του «Πολιτεία», επιδιώκει και κατορθώνει μια συνθετική έννοια της αρετής, δοσμένη με μεγαλόπνοη και υψήγορη ανάπτυξη και προσαρμοσμένη, μεγαλήγορα, σε μια σύμφωνη θεωρία της ψυχής, που διακρίνει τρία βασικά μέρη της : «λογιστικόν», «θυμοειδές», «επιθυμητικόν». (6)

 

Θεωρείται σκόπιμο και εποικοδομητικό να τονιστεί ιδιαίτερα ότι ο Πλάτωνας εξαίρει το «θυμοειδές», το αγωνιστικό μέρος της ψυχής, δηλαδή το βουλητικό στοιχείο, όπως, επίσης, προβάλλει και το άλλο δυναμικό ψυχικό στοιχείο, τον «έρωτα», αποσπώντας και εξαπολύοντας και αυτόν, σαν έκπαγλο όραμα, πάνω από τη βοή και το θόρυβο του «επιθυμητικού».

 

Ο Κων/νος Δεσποτόπουλος γράφει: «Προβλήθηκαν, εξ άλλου, από τον Πλάτωνα, και ο έρωας και το θυμοειδές στην ιδιαίτερη λειτουργία τους: ο έρως, όπου αβίαστο ανάβλυσμα του συναισθήματος είτε αυθόρμητο άνοιγμα της φαντασίας, όπως στην ποίηση. Το θυμοειδές, όπου κατανίκηση αντιδράσεων είτε υπερνίκηση εμποδίων, όπως στην πράξη». (7)

 

Ο τριμερής διαχωρισμός της ανθρώπινης ψυχής και η ανάθεση ιδιαίτερου έργου στο καθένα από τα τρία μέρη, παρέχει την κρηπίδα για το σύστημα των αρετών, όπου εναρμονισμένες διαλάμπουν σαν άπεφθος χρυσός η ανδρεία, η σωφροσύνη και η σοφία, τρεις κύριες αρετές καταξιωμένες τότε στην ελληνική πραγματικότητα και κυρωμένες με χρυσή, αλύμαντη σφραγίδα στις ελληνικές συνειδήσεις.

 

Η σύνθεση, συνεργία και αρμονική συνένωση των τριών αυτών βασικών αρετών συνεπιφέρει και συγκροτεί, σε κατάκορφη έξαρση, κοσμογονική, κοσμοπλαστική, μια συνολική αρετή, που ονομάζεται από τον Πλάτωνα «δικαιοσύνη». Η συνολική αυτή αρετή ενδημεί στην εσωτερική άρθρωση της ψυχής, θάλλει με την ευταξία και ευπείθεια των ψυχικών δυνάμεων, ακμάζει με την έλλογη ελευθερία σκέψης και δράσης. Οι ζωοδότες χυμοί και ανθοφυείς δυνάμεις της «δικαιοσύνης», της άυλης αυτής κιβωτού των ηθικών αξιών, εδραιώνουν την εσωτερική μας αρμονία και συνοχή, άρα θεμελιώνουν, απαρασάλευτα, την ενότητα της προσωπικότητάς μας. Προβάλλεται από τον Πλάτωνα η «δικαιοσύνη» σαν καθορισμένη «έξις», συνεπώς, μάλλον σαν υπαρξιακός, γονοτυπικός τρόπος και όχι σαν απλή αποδοχή και επιδοκιμασία κανόνων συμπεριφοράς.

 

Η αρετοπλασία, η βασική αυτή επιδίωξη της «ορθής πολιτείας» (8), βασίζεται, για την πραγμάτωσή της, σύμφωνα με την πλατωνική θεωρία της αρετής και της ψυχής, στην ολική αρετή, δηλαδή στην άρτια ηθική συγκρότηση του ανθρώπου, τη «δικαιοσύνη».

 

Η αρετοπλαστική, όμως, λειτουργία της ορθής πολιτείας υλοποιείται και πραγματώνεται με τη ζωοποιό συνεργία δύο ιδιόνομων παραγόντων, που συνεπιτελούν οιαδήποτε διάπλαση ολικά του ανθρώπου: της «φύσεως» και της «τροφής» ή, χαρακτηριστικότερα, «τροφής τε και παιδείας».

 

«Φύσις» είναι οι βιολογικές και γονοτυπικές δυνάμεις και τάσεις του ανθρώπου. «Τροφή» ή «τροφή τε και παιδεία» είναι οι πολυειδείς και πολύμορφες επιδράσεις, που δέχεται ο άνθρωπος από το περιβάλλον, συστηματικά και μεθοδικά ή αμέθοδα και τυχαία. Η αρμονική συνύπαρξη και η ευάρεστη συνήχηση των δύο αυτών σημαντικών ψυχοπλαστικών παραγόντων εξασφαλίζει τη διάπλαση του ανθρώπου στην αρετή. Η ανθρωπολογική αυτή διαπίστωση για την αρετή αποτελεί υπερκέραση του διπλού αρνητικού πλατωνικού συμπεράσματος: «αρετή αν είη ούτε φύσει ούτε διδακτόν» (9). «Φύσις» και «τροφή τε και παιδεία» αποτελούν, αναμφίβολα, στοιχεία προσδιοριστικά της ανθρώπινης προσωπικότητας. Συνεπώς, επισημαίνει ο πρύτανης Κων/νος Δεσποτόπουλος, «με την ανθρωπολογική αυτή διαπίστωση θεμελιώνεται η ακραία και ολοκληρωτική μέριμνα, ώστε να υπάρξει στην ορθή πολιτεία και η «φύσις» του ανθρώπου «βελτίστη», και, προπάντων, η «τροφή τε και παιδεία» του «αρίστη»». (10)

 

Η σημαντική και κρίσιμη συμβολή της «φύσεως», για τον αρμονικό σχηματισμό της ανθρώπινης προσωπικότητας, αποτελεί πρωταρχικό και επίμονο θέμα της πλατωνικής θεωρίας του ανθρώπου. Ο εκλεκτός ψυχικός προικισμός της ανθρώπινης φύσης θεωρείται αναγκαίος και απαραίτητος για τη μεγαλουργία του ανθρώπου «σμικρά δε φύσις ουδέν μέγα ουδέποτε ουδένα ούτε ιδιώτην ούτε πόλιν δρα» (11).

