Ο αφανής ήρωας της σχέσης τιμάται φεύγοντας

Γεννηθήκαμε για ν’ αγαπάμε. Κανένα συναίσθημα όσο αυτό δε σε οδηγεί στην πληρότητα. Όταν όσα ωραία έχεις φυλαγμένα στην ψυχή σου, τα μοιράζεις απλόχερα γιατί μόνο μ’ αυτόν το μαγικό τρόπο τα λίγα θα γίνουνε πολλά και τα πολλά ακόμη περισσότερα. Όταν επενδύεις σε πράξεις και μέσα απ’ αυτές σμιλεύεις αυτό που εσύ θεωρείς ιδανικό σε όνειρο.

Κάθε πλάσμα επάνω στη Γη έχει το δικό του μοναδικό τρόπο να εκδηλώνει την αγάπη του. Εξαρτάται πάντα απ’ το χαρακτήρα, την ιδιοσυγκρασία, αλλά και τον εκάστοτε σύντροφο. Όπως κι αντίστοιχα το άλλο μέρος της σχέσης ανταποκρίνεται με περισσότερη ή όχι δεκτικότητα. Κι έτσι μ’ αυτό που λέμε χημεία κι αλληλεπίδραση, η σχέση αποκτά βιωσιμότητα, υπόσταση και διάρκεια.

H πραγματικότητα βέβαια δεν είναι παραμύθι, όμως συμβαίνει ο ένας απ’ τους δύο συντρόφους ν’ αποτελεί τον ήρωα της σχέσης. Να είναι εκείνος που «σώζει» τους δύο ερωτευμένους και τους υψώνει στο βάθρο της ευτυχίας. Δεν ξέρω, αν παίζει ρόλο το μέτρο της αγάπης του. Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει αν αγαπά πιο πολύ. Ένα όμως είναι φανερό. Ότι είναι αυτός ο άνθρωπος που «δίνει». Είναι εκείνος στον οποίο βασίζεται όλο το κτίσμα της σχέσης. Αποτελεί το γερό θεμέλιο και την κινητήρια δύναμη.

Έχει τον έλεγχο κι οδηγεί το ταίρι του, δείχνοντάς του κάθε στιγμή πόσο σημαντικός είναι για εκείνον. Διατηρεί τη φλόγα ζωντανή, εφευρίσκει ένα σωρό τεχνάσματα για να τον ικανοποιήσει. Θέτει τον εαυτό του σε μια διαδικασία συνεχούς προσπάθειας. Προσπαθεί για δύο! Πολλές φορές δεν τον απασχολεί να υποχωρήσει, αν μ’ αυτόν τον τρόπο διατηρηθούν οι ισορροπίες κι εξομαλυνθούν οι εντάσεις.

Μπορεί να υπομένει πιο πολύ, να θέτει σε δεύτερη μοίρα τα θέλω του, γιατί πολύ απλά νιώθει γεμάτος ικανοποιώντας τα θέλω του άλλου. H προτεραιότητά του πια γίνεται ο άλλος άνθρωπος, για τον οποίο θυσιάζει σημαντικά πράγματα για να βρίσκεται κοντά του. Για να τον βλέπει να χαμογελάει. Ακόμη κι αν είναι εκείνος απ’ τους δύο που κρατάει πιο σφιχτά το χέρι, ίσως να είναι αυτός που η αγκαλιά του προκαλεί ρίγη και που στον ύπνο του ξυπνάει ανησυχώντας.

Είναι κάποιος που γεμίζει το κενό, που έχεις στην καρδιά σου κι ίσως διαδραματίζει πολλούς ρόλους για να τα καταφέρει. Σε κοιτάζει στα μάτια για ν’ αντιληφθεί πώς νιώθεις, να πάρει έστω και την πιο μικρή σταγόνα κούρασης επάνω του, ώστε να σε ξεκουράσει. Σ’ ακούει πάντα με προσοχή σε ό,τι κι αν έχεις να του πεις. Η άποψή σου μετράει και τη λαμβάνει σοβαρά υπόψιν του σε κάθε απόφαση. Προσπαθώντας μ’ αυτόν τον τρόπο να έρθει στη θέση σου αψηφώντας τον εγωισμό και το θυμό του. Θα σε παρηγορήσει, θα σ’ αναστήσει και θα σε κάνει να νιώθεις σαν ένας μικρός Θεός.

Δυστυχώς όμως, κάποια στιγμή κι οι δυνατοί λυγίζουν. Γονατίζουν όταν δεν πάρουν την αντίστοιχη ανταπόκριση. Χάνονται μέσα στη μαγεία που έχουν δημιουργήσει απ’ τη δική τους και μόνο προσφορά. Συνειδητοποιούν πως ό,τι δίνουν δε μοιράζεται, αλλά χρησιμοποιείται και πετιέται στο κενό. Κουράζονται όταν βλέπουν πως δεν εκτιμάται ο χρόνος κι ο εαυτός που ξόδεψαν για να παραμείνει η σχέση ζωντανή. Και στο τέλος αποσύρονται. Αδειάζουν. Δεν έχουν πια κουράγιο να παλέψουν κι απομακρύνονται.

Και τότε ξαφνικά αντιλαμβάνεσαι πως το μερίδιο ευθύνης είναι όλο δικό σου. Μέχρι τώρα, αψηφούσες τον κίνδυνο της απώλειας κι απλώς επαναπαυόσουν σε μια ροή πραγμάτων που ο άλλος έθετε. Νιώθεις μισός και μετανιωμένος. Ποτέ σου δεν εκτίμησες πόσο σημαντικός ήταν ο σύντροφος αυτός για σένα. Θεωρούσες δεδομένο ό,τι έπαιρνες. Δεν κατέβαλες καμία προσπάθεια να κρατήσεις ό,τι πραγματικά έδινε νόημα σ’ αυτή τη σχέση, γιατί ακόμη και μέχρι το τέλος εκείνος αποχώρησε αθόρυβα κι αόρατα.

Όπως και τα αγαθά που πάντα καρπωνόσουν από μέρος του. Δεν τα έβλεπες ποτέ, μα τώρα λείπουν απ’ τη ζωή σου κι αισθάνεσαι πόσο ευτυχισμένο σε έκαναν. Συμπεραίνεις πως χωρίς εκείνον η αδιάφορη ζωή σου δεν έχει κανένα νόημα. Κατηγορείς το άπληστο εγώ σου που υπερτέρησε για ακόμη μία φορά και που εξαιτίας του έχασες ό,τι πιο πολύτιμο είχες.

Και το χειρότερο σενάριο έρχεται να πάρει θέση, όταν βλέπεις τον «ήρωά» σου να βρίσκεται ευτυχισμένος στην αγκαλιά κάποιου άλλου. Όταν βλέπεις το χαμόγελο, που στερήθηκε εξαιτίας σου, να γεννιέται ξανά. Και τότε σκύβεις το κεφάλι και λιώνεις στην ιδέα πως όλα αυτά τα υπέροχα πράγματα, που είχες μαζί του και ποτέ δεν άνοιξες τα μάτια να δεις, τώρα τα χαίρεται κάποιος άλλος. Κάποιος, που είχε την τύχη να συναντήσει την ευτυχία ακριβώς στο σημείο, που εσύ την έχασες. Και νιώθεις ακόμη πιο άσχημα, όταν αντιλαμβάνεσαι πως θα μπορούσες να είσαι εσύ στη θέση του.

Αν ήσουν αλλιώς. Αν εγκαίρως καταλάβαινες πως μια αγάπη θέλει δύο συμμάχους για να βγει νικήτρια. Μια όμορφη σχέση απαιτεί από κοινού προσπάθεια για να σταθεί στα πόδια της και να ευδοκιμήσει. Να μεγαλώσει και να βγάλει καρπούς. Να ανθίσει και μαζί της να ποτιστείς κ εσύ απ’ τα δώρα της. Κι αν είχες την τύχη να γνωρίσεις εκείνον τον «ήρωα» που σε ανέβαζε στα ουράνια, τότε φρόντισε τουλάχιστον ακόμα και πριν το τέλος ν’ ανατρέψεις την κατάσταση.

Να έχεις το σθένος να τον διεκδικήσεις και να του δείξεις ακόμη και εκ των υστέρων πόσο αφελής στάθηκες. Και να πάρεις, έστω κι αργά, εσύ το ρίσκο να «σώσεις» το παραμύθι σας. Να παίξεις κόντρα ρόλο σε ό,τι ως τώρα έπραττες. Και πού ξέρεις, μπορεί ν’ ανακαλύψεις ότι είχες κι εσύ κρυμμένες σούπερ δυνάμεις.

Όλοι χρωστάμε ένα «ευχαριστώ», μία «συγγνώμη» κι ένα «άντε στο διάολο»

Τα χρωστούμενα, γενικώς, μας βαραίνουν. Μας πάνε πίσω, μας εμποδίζουν να οργανωθούμε, μας γεμίζουν άγχος. Κι αν είναι μία φορά δύσκολο να σου χρωστάνε, είναι ακόμα δυσκολότερο να χρωστάς εσύ. Πρακτικά, αλλά, κυρίως συναισθηματικά. Ο καθένας μας λοιπόν χρωστάει σε κάποιον ή κάποιους τρεις φράσεις: ένα μεγάλο «ευχαριστώ», μία μεγαλύτερη «συγγνώμη» κι ένα ακόμα μεγαλύτερο «άντε στο διάολο». Θα έλεγα και κανένα πενηντάευρω, αλλά αισθάνομαι την ανάγκη να διατηρήσω ένα επίπεδο και να μη γίνω πεζός.
Τρεις φράσεις που με την πολυχρησία τους τις έχουμε εξευτελίσει λιγουλάκι, με αποτέλεσμα να χάνουν το αυθεντικό τους νόημα. Πολλές φορές τις λέμε, μα είναι και κάποιες στιγμές που επιβάλλεται να ειπωθούν κι εμείς σφυρίζουμε αδιάφορα.

«Ευχαριστώ»: Πότε ήταν η τελευταία φορά που ευχαρίστησες τους αγαπημένους σου; Στην πράξη εν προκειμένω, όχι στα λόγια. Πότε ήταν η τελευταία φορά που έκανες μια πράξη αγάπης προς τους φίλους, τους γονείς σου, την σύντροφό σου ή ακόμα και το σκύλο σου -αυτός αισθήματα δεν έχει; Την επιζητάμε την επιβεβαίωση, θέλουμε να μας δείχνουν πόσο σημαντικοί είμαστε. Δεν είναι τίποτα, μωρέ, μην τρομάζεις. Μια σφιχτή αγκαλιά, μια μέρα να την αφιερώσεις αποκλειστικά σ’ αυτούς, ένα άσχετο μήνυμα ενώ πήζεις στη δουλειά. Δείξε την ευγνωμοσύνη σου, μη θεωρείς δεδομένο ότι το ξέρουν, αλλά κι αν το ξέρουν, εσύ να τους το υπενθυμίζεις. Ο άνθρωπος που νιώθει πως τον εκτιμούν, πάντα θα κάνει περισσότερα, έτσι ήταν κι έτσι θα είναι. Και για να σε τρομάξω, επειδή η ζωή είναι καριόλα, μη φτάσεις ποτέ στο σημείο να μετανιώσεις για τα «ευχαριστώ» που τσιγκουνεύτηκες νομίζοντας μακάρια πως ο χρόνος είναι απεριόριστος.

«Συγγνώμη»: Πόση δύναμη θέλει να ζητήσεις συγγνώμη και να την εννοείς; Γιατί, αν δεν τη νιώθεις και τη λες για παρηγοριά ή λόγω τυπικότητας, ασ’ το να πάει στα κομμάτια. Η μετάνοια, που οδηγεί στην αξίωσης συγχώρεσης, είναι επίπονη διαδικασία. Καταρχάς, προϋποθέτει τη συνειδητοποίηση του γεγονότος πως με κάποιο τρόπο πλήγωσες κάποιον. Κι αυτό το αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι με μια στοιχειώδη τσίπα που έχουν τα κότσια να παραδεχτούν ότι φέρθηκαν μπάσταρδα. Πλήγωσες;  Όλοι μας. Δε μετάνιωσες; Με γεια σου, με χαρά σου. Άσε τις συγγνώμες, αν δεν τις νιώθεις, είναι απείρως χειρότερες οι γιαλαντζί, που λέγονται, αλλά δεν αποδεικνύονται. Αν όμως σε τρώει, ζήτα τη και κινήσου ανάλογα. Δε σου εγγυάται κανένας πως θα σου δοθεί συγχωροχάρτι, αλλά θα κοιμάσαι πιο ήσυχος γνωρίζοντας πως αδίκησες, μετάνιωσες, αλλά και προσπάθησες. Πολλές φορές, ξέρεις, ήδη μας έχουν συγχωρήσει και περιμένουν από μας μια αναγνώριση του λάθους για να καθαρίσουμε τα μητρώα μας και να πάμε παρακάτω. Δοκίμασέ το, είναι πιο ανώδυνο απ’ όσο ακούγεται. Σ’ όλες τις άλλες περιπτώσεις, ρίξε μια εξήγηση κι ως εκεί, μην εκφυλίζεις τη λέξη. Θυμάσαι τι λένε για τη συγγνώμη και το φιλότιμο, έτσι;

«Άντε μου στο διάολο»: Σε πλήρη αντίθεση με τα δύο παραπάνω, το να διαολοστέλνεις, απομακρύνει ανθρώπους από δίπλα σου. Και πολύ καλά κάνει. Να τους στέλνεις στο διάολο κι ακόμα παραπέρα, όλους εκείνους που σου μαυρίζουν την ψυχή. Δεν είναι πλασμένος ο άνθρωπος για τη δυστυχία και μερικοί έχουν μάστερ στο να σου γαμάνε την ψυχολογία. Καλή κι η ανωτερότητα, εξαιρετική κι η αξιοπρέπεια, όμως, ορισμένοι απλά δεν καταλαβαίνουν. Να τα δίνεις τα χρονικά σου περιθώρια, να προσπαθείς να τους δώσεις με το καλό να καταλάβουν, αλλά όλα έχουν κι ένα όριο και κάποιοι δεν ξέρουν πού να σταματήσουν. Άσε κατά μέρους, λοιπόν, τις ηρεμίες και τους πολιτισμούς και πέσε για μια φορά στο επίπεδό τους. Ξέσπασε τα νεύρα σου, τα παράπονά σου, χώσε τα καντήλια σου και στειλ’ τους στα τσακίδια. Μην τα κρατάς μέσα σου, θα σε ξεζουμίσει όλος αυτός ο αρνητισμός κι η καταπίεση. Αφού τους βλέπεις, το αποζητά ο οργανισμός τους. Πάψε να τους διευκολύνεις επειδή εσύ έχεις μάθει να παίζεις τίμια, τρίψε τους στα μούτρα πόσο σκατάνθρωποι είναι κι αποχώρισε. Κάνε την έκπληξη στο φινάλε, για να μη σε περνάνε και για τόσο θύμα και ζήσε από δω και στο εξής απαλλαγμένος απ’ τη μίζερη παρουσία τους. Στο διάολο, λοιπόν,  και είναι απ’ τις πιο ανακουφιστικές στιγμές που θα βιώσεις.