 

Η υψηλή και αναμφισβήτητη συνδρομή της «φύσεως» του ανθρώπου, για τη συγκρότηση της προσωπικότητας και τη διάκρισή του σε όποιο τομέα της ζωής, έχει το φυσικό επακολούθημα να συμπλέκεται με την «φύσιν» του ανθρώπου η λύση του πολιτικού και κοινωνικού προβλήματος. (12)
 

Εξάλλου, σημαντικής αξίας, για τη διάπλαση ολικά του ανθρώπου στην αρετή, κρίνεται η «τροφή τε και παιδεία». Άνθρωπος με εξαίρετη «φύσιν», αλλά χωρίς σωστή παιδεία, θεωρείται άνθρωπος δίχως «νου», του οποίου η κατάκτηση απαιτεί αποκλειστική προσήλωση, ένθερμο ζήλο και ανυπόκριτη αγάπη (13). Η απουσία σωστής «τροφής τε και παιδείας» αποτελεί το βασικό παράγοντα «που ανθρώπινες φύσεις εκλεκτές καταλήγουν να διαπλαστούν σε ανθρώπινους τύπους κατ’ εξοχήν κακούς» (14). Αλλά και αντίθετα, το γεγονός της χλεύης και προσβολής της φιλοσοφίας από ορισμένους ψευτοφιλοσόφους, που επίψογα και επίμεπτα την εκπροσωπούν, ερμηνεύεται «με την παροχή της άριστης παιδείας σε ανθρώπους χωρίς εξαίρετο από τη φύση τους ψυχικό προικισμό». (15)

 

Επιτυχέστατα και ευστοχότατα ο πρύτανης Κ. Δεσποτόπουλος τονίζει: «Η επίγνωση της αποφασιστικής αυτής συμβολής της παιδείας, της εναρμονισμένης στην «φύσιν», για την αίσια και γόνιμη διάπλαση της ανθρώπινης προσωπικότητας έχει την εύλογη συνέπεια να εξαίρεται η μοναδική αξία της παιδείας για τη λύση του πολιτικού προβλήματος, αλλά και να προάγεται, πραγματικά, η παιδεία σε κύριο λειτούργημα, για τη λύση του κοινωνικού προβλήματος, όπως και για την ακμή, ακόμη και τη βιολογική, της πολιτείας». (16)

 

Η «δικαιοσύνη», απόρροια της συνένωσης των τριών βασικών αρετών,: ανδρείας, σωφροσύνης και σοφίας, είναι θεμελιώδες στοιχείο, απαρασάλευτο έρμα και ακατάβλητη υψωτική δύναμη, αστείρευτη πηγή ευκρασίας, ευρωστίας και εύπνοιας της ορθής πολιτείας. Για να συμβεί όμως αυτό, είναι επιτακτική ανάγκη η θέση του κάθε ανθρώπου στο κοινωνικό σύνολο, στο πλέγμα των διανθρώπινων σχέσεων, που είναι η πολιτική κοινωνία ή η πολιτεία, να πραγματοποιείται σύμφωνα, κυρίως, με τα χαρίσματα και τις ελλείψεις ή αδυναμίες, που γονοτυπικά ενυπάρχουν στη «φύσιν» του και σύμφωνα ακόμη με την επίδοσή του στην παιδεία ή την πρόοδό του σε άλλες φάσεις της ζωής.
 

Έτσι η «δικαιοσύνη» εξυφαίνει την άριστη συναρμολόγηση της πολιτείας, τοποθετώντας κάθε άνθρωπο στην τάξη και αλληλουχία της.

 

Η αρχή της δικαιοσύνης, επίσης, εξασφαλίζει την πιο καλύτερη προσφορά του συγκεκριμένου ανθρώπου και, επομένως, την πιο εξαίρετη συμβολή του στην εξυπηρέτηση του συνόλου των ανθρώπων της πολιτικής κοινωνίας, «που ο καθένας τους είναι αυτάξιος σκοπός της». Αυτή κατορθώνει την άμεμπτη αντιμετώπιση του κάθε ανθρώπου σαν αυτοσκοπού, με τον ορθό καθορισμό της λειτουργίας του στην πολιτεία, σύμφωνα, κυρίως, με τα φυσικά προτερήματά του. Έτσι, όμως, εξασφαλίζεται η πιο ρωμαλέα, η πιο ωραία κατάφαση της ζωής, έτσι ανάβει η θρυαλλίδα της άκρατης ευδαιμονίας του ανθρώπου, καθώς η άψογη λειτουργική συμμετοχή στη ζωή είναι και εξαίρετη συμμέθεξη στα αγαθά της ζωής.

 

Ο Πλάτωνας θεωρεί το «φύσει δίκαιον και καλόν και σώφρον και πάντα τα τοιαύτα», οδηγητικά και καθοριστικά για την «κατασκευή» της «αρίστης πόλεως».

 

Στην κλίμακα των υπερβατικών αξιών, που εμπνέουν τους αληθινούς φιλοσόφους, για την «κατασκευή», μετεπαναστατικά, της «ορθής πολιτείας», κορυφαία θέση παίρνει το «φύσει δίκαιον», καθώς θεμελιώδη αξία, για την ύπαρξη της κοινωνίας, είναι η δικαιοσύνη, που είναι και η συνολική αρετή του ανθρώπου.

 

Στην ομάδα των υπερβατικών αρετών, των οδηγητικών για την «κατασκευή» της «αρίστης πόλεως», συγκαταλέγεται και το «καλόν». Φυσικά, δε θα ήταν ορθό να υποστηριχτεί ότι η πλατωνική θεωρία της δικαιοσύνης και της πολιτικής επηρεάζεται, οπωσδήποτε και απόλυτα, από την πλατωνική θεωρία του έρωτα και της ομορφιάς, που εκφράζεται στους διαλόγους «Συμπόσιον» και «Φαίδρος». Η επενέργεια του «καλού», στην ανοικοδόμηση της «ορθής πολιτείας» και στη διάπλαση του άριστου τύπου ανθρώπου, πρέπει να εντοπιστεί στη σημαντική συμβολή της ομορφιάς για τη διάπλαση της ανθρώπινης ευαισθησίας και στην αξιόλογη προσφορά της αισθητικής αγωγής για την τροπή του ανθρώπινου ψυχισμού προς τις ηθικές αξίες.

 

Η άλλη αρετή, η εμπνευστική για τη συγκρότηση της «ορθής πολιτείας», το «σώφρον», που αντιστοιχεί στην αρετή «σωφροσύνη», θεωρείται από τον Πλάτωνα απόλυτα αναγκαία και αναντίρρητα συντελεστική για την εξασφάλιση της λειτουργικής συνοχής της κοινωνίας, βασισμένη στην ομόνοια, σύμπνοια και ομοθυμία των πολιτών. Ίσως, φοβάται ο Πλάτωνας «μήπως η επαναστατική ορμή πριν από τη θεμελίωση της «αρίστης πόλεως», παρασύρει σε πρωτοβουλίες έξαλλες».