Οι άνθρωποι –όλοι ανεξαιρέτως– μπορούν να γίνουν θύτες ή θύματα, αχάριστοι ή υπερβολικά ανεκτικοί. Και δυσκολεύουν τη ζωή τους γιατί δε δείχνουν την αγάπη τους –λες και δε γεμίζουμε αμφιβολίες πότε-πότε–, βάζουν μπροστάρη τον εγωισμό τους και δε ζητάνε τις συγγνώμες τους και δεν έχουν μάθει πότε και ποιους οφείλουν να διαολοστέλνουν.

Πώς ξεπερνώ την ερωτική απογοήτευση;

Ο έρωτας είναι ένα τόσο δυνατό και καταλυτικό συναίσθημα που μέσα στη δύναμή του είναι αδύνατο να μην πληγώσει και την ψυχή εκείνου που έχει κυριεύσει. Όταν τελειώσει ένας έρωτας ή όταν μείνει ανεκπλήρωτος είναι απολύτως φυσιολογικό αυτό να προκαλέσει έντονο πόνο και πικρία στην ψυχή μας.

Απόρριψη και αισθήματα ανεπάρκειας

Η αίσθηση ότι ο άνθρωπος που μέχρι πρότινος μοιραζόμασταν τη ζωή μας ή είχαμε ερωτευτεί απόλυτα μας απέρριψε και δεν αναγνώρισε την προσωπική μας αξία, μας πληγώνει και μας δημιουργεί αισθήματα ανεπάρκειας.

Είναι σχεδόν σίγουρο ότι όλοι – ή τουλάχιστον οι περισσότεροι άνθρωποι- έχουμε ερωτευτεί απόλυτα και έχουμε πιστέψει ότι με έναν άνθρωπο θα είμαστε ευτυχισμένοι, και στο τέλος έχουμε απογοητευτεί οικτρά. Ο έρωτας είναι ένα συναίσθημα στο οποίο πολλές φορές χανόμαστε και εξιδανικεύουμε το πρόσωπο εκείνο που μονοπωλεί το ερωτικό μας ενδιαφέρον, αγνοώντας πολλές φορές εσκεμμένα τα κακώς κείμενα του χαρακτήρα του. Όταν έρχεται το ξαφνικό τέλος, η εγκατάλειψη και η απόρριψη σε μία ερωτική σχέση, είναι απολύτως φυσιολογικό ότι ο άνθρωπος που το δέχεται νοιώθει αφόρητο συναισθηματικό πόνο.

Ανηδονία και αίσθημα κενού

Τον ίδιο ακριβώς πόνο και αίσθημα ανηδονίας και κενού νοιώθει και ο άνθρωπος εκείνος ο οποίος έχει επενδύσει αισθήματα, χρόνο, αφοσίωση και προσοχή σε έναν άνθρωπο ο οποίος τελικά δεν ανταποκρίνεται.

Και στις δύο περιπτώσεις, ο πόνος είναι έντονος, παρόμοιος με εκείνον που βιώνει μία κατάσταση πένθους. Το άτομο περνά από το στάδιο του θρήνου, της άρνησης, του θυμού, της ενοχής και καταλήγει στο τελικό στάδιο που υπάρχει σε κάθε δυσάρεστο γεγονός: αυτό της αποδοχής. Το άτομο τελικά αποδέχεται ότι το τέλος ήρθε και δεν αλλάζει.

Η αποδοχή θα βοηθήσει τον άνθρωπο να απελευθερωθεί και να εξοικειωθεί πιο εύκολα με την καινούργια κατάσταση στη ζωή του.

Τα αισθήματα που νοιώθει ο άνθρωπος που βιώνει ερωτική απογοήτευση είναι κυρίως αρνητικά. Αίσθημα μοναξιάς, θυμός, πόνος εξαιτίας της απόρριψης, αισθήματα αναξιότητας και απελπισίας, όλα είναι τα σημάδια που ο κάθε άνθρωπος έχει νοιώσει με το δικό του τρόπο, άλλος σε μεγαλύτερο και άλλος σε μικρότερο βαθμό. Σημαντικό ρόλο παίζει και η εμπειρίες του ανθρώπου στις ερωτικές σχέσεις: ένας άνθρωπος μεγάλης ηλικίας που έχει βιώσει το ίδιο γεγονός αρκετές φορές στη ζωή του έχει ανοσοποιηθεί απέναντι στον πόνο του συγκεκριμένου βιώματος, σε αντίθεση με έναν έφηβο που έχει μία δυσάρεστη εμπειρία σε ένα πρωτόγονο για αυτόν συναίσθημα.

Πώς ο άνθρωπος μπορεί να ξεπεράσει την ερωτική απογοήτευση;

Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε μία ερωτική απογοήτευση και απόρριψη, πολλές φορές έρχεται σε άμεση συνάρτηση με τον τρόπο που έχουμε μεγαλώσει αλλά και με το πόση αγάπη δεχτήκαμε από τους γονείς μας. Ένας άνθρωπος που μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον στο οποίο δε δέχτηκε όση αγάπη είχε ανάγκη ή δεχόταν συνεχώς απόρριψη και κατάκριση, είναι πιο σύνηθες να αντιδρά με χειρότερο τρόπο ακριβώς επειδή αναδύθηκε στην επιφάνεια το αίσθημα απόρριψης και η έλλειψη αγάπης που προϋπήρχε ήδη από πριν. Με τον ίδιο τρόπο και ένας άνθρωπος που έχει δεχτεί αγάπη και προσοχή από τους γονείς του και έχει μέσα του θεμελιώσει την πίστη στην προσωπική του αξία δε θα επιτρέψει τόσο εύκολα σε έναν άνθρωπο να του δημιουργήσει αισθήματα μειονεξίας.

Η απώλεια του προσώπου που ήταν το ερωτικό μας πρότυπο είναι, αδιαμφισβήτητα, λυπηρό και δύσκολο γεγονός που πληγώνει την ψυχή μας.

Το άτομο βιώνει στην ουσία μία εν ζωή απώλεια, καλείται να συνηθίσει στο γεγονός ότι η ζωή του θα έχει από εδώ και πέρα διαφορετικό δρόμο από τον άλλο άνθρωπο. Είναι σημαντικό ο άνθρωπος που βιώνει ένα τέτοιο γεγονός να μην απομακρυνθεί από τις δραστηριότητες εκείνες που τον ευχαριστούν και οι οποίες θα τον βοηθήσουν να ξεπεράσει όσο πιο ανώδυνα γίνεται την πικρία του. Η υποστήριξη από το φιλικό και οικογενειακό μας περιβάλλον και η εκδήλωση ενδιαφέροντος και αγάπης από τους ανθρώπους μας θα μας βοηθήσει να ενισχύσουμε μέσα μας την αξία μας αλλά και το γεγονός ότι είμαστε άξιοι και ικανοί να αγαπηθούμε, ακόμα και αν κάποιο άτομο μας απαρνήθηκε. Συνήθως, οι άνθρωποι σε δυσάρεστες καταστάσεις νοιώθουν την ανάγκη να αποσυρθούν και να μείνουν μόνοι με τον εαυτό τους. Μπορεί όμως ο οποιοσδήποτε να έχει δίπλα του έναν άνθρωπο εμπιστοσύνης στον οποίο να μιλήσει ανοιχτά για όλα εκείνα που τον βασανίζουν.

Είναι σκόπιμο να νοιώσουμε πραγματικά έτοιμοι μέχρι να προσπαθήσουμε να συνυπάρξουμε συναισθηματικά με έναν άλλο άνθρωπο. Μπορούμε να αξιοποιήσουμε τη δυσάρεστη εμπειρία που βιώσαμε ως μία ευκαιρία να μάθουμε καλύτερα τον εαυτό μας, αλλά και τον άνθρωπο εκείνο με τον οποίο θα θέλαμε να συνυπάρξουμε συναισθηματικά μαζί του. Ο καλύτερος τρόπος για να ξεπεράσει κάποιος ένα δυσάρεστο βίωμα είναι να προσπαθήσει να δει μέσα από τον πόνο και τις θετικές πλευρές και όλα αυτά που θα μπορούσε να μάθει ώστε να γίνει καλύτερος.

Ο έρωτας είναι ένα συναίσθημα που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη φύση και είναι καταλυτικό, απόλυτο και συνάμα υπέροχο.

Ο κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να βιώσει το δώρο της συνύπαρξης και να νοιώσει τη χαρά της αμοιβαίας στοργής, πιστότητας και αφοσίωσης. Αρκεί να μην αφήσει την οποιαδήποτε δυσάρεστη εμπειρία να τον πείσει για το αντίθετο!

Μάθηση και Απόδοση

Όταν σπουδάζουμε, ο στόχος μας είναι διπλός: να αποκτήσουμε γνώσεις και ικανότητες στον τομέα που επιλέξαμε, δηλαδή να μάθουμε και να αξιοποιήσουμε τη μάθηση, δηλαδή όσα μάθαμε να φαίνονται στην απόδοσή μας (είτε στην ακαδημαϊκή μας επίδοση, είτε στη δουλειά μας).

 

Το επίπεδο όμως και η ποιότητα της απόδοσης εξαρτάται από το πώς μαθαίνουμε. Το πώς μαθαίνουμε εξαρτάται από

• τη γενικότερη προσέγγιση μας στο αντικείμενο που μελετάμε (π.χ. επιφανειακή ή πιο βαθιά),
• τη διαδικασία που ακολουθούμε (π.χ. αν κάνουμε «παπαγαλία», αν ψάχνουμε το νόημα, πόσο χρόνο αφιερώνουμε) και τέλος
• τις στρατηγικές που χρησιμοποιούμε (π.χ. ζητάμε διευκρινίσεις από τον καθηγητή, προσπαθούμε να ελέγξουμε το στρες, οργανώνουμε το υλικό μας).

Ας δούμε πιο αναλυτικά τα παραπάνω:

 

Α. Προσεγγίσεις στη μάθηση

Μπορεί να προσεγγίζουμε τη μάθηση με τρόπο είτε επιφανειακό, είτε πιο βαθύ, είτε απλά «στρατηγικό», δηλαδή να ενδιαφερόμαστε για την επίδοση χωρίς απαραίτητα να μας ενδιαφέρει η γνώση.

Η Βαθιά Προσέγγιση βασίζεται στην ουσιαστική κατανόηση και εμπεριέχει:

• Ενασχόληση με το περιεχόμενο.
• Σύνδεση των νέων ιδεών με την προϋπάρχουσα γνώση.
• Σύνδεση των εννοιών με τις καθημερινές εμπειρίες.

Σύνδεση των επί μέρους στοιχείων με το σύνολο και τα αποτελέσματα.

 

Η Επιφανειακή Προσέγγιση βασίζεται στην απλή αναπαραγωγή και εμπεριέχει:

• Απομνημόνευση των πληροφοριών που χρειάζονται για τις εξετάσεις.
• Αποτυχία διάκρισης των θεωρητικών αρχών από τα παραδείγματα.
• Αντιμετώπιση των εργασιών ως υποχρέωση.
• Επικέντρωση σε επιμέρους στοιχεία και όχι στο σύνολο.
• Αδυναμία κατανόησης των επιχειρημάτων.

Η Στρατηγική Προσέγγιση βασίζεται στην προσπάθεια χειρισμού του συστήματος αξιολόγησης και εμπεριέχει:

• • Πρόθεση απόκτησης του μεγαλύτερου δυνατού βαθμού.
  • Οργάνωση του χρόνου και της προσπάθειας.
  • Εξασφάλιση των κατάλληλων υλικών και συνθηκών μελέτης.
  • Μελέτη παλαιότερων διαγωνισμάτων σε μια προσπάθεια πρόβλεψης των ερωτήσεων.
  • Προσοχή στις κατευθύνσεις που δίνει ο καθηγητής.

Β.  Διαδικασία μάθησης

Μια από τις βασικές μεταβλητές στις προαναφερθείσες προσεγγίσεις, είναι η διαδικασία μάθησης. Μπορούμε να πούμε πως μαθαίνουμε κάτι, ακολουθώντας μία από τις παρακάτω 4 διαδικασίες:

Μελέτη χωρίς κατεύθυνση: Έτσι έχουμε προβλήματα στην επεξεργασία της ύλης, δυσκολευόμαστε να διαχειριστούμε τον όγκο των πληροφοριών και να διακρίνουμε τα στοιχεία στα οποία πρέπει να επικεντρωθούμε.

 

Αναπαραγωγή: Η μελέτη έχει στόχο την απλή αναπαραγωγή της ύλης (συνήθως παπαγαλία με μικρή κατανόηση) με σκοπό να περάσουμε τις εξετάσεις.

 

Εφαρμογές: Όταν προσπαθούμε να συσχετίσουμε τις θεωρητικές γνώσεις με τις εφαρμογές τους στον πραγματικό κόσμο.

 

Νόημα: Όταν επιθυμούμε να βρούμε το ακριβές νόημα, να το συσχετίσουμε με προϋπάρχουσες γνώσεις και να αναπτύξουμε με κριτική αξιολόγηση τις δικές μας απόψεις.

 

Είναι προφανές πως η μαθησιακή πορεία από την έλλειψη κατεύθυνσης προς την κατανόηση του νοήματος, οδηγεί σε καλύτερη γνώση του αντικειμένου.

 

Το σημαντικότερο όμως είναι ότι οι δύο τελευταίες διαδικασίες συσχετίζονται και με την επαγγελματική επιτυχία μετά το τέλος των σπουδών. Η διαδικασία μάθησης μπορεί να αλλάζει ανάλογα με το ειδικό πλαίσιο (εκμάθηση υλικού για ένα τεστ) ή το γενικό πλαίσιο (η συνηθισμένη μέθοδος μελέτης).

 

Επίσης η διαδικασία μάθησης εξελίσσεται κατά τη διάρκεια των σπουδών: είναι λογικό οι τελειόφοιτοι να κάνουν πιο βαθιά επεξεργασία του υλικού, να μπορούν να ρυθμίζουν καλύτερα τη διαδικασία εκμάθησης και να έχουν υψηλότερα επίπεδα κριτικής σκέψης σε σύγκριση με τους πρωτοετείς.

 

Στη διάρκεια των σπουδών μπορούμε συνήθως να διακρίνουμε τρία στάδια ανάπτυξης της μάθησης:

Απλοϊκή εκμάθηση: μικρό ενδιαφέρον για τις σπουδές, ελλιπής, αποσπασματική γνώση του αντικειμένου, στρατηγική επεξεργασία (εντοπισμός «θεμάτων» για τις εξετάσεις), μικρή προσπάθεια, αναπαραγωγή χωρίς πραγματική κατανόηση.

 

Επάρκεια: αυξημένο ενδιαφέρον, βελτιωμένη ικανότητα, οργανωμένες γνώσεις, πιο αποτελεσματικές στρατηγικές, καλύτερη κατανόηση.

 

Εξειδίκευση: «ειδικότητα» σε κάποιον τομέα γνώσης.  Σ’ αυτό το στάδιο δεν φτάνουν οπωσδήποτε όλοι.

 

Γ.  Στρατηγικές μάθησης

Οι στρατηγικές μάθησης διευκολύνουν την μάθηση, αλλά επίσης επηρεάζουν σημαντικά την ακαδημαϊκή επίδοση. Μερικά παραδείγματα στρατηγικών είναι:

 

Γνωστικές στρατηγικές

• • • Επανάληψη του υλικού (συνήθως για απλή απομνημόνευση).
    • Oργάνωση του υλικού (π.χ. εντοπισμός των βασικών σημείων/ζητημάτων και κατηγοριοποίηση με στόχο την καλύτερη κατανόηση).
    • Eπεξεργασία του υλικού (π.χ. συσχέτιση των νέων πληροφοριών με τις γνώσεις που ήδη έχουμε).
      Συμπεριφορικές στρατηγικές
    • Αναζήτηση βοήθειας από άλλους (π.χ. συζήτηση με συμφοιτητές και καθηγητές για διευκρινίσεις και επεξηγήσεις).
    • Αναζήτηση πρόσθετων πληροφοριών από άλλες πηγές (π.χ. από διαδίκτυο, άρθρα σε περιοδικά, άλλα βιβλία).
    • Προσπάθεια εφαρμογής της γνώσης στην καθημερινή ζωή.

Αυτο-ρυθμιστικές στρατηγικές

• • Έλεγχος συναισθημάτων (προσπάθεια να εντοπίσουμε τα συναισθήματα που μας εμποδίζουν να αποδώσουμε και να τα ελέγξουμε, για παράδειγμα να μετριάσουμε το άγχος).
  • Έλεγχος κινήτρων (να σκεφτούμε με ποιον τρόπο θα διατηρήσουμε το ενδιαφέρον μας και την προσοχή μας, όπως να σκεφτούμε τα θετικά αποτελέσματα που θα έχουμε).
  • Έλεγχος κατανόησης (κάθε τόσο  να αξιολογούμε κατά πόσον έχουμε πετύχει τους μαθησιακούς στόχους που θέσαμε)
    Άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την απόδοση
    Εκτός από  τις προσεγγίσεις, τη διαδικασία και τις στρατηγικές μάθησης, η απόδοση επηρεάζεται και από άλλους γνωστικούς και συναισθηματικούς παράγοντες, όπως:
  • Η αυτοεκτίμηση και η πεποίθηση ότι είμαστε ικανοί να μάθουμε.
  • Η πεποίθηση ότι αυτό που σπουδάζουμε είναι σημαντικό, χρήσιμο και ενδιαφέρον.
  • Η αυτογνωσία (π.χ. γνωρίζουμε ποια είναι τα δυνατά και αδύνατα σημεία μας στη διαδικασία μάθησης;)

Το κίνητρο.  Μπορεί να γνωρίζουμε κάτι καλά, αλλά να μην υπάρχει λόγος να επιδείξουμε αυτή τη γνώση.  Τα κίνητρα βέβαια είναι υποκειμενικά, άρα είναι σημαντικό να ξέρουμε τι ακριβώς θέλουμε να πετύχουμε.  Γιατί σπουδάζουμε, ποιο είναι το επιθυμητό αποτέλεσμα;
 

Χωρίς αυτούς τους παράγοντες, οι γνώσεις που αποκτήσαμε μένουν στην αφάνεια, αποθαρρυνόμαστε και δεν μας δίνονται ευκαιρίες να αποδώσουμε.
 

Από την άλλη, όσα κίνητρα κι αυτοπεποίθηση και να έχουμε, δεν αρκούν για να καλύψουν τα γνωστικά κενά, τα οποία φαίνονται στην απόδοση, ιδίως αργότερα στο χώρο εργασίας.

Όταν επικρίνουμε κάποιον άλλον δεν καθορίζουμε εκείνον αλλά τον εαυτό μας

Όταν επικρίνουμε κάποιον άλλο, η πράξη μας αυτή δεν υποδηλώνει κάτι για το άτομο που υφίσταται την κριτική. Αντίθετα, λέει κάτι για τη δική μας ανάγκη να είμαστε επικριτικοί.

Αν παραστείτε σε μια συγκέντρωση και παρακολουθήσετε όλη την κριτική που συνήθως ανταλλάσσεται μεταξύ των παρευρισκομένων και έπειτα πάτε στο σπίτι σας και σκεφτείτε κατά πόσο στην πραγματικότητα όλη αυτή η κριτική συνέβαλε στο να γίνει ο κόσμος μας καλύτερος, μάλλον θα καταλήξετε στο ίδιο συμπέρασμα με εμένα: Καθόλου! Δεν έκανε τίποτα. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό.

Όταν είστε επικριτικοί απέναντι στους άλλους, όχι μόνο δεν λύνετε τίποτα, αλλά συνεισφέρετε στον θυμό και στην έλλειψη εμπιστοσύνης που υπάρχει στη ζωή μας. Στο κάτω κάτω, σε κανέναν μας δεν αρέσει να τον επικρίνουν. Η συνήθης αντίδρασή μας είναι να αμυνόμαστε ή να απομακρυνόμαστε από τον άλλο. Ένα άτομο που νιώθει ότι του επιτίθενται, τις περισσότερες φορές, θα κάνει κάτι από τα δύο: είτε θα υποχωρήσει από φόβο ή ντροπή, είτε θα αντεπιτεθεί και θα θυμώσει.

Πόσες φορές έχετε ασκήσει σε κάποιον αρνητική κριτική και σας έχει απαντήσει: «Σ΄ ευχαριστώ πάρα πολύ που μου έδειξες το λάθος μου, πραγματικά το εκτιμώ»; Η επίκριση δεν είναι στην πραγματικότητα τίποτα παραπάνω από μια κακιά συνήθεια. Είναι κάτι που έχουμε συνηθίσει να κάνουμε και γνωρίζουμε τα συναισθήματα που προκαλεί. Μας κρατάει απασχολημένους και μας δίνει ένα θέμα συζήτησης.

Αν, παρ΄ όλα αυτά, εξετάσετε πώς νιώθετε αμέσως μετά τη στιγμή που επικρίνατε κάποιον, θα δείτε ότι το πάθος σας έχει ξεφουσκώσει και νιώθετε κάποια ντροπή, σχεδόν σαν να υπήρξατε εσείς το θύμα της επίθεσης. Η πραγματική αιτία γι΄ αυτά σας τα συναισθήματα είναι ότι κάθε φορά που ασκείτε σε κάποιον κριτική, είναι σαν δηλώνετε στον κόσμο και στον εαυτό σας: «Έχω ανάγκη να λειτουργήσω επικριτικά». Και αυτό δεν είναι κάτι για το οποίο συνήθως νιώθουμε περήφανοι.

Η λύση είναι να συγκρατήσετε τον εαυτό σας κάθε φορά που πάει να γίνει επικριτικός. Παρατηρήστε πόσο συχνά το κάνετε και πόσο άσχημα σας κάνει να νιώθετε. Εμένα μου αρέσει να το βλέπω σαν παιχνίδι. Ακόμα πιάνω τον εαυτό μου να γίνεται επικριτικός, αλλά τη στιγμή που φουντώνει μέσα μου αυτή η διάθεση, σκέφτομαι: «Πάλι τα ίδια». Ευτυχώς, τις περισσότερες φορές μπορώ να μετατρέψω την κριτική μου διάθεση σε ανοχή και σεβασμό για τους γύρω μου. Δοκιμάστε το κι εσείς

Παραδέξου ότι αυτή τη στιγμή χρειάζεσαι παρηγοριά

Όταν αισθάνεσαι πως χάνεις τον έλεγχο και φοβάσαι πως οι αλλαγές στη ζωή σου είναι συνεχείς, όταν έρχονται ενώ δεν τις περιμένεις και δεν τις θέλεις, διανύεις περίοδο κρίσης. Ίσως η δουλειά σου, ή κάποια σημαντική σχέση που θεωρούσες σταθερή, αποδείχτηκε ότι δεν ήταν όπως την περίμενες. Όχι απλώς αντιμετωπίζεις μια κατάσταση που δεν επέλεξες και που δεν ήθελες, αλλά πρέπει να ξεχάσεις και κάτι που ήθελες και που αγαπούσες. Όλα αυτά σε κλονίζουν και σε επηρεάζουν με διάφορους τρόπους. Οι περίοδοι κρίσης δεν είναι τίποτα το ασυνήθιστο σήμερα. Είναι μια εμπειρία που πολλοί την περνούν ή την έχουν περάσει. Τονίζω το την περνούν. Μπορεί να νιώθεις ότι δε θα τα καταφέρεις, αλλά τελικά θα την ξεπεράσεις.

Γι’ αυτό το λόγο είναι σημαντικό να αναγνωρίζεις ότι έχεις αυτά τα αισθήματα. Εξασφάλισε κάποιες δικές σου στιγμές που θα μπορείς να νιώθεις ελεύθερα το θυμό και τη θλίψη σου. Μπορείς επίσης να ασκείσαι σε μια φυσική δραστηριότητα, όπως ένα γρήγορο περπάτημα, λίγη κολύμβηση ή ένα παιχνίδι τένις. Αυτή η εκτόνωση της μπλοκαρισμένης σωματικής ενέργειας θα βοηθάει και τα συναισθήματά σου να ηρεμούν. Θα χρειαστεί επίσης να ξεπερνάς οτιδήποτε σου προκαλεί πόνο, όπως και την κατάκριση εναντίον άλλων. Η αντιμετώπιση των συναισθημάτων σου σε καθημερινή βάση θα σε βοηθάει να τα ολοκληρώνεις.

Όταν περνάς κάποια κρίση, να φροντίζεις τον εαυτό σου. Από σωματική άποψη μπορεί να νιώθεις απαίσια – άρρωστος, σε υπερένταση, ανίκανος να κοιμηθείς και να χαλαρώσεις. Επειδή έχεις κλονιστεί συναισθηματικά, το μυαλό σου μπορεί να είναι σκορπισμένο και να προσπαθεί να ανακαλύψει τι φταίει, τι πήγε στραβά. Μπορεί τα αισθήματά σου να έχουν πληγωθεί και να μην υπάρχει εμφανής τρόπος να τα επαναφέρεις ή να αποδεχτείς την κατάσταση. Παραδέξου ότι αυτή τη στιγμή χρειάζεσαι παρηγοριά και άφησε τους φίλους και την οικογένειά σου να σου συμπαρασταθούν. Το θάρρος που χρειάζεσαι βρίσκεται μέσα σου. Άφησέ το να έρθει στην επιφάνεια και να σε βοηθήσει.

Αν θέλεις να αποκτήσεις κάτι που δεν είχες ποτέ, κάνε κάτι όπως δεν το έχεις κάνει ποτέ

Ελπίζεις να συναντήσεις απίστευτα ενδιαφέροντες ανθρώπους στη ζωή σου, αλλά προτιμάς να ανοίξει η γη να σε καταπιεί από το να μιλήσεις σε έναν άγνωστο.

Θέλεις να ξεκινήσεις την επιχείρηση που ονειρευόσουν, αλλά η πολυπλοκότητα των διαδικασιών σού «δένει» τα χέρια.

Το να κάνεις μία παρουσίαση σε έναν πελάτη, μπροστά στο αφεντικό σου, ξέρεις ότι μπορεί να αναβάθμιζε τη φήμη σου, αλλά φοβάσαι μήπως πεις τη λάθος ατάκα.

Περιπτώσεις όπως αυτές, ουσιαστικές και σημαντικές μακροπρόθεσμα, σενάρια τρόμου βραχυπρόθεσμα, είναι πολύ συνηθισμένες. Και φυσικά, η ευκολότερη αντίδραση είναι η αποφυγή.

Αυτό που έχω μάθει τα τελευταία τρία χρόνια, είναι ότι οι φοβερά ενδιαφέρουσες στιγμές, αυτές που σε εξιτάρουν και σε πάνε κάποια μέτρα (μπορεί και χιλιόμετρα) πιο μπροστά δεν ‘προκύπτουν’. Δημιουργούνται. Έξω από τη “ζώνη της άνεσής μας”.

Ό,τι κι αν έχω δοκιμάσει στη ζωή μου, συνειδητοποίησα ότι η αλλαγή που πάντα επιθυμούσα συνέβαινε μόνο όταν κάθε μέρα έκανα κάτι διαφορετικό, κάτι που δεν είχα δοκιμάσει πριν και που δοκίμαζε κι αυτό τα δικά μου όρια.

Κατάλαβα, επίσης, ότι μόλις αντιληφθείς τι είναι αυτό που θέλεις να αποκτήσεις στη ζωή σου, τότε μπορείς να ξεπεράσεις το φόβο και την ανασφάλεια και να κινηθείς προς την κατεύθυνση που θα σε οδηγήσει σε αυτό που θέλεις.

Η ζώνη της άνεσής σου, είναι το πιο επικίνδυνο μέρος για να ζεις.

Η ζώνη της άνεσής μας, είναι σαν ένα φόντο στη ζωή μας. Ένα σκηνικό στο οποίο παίζουμε, χωρίς να δίνουμε σημασία σε αυτό. Δεν ξέρουμε καν πως βρεθήκαμε εκεί.

Όσο όμως κι αν βολευόμαστε σε αυτό το σκηνικό, ως άνθρωποι, νιώθουμε πιο ευτυχισμένοι όταν προκαλούμε τους εαυτούς μας και εξελισσόμαστε. Και όταν δεσμευόμαστε να κάνουμε μικρά βήματα καθημερινά, προς την εξέλιξη, ανακαλύπτουμε τέσσερα πολύ ενδιαφέροντα πράγματα:

1. Ακόμα και να είσαι στο “σωστό” δρόμο, συνεχίζεις να αμφιβάλλεις για σένα.

Ίσως να πιστεύεις κι εσύ ότι ο φόβος είναι ένας καλός προστάτης, αυτός που θα σε ‘προειδοποιήσει’ ότι είσαι στο λάθος δρόμο. Κάθε φορά που αποφάσιζα για ένα βήμα έξω από τη ζώνη της άνεσής μου ο φόβος ερχόταν με τις χιλιάδες ερωτήσεις του.