 

Η συμπληρωματική και αόριστη φράση: «και πάντα τα τοιαύτα» αποκαλύπτει και υποδηλώνει την καθολική άνθηση πλούσιων ανθρώπινων ικανοτήτων και ενδόφωτη και ενεργητική βίωση σωρείας δυνατοτήτων της ανθρώπινης ύπαρξης.

 

Ο Αριστοτέλης εξέτασε και αντιμετώπισε το θέμα της αρετής (17) με αναλυτικές ερμηνείες και ολοκληρωμένες αναπτύξεις, σε στενή συνάφεια και αλληλεξάρτηση με το ζήτημα της ευδαιμονίας (18).

 

Εξαρχής, η ανερεύνηση της αρετής επιδιώκεται από τον Αριστοτέλη με αποκλεισμό της αρετής του σώματος και με σαφείς και εύχυμες ψυχολογικές διαφορίσεις, προσδιοριστικές του λογικού πεδίου της.

 

Η διάκριση δύο ειδών ελλόγου, «δηλαδή του αυτοκαθοριστικού ή καθοριστικού τυχόν και του επιθυμητικού σε αντιδιαστολή προς το ετεροκαθόριστο έτσι επιθυμητικόν» οδηγεί σε μια ανάλογη διάκριση δύο ειδών αρετής: «διορίζεται δε και η αρετή κατά την διαφοράν ταύτην. Λέγομεν γαρ αυτών τας μεν διανοητικάς, τας δε ηθικάς, σοφίαν μεν και σύνεσιν και φρόνησιν διανοητικάς, ελευθεριότητα δε και σωφροσύνην ηθικάς…».

 

Ο Κων/νος Δεσποτόπουλος αναφέρει σχετικά: «Η διάκριση αυτή διανοητικών αρετών και ηθικών αρετών, η στηριγμένη σε οντολογική διάκριση των στοιχείων της ψυχής, και, συγκεκριμένα, του στοιχείου της με λόγο αυτόδοτο και του στοιχείου της με λόγο ετερόδοτο, εξηγείται ήδη και με προβολή της γενετικής διαφοράς των δύο ειδών της αρετής: «διττής δε της αρετής ούσης… η μεν διανοητική το πλείον εκ διδασκαλίας έχει και την γένεσιν και την αύξησιν, διόπερ εμπειρίας δείται και χρόνου, ή δ’ ηθική εξ έθους περιγίγνεται, όθεν και τούνομα έσχηκε μικρόν παρεκκλίνον από του έθους» (19).

 

Βασικό συστατικό στοιχείο της αρετής, κατά τον Αριστοτέλη, είναι η αποφυγή των δύο κάθε φορά ακροτήτων, (20) ενώ σημαντική αξία για το κάθε θέμα της αρετής έχει «η ριζική διάταση της ψυχής με την ηδονή και τη λύπη» (21).

 

Ύστερα από αξιόλογες αναλύσεις και επεξηγήσεις, τίθεται το ερώτημα: «τι εστίν η αρετή». Η απάντηση είναι ουσιαστική: «επεί ουν τα εν τη ψυχή γινόμενα τρία εστί, πάθη δυνάμεις έξεις, τούτων αν τι είη η αρετή».

 

Διευκρινίζεται, όμως, ότι η αρετή δεν είναι δυνατό να συμπεριληφθεί στα «πάθη», δηλαδή «επιθυμίαν οργήν φόβον θράσος φθόνον χαράν φιλίαν μίσος πόθον ζήλον έλεος, όλως οις έπεται ηδονή ή λύπη», ούτε και στις «δυνάμεις», και, συνεπώς, καταλήγουμε θετικά στο αναντίρρητο συμπέρασμα: «ει ουν μήτε πάθη εισίν αι αρεταί μήτε δυνάμεις, λείπεται έξεις αυτάς είναι» (22)

 

Ανευρέθηκε και εντοπίστηκε έτσι το γένος και η καταγωγή της αρετής, όμως, η προσπάθεια συνεχίζεται, γιατί για το σαφή και ολοκληρωμένο καθορισμό της: «δει δε μη μόνον ούτως ειπείν, ότι έξις, αλλά και ποια τις», δηλαδή η αρετή. Τονίζεται ήδη και πάλι η καίρια σημασία που έχει, για την αρετή και γενικότερα, η επίτευξη του μέσου και η αποφυγή των ακροτήτων (23) σε αντιστοιχία με την αριστοτελική θεωρία για τις «εναντιότητες» (24).

 

Ήδη, ύστερα από τις βάσιμες αυτές αποζητήσεις και ανερευνήσεις και ουσιώδεις εκτυλίξεις και αναλυτικές ερμηνείες, δίνεται ο περιώνυμος ορισμός της αρετής: «έστιν άρα η αρετή έξις προαιρετική, εν μεσότητι ούσα τη προς ημάς, ωρισμένη λόγω και ω αν ο φρόνιμος ορίσειεν» (25).

 

Η αρετή στην εννοιακή της άποψη εμφανίζεται σαν μεσότητα, ενώ στην αξιακή της εκδοχή σαν ακρότητα, δηλαδή σαν «άκρατη είτε ακέραιη έφεση ή και ενσάρκωση της αξίας».

 

Επειδή συχνά επιταγή και αίτημα της αρετής είναι η επίτευξη του «μέσου», ο Αριστοτέλης, αφού παρουσιάζει μια σειρά από συγκεκριμένες αρετές μαζί με τις πλαισιωτικές τους κακίες, παραθέτει μια διδασκαλία για τον τρόπο πραγματοποίησης του «μέσου».

 

Συγκεφαλαιώνεται δε η πρακτική αυτή διδασκαλία με τις εχέφρονες και ήρεμες αυτές απόψεις: «… η μέση έξις εν πάσιν επαινετή, αποκλίνειν δε δει οτέ μεν την υπερβολήν οτέ δε την έλλειψιν. Ούτω γαρ ράστα του μέσου και του ευ τευξόμεθα».

 

Η αρετή, γνώρισμα των εκλεκτών φύσεων, ανώτερο ήθος του ανθρώπου, είναι ηθικό αγώνισμα, είναι άθλος. Αυτή μας οπτασιάζει και μας αναδείχνει σε ακάματους σπορείς ελπιδοφόρων χρησμών στα πέρατα της οικουμένης.

 

Αυτή μας οδηγεί στην κατάφωτη θεϊκή αποκάλυψη πως ό,τι χάθηκε στο φανερό κόσμο της υλικής ζωής μπορεί ν’ ανακτηθεί στης ψυχικής ζωής το μυστικό κόσμο.

 

Η απάντηση είναι καταφατική στο πόσο έχουμε δίκαιο να νιώθουμε περήφανοι και γεμάτοι ελπίδα. «Η απόφαση απόκειται στον άνθρωπο.», τονίζει ο Έριχ Φρομ, «Απόκειται στην ικανότητά του να πάρει τον εαυτό του, τη ζωή και την ευτυχία του στα σοβαρά. Απόκειται στην επιθυμία του να αντιμετωπίσει το ηθικό πρόβλημα, το δικό του και της κοινωνίας του. Απόκειται στο θάρρος του να είναι ο εαυτός του και να υπάρχει για τον εαυτό του». (26).

 

Ηθικό μας έρμα και υψωτική δύναμη ας είναι η ενδόφωτη και ενεργητική βίωση της αρετής, αυτής που ανθίζει γνήσιες ανθρωπιστικές ιδέες και δίνει πραγματικό νόημα στην ύπαρξή μας και στηρίζει το κύριο έργο του ανθρώπου στη ζωή, δηλαδή να δώσει γένεση στον εαυτό του, να γίνει αυτό που είναι δυνητικά.

 

Υμνούμε τη ρίζα του ψυχικού μας δέντρου, την αείζωη, αειθαλή και αείκαρπη, που κι αν όλα τ’ άλλα φυλλορροήσουν, κεραυνωθούν και σβήσουν, αυτή είναι ακόμα ικανή να δώσει, από τα κατάβαθα του Κόσμου, «ζωοποιούς χυμούς και ανθοφόρες δυνάμεις». Στην αρετή τον απέραντο αίνο αναπέμπω, σ’ αυτή που απευθύνονται και ανήκουν οι υμνητικοί εναρκτήριοι στίχοι του παιάνα προς Ερμεία, που έγραψε σαν φιλόσοφος αγωνιστής ο Αριστοτέλης:

 

 «Αρετά πολύμοχθε γένει βροτείω,

θήραμα κάλλιστον βίω,

σας πέρι, παρθένε, μορφάς,

και θανείν ζηλωτός εν Ελλάδι πότμος,

και πόνους τλήναι μαλερούς και ακάμαντας». (27).

----------------------

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Κων. Σπετσιέρη, Η ψυχική ζωή του ανθρώπου, Αθήναι, 1960, σελ. 366
2. π.χ. Ομήρου, Ιλιάδα, Ο 641 κ. επ.
3. Ησίοδου, Έργα και Ημέραι, 289 – 292: «της δ’ αρετής ιδρώτα θεοί προπάροιθεν έθηκαν αθάνατοι, μακρός δε και όρθιος οίμος ες αυτήν και τρηχύς το πρώτον, επήν δ’ εις άκρον ίκηαι, ρηιδίη δη έπειτα πέλει, χαλεπή περ εούσα». (Μπροστά στην αρετή οι αθάνατοι θεοί έβαλαν τον ιδρώτα. Ο δρόμος δε προς αυτήν είναι μακρύς και ανηφορικός και στην αρχή ανώμαλος. Όταν, όμως, πλησιάζει προς το τέλος, από εκεί πια γίνεται εύκολος, από δύσκολος που ήταν πριν).
4. Κ.Ι. Δεσποτόπουλου, Μελετήματα Φιλοσοφίας, Αθήναι, 1978, σελ. 113
5. Πλάτωνα, Μένων, 99^ε – 100^α
6. Πλάτωνα, Πολιτεία, Η, 553, c,d
7. Κ.Ι. Δεσποτόπουλου, Μελετήματα Φιλοσοφίας, Αθήναι, 1978, σελ. 116
8. Ο όρος «ορθή πολιτεία» χρησιμοποιείται από τον ίδιο τον Πλάτωνα, ιδέ Πολιτεία, 544^α, 449^α και Επιστολή Ζ΄ 330^ε
9. Πλάτωνα, Μένων, 99^ε
10. Κ.Ι. Δεσποτόπουλου, Πολιτική Φιλοσοφία του Πλάτωνος, Αθήναι, 1980, έκδ. Β΄, σελ. 58
11. Πλάτωνα, Πολιτεία, 495b. Πβλ και 491^ε: «ασθενή δε φύσιν μεγάλων ούτε αγαθών ούτε κακών αιτίαν ποτέ έσεσθαι».
12. Πλάτωνα, Πολιτεία: «τοις μεν προσήκει φύσει άπτεσθαι τε φιλοσοφίας ηγεμονεύειν τ΄ εν πόλει, τοις δ’ άλλοις μήτε άπτεσθαι ακολουθείν τε τω ηγουμένω», 474bc
13. Πλάτωνα, Πολιτεία: «νους ουκ ένεστιν αυτώ, δείται δε, το δε ου κτητόν μη δουλεύσαντι τη κτήσει αυτού», 494d
14. Πλάτωνα, Πολιτεία: «και τα ψυχάς… τας ευφυεστάτας κακής παιδαγωγίας τυχούσας διαφερόντως κακάς γίγνεσθαι», 419^ε
15. Πλάτωνα, Πολιτεία: «οίαι ούσαι φύσεις ψυχών εις ανάξιον και μείζον εαυτών αφικνούμεναι, επιτήδευμα…» 491^α
16. Κ.Ι. Δεσποτόπουλου, Πολιτική Φιλοσοφία του Πλάτωνος, Αθήναι, 1980, έκδ. Β΄, σελ. 62
17. Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια, Α13 – Γ8, 1102^α – 1115^α
18. Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια: «επεί δ’ εστίν η ευδαιμονία ψυχής ενέργειά τις κατ΄ αρετήν τελείαν, περί αρετής επισκεπτέον», 1102^α
19. Κ.Ι. Δεσποτοπούλου, Μελετήματα Φιλοσοφίας, Αθήναι, 1978, σελ. 121
20. Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια: «πρώτον ουν τούτο θεωρητέον, ότι τα τοιαύτα πέφυκεν υπ’ ενδείας και υπερβολής φθείρεσθαι… ώσπερ επί της ισχύος και της υγείας… ούτως ουν και επί σωφροσύνης και ανδρείας έχει και των άλλων αρετών», 1104^α
21. Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια: «περί ηδονάς γαρ και λύπας εστίν η ηθική αρετή, δια μεν γαρ την ηδονήν τα φαύλα πράττομεν, δια δε την λύπην των καλών απεχόμεθα… και δια τούτ’ αν ειη η αρετή περί ηδονάς και λύπας», 1104b
22. Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια, 1106^α
23. Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια, 1106^α – 1106b
24. Αριστοτέλη, Μετά τα Φυσικά, Δ 10, Ι5-9, κ.άλλ.
25. Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια, 1106b – 1107^α
26. Έριχ Φρομ, Ο άνθρωπος για τον εαυτό του, Αθήναι, 1974, μτφρ. Δημ. Θεοδωρακάτου, σελ. 310
27. «Αρετή, που αποκτιέσαι με πολύ κόπο απ’ το ανθρώπινο γένος, είσαι ο πιο ωραίος σκοπός της ζωής, για τη δική σου αγνή μορφή και να πεθάνει κανείς στην Ελλάδα θεωρείται ο πιο αξιοζήλευτος θάνατος, ακόμα και να υπομείνει πόνους σφοδρούς και ακατάπαυστους. » Αριστοτέλη, Ύμνος στην αρετή, Ανθ. Στοβ Α, 12.