Είμαι αρκετά δυνατή για να κάνω αυτό που θέλω μόνη μου;

Αν φύγω από εδώ θα έχω φίλους εκεί που θα πάω;

Θα τα καταφέρω οικονομικά;Είχα διαβάσει μία φράση, από το συγγραφέα Jon Acuff, που θα έλεγα ότι συνοψίζει αυτό που ένιωθα πριν κάθε τέτοιο βήμα. «Ποτέ δεν θα είμαστε αρκετά γενναίοι να κάνουμε αυτό που πρέπει να κάνουμε στη συνέχεια».

Ακόμη και όταν βρίσκεσαι στο σωστό δρόμο, θα εξακολουθείς να φοβάσαι και να αμφιβάλλεις για τον εαυτό σου.

Όταν έρχεται ο φόβος, σημαίνει ότι η μισή μάχη έχει ήδη κερδιθεί. Δεν έχει σημασία το μέγεθος του άλματος - μικρό ή μεγάλο. Από το να μιλήσεις σε έναν άγνωστο, έως να ζητήσεις με θάρρος αύξηση από το αφεντικό σου, η αμφιβολία και ο φόβος είναι πάντα πολύ κοντά, ειδικά όταν είσαι στο ‘σωστό’ δρόμο.

Και χρειάζεται εξάσκηση για να αποδεχτείς αυτήν την πραγματικότητα.

Κάποτε ένα τέτοιο σημάδι με οδηγούσε προς τα πίσω. Τώρα ξέρω ότι είναι το πράσινο φως που περιμένω για να συνεχίσω. Συνειδητοποιώ καθημερινά, ότι οι αποφάσεις που αλλάζουν τη ζωή μας, είναι αυτές που μας κάνουν να χάσουμε τον ύπνο μας και αυτό δεν πειράζει καθόλου.

Πώς θα άλλαζε η ζωή σου αν έβλεπες την αμφιβολία και το φόβο σαν σημάδι ότι είσαι στο σωστό δρόμο; Ποιο στόχο σου θα ξεκινούσες από την αρχή και τον συνέχιζες με γενναιότητα;

2. Μπορείς να συνεχίσεις να αγαπάς τους άλλους χωρίς να υπακούς στη γνώμη τους.

Ναι, θα τολμήσω να το πω. Είναι σημαντικό να έχεις ανθρώπους που να εμπιστεύεσαι και να αγαπάς, Πολύ σημαντικό. Ωστόσο, αυτό που μπορεί να σε εκπλήξει είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι, μπορούν σπάνια να σου δώσουν βοηθητικές συμβουλές.

Εμπιστεύσου με τώρα και πίστεψέ με αργότερα, σε αυτό: μπορείς να αγαπάς κάποιον χωρίς να χρειάζεται να ακούς τη γνώμη του σε κάθε σου βήμα.

Όταν γίνεσαι τολμηρός και αναλαμβάνεις ρίσκα, από αυτά που θα σε πάνε εκεί που θέλεις, αυτομάτως γίνεσαι το κόκκινο πανί για κάποιους ανθρώπους, ειδικά γι’ αυτούς που σε αγαπούν και θέλουν τόσο να σε προστατέψουν. Ακόμη και να το πιστεύουν κανένας δεν θα πανηγυρίσει και δεν θα σου πει “προχώρα!”, “κάνε ό,τι σε κάνει ευτυχισμένο!”, “παράτησε αυτήν την αναθεματισμένη δουλειά και γίνει αυτό που θες!”.

Γιατί; Γιατί σε νοιάζονται και θέλουν να σε προστατέψουν από το λάθος…ή την αποτυχία.

Και γιατί…ίσως, υποσυνείδητα φοβούνται ότι αν γίνεις αυτό που θέλεις, αν η ζωή σου αλλάξει τόσο πολύ, ίσως να μην υπάρχει χώρος γι’ αυτούς. Και αυτό είναι απόλυτα φυσιολογικό. Ναι, είναι ένας ακόμη παράδοξος τρόπος για να δείχνουμε, εμείς οι άνθρωποι, την αγάπη μας στους άλλους.

Το μεγαλύτερο δώρο που μπορούμε να προσφέρουμε στους εαυτούς μας είναι να αποκτήσουμε την ευτυχία μας. Η μεγαλύτερη ελευθερία που μπορούμε να προσφέρουμε στους άλλους είναι να βιώσουν τη δική τους εμπειρία και να μην προσπαθήσουμε να την ελέγξουμε.

Επί της ουσίας, αν θέλεις να φύγεις από αυτόν το μάταιο κόσμο περισσότερο ευτυχισμένος, έχοντας αφήσει το θετικό σου αποτύπωμα, κάνε αυτό που θέλεις, πάρε τα ρίσκα που θα πάνε εκεί που θέλεις να πας και άφησε τους άλλους να ζουν με τις αμφιβολίες τους και τις απόψεις τους, χωρίς αυτό να γίνεται δικό σου θέμα, ενώ είναι δικό τους.

Μερικές φορές, αυτό που έχει μεγαλύτερη αξία είναι να υπενθυμίζουμε στους άλλους τι είναι δυνατό να συμβεί όταν δίνουμε μία ευκαιρία στους εαυτούς μας.

Πώς μπορείς να αναλάβεις την ευθύνη για τη δική σου ευτυχία και να αφήσεις τους άλλους να ζήσουν τη δική τους εμπειρία;

3. Μπορεί να σε πουν ‘τρελλό’ πριν σε πουν ‘cool’.

Το να δρας έξω από τα συνηθισμένα “σου”, δεν σημαίνει ότι βάζεις στόχο να αλλάξεις όλη τη ζωή σου.

Οι μεγαλύτερες προκλήσεις, τις περισσότερες φορές, είναι οι μικρές αλλαγές που δεν κάνουμε ποτέ…

Να αποφασίσω να φορέσω κάτι πιο στενό, ενώ έως τώρα κρυβόμουν πίσω από τα φαρδιά επειδή έχω κάποια περιττά κιλά, ενισχύοντας έτσι την αυτοπεποίθησή μου και αγαπώντας το σώμα μου όπως είναι.

Να ζητήσω μία μικρή αύξηση με θάρρος, σε μια δύσκολη οικονομικά εποχή, και να την πάρω.Αν δεις πιο προσεκτικά τις ζωές των ανθρώπων που εκτιμάς και θαυμάζεις, είμαι σίγουρη ότι θα διαπιστώσεις, ότι αυτά που έκαναν, στην αρχή έμοιαζαν πολύ τρελλά...και στη συνέχεια έγιναν φυσιολογικά.

Κανένας που άλλαξε την ιστορία δεν ακολούθησε τους κανόνες (ή όλους τους κανόνες). Ποιες ‘τρελλές’ ιδέες έχεις που θα ήθελε πολύ ο κόσμος να ζήσει;

4. Δεν χρειάζεται να διαλέξεις ανάμεσα σε προτεραιότητες και όνειρα. Μπορείς να έχεις και τα δύο.

Όταν αποφασίζεις να γίνεις τολμηρός και να κάνεις αλλαγές, δεν σημαίνει ότι αφήνεις πίσω σου ό,τι αφορά στους άλλους, ή ξεχνάς τις υποχρεώσεις σου, όπως το ενοίκιό σου, τα παιδιά σου, τους λογαριασμούς σου.

Ωστόσο, συχνά, έχοντας κατά νου όλα αυτά, θεωρούμε ότι η ζωή είναι μια επιλογή ανάμεσα σε πράγματα. Να είμαι μαμά, ή να ξεκινήσω την επιχείρηση που θα ήθελα;

Σε ενθαρρύνω να κάνεις μία βασική αλλαγή στο λεξιλόγιό σου πρώτα. Αντικατέστησε το “ή” με το “και”.

Θα είμαι μαμά ΚΑΙ θα ξεκινήσω την επιχείρηση που πάντα ήθελα, δουλεύοντας λίγο παραπάνω όταν τα παιδιά θα έχουν κοιμηθεί.

Γεννήθηκα με μειωμένη κινητική ικανότητα ΚΑΙ μπορώ να ταξιδέψω σε όλον τον κόσμο.

Είμαι προγραμματιστής ΚΑΙ θα γίνω ένας εξαιρετικός αθλητής της κολύμβησης.

Πολλά μεγαλόπνοα σχέδια, πολλές επιχειρηματικές ιδέες, πολλές καινοτομίες, γεννήθηκαν στο περιθώριο του χρόνου κάποιων ανθρώπων, ενώ έκαναν ΚΑΙ κάτι άλλο.

Αλλά, αυτό θέλει γενναιότητα. Θέλει να αναγνωρίζεις ότι θα έρθουν οι αμφιβολίες να σε επισκεφθούν καθώς θα σχεδιάζεις. Θέλει σθένος για να ακούς τις συμβουλές των άλλων και να μην τις ακολουθείς διαρκώς. Θέλει να ξέρεις ότι θα σε πούνε ‘τρελλό’…μέχρι η ιδέα σου να πετύχει. Και πάνω απ’ όλα θέλει να πιστεύεις ότι αυτό που επιθυμείς είναι πάνω απ’ όλες τις άλλες προτεραιότητές σου.

Mind the gap

Το μεγαλύτερο λάθος που παρατηρώ στους περισσότερους που θέλουν να βγουν από τη ζώνη άνεσής τους είναι ότι πιστεύουν ότι αυτό απαιτεί ένα τεράστιο βήμα.

Ξεκίνα με ένα μικρό βήμα.
Απλά, κάνοντας ένα μικρό βήμα έξω από τη ζώνη της άνεσή σου. Έξω από όσα έχεις συνηθήσει έως σήμερα. Απλά για να αφυπνήσεις τον εγκέφαλό σου.

Άλλαξε το δρόμο που επιστρέφεις συνήθως από τη δουλειά. Ακόμη και αν σε βολεύει αυτή η διαδρομή περισσότερο από όλες τις άλλες.

Απαλλάξου από ένα ρούχο που είχες παραγγήλει πριν από χρόνια και δεν το έχεις φορέσει ποτέ…ακόμη κι αν σου αρέσει πάρα πολύ.

Πλησίασε ένα συγγραφέα που θαυμάζεις και πες του ότι από όσους δημιουργικούς ανθρώπους έχεις γνωρίσει, αυτός είναι ο αγαπημένος σου.

Μην υποτιμάς τη δύναμη των μικρών ευκαιριών που προσφέρει η ζωή. Μην υποτιμάς τη δύναμη των μικρών δράσεων που σε βγάζουν έξω από τα συνηθισμένα σου όρια. Αυτές οι μικρές δράσεις είναι που θα σε φέρουν σε επαφή με νέους ανθρώπους, θα μεγαλώσουν την αυτοπεποίθησή σου και θα σε ενθαρρύνουν να κάνεις περισσότερα και πιο μεγάλα βήματα.

Δεν έχει σημασία πότε θα ξεκινήσεις. Απλά ξεκίνα.Άλλη μία πεποίθηση που εμποδίζει κάποιους ανθρώπους να μεγαλώσουν τα όριά τους είναι η ηλικία. Το πότε, δηλαδή, κάποιος ‘δικαιούται’ να γίνει πιο περιπετειώδης ή να ζήσει διαφορετικά.

Αν είσαι σε μεγαλύτερη ηλικία, δεν θα ήθελες πραγματικά να έχεις ζήσει ουσιαστικά και με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής σου;

Αν είσαι νεότερος, δεν θέλεις να κάνεις αξέχαστη την επόμενη 50ετία της ζωής σου;

Δεν έχει σημασία το πότε θα ξεκινήσεις. Αρκεί να ξεκινήσεις.

Κάθε μέρα είναι μία πρόσκληση. Μην την αγνοείς!

Εσύ πόσο συχνά βάζεις τελείες στην καθημερινότητά σου;

Οι άνθρωποι συνήθως δρούμε με στόχους και αρχές που αντιπροσωπεύουν τα οράματα, την προσωπική μας στάση και φιλοσοφία ζωής. Αυτό σημαίνει ότι αφουγκραζόμαστε την αίσθηση της ευθύνης που μας αναλογεί σχετικά με τις επιλογές και τις πράξεις μας, γι αυτό και θέτουμε στόχους που μας φέρνουν εγγύτερα στην επιτυχή έκβαση αυτού που αναζητούμε. Τι γίνεται όμως όταν οι ευθύνες ξεπερνούν τα όρια των αντοχών μας κι εμείς κρινόμαστε ως ανεπαρκείς σχετικά με ό, τι επιδιώκουμε;

Ή τι γίνεται όταν διαψεύδεται η αξία που έχουμε αποδώσει σε ένα στόχο, πρόσωπο ή συμβάν; Είναι λογικό να βιώνουμε πολλές φορές το παράλογο τόσο σε σχέση με το περιβάλλον που μας πλαισιώνει όσο και σε σχέση με τον εαυτό μας. Η ζωή και οι πτυχές της δεν είναι λευκό ή μαύρο αλλά περιλαμβάνουν ποικιλία αποχρώσεων. Είναι λογικό να διαψεύδονται πολλές από τις εντυπώσεις που σχηματίζουμε, διότι η ζωή και τα δεδομένα της δεν είναι μονοδιάστατα. Πως όμως πάμε παρακάτω;

Μια λύση είναι να διατηρούμε την επαφή με τις πραγματικές καθημερινές μας ανάγκες αποφεύγοντας τον αχανή εσωτερικό διάλογο με τις φοβίες και τις αναβολές. Αρκεί να σταθούμε μια στιγμή, όταν νιώθουμε εξαντλημένοι, παραπονεμένοι, ματαιωμένοι, μπερδεμένοι, αποπροσανατολισμένοι, προδομένοι. Μια στιγμή είναι αρκετά διαφωτιστική αν την αξιοποιήσουμε αφουγκραζόμενοι τι συμβαίνει στο σώμα και την ψυχή μας. Μια στιγμή αρκεί για να δώσει την απαιτούμενη καθαρότητα και γνώση, ώστε να τοποθετήσουμε έλλογα τον εαυτό μας στη σκακιέρα δράσης. Πως όμως θα εντοπίσουμε τη στιγμή και θα την οικειοποιηθούμε;

Η χαλάρωση, η εκτόνωση προϋποθέτουν την παύση και τα διαλείμματα κατά τη διάρκεια της μέρας. Αυτό σημαίνει ότι οφείλουμε να συνηθίσουμε τον εαυτό μας να βάζει «τελείες», δηλαδή να κάνει παύσεις στη ζωή του. Οι «τελείες» αυτές μπορεί να είναι είτε σύντομες και καθημερινές, είτε -όταν τα δεδομένα το απαιτούν- οριστικές και αμετάθετες. Αν π.χ. αντιμετωπίσουμε εξάντληση στο χώρο εργασίας μερικές βαθιές αναπνοές αρκούν για να μας ανατροφοδοτήσουν, όπως και το να ακούσουμε στο τηλέφωνο ένα αγαπημένο μας πρόσωπο. Η πλήρης απραξία για μερικά λεπτά ενδέχεται να έχει ευεργετικά αποτελέσματα πάνω μας.