Οι νόμοι του Ερωτα

Μα, έχει ο έρωτας νόμους, όπως η αλγεβρα αξιώματα; Οι πιο ρομαντικοί, ίσως και οι περισσότερο πρόθυμοι για επανάσταση -γιατί ο έρωτας μοιάζει μερικές φορές και με αυτήν- και μόνο που ακούσατε αυτή την ερώτηση απαντήσατε αρνητικά. Οχι, δε μπορεί ο έρωτας να υποκύπτει σε νόμους, αφού ο ίδιος είναι ο υπέρτατος νόμος, αυτός που κινεί την ίδια τη ζωή.

Ελάτε να δούμε μαζί πως είναι οι τρεις βασικοί νόμοι του Ερωτα, με την πρακτική πλευρά της φιλοσοφίας, δηλαδή έναν άλλον ορισμό για την ψυχολογία.

Μην ταυτίζετε τον Ερωτα με την επιθυμία.

Tο σκίρτημα του έρωτα ιδιαίτερα στην εφηβική ηλικία, μπορεί να ταυτιστεί με την επιθυμία, καθώς δεν υπάρχει προγενέστερη εμπειρία κι επειδή πάντα η επιθυμία κι ο έρωτας ταυτίζονται.

Αλλά η επιθυμία ενώ είναι αναγκαία συνθήκη του έρωτα, δεν είναι και ικανή. Δε σημαίνει δηλαδή ότι ερωτευόμαστε κάθε άνθρωπο που επιθυμούμε ερωτικά.

Ενας μεγαλύτερος και πιο έμπειρος άνθρωπος, γνωρίζουμε εκ πείρας ότι μπορεί να ξεχωρίσει μέσα του πότε μιλάει η επιθυμία και πότε ο έρωτας. Αλλά όχι πάντα. Και ειδικά στους έφηβους αυτό δεν είναι διόλου αυτονόητο. Προτείνει λοιπόν να εξηγούμε καθαρά στα παιδιά αυτή την λεπτή διάκριση, ώστε όταν ο πραγματικός έρωτας χτυπήσει την πόρτα τους να τον αναγνωρίσουν. Και από την άλλη πλευρά, να μην εκλαμβάνουν σαν έρωτα το κάθε σκίρτημα της σάρκας τους που ξυπνάει και να έχουν υπομονή.

Μην προσπαθήσετε να αποσπάσετε τον Ερωτα με μέσα κίβδηλα μέσα.

Ο έρωτας δεν εκβιάζεται. Μεγάλο μάθημα αυτό. Είναι μια σχέση απόλυτης αμοιβαιότητας που συνδέει δυό πρόσωπα που επιλέγουν απόλυτα ελεύθερα το ένα το άλλο, και είναι πρόθυμοι να χαρίζονται στον άλλον χωρίς ποτέ να υπολογίσουν ανταμοιβή. Αν δεν υπάρχει ανταπόκριση και από τα δύο πρόσωπα δε μπορεί να γίνει λόγος για έρωτα.

Και είναι όχι μόνο ανεπίτρεπτο, αλλά και εντελώς μάταιο να επιδιώξει κανείς να τον ερωτευτούν με την πονηριά η τη βία, γιατί αυτά είναι τα όπλα του εγωισμού κι ο εγωισμός είναι εχθρός του έρωτα. 'Οταν αντιληφθούμε ότι παρά την προσφορά μας δε συναντούμε ειλικρινή και αμέριστη συμπαράσταση, τούτο είναι σημαδι φανερό ότι δεν χτυπάμε πόρτα που θα ανοίξει. Οσο γρηγορότερα το καταλάβουμε τόσο καλύτερα θα είναι και για τον άλλο και για εμάς. Περισώζουμε μαζί με την ψυχική ησυχία μας και την προσωπική μας αξιοπρέπεια.

"Είναι λάθος να νομίζομε ότι εαν επιμείνομε, πιέσομε, κάνομε πιο συστηματική την πολιορκία μας, θα κατακτήσομε το είδωλό μας. Η τακτική αυτή ίσως να είναι αποτελεσματική στο επίπεδο της επιθυμίας, μα όχι και στο επίπεδο του έρωτα”

Οταν κατακτήσετε τον Ερωτα, μην επαναπαυθείτε στις δάφνες σας.

 “Ο έρωτας μοιάζει με την ελευθερία σε τούτο: ότι είναι ένα προνόμιο που πρέπει διαρκώς ν'αποδείχνεις -στην πράξη- ότι το αξίζεις. Δε μπορείς να πεις “ο νόμος ή η κοινωνία αναγνωρίζει την ελευθερία μου, επομένως είμαι ελεύθερος”. Την ελευθερία του είναι υποχρεωμένος ο άνθρωπος να την κατακτά κάθε μέρα, κάθε ώρα, κάθε στιγμή, όχι μόνο διεκδικώντας με πάθος το δικαίωμα τούτο, αλλά πείθοντας με τα έργα του ότι του ανήκει. Το ίδιο συμβαίνει και στον έρωτα. Και συ και το αγαπημένο πρόσωπο πρέπει διαρκώς να κατακτάτε αυτό το μέγα αγαθό της ζωής με τον μόνο τρόπο που του ταιριάζει: γινόμενοι άξιοί του”.

O αληθινός έρωτας είναι ένα αέναο παρόν και δεν αφορά κεκτημένα δικαιώματα. Είναι μια διαρκώς ανανεούμενη κατάκτηση. Κάτι που απαντά σε όσους υποστηρίζουν ότι κάποια στιγμή μπορείς να επαναπαυτείς και να θεωρήσεις τον άλλον δεδομένο. Νομίζω δε χρειάζεται να προσθέσω κάτι, γιατί καθένας μας που έχει ως το τέλος βιώσει την ερωτική δραματουργία, γνωρίζει καλά τι εννοώ.