Τι γίνεται όμως όταν το πρόβλημα δεν είναι η χαλάρωση και η εκτόνωση αλλά η αποδέσμευσή μας από κάτι το οποίο πια δεν μας εκφράζει όπως μια σχέση, μια επαγγελματική θέση, ο τόπος κατοικίας μας, η στάση μας απέναντι στα πράγματα; Η στροφή προς κάτι νέο ακόμη κι όταν αυτό συνεπάγεται μόνο την εσωτερική μας αλλαγή και ωρίμανση απαιτεί την αποφασιστική επίγνωση του τέλους του παλιού και της αρχής του νέου. Με μια «τελεία» προχωράμε παρακάτω και γράφουμε από την αρχή μια νέα ιστορία.

Με μια «τελεία» ο νους κερδίζει και το άτομο:

Απαλλάσσεται από άσκοπα βάρη.
Αποκτά συναίσθηση της δικής του δράσης, της δράσης των άλλων και της δικής του αντίδρασης.
Εξοικονομεί ενέργεια ζωτικής σημασίας για τη δημιουργικότητα και εξέλιξή του.
Προχωρεί με στόχους που το αντιπροσωπεύουν πληρέστερα.
Συνειδητοποιεί τι το εκφράζει και τι όχι. Κάτι που είχε απολέσει με την ταχύτητα και τη βιασύνη.
Βελτιώνεται η ποιότητα ζωής σε όλα τα επίπεδα.
Ασκείται στον αυτοέλεγχο και την αυτοκυριαρχία.
Γνωρίζει, κατανοεί τον εαυτό του αποκτώντας αυτογνωσία.

Η αυτογνωσία δίνει τη δυνατότητα μιας ισορροπημένης και ενδεχομένως πιο ευτυχισμένης ζωής.

Συνεπώς, ας βάζουμε «τελείες» στη ζωή μας, μη φοβούμενοι την αβεβαιότητα του καινούριου. Οι «τελείες» μας οδηγούν εγγύτερα στο «τέλος», δηλαδή στο σκοπό μας.

Νετραλίνο: το υποθετικό σωματίδιο της σκοτεινής ύλης

Στην σωματιδιακή φυσική, το νετραλίνο είναι ένα υποθετικό σωματίδιο που έχει προβλέψει η υπερσυμμετρική θεωρία. Το νετραλίνο όμως, που συμβολίζεται ως , όπου το i κινείται από το 1 έως το 4, δεν είναι ακριβώς ένα «κατοπτρικό» σωματίδιο σε σχέση με ένα σωματίδιο του Κυρίαρχου Μοντέλου της σωματιδιακής φυσικής, αλλά ένα μίγμα από αρκετά συμμετρικά σωματίδια.

 

Στα υπερσυμμετρικά μοντέλα, όλα τα σωματίδια του Κυρίαρχου Μοντέλου έχουν σωματίδια εταίρους με τους ίδιους κβαντικούς αριθμούς, αλλά με σπιν που διαφέρει κατά 1/2. Έτσι, για κάθε γνωστό σωματίδιο που έχει ακέραιο σπιν 0, 1, 2 πρέπει σύμφωνα με τα μοντέλα αυτά να υπάρχει ένα σωματίδιο με την ίδια μάζα αλλά με ημιακέραιο σπιν 1/2, 3/2, 5/2 και το αντίστροφα. Επειδή, οι υπερεταίροι του μποζονίου Z (το zino), του φωτονίου (το φωτίνο) και του ουδέτερου higgs (το higgsino) έχουν τους ίδιους κβαντικούς αριθμούς, μπορούν τα τελευταία να αναμειγνύονται μεταξύ τους για να σχηματίσουν τέσσερις ιδιοκαταστάσεις που ονομάζονται "νετραλίνο". Σε πολλά μοντέλα το ελαφρύτερο από τα τέσσερα νετραλίνο αποδεικνύεται ότι είναι το ελαφρύτερο υπερσυμμετρικό σωματίδιο (LSP), αν και άλλα σωματίδια μπορούν επίσης να αναλάβουν αυτόν τον ρόλο.

 

Οι ακριβείςς ιδιότητες κάθε νετραλίνο θα εξαρτηθεί από τις λεπτομέρειες της ανάμειξης (π.χ. εάν είναι περισσότερο σαν το higgsino ή σαν το gaugino), αλλά έχουν την τάση να έχουν μάζες στην ασθενή κλίμακα (100 GeV - 1 TeV) και να ζευγαρώνουν με άλλα σωματίδια με ισχυρά χαρακτηριστικά της ασθενούς αλληλεπίδρασης. Κατά τον τρόπο αυτό, είναι φαινομενολογικά παρόμοια με τα νετρίνα, και έτσι δεν μπορούν να παρατηρηθούν άμεσα στους ανιχνευτές σωματιδίων σε επιταχυντές.

Ως ένα βαρύ, σταθερό σωματίδιο, το ελαφρύτερο νετραλίνο αποτελεί ένα εξαίρετο υποψήφιο της ψυχρής σκοτεινής ύλης στο σύμπαν. Σε πολλά μοντέλα το ελαφρύτερο νετραλίνο μπορεί να έχει παραχθεί θερμικά στο πρώιμο σύμπαν και να έμεινε από τότε με την ίδια αναλογία ως η παρατηρούμενη σκοτεινή ύλη. Ένα ελαφρύτερο νετραλίνο, περίπου 10-10.000 GeV, είναι το κύριο υποψήφιο σωματίδιο των σωματιδίων WIMP (ασθενώς αλληλεπιδρώντα σωματίδια με μάζα) της σκοτεινής ύλης.

 

Το νετραλίνο σαν συστατικό της σκοτεινής ύλης θα μπορούσε να παρατηρηθεί πειραματικά στη φύση είτε έμμεσα είτε άμεσα. Στην προηγούμενη περίπτωση, τα τηλεσκόπια των ακτίνων γάμμα και νετρίνων θα αναζητήσουν ενδείξεις για την εξαϋλωση των νετραλίνων, σε περιοχές με υψηλή πυκνότητα σκοτεινής ύλης, όπως είναι το ηλιακό κέντρο ή το γαλαξιακό κέντρο. Στην τελευταία αυτή περίπτωση, για ειδικούς σκοπούς, πειράματα, όπως είναι η Κρυογενική Έρευνα Σκοτεινής Ύλης (CDMS) προσπαθούν να ανιχνεύσουν τις σπάνιες επιπτώσεις των WIMP στους επίγειους ανιχνευτές.

 

Ποιά είναι όμως τα σενάρια που υπάρχουν για την δομή της σκοτεινής ύλης;

 

1. Να αποτελείται από συνήθη βαρυονική ύλη (μη-εξωτική)

Δηλαδή αντικείμενα MACHO (Massive Astrophysical Compact Halo Objects). Έρευνες όμως έδειξαν ότι τα MACHO μπορούν να δικαιολογήσουν περίπου το 20% της σκοτεινής βαρυονικής ύλης.  Ή νέφη μοριακού υδρογόνου στην εξωτερική περιοχή του γαλαξιακού δίσκου, υπόθεση που ενισχύεται από την ανίχνευση γραμμών CO από αέριο σε απόσταση 12 kpc από το κέντρο του γαλαξία.

2. Να αποτελείται από νετρίνα

Τα νετρίνα με μάζα είναι ένας καλός υποψήφιος για την σκοτεινή ύλη.

 

3. Να αποτελείται από υπερ-συμμετρικά σωματίδια

Να αποτελείται από εξωτική ύλη (νετραλίνο ή selectron ή φωτίνο), δηλαδή από υπερ-συμμετρικά σωματίδια που θα μπορούσαν να έχουν συνενωθεί σε τεράστιες δομές στην άλω των γαλαξιών. Οι θεωρίες "ρήξης" των Υπερσυμμετρικών Θεωριών υποστηρίζουν την ύπαρξη υπερσυμμετρικών σωματιδίων στην γαλαξιακή άλω, ως αντηχήσεις της Μεγάλης Έκρηξης. Σύμφωνα με αυτές τις θεωρίες τα ελαφρύτερα και σταθερότερα υπερσυμμετρικά σωμάτια που δημιουργήθηκαν στο πρώιμο Σύμπαν, έχουν επιβιώσει μέχρι την εποχή μας και εξαϋλώνονται, παράγοντας πολύ ενεργά αντι-πρωτόνια.

Μπορεί να κρύβεται ένα παράδοξο σύμπαν

Στο McMurdo της Ανταρκτικής, επιστήμονες επιφορτισμένοι με την διεξαγωγή ενός πειράματος παρέμειναν όλη τη νύχτα ξάγρυπνοι σε θερμοκρασίες υπό του μηδενός, περιμένοντας τους ανέμους να υποχωρήσουν για να πετάξουν ένα αερόστατο. Τελικά, το γιγάντιο αερόστατο ανεβαίνει. Γεμάτο με περίπου ένα εκατομμύριο κυβικά μέτρα ηλίου, ανέρχεται σε μεγάλο ύψος στην στρατόσφαιρα μεταφέροντας συσκευές για ένα πείραμα που ονομάζεται ATIC.

Για 19 ημέρες, το ATIC γύριζε σε όλο το Νότιο Πόλο, μελετώντας τις κοσμικές ακτίνες που έρχονται από το διάστημα. Μετά, σχεδόν ένα χρόνο αργότερα, η ομάδα του ATIC έκανε μια εκπληκτική δήλωση: βρήκαν ότι περισσότερα από όσο περίμεναν υψηλής ενέργειας ηλεκτρόνια είχαν αφήσει τα σημάδια τους. Αυτό μπορεί να μην φαίνεται σπουδαίο, αλλά το αποτέλεσμα είναι αξιοσημείωτο, διότι μπορεί να είναι ένα ενδεικτικό σημάδι της σκοτεινής ύλης, την αόρατη ουσία που θεωρείται ότι αποτελεί το 85% της ύλης στο σύμπαν.

 

Η σκοτεινή ύλη κρύβεται από τους ανιχνευτές

Και δεν είναι το μόνο. Μόλις πριν από μήνες, μια ιταλική ομάδα ανέφερε ότι ότι ένα δορυφορικό πείραμα τους, που ονομάζεται PAMELA, παρατήρησε παρόμοια υπερβολή του αριθμού των παρατηρούμενων ηλεκτρονίων, μαζί με μια υπερβολή ποζιτρονίων. Προσθέστε σε αυτά κάποια προηγούμενα αποτελέσματα από δορυφόρους ακτίνων γάμμα και πειράματα για την αναζήτηση της σκοτεινής ύλης εδώ στη Γη, και ξαφνικά έχουμε μία πληθώρα νέων ενδείξεων σχετικά με την σκοτεινή ύλη.

 

Σύσταση της σκοτεινής ύλης

"Είναι μια πολύ συναρπαστική στιγμή για να κάνουμε φυσική της σκοτεινής ύλης", λέει ο Dan Hooper, φυσικός στο Εθνικό Εργαστήριο Fermi στο Ιλλινόις.

 Τα ευρήματα των πειραμάτων δείχνουν ότι η σκοτεινή ύλη θα μπορούσε να είναι πολύ πιο περίπλοκη από ό,τι είχαμε φανταστεί. Τα αρχικά υποψήφια φαβορί για την σκοτεινή ύλη των  θεωρητικών ξέπεσαν από τις προτιμήσεις τους, γιατί τα τελευταία πειράματα έκαναν υποθέσεις για νέες, εξωτικές ποικιλίες της σκοτεινής ύλης. Εάν είναι σωστές, μπορούμε να ζούμε δίπλα σε ένα "κρυφό τομέα", μια αθέατη πλευρά του σύμπαντος που υπάρχει γύρω μας και περιλαμβάνει μια νέα δύναμη της φύσης.

 

Τέτοιοι κρυμμένοι κόσμοι μπορεί να ακούγονται παράξενα, αλλά αυτοί αναδύονται φυσικά από περίπλοκες θεωρίες, όπως η θεωρία χορδών, η οποία επιχειρεί να συνενώσει τα πολύ μικρά και τα πολύ μεγάλα. Οι κρυμμένοι κόσμοι μπορούν, κυριολεκτικά, να είναι γύρω μας. Θα μπορούσαν, θεωρητικά, να κατοικούνται από ένα πλούσιο σύνολο σωματιδίων και να έχουν τις δικές τους δυνάμεις. Ωστόσο, εμείς θα πρέπει να αγνοούμε την ύπαρξή τους, επειδή τα σωματίδια αυτά αλληλεπιδρούν ασθενώς με την συνηθισμένη ύλη του σύμπαντος. Τον τελευταίο καιρό, οι φυσικοί έχουν πάρει στα σοβαρά την ιδέα ότι τα σωματίδια από τους εν λόγω κρυμμένους τομείς θα μπορούσαν να είναι η σκοτεινή ύλη.

 

Οι ανιχνευτές της σκοτεινής ύλης

 

Γνωρίζουμε ελάχιστα σχετικά με την σκοτεινή ύλη, αλλά ξέρουμε ότι η βαρύτητα τους είναι αυτή που κρατάει ενωμένους τους γαλαξίες και τα σμήνη των γαλαξιών, παρά τις καταπληκτικά μεγάλες ταχύτητες των μεμονωμένων άστρων και γαλαξιών στο εσωτερικό τους, που θα μπορούσαν να ξεφύγουν από τους γαλαξίες ή τα σμήνη αντίστοιχα. Γνωρίζουμε, επίσης, ότι πρέπει να είναι φτιαγμένη από σωματίδια που έχουν μάζα και αλληλεπιδρούν πολύ ασθενώς με το περιβάλλον τους. Οτιδήποτε ταιριάζει με την περιγραφή αυτή είναι γνωστά ως Σωματίδια με Μάζα που Αλληλεπιδρούν Ασθενώς (WIMP).

Η ανακάλυψη των WIMPs είναι πιο εύκολο να το λες παρά να το κάνεις, γι αυτό οι επιστήμονες χρησιμοποιούν έμμεσους τρόπους για να τα αναζητήσουν. Όταν συσσωρεύονται σε μεγάλους αριθμούς, θα πρέπει να συγκρούονται μεταξύ τους και να εξαϋλώνονται, αφήνοντας πίσω τους σωματίδια, όπως ηλεκτρόνια, πρωτόνια, ποζιτρόνια και αντιπρωτόνια. Αυτό μπορεί να μπερδεύει την αναζήτηση για την σκοτεινή ύλη, καθώς τα ίδια σωματίδια παράγονται όταν οι κοσμικές ακτίνες συγκρούονται με την διαστρική σκόνη.

 

Πάρτε τη συσκευή Alpha Magnetic Spectrometer (AMS), που πέταξε με το διαστημικό λεωφορείο Discovery το 1998. Η συσκευή αυτή ανίχνευσε περισσότερα ποζιτρόνια στο διάστημα από ό,τι ήταν αναμενόμενο από την κοσμική ακτινοβολία. Το ίδιο και με το τηλεσκόπιο αντιύλης υψηλής ενέργειας (HEAT), που προώθηκε με αερόστατα το 1994, 1995 και 2000. "Αλλά η αποτύπωση των σφαλμάτων δεν ήταν αρκετά καλή για να μάθω αν υπήρχε ή όχι κάτι ενδιαφέρον," λέει ο φυσικός Neal Weiner του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης.

 

Τώρα που και τα δύο ATIC και PAMELA επιβεβαιώνουν το πλεόνασμα, τα αποτελέσματα δεν μπορούν πλέον να προεξοφλούνται. Οι αστροφυσικοί μέχρι σήμερα αγωνίζονται να εξηγήσουν το πλεόνασμα των ηλεκτρονίων και ποζιτρονίων. Εάν αποτύχουν, τότε το πιθανότερο είναι να οφείλεται στην εξαΰλωση των WIMPs, που το καθένα έχει μια μάζα περίπου 600 με 1000 φορές μεγαλύτερη από ένα πρωτόνιο.

 

Ταιριάζουν τα νετραλίνα με τα πειραματικά δεδομένα;

Μέχρι στιγμής, το θέμα συναρπάζει. Όμως, οι ερευνητές έχουν να αντιμετωπίσουν προβλήματα όταν προσπαθούν να εντοπίσουν το είδος των σωματιδίων από τα οποία μπορεί να φτιάχνονται τα WIMPs. Από τη δεκαετία του 1980, το κυριότερο υποψήφιο σωματίδιο ήταν ένα σταθερό σωματίδιο που ονομάστηκε νετραλίνο, που αναδύθηκε από τις προσπάθειες των φυσικών να διορθώσουν το καθιερωμένο μοντέλο της σωματιδιακής φυσικής. Αυτό το θεωρητικό σωματίδιο έχει αρκετή μάζα, αλληλεπιδρά ασθενώς με την κανονική ύλη και, κυρίως, η πυκνότητα του στις απαρχές του σύμπαντος θα ήταν αρκετή για να μας δώσει την σκοτεινή ύλη που παρατηρούμε σήμερα.

 

Ωστόσο, τα αποτελέσματα των ATIC και PAMELA θέτουν αυστηρούς περιορισμούς σχετικά με τη φύση της σκοτεινής ύλης, που δυσκολεύει τα πράγματα για την εξαύλωση και τα νετραλίνα. Σύμφωνα με τις έως τώρα γνώσεις που έχουμε για τα νετραλίνα, θα πρέπει να παράγουν λίγα ηλεκτρόνια με υψηλές ενέργειες και πολλά με μικρές ενέργειας. Το πείραμα ATIC διαπίστωσε το αντίθετο. Όχι μόνο αυτό, αλλά η εξαΰλωση θα πρέπει να δημιουργήσει και αντιπρωτόνια, κάτι που το PAMELA δεν έχει αποδείξει.

 

"Τα νετραλίνα δεν ταιριάζουν με αυτό το σύνολο δεδομένων", λέει ο Weiner.

 

Σωματίδια Kaluza-Klein και πρόσθετες διαστάσεις

Δεδομένου αυτών των 'κτυπημάτων' κατά των νετραλίνων, πολλοί, συμπεριλαμβανομένης και της ομάδας ATIC, έχουν στραφεί προς άλλον υποψήφιο: στα σωματίδια Kaluza-Klein. Αυτά τα σωματίδια προέκυψαν σε θεωρίες κατά τη δεκαετία του 1930 σε μια προσπάθεια για την ενοποίηση της βαρύτητας με τον ηλεκτρομαγνητισμό θέτοντας μία επιπλέον διάσταση του χώρου.

 

Σύμφωνα με τις θεωρίες, γνωστά σωματίδια, όπως τα ηλεκτρόνια, μπορούν να εισέλθουν σε μια μικρή, κρυμμένη πρόσθετη διάσταση, όπου μπορούν να κινούνται με διαφορετικές ταχύτητες. Η ενέργεια της κίνησης στην επιπλέον διάσταση εκδηλώνεται ως μάζα στον κόσμο μας. Έτσι ένα ηλεκτρόνιο που κινείται σε μια ανώτερη διάσταση θα μας φαίνεται ως ένα πολύ βαρύτερο ηλεκτρόνιο Kaluza-Klein, εκτός κι αν η άμεση ανίχνευση ενός τέτοιου ηλεκτρονίου είναι αδύνατη. Αυτά τα βαριά σωματίδια είναι βραχύβια και διασπώνται σε ελαφρότερα σωματίδια τα οποία, όπως τα νετραλίνα, είναι σταθερά και έχουν τις σωστές ιδιότητες της σκοτεινής ύλης.

 

Το ελαφρύτερο σωματίδιο Kaluza-Klein έχει μια άλλη ελκυστική ιδιότητα. Όταν αυτά τα WIMPs συγκρούονται μεταξύ τους και εξαϋλώνονται, η υλοενέργεια τους μετατρέπεται σε αντίθετα φορτισμένα σωματίδια, όπως ηλεκτρόνια και ποζιτρόνια ή  μιόνια και αντιμιόνια, των οποίων η ενέργεια ταιριάζει με τα αποτελέσματα των ATIC και PAMELA. Επιπλέον, τα σωματίδια Kaluza-Klein αναμένεται να παράγουν πολύ λιγότερα αντιπρωτόνια από ότι η εξαΰλωση των νετραλίνων τα οποία, πάλι, ευθυγραμμίζονται με τα τελευταία πειράματα.

 

"Αυτό που μου αρέσει στο σωματίδια Kaluza-Klein είναι ότι δεν εφευρέθηκε για να εξηγήσει την σκοτεινή ύλη," λέει ο Hooper.

Αν οι ερευνητές μπορούν να αποδείξουν την ύπαρξη των σωματιδίων Kaluza-Klein, θα επιβεβαιώσουν τις θεωρίες που λένε ότι υπάρχουν περισσότερες διαστάσεις στον χώρο από τις τρεις γνωστές.

 

Ωστόσο, τα απροσδόκητα ευρήματα της σκοτεινής ύλης θα μπορούσαν να μας πουν ότι το σύμπαν είναι ακόμη πιο άγνωστο από ό,τι εμείς υποψιαζόμαστε. Ερευνητές έχουν ξαναδεί κι άλλες ανώμαλες παρατηρήσεις του παρελθόντος, συμπεριλαμβανομένων και των παρατηρήσεων από τον δορυφόρο ακτίνων γάμμα INTEGRAL της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Διαστήματος, το 2002.

 

Εκπομπές ακτίνων-γ στο διάστημα

Το INTEGRAL ανίχνευσε πολύ λαμπρές εκπομπές των φωτονίων με ενέργεια ακριβώς 511 keV στον Γαλαξία. Τέτοια φωτόνια Εσείς περιμένουμε να βρούμε όταν τα ηλεκτρόνια και ποζιτρόνια εξαϋλώνονται παράγοντας ακτίνες γάμμα.

 

"Το ερώτημα είναι πόσοι ποζιτρόνια υπάρχουν και από πού προέρχονται;" λέει ο Weiner. "Η κατανομή τους δεν μοιάζει με αυτό που περιμένουμε από αστροφυσικές πηγές", όπως είναι τα σουπερνόβα ή τα μικροβάζαρ.

 

Μήπως οι εν λόγω εκπομπές προέρχονται από σκοτεινή ύλη; Το 2007, οι Weiner και Doug Finkbeiner του Πανεπιστημίου του Harvard καταπιάστηκαν με τα αποτελέσματα του INTEGRAL. Αυτοί υπολόγισαν ότι εάν τα WIMPs μπορούσαν να βρεθούν σε μια διεγερμένη κατάσταση όταν συγκρούονται μεταξύ τους τότε θα μπορούσαν να εκπέμπουν φωτόνια 511 keV , όταν επανέρχονται στην βασική τους κατάσταση.

 

Νέα άγνωστη αλληλεπίδραση;

Ωστόσο, για να επιτευχθεί αυτή η κατάσταση, οι Weiner και Finkbeiner έπρεπε να υποθέσουν ότι τα WIMPs αλληλοεπηρεάστηκαν μέσω μια νέας δύναμης. Καθημερινές δυνάμεις, όπως ο ηλεκτρομαγνητισμός, μεταδίδονται με σωματίδια φορείς της δύναμης (φωτόνια) που εξακοντίζονται ανάμεσα στα δύο φορτισμένα σωματίδια. Κατά τον ίδιο τρόπο, οι Weiner και Finkbeiner υπολόγισαν ότι η νέα τους δύναμη χρειάζεται ένα υποθετικό σωματίδιο που ζυγίζει περίπου το ίδιο με ένα πρωτόνιο και κινείται ανάμεσα στα WIMPs μόνο. Αυτό σημαίνει ότι το καθιερωμένο μοντέλο σωματιδίων δεν 'αισθάνεται' αυτή την δύναμη. Η σκοτεινή ύλη, όπως φαίνεται, θα μπορούσε να ανήκει σε έναν κρυμμένο τομέα (πεδίο) του σύμπαντος.

 

Οι κρυμμένοι τομείς ή πεδία έχουν μελετηθεί από τον Matthew Strassler του Πανεπιστημίου Rutgers στο New Jersey, και την Kathryn Zurek του Fermilab. "Όταν μιλάμε για κρυμμένους κόσμους, αυτό που λέμε είναι ότι θα μπορούσε να υπάρχει ένα πεδίο τόσο περίπλοκο, όπως τα ορατά πεδία, αλλά είναι προστατευμένο από εμάς, επειδή ο τρόπος που επικοινωνεί με τα ηλεκτρόνια και τους πυρήνες είναι πολύ ασθενής", λέει η Zurek.

Υπάρχουν κάποιοι υπαινιγμοί ότι ένα τέτοια κρυμμένο πεδίο θα μπορούσε να είναι η πηγή της σκοτεινής ύλης. Ήρθε στο φως τον περασμένο Οκτώβριο του 2008, όταν οι Weiner και Finkbeiner συνεργάστηκαν με τους θεωρητικούς Nima Arkani-Hamed στο Πρίνστον και τον Tracy Slatyer στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ.

 

Όταν οι Weiner και Finkbeiner αρχικά πρότειναν τις σκοτεινές δυνάμεις για να εξηγήσουν την ανωμαλία του INTEGRAL, η ιδέα τους έγινε δεκτή με σκεπτικισμό. Στη συνέχεια ήρθαν τα αποτελέσματα των ATIC και PAMELA. Για να συμβιβάσει όλες τις διαπιστώσεις, η ομάδα αυτή επανεξέτασε την ιδέα τους και, προς έκπληξή τους, διαπίστωσε ότι η νέα δύναμη έλκει τα WIMPs και αυξάνει την πιθανότητα ότι θα συγκρουστούν και να εξαϋλωθούν.

 

Αποδεικνύεται ότι η σκοτεινή δύναμη ενισχύει τον ρυθμό εξαΰλωσης των αργά κινούμενων WIMPs κατά δύο έως τρεις τάξεις μεγέθους, όπως απαιτείται για να εξηγήσει τα αποτελέσματα των ATIC και PAMELA. Ωστόσο, δεν έχει καμία επίπτωση στα πολύ ταχύτερα σωματίδια που γέμιζαν το νεαρό σύμπαν. Όλα αυτά σημαίνουν ότι θα πρέπει ακόμη να υπάρχουν άφθονα WIMPs γύρω μας, που θα είμαστε σε θέση να βλέπουμε την εξαΰλωση τους.

 

Οι υπολογισμοί του Arkani-Hamed επίσης δείχνουν ότι όταν ένα σωματίδιο WIMPs εξαϋλώνεται μπορεί να παράγει τους φορείς της σκοτεινής δύναμης. Επειδή αυτά τα νέα σωματίδια ζυγίζουν περίπου το ίδιο με ένα πρωτόνιο, αυτά είναι πολύ ελαφρά για να διασπαστούν σε ένα πρωτόνιο και ένα αντιπρωτόνιο. Επομένως, αντιθέτως θα διασπώνται  στα ελαφρότερα ηλεκτρόνια και ποζιτρόνια.

 

Ο Weiner λέει πως η ομάδα του ήταν ενθουσιασμένη από τα αποτελέσματα, διότι το ίδιο πράγμα που αύξησε τον αριθμό των εξαϋλώσεων είναι το ίδιο πράγμα που δίνει ένα πλεόνασμα των ηλεκτρονίων και ποζιτρονίων - χωρίς αντιπρωτόνια. Στην δε πρώτη τους "ενοποιημένη θεωρία" περιέγραψαν τα αποτελέσματα από τα πειράματα των ATIC, PAMELA και INTEGRAL.

Επίσης, αυτό λύνει ένα άλλο μυστήριο της σκοτεινής ύλης. Τον Απρίλιο του 2008, μια ομάδα που αναζητούσε την σκοτεινή ύλη, βαθιά στο εσωτερικό του Όρους Gran Sasso στην Ιταλία, ανέφερε αύξηση στην ενέργεια των σωματιδίων που χτυπούσε τους ανιχνευτές κάθε Ιούνιο σε σύγκριση με το Δεκέμβριο σε μια περίοδο 11 ετών. Η συνεργασία Dama / LIBRA απέδωσε τα ευρήματα τους  στην κίνηση της Γης μέσω μιας θάλασσας από WIMPs που περιβάλλει τον Γαλαξία μας.

 

Όμως κανένα άλλο πείραμα που αναζητά άμεσες επαφές με την σκοτεινή ύλη, όπως ο ανιχνευτής CDMS στο υπόγειο εργαστήριο Soudan στην Μινεσότα, έχουν δει τίποτα τέτοιο. Εξαιτίας αυτού, οι περισσότεροι φυσικοί έχουν απορρίψει το πόρισμα Dama / LIBRA.

 

Μήπως η σκοτεινή ύλη είναι περίπλοκη;

Έτσι λοιπόν ποιά αποτελέσματα είναι σωστά; Και τα δύο, λέει ο Weiner, ο οποίος ισχυρίζεται ότι η ενοποιημένη θεωρία μπορεί να εξηγήσει τη διαφορά μεταξύ των αποτελεσμάτων Dama/LIBRA και CDMS. Η παραδοσιακή άποψη της σκοτεινής ύλης προβλέπει σωματίδια του ίδιου τύπου που αναπηδούν στους πυρήνες, σαν τις μπάλες μπιλιάρδου. Η ομάδα CDMS υποθέτει πως αυτό θα συμβεί στο εσωτερικό του ανιχνευτή τους. Αλλά αν η σκοτεινή ύλη είναι πιο περίπλοκη, όπως ισχυρίζεται η ομάδα Weiner, τότε οι συγκρούσεις με τους πυρήνες μπορούν αντίθετα να δημιουργήσουν διεγερμένες καταστάσεις της σκοτεινής ύλης.