O έλεγχος πάνω σε ένα άλλο ανθρώπινο πλάσμα είναι πάντα καταστροφικός

O απόλυτος έλεγχος πάνω σε ένα άλλο ανθρώπινο πλάσμα δεν είναι ούτε εφικτός ούτε επιθυμητός. Και είναι πάντα καταστροφικός.

 

Ένας από τους μεγαλύτερους μύθους που αφορούν την αγάπη θέλει δύο ανθρώπους που αγαπιούνται αληθινά να είναι συνέχεια μαζί, να ακολουθούν το ίδιο μονοπάτι, να έχουν τους ίδιους στόχους και τα ίδια ενδιαφέροντα, οι ζωές τους είναι αιώνια συνυφασμένες και η κάθε στιγμή του ενός μακριά από τον άλλο να μοιάζει με αιωνιότητα.

      

Ακόμα κι αν αυτό ήταν δυνατό, εμένα μου φαίνεται τρομερά ανιαρό.

 

Είναι πολύ φυσικό να θέλουμε να μοιραζόμαστε πράγματα ή τη ζωή μας με το/τη σύντροφο μας, να θέλουμε να νιώθουμε δεμένοι και προστατευμένοι.

 

Αυτό γίνεται πρόβλημα μόνο όταν η αγάπη μετατρέπεται σε πλήρη και αποκλειστική απασχόληση.

 

Όσοι επικεντρώνουν την αγάπη τους σε ένα μόνο πρόσωπο έχουν πρόβλημα σχέσεων γενικά.

 

Θα έπρεπε να είναι ανακούφιση μάλλον παρά απειλή το να ανακαλύπτουμε πως εκείνοι που αγαπάμε έχουν την ικανότητα να αγαπούν κι άλλους ανθρώπους και να αγαπιούνται.

Θα έπρεπε να είμαστε ευγνώμονες που έχουν ενδιαφέροντα πέρα από εμάς, που είναι αυτάρκεις και αυτοδύναμοι.

 

Είμαστε πραγματικά ικανοί να αγαπάμε πολλούς ανθρώπους ταυτόχρονα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μειώνεται εκείνο που έχουμε να δώσουμε.

 

Στην πραγματικότητα, όσο περισσότερε εμπειρίες αγάπης έχουμε, είτε στο παρελθόν είτε στο παρόν, τόσο περισσότερα κομίζουμε στην προσωπική μας σχέση.

 

H αγάπη δεν ξεθωριάζει όταν μοιράζεται μάλλον γίνεται πιο φωτεινή, και σίγουρα βελτιώνεται με την πείρα.

Οι Επιστήμονες ίσως να έχουν ανακαλύψει τη χημική ένωση από την οποία ξεκίνησε η ζωή

Η ανακάλυψη μιας χημικής ένωσης, του διαμιδοφωσφορικού (DAP), θα μπορούσε να βοηθήσει στη σύνθεση των κομματιών του πάζλ της προέλευσης της ζωής στη Γη. Αυτή η ένωση, που είναι πιθανό να υπήρχε στην πρώιμη γη, είναι ικανή να προκαλέσει αντιδράσεις που μπορούν να δημιουργήσουν συστατικά απαραίτητα για τη ζωή.

   

Η απαρχή της ζωής

Η προέλευση των ζωντανών οργανισμών στη Γη παραμένει ένα μυστήριο. Πολλοί έχουν διατυπώσει θεωρίες και υποθέσεις πάνω στο θέμα, αλλά καμία ιδέα δεν έχει αποδειχθεί απόλυτα. Τα πρώτα χρόνια κατά τα οποία εμφανίστηκε ζωή εξακολουθούν να προβληματίζουν ακόμα και τους ειδικούς του χώρου. Μια νέα ανακάλυψη, όμως, από χημικούς του The Scripps Research Institute (TSRI), θα μπορούσε να συμβάλει στην απάντηση κάποιων από τις ποιο κοινές ερωτήσεις σχετικά με την απαρχή της ζωής στον πλανήτη Γη, όπως: ποια ήταν η χημική ένωση απ’ την οποία προέκυψε ζωή.
 

Πριν πραγματοποιηθεί αυτή η ανακάλυψη, οι επιστήμονες υπέθεταν ότι μια χημική αντίδραση, η φωσφορυλίωση, θα μπορούσε να έχει παίξει καίριο ρόλο στην απαρχή της ζωής. Αυτή η χημική διεργασία θα επέτρεπε το συνδυασμό τριών συστατικών εξέχουσας σημασίας για τις πρώιμες μορφές ζωής – σύντομες νουκλεοτιδικές αλυσίδες για την αποθήκευση γενετικών πληροφοριών σε μικρές αλυσίδες αμινοξέων για την εκτέλεση της πλειονότητας των κυτταρικών εργασιών,  και λιπίδια για το σχηματισμό των δομών των κυτταρικών τοιχωμάτων.

 

Αλλά μέχρι σήμερα δεν βρέθηκε καμία ένωση ικανή να παράγει αυτά τα τρία συστατικά. Οι επιστήμονες του Scripps, ανακάλυψαν μια ένωση, το διαμιδοφωσφορικό (DAP), που απαντάει στα προηγούμενα ερωτήματα και θα μπορούσε να υπάρχει στη Γη κατά την απαρχή της ζωής.
 

 

Ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Ramanarayanan Krishnamurthy, αναπληρωτής καθηγητής χημείας στο TSRI, δήλωσε σε ένα δελτίο τύπου: “Προτείνουμε μια χημική διεργασία φωσφορυλίωσης που θα μπορούσε να έχει οδηγήσει στη δημιουργία ολιγονουκλεοτίδιων, ολιγοπεπτιδίων και δομών παρόμοιων με τις κυτταρικές που να τα περικλείουν. Αυτό με τη σειρά του θα είχε επιτρέψει άλλες χημικές διεργασίες που δεν μπορούσαν να πραγματοποιηθούν προηγουμένως, οδηγώντας ενδεχομένως στις πρώτες απλές, κυτταρικές μορφές ζωής.”  

 

Θεωρητικές αρχές

Με τη δημοσίευση της στο επιστημονικό περιοδικό  Nature Chemistry, η μελέτη αυτή αναπτερώνει τις ελπίδες των επιστημόνων ότι ίσως η ιστορία για το πώς η ζωή μεταμορφώθηκε από χημικό χάος σε κυτταρική βιολογία και βιοχημεία αποσαφηνιστεί περαιτέρω.