 

Αυτό το σενάριο ευνοεί τους ανιχνευτές που χρησιμοποιούν υλικό με βαρύτερους πυρήνες. Το πείραμα Dama/LIBRA περιέχει ιώδιο, το οποίο είναι σημαντικά βαρύτερο από το πυρίτιο και το γερμάνιο εντός του CDMS, και έτσι το Dama/LIBRA είναι πιο πιθανό να κάνει ανίχνευση της σκοτεινής ύλης, πιστεύει ο Weiner.

 

Ο Hooper είναι εντυπωσιασμένος με την υπόθεση εργασίας, αλλά παραμένει επιφυλακτικός. "Το πράγμα που είναι ελκυστικό στο μοντέλο τους είναι ότι σκοτώνει πολλά πουλιά με μια σφαίρα", λέει. "Ωστόσο, πρόκειται για μια πολύ προσεκτικά σχεδιασμένη σφαίρα για να τα σκοτώσει όλα."

Ο Weiner είναι πιο αισιόδοξος. "Στη Φυσική πάντα προσπαθούμε να βρούμε μία και μόνη εξήγηση για πολλαπλά φαινόμενα", λέει. "Αυτό σίγουρα δεν αποτελεί εγγύηση ότι αυτή η ιδέα είναι σωστή, αλλά μερικά είδη θεωριών τείνουν να δουλέψουν, και αυτή η θεωρία φαίνεται σαν να θέλει να συνεργαστεί."

 

Μια σύνθετη εικόνα του δίσκου της σκοτεινής μάζας (κόκκινο σχήμα) και ο Άτλας του Γαλαξία μας

 

Ενώ αυτή η ενοποιημένη θεωρία έχει προσελκύσει την προσοχή, από τότε που δόθηκε στη δημοσιότητα, υπάρχουν εμπόδια. Αν αυτή είναι σωστή, τότε η υψηλή πυκνότητα της σκοτεινής ύλης στο κέντρο του Γαλαξία σημαίνει ότι θα πρέπει εκεί να υπάρχει αρκετή εξαΰλωση - και πολλά ηλεκτρόνια και ποζιτρόνια. Εμείς θα περιμένουμε να δούμε αυτά τα φορτισμένα σωματίδια να κάνουν σπειροειδείς κινήσεις γύρω από μαγνητικά πεδία, παράγοντας μια έντονη ακτινοβολία σύγχροτρον.

 

"Δεν μπορείτε να τη δείτε," λέει ο Lars Bergström, φυσικός στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης στη Σουηδία, ο οποίος έχει εξετάσει λεπτομερώς μετρήσεις ραδιο-τηλεσκοπίων κοντά στο κέντρο του Γαλαξία. Λοιπόν, πώς θα πούμε πως είναι σωστό αντί για λάθος;

 

Σε αυτό θα βοηθήσουν κι άλλα πειράματα. Το ένα είναι ο δορυφόρος Fermi, που ξεκίνησε την περασμένη χρονιά, που θα μπορούσε να επιβεβαιώσει με ένα υψηλό βαθμό ακρίβειας την υπερβολή των ηλεκτρονίων με ένα ευρύ φάσμα  ενέργειας. Αν τα WIMPs πραγματικά έχουν 600 φορές μεγαλύτερη μάζα από τα πρωτόνια, τότε θα περιμέναμε να δούμε μια απότομη μείωση του αριθμού των ηλεκτρονίων, με ενέργεια πάνω από ένα ορισμένο όριο. Ο ανιχνευτής HESS στη Ναμίμπια, που μετρά φωτόνια εκπεμπόμενα από ηλεκτρόνια υψηλής ενέργειας τα οποία κτυπούν την ατμόσφαιρα, θα πρέπει επίσης να είναι ευαίσθητος σε αυτή τη μείωση. Σε περίπτωση που διαπιστώσει κάτι τέτοιο, θα είναι ένα εκπληκτικό σήμα, καθώς αυτό δεν μπορεί να παραχθεί από αστροφυσικά πηγές.

 

Ο δορυφόρος Fermi θα είναι επίσης σε θέση να δει ακτίνες γάμμα που παράγονται όταν εξαϋλώνονται τα WIMPs. Οι ενέργειες σε αυτές τις ακτίνες θα πρέπει να διαφοροποιήσει τις καταστάσεις Kaluza-Klein από τα νετραλίνο. Ο δορυφόρος Fermi ακόμη θα είναι σε θέση να εντοπίσει από ποιά σημεία στον ουρανό προέρχονται οι ακτίνες γάμμα. Αν εντοπίσει μια μεγάλη συγκέντρωση στην γειτονιά μας, τότε τα νετραλίνα θα είναι ευνοημένα καθώς οι ισχυρισμοί εναντίον τους υποθέτουν ότι η σκοτεινή ύλη είναι ομοιόμορφα κατανεμημένη σε όλο το γαλαξιακό φωτοστέφανο.

 

Μπορεί επίσης να συγκεντρώσει στοιχεία από πιο κοντά μας για να επιβεβαιώσει αυτό το γεγονός. Η Pauline Gagnon, μια πειραματική φυσικός που εργάζεται στο Εργαστήριο Σωματιδιακής Φυσικής CERN, συζητάει με τον φυσικό Neal Weiner σχετικά με την επιβεβαίωση της ενοποιημένη τους θεωρίας. Προκαταρκτικοί υπολογισμοί δείχνουν ότι ο Μεγάλος Επιταχυντής Συγκρουόμενων Αδρονίων στη Γενεύη θα μπορούσε να παράγει αυτό το νέο άγνωστο φορέα δύναμης, που θα μπορούσε ενδεχομένως να διασπαστεί σε ένα ηλεκτρόνιο και ένα ποζιτρόνιο. Η Gagnon συνεργάζεται με άλλους για να δούνε πώς θα εμφανιστούν στον γιγαντιαίο ανιχνευτή ATLAS αυτά τα μηνύματα.

 

Όλες οι ελπίδες μας στηρίζονται στα ευρήματα του δορυφόρου Fermi για έμμεσες ενδείξεις για τη φύση της σκοτεινής ύλης. "Αν λοιπόν διαπιστώσουμε ότι σωματίδια με το ίδιο είδος μάζας και ιδιότητες δημιουργούνται στον επιταχυντή LHC, νομίζω ότι και ο τελευταίος σκεπτικιστής θα αποδεχόταν ότι αυτό μπορούμε να το παρατηρήσουμε εκεί έξω στο διάστημα", λέει ο Hooper.

Ortega y Gasset: τι είναι ο μαζάνθρωπος;

Ορτέγκα υ Γκασσέτ: 1883–1955

Κοινωνία των μαζανθρώπων
ή των δημιουργών;

Ο ισπανός φιλόσοφος Χοσέ Ορτέγκα υ Γκασσέτ ανήκει στους λίγους εκείνους φιλοσόφους που εννοούν τη φιλοσοφική δημιουργία ως έναν τιτάνιο πνευματικό αγώνα στα σταυροδρόμια και στις δημόσιες πλατείες. Πρόκειται, στ’ αλήθεια, για τον αγώνα που επιτρέπει σε έναν λαό να αποκτά ιστορική συνείδηση, να την εσωτερικεύει και συναφώς να αναγνωρίζει τη βαρύτητα των εκάστοτε ιστορικών στιγμών, που διέρχεται ο ίδιος ως έθνος ή κράτος, αλλά και ως μέρος ενός συνολικότερου κόσμου, ας πούμε του κόσμου της Ευρώπης. Αυτός ο κόσμος σήμερα είναι επίφοβος, εκθέτει σε θανάσιμους κινδύνους τους λαούς που συντάσσονται ή ταυτίζονται μαζί του. Ο ιστορικός του ορίζοντας είναι σκοτεινός και μέσα σε τούτη τη σκοτεινότητα έχει καταδικαστεί, προς το παρόν, να ζει και ο ελληνικός λαός με δική του ευθύνη. Την ίδια στιγμή, τα ανθρώπινα άτομα έχουν αποτύχει ως τώρα να οργανώσουν μια μετα-καπιταλιστική κοινοτική ζωή με υψηλό επίπεδο εμβίωσης, όπου η κοινωνία, ως επι-κοινωνία, δεν θα είναι συνονθύλευμα συμφερόντων και συμφεροντολόγων –καληώρα σαν τις βάρβαρες συντεχνίες του τηλεοπτικού θεάματος ή τους παντός είδους πολιτικο-ιδεολογικούς [τους] κομισάριους– αλλά αυθεντική κοινότητα ενδιαφερόντων και δημιουργών πάνω σε μια κοινή υποστασιακή-πνευματική βάση.

 Όπως επισημαίνει ο Ορτέγκα υ Γκασσέτ, το γεγονός σήμερα στην κοινωνία είναι η απόλυτη μαζοποίησή της, χωρίς τούτο να σημαίνει πως η μαζοποίηση είναι απροϋπόθετα αρνητικό χαρακτηριστικό· απλώς αποτυπώνει μια πραγματικότητα, που αποβαίνει καλή ή κακή από τους δρώντες και τα δρώμενα. Σε κάθε περίπτωση βέβαια, διευκρινίζει ο ισπανός φιλόσοφος, «η κοινωνία είναι πάντοτε η δυναμική ενότητα δυο παραγόντων: των μειοψηφιών και των μαζών» (Η εξέγερση των μαζών, σ. 38). Πώς εννοεί τις μειοψηφίες και πώς τις μάζες; Στις μειοψηφίες συγκαταλέγει «άτομα ή ομάδες ατόμων με ιδιαίτερες ιδιότητες» (ό.π.). Οι ιδιαίτερες ιδιότητές τους δεν έχουν να κάνουν με αλαζονικές συμπεριφορές περί ανώτερων ανθρώπων, αλλά θεμελιωδώς με το γεγονός ότι τα άτομα αυτά είναι τα πιο δημιουργικά «που έχουν μεγάλες αξιώσεις από τους εαυτούς τους και πάνω τους σωρεύουν δυσκολίες και καθήκοντα» (ό.π., σ. 40). Πριν αξιώσουν από τους άλλους οτιδήποτε, πρώτα το αξιώνουν από τον εαυτό τους. Επομένως δεν είναι οι αισχρές μειοψηφίες των «εκπροσώπων» ή «αντιπροσώπων» που απαιτούν από τους άλλους και στο όνομα των άλλων «ολοκλήρωση», «τελειοποίηση», «αξιοθέτηση», «δημοκρατία» «σοσιαλισμό» κ.λπ., χωρίς να απαιτούν όλα τούτα πρωτίστως από τον εαυτό τους. Στη μάζα, απεναντίας, ο φιλόσοφος εντάσσει τον μέσο άνθρωπο, που δεν διεκδικεί τίποτα πέρα από εκείνα τα δικαιώματα που τον κάνουν να είναι μάζα.

Ο μέσος άνθρωπος είναι αυτός που ακολουθεί μιμητικά τις μαζικές συμπεριφορές, δεν διαφοροποιείται από τον κοινό τρόπο σκέψης και έτσι δεν αξιώνει τίποτα περισσότερο ή ιδιαίτερο από τον εαυτό του πέρα από αυτό που του υπαγορεύει η μάζα ή η μαζική υστερία της στιγμής. Μεταποιείται έτσι σε μαζάνθρωπο, χωρίς δημιουργικές ικανότητες και με μοναδικό στόχο, συνειδητά ή μη-συνειδητά, από εξουσιαζόμενος να γίνει εξουσιαστής. Αυτοί είναι, όπως μοναδικά σημειώνει ο Ορτέγκα υ Γκασσέτ, «απλοί φελλοί που επιπλέουν στα κύματα» (ό.π.). Αυτοί οι φελλοί διεκδικούν πάντοτε μια θέση στο προσκήνιο της κοινωνικής, πολιτικής, πολιτιστικής και πνευματικής ζωής. Πώς τη διεκδικούν; Με το να θέλουν να υποσκελίσουν, παντί τρόπω, τα δημιουργικά άτομα ή τις δημιουργικές ομάδες ατόμων: «η μάζα πιστεύει πως έχει το δικαίωμα επιβάλει και να δώσει ισχύ νόμου σε κοινοτοπίες που γεννήθηκαν στα καφενεία» (ό.π., σ. 42). Πόσα, για παράδειγμα, ικανότερα και αξιότερα άτομα της δημοσιογραφίας ή της δημόσιας τηλεόρασης δεν υποσκελίζονται αυτή τη στιγμή από τα απαίδευτα τρωκτικά της συνδικαλιστικής-πολιτικής συντεχνίας που έχει εγκατασταθεί εντός και εκτός ΕΡΤ. Τα τρωκτικά αυτά – και όλα τα παρόμοια στους διάφορους κοινωνικούς τόπους– γνωρίζουν πως δεν υπερβαίνουν το κοινότοπο, το μέτριο, το συμφεντορολογικό· κι όμως βρίσκουν το θράσος να διεκδικούν το αιώνιο ρίζωμα του δικού τους εξουσιασμού.

Μ. Κατσαρός: ο δραπέτης δούλος

Ο δούλος: έγινε δραπέτης-όχι και ελεύθερος

Εξηγητικές υποτυπώσεις

Ποιος είναι ο Μιχάλης Κατσαρός; Είναι ο ποιητής που δεν «παραδέχτηκε την ήττα» της μεταπολεμικής γενιάς, αλλά τη βίωσε ως πραγματική αφορμή –άκρως οδυνηρή βεβαίως– για να ξαναστήσει τον άνθρωπο, ως ανθρώπινο Είναι, οντολογικά δηλαδή, στο θρόνο του ελεύθερου οραματιστή, του μαχόμενου ποιητικού Εγώ [=δημιουργού] ενάντια βασικά στις απολογητικές ενοχές της καθεστωτικής «αριστεράς». Γιατί ενάντια σε αυτές; Επειδή με τη μάσκα ενός «ακαταμάχητου απελευθερωτικού» λόγου αναπαρήγαγαν και διαρκώς αναπαράγουν αστικοφεουδαρχικά κηρύγματα περί «ελευθερίας». Το αποτέλεσμα είναι να φενακίζουν τις συνειδήσεις. Η ιδεολογική ηγεμονία της καθεστωτικής «αριστεράς», καθ’ όλη τη μεταπολεμική περίοδο έως και σήμερα, δεν κήρυξε το τέλος του παλαιού βασιλείου κυριαρχίας, αλλά τον εξωραϊσμό του. Αποδυνάμωσε έτσι από μέσα κάθε αυθεντική επαναστατική ιδέα και ακινητοποίησε τεράστιες μάζες εντός των τειχών αυτού του βασιλείου. Όπως δείχνει ο Μ. Κατσαρός στο ποίημά του ο δούλος, τέτοια κηρύγματα-ιδεολογικές διαστροφές υποκαθιστούν την αυθεντική ελευθερία με τη δραπέτευση. Ο δούλος που δραπετεύει δεν παύει να είναι δούλος, ενόσω δεν έχει απελευθερωθεί από το όλο συλλογικό πλέγμα δουλείας, που εκφράζεται με το κοινωνικό-πολιτικό σύστημα, και ενόσω δεν έχει συνείδηση μιας τέτοιας απελευθέρωσης.