 

Κι άλλες αντιδράσεις έχουν θεωρηθεί ικανές για τη φωσφορυλίωση τέτοιων μορίων, αλλά απαιτούν διαφορετικούς παράγοντες για διαφορετικά μόρια και απίθανα περιβάλλοντα. Ο  Krishnamurthy εξηγεί: “Ήταν δύσκολο να φανταστούμε με ποιο τρόπο αυτές οι τόσο διαφορετικές διαδικασίες θα μπορούσαν να συνδυαστούν στο ίδιο μέρος για να δημιουργήσουν τις πρωταρχικές μορφές ζωής”.

 

Αυτή η ανακάλυψη δεν αποτελεί το άκρον άωτο της έρευνας με σκοπό την βαθύτερη κατανόηση της προέλευσης της ζωής στη Γη. Φαίνεται να υπάρχουν άπειρες θεωρίες, τόσο λογικές όσο και παράλογες, που ευελπιστούν να εξηγήσουν αυτό το χρονικό σημείο στην ιστορία του σύμπαντος. Ανακαλύψεις στον Άρη, καθώς, και θεωρίες σύμφωνα με τις οποίες μετεωρίτες που κατέχουν τα βασικά συστατικά της ζωής έχουν πυροδοτήσει εικασίες, ενώ ορισμένοι επιστήμονες θεωρούν τις φυσαλίδες ως υπεύθυνες.

 

Παρόλο που το διαμιδοφωσφορικό ανακαλύφθηκε μόλις, φαίνεται να έχει παίξει εξέχοντα ρόλο στη δημιουργία της κυτταρικής βιοχημείας. Έχει επίσης αποδειχθεί ότι προκαλεί φωσφορυλίωση σε απλά σάκχαρα, γεγονός που θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία υδατανθράκων, συντελώντας στο σχηματισμό πρώιμης ζωής. Φαίνεται να έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στη δημιουργία ζωής. Όπως περιέγραψε την ανακάλυψη ο Krishnamurthy, “Μου θυμίζει την καλή νεράιδα της σταχτοπούτας, που κουνάει το ραβδί της και οτιδήποτε απλοϊκό μεταμορφώνεται σε κάτι πιο πολύπλοκο και ενδιαφέρον”.

Η ζωή Είναι εδώ

Απλώνω τα χέρια μου να πιάσω τη ζωή μου, αλλά αυτή… όλο μου ξεφεύγει.

«Σαν το νερό είμαι», μου λέει «δεν μπορείς να με κρατήσεις στα χέρια σου… γλυστράω»
«Τότε έλα να περπατήσουμε πλάι πλάι», της λέω: «Εγώ θέλω να περπατώ δίπλα σου κι εσύ συνεχώς θέλεις να προπορεύεσαι» «Έτσι θέλω να’ μαι εγώ» μου λέει, «Θέλω να τρέχω γρηγορότερα και από το χρόνο»

Τη μια μου γυρίζει την πλάτη και με αναγκάζει να περπατάω συνεχώς πίσω της. Την άλλη μου κλείνει πονηρά το μάτι πάνω από τον ώμο της, όταν γυρνά για λίγο το κεφάλι της να κοιτάξει αν ακόμα βρίσκομαι εκεί. Και την άλλη έρχεται λίγο δίπλα μου, τόσο όσο για να με σαγηνεύσει με το άρωμά της, και μετά φεύγει ξανά και με καταδικάζει να μείνω με αυτή την ανάμνηση…
Ζωή μου… γιατί μου κάνεις τόσα παιχνίδια;

Ανοίγω το βήμα μου να την προφτάσω αλλά εκείνη κάνει μεγαλύτερα βήματα και προπορεύεται πάλι.

Κοντοστέκομαι, κάνω να απομακρυνθώ από κοντά της, μειώνοντας τα βήματά μου αλλά το μυρίζεται και κάνει αμέσως μικρότερα βήματα! Γυρνάει για λίγο προς το μέρος μου και μου ψιθυρίζει, σχεδόν ερωτικά «θέλω να σε αισθάνομαι, μην απομακρύνεσαι» Μετά την προτροπή της, κρατώ σταθερό το βήμα μου αλλά το ομολογώ, θέλω να τρέξω να την προσπεράσω!Λες και το καταλαβαίνει και δίνει και πάλι το ρυθμό…

Ένα ραβασάκι μου πετάει όταν νομίζω ότι τη χάνω στην επόμενη γωνία. Έχει ζωγραφίσει κάτι που δεν το καταλαβαίνω. Το διπλώνω και το βάζω στην τσέπη μου. Ωχ, έστριψε! Ξαφνικά έχασα την οπτική επαφή μαζί της. Τρέχω να καλύψω την απόσταση. Κοιτάω από δω, κοιτάω από κει… πουθενά! Την έχασα… Πανικός με πιάνει. Φωνάζω το όνομά της…

«Ζωή!… Ζωή! Που είσαι ζωή μου;» Απάντηση καμία.

Αρχίζω να τρέχω φωνάζοντας το όνομά της. Φωνάζω όλο και πιο δυνατά μήπως και με λυπηθεί και έρθει να με συναντήσει. Τίποτα όμως. Τα πόδια μου αρχίζουν να μη με βαστάνε και κουλουριάζομαι σε μια γωνία χωρίς να βγάλω άχνα, περιμένοντας μήπως και φανεί. Και πάλι, τίποτα. Έμεινα καταμεσής του δρόμου, χαμένος. Τώρα χωρίς ζωή, τι θα κάνω; Έχασα τη ζωή μου και χάθηκα κι εγώ…

Μια σκέψη μου έρχεται στο μυαλό. Μήπως με ψάχνει και εκείνη; Τότε να πάω στο μέρος που χαθήκαμε να την περιμένω! Ατελείωτος ο χρόνος της αναμονής… κι εκείνη, άφαντη.

«Μήπως γύρισε πίσω από εκεί που ξεκινήσαμε να περπατάμε;» σκέφτομαι, και παίρνω το δρόμο του γυρισμού, ευελπιστώντας ότι θα έχει κάνει και εκείνη την ίδια σκέψη. Τίποτα όμως, δεν τη συνάντησα πουθενά.

Απελπίζομαι, μια καταχνιά κυριεύει την ψυχή μου… Με εγκατέλειψε η ζωή. και τι νόημα τώρα έχει η ζωή μου χωρίς τη ζωή; «Η ζωή είναι αλλού» σκέφτομαι. Κι εγώ εδώ μαζί μου δεν έχω τίποτα, αφού δεν έχω εκείνη.

Ξάφνου, θυμάμαι ότι έχω το ραβασάκι της στην τσέπη μου. Ξεδιπλώνω το χαρτί και αυτό που πριν δεν καταλάβαινα, είναι τώρα ένα ξεκάθαρο σχεδιάγραμμα διαδρομής, με ένα χειρόγραφο σημείωμα. Και εκεί μέσα στην απόγνωση της ψυχής μου, συνειδητοποιώ πως μέσα από όλη αυτή τη διαδρομή του πήγαινε και έλα, του μπρος και του πίσω, έχασα αυτό που νόμιζα ζωή μου για να βρω την αληθινή ζωή μου και τον εαυτό μου στο σήμερα!

Ένα χαμόγελο ζωγραφίζεται στα χείλη μου και ένα δάκρυ χαράς κυλάει απ΄τα μάτια μου. Όταν διαβάζω το χειρόγραφο σημείωμα που λέει: «Για να φτάσεις στο εδώ, θα περάσεις από το αλλού. Και όταν φτάσεις εδώ να ξέρεις, γυρισμό δεν έχει πια πίσω… Η ζωή δεν είναι πια αλλού. Είναι εδώ!»

Η Διακήρυξή μου για την Εκτίμηση του Εαυτού

Ευτυχώς είναι δυνατό να αυξήσει κανένας την αυτοεκτίμησή του, άσχετα από την ηλικία του ή την κατάστασή του. Το συναίσθημα να μη δίνεις μεγάλη αξία στον εαυτό σου “μαθαίνεται”, άρα και ξεμαθαίνεται και κάτι καινούριο μπορεί να το αντικαταστήσει. Η ευκαιρία υπάρχει από τη γέννηση μέχρι το θάνατο, γι’αυτό και δεν είναι ποτέ αργά. Σε οποιαδήποτε στιγμή στη ζωή του ο άνθρωπος μπορεί ν’αρχίσει να βελτιώνει την αυτοεκτίμησή του.

Αυτό το βλέπω σαν το πιο σημαντικό μήνυμα του βιβλίου: υπάρχει πάντα ελπίδα ότι η ζωή σου μπορεί ν’αλλάξει, γιατί όσο ζεις μπορείς πάντα να μαθαίνεις καινούρια πράγματα. Οι άνθρωποι ωριμάζουν και αλλάζουν σε όλη τους τη ζωή. Αυτό γίνεται πιο δύσκολο όσο μεγαλώνουμε και καμιά φορά χρειάζεται λίγο περισσότερο καιρό. Το παν εξαρτάται από το πόσο αποφασισμένοι είμαστε να το πετύχουμε. Η πεποίθησή μας πως η αλλαγή είναι εφικτή και η δέσμευσή μας στην απόφαση ν’αλλάξουμε, είναι τα πρώτα μεγάλα βήματα. Μερικοί από μας μπορεί να χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να μάθουν, μα όλοι μπορούμε να μάθουμε.

Το παρακάτω απόσπασμα περιέχει όλα μου τα συναισθήματα και τις ιδέες για την αυτοεκτίμηση.

Η Διακήρυξή μου για την Εκτίμηση του Εαυτού

Είμαι εγώ.
Σ’όλο τον κόσμο δεν υπάρχει κανένας άλλος ακριβώς σαν κι εμένα. Υπάρχουν άνθρωποι που μου μοιάζουν σε μερικά σημεία, αλλά κανένας δεν είναι ολότελα όμοιος με μένα. Επομένως, ό,τι προέρχεται από μένα είναι απόλυτα δικό μου, γιατί εγώ μόνος μου το διάλεξα.

Μου ανήκει ό,τι έχω: το σώμα μου και όλα όσα κάνει, το μυαλό μου με τις ιδέες του και τις σκέψεις του, τα μάτια μου και οι εικόνες όσων βλέπουν, τα συναισθήματά μου, όποια κι αν είναι αυτά: θυμός, χαρά, αποκαρδίωση, αγάπη, απογοήτευση, ενθουσιασμός, το στόμα μου και τα λόγια που ξεστομίζω: ευγενικά, γλυκά ή σκληρά, σωστά ή λαθεμένα. Η φωνή μου δυνατή ή σιγανή και όλες μου οι πράξεις, άσχετα αν κατευθύνονται προς εμένα ή προς τους άλλους.

Δικές μου είναι όλες μου οι φαντασιώσεις, τα όνειρά μου, οι ελπίδες μου, οι φόβοι μου.

Δικοί μου οι θρίαμβοι και οι επιτυχίες μου και όλες μου οι αποτυχίες και τα λάθη μου.

Γιατί σε μένα ανήκει όλος ο εαυτός μου, μπορώ να γνωριστώ βαθιά, στενά μαζί του. Έτσι μπορώ να τον αγαπάω και να’μαι φίλος μαζί του, με όλες του τις πλευρές. Μπορώ λοιπόν να βάλω όλον τον εαυτό μου να δουλέψει για το συμφέρον μου. Μερικές πλευρές του εαυτού μου με βάζουν σε απορία, το ξέρω, και άλλες μού είναι τελείως άγνωστες. Όσο όμως διατηρώ φιλικές σχέσεις μαζί του και τον αγαπάω, μπορώ με θάρρος και ελπίδα να αναζητώ λύσεις για τα αινίγματα και τρόπους για να ανακαλύψω πιο πολλά πράγματα για μένα.

Όπως κι αν μοιάζω κι αν φαίνομαι, ό,τι λέω και κάνω, ό,τι σκέφτομαι κι αισθάνομαι σε οποιαδήποτε στιγμή, όλα αυτά είμαι εγώ. Κι αυτό είναι κάτι αυθεντικό και δείχνει πού βρισκόμουν εκείνη τη στιγμή.

Όταν αργότερα εξετάσω πώς έμοιαζα και πώς φαινόμουν, τι έκανα και τι είπα, τι σκέφτηκα και πώς αισθάνθηκα, κάποια σημεία μπορεί και να είναι ακατάλληλα. Μπορώ να τα πετάξω τα ακατάλληλα και να κρατήσω όσα αποδείχτηκαν κατάλληλα και να εφεύρω κάτι καινούριο για να αντικαταστήσω ό,τι πέταξα.

Βλέπω, ακούω, αισθάνομαι, σκέπτομαι, λέγω και πράττω.

Έχω τα εργαλεία που χρειάζομαι για να επιζήσω, να’μαι κοντά με τους άλλους, να’μαι παραγωγικός, να καταλαβαίνω και να βάζω σε τάξη μες στο νου μου το πλήθος των ανθρώπων και των πραγμάτων έξω από μένα.

Είμαι κύριος του εαυτού μου και, επομένως, μπορώ να τον οργανώσω.

Είμαι εγώ και είμαι πολύ εντάξει.

Βιρτζίνια Σατίρ, Πλάθοντας ανθρώπους