Η δραπέτευση στο παρόν ποίημα προβιβάζει την ατομική διάθεση του δούλου να ξεφύγει από τα δεσμά της δουλικής του συμπεριφοράς απέναντι στους δημίους του, αλλά δεν θέτει υπό αμφισβήτηση τη συστημική τυραννία πάσης φύσεως, δεν οδηγεί σε κάποια αυθεντικά απελευθερωτική συλλογικότητα. Η διερώτηση επομένως, που διατρέχει την ποιητική σκέψη του Μ. Κατσαρού και με κάποιο τρόπο εμφανίζεται στο παρόν αλλά και σε κάθε ποίημά του τίθεται περίπου ως εξής: τι είναι η «συλλογικότητα» και το πλήθος; Αμφότερα τούτα είναι μορφώματα που στερούνται την ενεργό δύναμη των ριζικών αλλαγών: εκφράζουν την αδρανοποιημένη μάζα, την έντρομη και απαίσια, την αβέβαιη και πονηρή, που φρουρεί [=υπηρετεί] τους πύργους των τυράννων, κρατά την αναπνοή της μπροστά στην επισημότητά τους, επευφημεί τις παρελαύνουσες συνωμοσίες τους, ευχαριστιέται με τις αυλοκολακείες της. Το έμβλημα αυτής της συλλογικότητας ή αυτού του πλήθους είναι ο δούλος που ενώνει μέσα του τον έμπιστο κουβαλητή μιας υποτιμημένης ζωής και τον καχεκτικό υμνολόγο κάθε επερχόμενης βαρβαρότητας. Η στάση του δούλου απηχεί ένα ακρωτηριασμένο αγαλμάτιο της καταπιεσμένης ύπαρξης και φωτίζει τον φθοροποιό χαρακτήρα των συλλογικοτήτων καθεστωτικής πνοής, ακόμη κι αν οι τελευταίες προβάλλουν με «αριστερή» μεταμφίεση.

Ο ποιητής φιλοτεχνεί, με μια κοφτή αλλά πυκνή σε σχήματα ποιητική γλώσσα, το πορτρέτο του δούλου, απέναντι στο οποίο το ποιητικό Εγώ ορθώνεται ως άρνηση και ως εξ-έγερση. Αρνείται, αυτό που δεν δύναται να αρνηθεί, αλλά ενσαρκώνει ο δούλος, δηλαδή τον υπαρκτό και τον επερχόμενο μεσαίωνα, και εξ-εγείρεται απέναντι σε αυτόν-εδώ: «σηκώνει έναν άλλο πύργο ατίθασο». Όσο ορατός κι αν γίνεται αυτός ο μεσαίωνας στο παρόν ποίημα, δεν παύει να είναι η πιο σκοτεινή όψη της κοινωνίας, που συγκαλύπτει τους ενόχους και ενοχοποιεί τους αθώους. Να γιατί το ποιητικό Εγώ βαδίζει μονάχο, ως ένας ρομαντικός επαναστάτης που πάντοτε θέλει να ανακαλύπτει τη δράση πέραν της αστικής αποξένωσης, καθώς και πέραν της καπηλείας από τους ιδεολογικούς συντρόφους ή πέραν της κιβδηλίας τους. Ακριβώς επειδή το ποιητικό Εγώ δρα ως ρομαντικός επαναστάτης, είναι πάντοτε υποψιασμένο· διαφορετικά θα ήταν μια επί πλέον μυλόπετρα στο μύλο των δόλιων συντεχνιών. Ετούτο το υποψιασμένο-Είναι του ποιητή δίνει έμφαση σε μια προσωπική πορεία, που υψώνεται απελευθερωτικά απέναντι στη δουλική υποταγή:

«Το ζήτημα πια έχει τεθεί:
Ή θα εξακολουθούμε να γονατίζουμε
όπως αυτός ο δραπέτης
ή θα σηκώσουμε άλλον πύργο ατίθασο
απέναντί τους»

Ο Δούλος

Ο Δούλος που δραπέτευσε
έλεγε προσευχές στους φιλήσυχους πολίτες
γονατίζοντας σε λιγδωμένα προσκέφαλα.
Εγώ δεν ήλπιζα πως μπορεί να σωθεί.
Οι χωροφύλακες έχουν γερή όραση –
δε διαλύονται με αυταπάτες και ψυχοσάββατα.

Τώρα αυτός που επέμενε να ρωτάει
φαίνεται θα ’ταν αποφασισμένος για θάνατο
ή θα ’ταν κρυφός κατάσκοπος που δεν φοβάται.

Εγώ πάντως
εξακολουθούσα να βλέπω τον επερχόμενο
μεσαίωνα
με φάλαγγες πιστών
με αργυρά δισκοπότηρα αφρίζοντα αίμα
με σημαιοστολισμούς και παρελάσεις
με ραβδούχους καλοθρεμμένους καλόγερους
εικόνες από παλιές εκστρατείες
και τυφεκισμούς
ήρωες με αυστηρά βλέμματα
Άμες δε γ’ εσόμεθα
πληρωμένη εκπαίδευση
θεός αγέρας τα στοιχεία της φύσεως
κλειδωμένα στην εποχή σε χάλκινα θησαυροφυλάκια.

Αν άξαφνα σας γεννηθεί το ερώτημα
πως τα κατάφερε αυτός ο θνητός
μέσα σ’ αυτό το βαρύγδουπο διαπασών των ύμνων
να δραπετεύσει με αληθινό λαμπερόν ήλιο
με αληθινές εξαρτήσεις του βίου –
αν δεν μπορείτε να καταλάβετε
τι τον οδήγησε σ’ αυτό το τελευταίο διάβημα
που βρήκε την έξοδο αφού γύρω ήταν μπετόν
αφού γύρω τραγούδαγε η φοιτήτρια
ένα τραγούδι ιστορικό παλιών ηρώων
τότε
δε θα ’χετε δει κάτι κρυφές μικρές πόρτες
όμως ολοφάνερες στα μάτια των ειδικών
δε θα ’χετε δει το ραγισμένο τοίχο
όπου βλασταίνουν κάτι φυτά
πάνω σ’ ασβέστη κίτρινο απ’ την πολυκαιρία.

Το ζήτημα πια έχει τεθεί:

Ή θα εξακολουθούμε να γονατίζουμε
όπως αυτός ο δραπέτης
ή θα σηκώσουμε άλλον πύργο ατίθασο
απέναντί τους.

Fr. Nietzsche: ο πολιτισμός και οι γιδοβοσκοί

Αφού ο Ζαρατούστρα είχε πει τα λόγια αυτά, κοίταξε ξανά τον λαό και σώπασε. «Δες τους», είπε στην καρδιά του, «στέκονται εκεί και γελούν: δεν με καταλαβαίνουν, δεν είμαι το στόμα για τούτα τ’ αφτιά.

Θα πρέπει κανείς να τους σπάσει πρώτα τ’ αφτιά, για να μάθουν να ακούνε με τα μάτια; Θα πρέπει κανείς να θορυβεί σαν τα τύμπανα και τους κήρυκες της μετάνοιας; Ή πιστεύουν μόνο αυτόν που τραυλίζει;

Έχουν κάτι, που τους κάνει περήφανους. Λοιπόν, πώς το λένε αυτό, που τους κάνει περήφανους; Πολιτισμό/παιδεία (Bildung) το αποκαλούν, είναι αυτό που τους διακρίνει από τους γιδοβοσκούς.

Γι’ αυτό δεν τους αρέσει, όταν μιλούν γι’ αυτούς, να ακούνε τη λέξη «περιφρόνηση». Τότε λοιπόν θα μιλήσω στην περηφάνια τους.

Έτσι θα τους μιλήσω για το πιο περιφρονητικό πλάσμα: αυτό όμως είναι ο τελευταίος άνθρωπος».

Και έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα στο λαό:

Είναι πια καιρός για τον άνθρωπο να καθορίσει τον σκοπό του. Είναι πια καιρός για τον άνθρωπο να φυτέψει το σπόρο της πιο υψηλής ελπίδας του.

Το έδαφός του συνεχίζει να είναι αρκετά πλούσιο γι’ αυτό το πράγμα. Αλλά μια μέρα αυτό το έδαφος θα γίνει φτωχό και άγονο και κανένα ψηλό δέντρο δεν θα μπορέσει πια να αναπτυχθεί πάνω σ’ αυτό.

Αλίμονο! Πλησιάζει η ώρα, που ο άνθρωπος δεν θα ρίχνει πια το βέλος της επιθυμίας του πάνω από τον άνθρωπο και η χορδή του τόξου του θα ξεμάθει να σφυρίζει!

Σας λέω: πρέπει κανείς να έχει ακόμα χάος μέσα του, για να μπορεί να γεννήσει ένα χορευτικό αστέρι. Σας λέω: εσείς έχετε ακόμα χάος μέσα σας.

Αλίμονο! Πλησιάζει η ώρα, που ο άνθρωπος δεν θα μπορεί να γεννήσει πια κανένα αστέρι. Αλίμονο! Πλησιάζει η ώρα του πιο αξιοκαταφρόνητου ανθρώπου, που δεν θα μπορεί πλέον να περιφρονεί τον ίδιο τον εαυτό του.

Δέστε! Σας δείχνω τον τελευταίο άνθρωπο.
«Τι είναι αγάπη; Τι είναι δημιουργία; Τι είναι επιθυμία; Τι είναι αστέρι;» –έτσι ρωτά ο τελευταίος άνθρωπος και κλείνει το μάτι.

Τότε η γη θα ’χει γίνει μικρή και πάνω της θα πηδά ο τελευταίος άνθρωπος, που όλα τα κάνει μικρά. Το γένος του είναι ανεξάλειπτο σαν του ψύλλου· ο τελευταίος άνθρωπος ζει πιο πολύ από όλους.

«Έχουμε εφεύρει την ευτυχία» –λένε οι τελευταίοι άνθρωποι και κλείνουν το μάτι.

Έχουν εγκαταλείψει τις περιοχές, όπου ήταν σκληρή η ζωή: γιατί χρειάζεται κανείς τη ζεστασιά. Ακόμη αγαπά τον γείτονά του και τρίβεται πάνω του: γιατί χρειάζεται τη ζεστασιά.

Το ν’ αρρωστήσεις και το να έχεις δυσπιστία για εκείνους λογίζεται αμαρτία: με προσοχή προχωράει κανείς. Τρελός λοιπόν είναι όποιος ακόμα σκοντάφτει πάνω σε πέτρες ή ανθρώπους!

Λίγο δηλητήριο κάπου κάπου: προξενεί ευχάριστα όνειρα. Και πολύ δηλητήριο στο τέλος για έναν ευχάριστο θάνατο.

Δουλεύουν ακόμα, γιατί η δουλειά είναι διασκέδαση. Αλλά φροντίζουν, να μην τους κουράσει η διασκέδαση.

Δεν γίνονται πια φτωχοί και πλούσιοι: και τα δυο είναι πολύ επαχθή. Ποιος θέλει ακόμα να κυβερνά; Ποιος θέλει ακόμα να υπακούει; Και τα δυο είναι πολύ επαχθή.

Κανένας βοσκός και ένα κοπάδι! Όλοι θέλουν το ίδιο, όλοι είναι ίσοι: όποιος έχει άλλα συναισθήματα, πηγαίνει εθελοντικά στο τρελάδικο.

«Άλλοτε όλος ο κόσμος ήταν τρελός» –λένε οι πιο πονηροί και κλείνουν το μάτι.

Είναι έξυπνοι και ξέρουν όλα όσα έχουν συμβεί: έτσι μπορούν ασταμάτητα να κοροϊδεύουν. Εξακολουθούν να τσακώνονται, αλλά σύντομα συμφιλιώνονται –αλλιώς τους χαλάει το στομάχι.

Έχουν τη μικρή ευχαρίστησή τους για την ημέρα και τη μικρή ευχαρίστησή τους για τη νύχτα: αλλά σέβονται την υγεία.

«Έχουμε εφεύρει την ευτυχία» –λένε οι τελευταίοι άνθρωποι και κλείνουν το μάτι.

Κι εδώ τελείωσε η πρώτη ομιλία του Ζαρατούστρα, που τον λένε επίσης «ο Πρόλογος»: γιατί στο σημείο αυτό τον διέκοψαν οι κραυγές και η χαρά του πλήθους. «Δώσε μας αυτόν τον τελευταίο άνθρωπο, ω Ζαρατούστρα», έτσι φώναζαν, «κάνε εμάς αυτούς τους τελευταίους ανθρώπους! Τότε σου χαρίζουμε τον υπεράνθρωπο!» Και όλος ο λαός αλάλαζε και κροτάλιζε τη γλώσσα. Ο Ζαρατούστρα όμως γέμισε λύπη και είπε στην καρδιά του:

«Δεν με καταλαβαίνουν: δεν είμαι το στόμα για τούτα τα’ αυτιά.

Πολύ, φαίνεται, έζησα στο βουνό, πολύ αφουγκράστηκα τα ρυάκια και τα δέντρα: και τώρα μιλάω σ’ αυτούς σαν σε γιδοβοσκούς.

Ήρεμη είναι η ψυχή μου και φωτεινή σαν το βουνό το πρωί. Αλλά τούτοι νομίζουν πως είμαι ψυχρός και ένας χλευαστής που κάνει φρικτά αστεία.

Και τώρα με κοιτάζουν και γελούν: και καθώς γελούν, με μισούν κι από πάνω. Πάγος είναι το γέλιο τους.»

Ερμηνεία – κατανόηση «Ο τελευταίος άνθρωπος»

Είναι πλέον κοινός τόπος πως το συγκεκριμένο έργο του Νίτσε, έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα, αλλά και το συνολικό του έργο, δεν προσφέρει μια συστηματική γνώση που απαγορεύει την παραμικρή παρέκκλιση. Απεναντίας είναι ένα ανοικτό βιβλίο και γι’ αυτό προορίζεται, κατά την ρήση του ίδιου του φιλοσόφου, για όλους και για κανέναν. Για όλους, όταν είναι σε θέση να ανακαλύψουν εδώ μέσα απελευθερωτικά μονοπάτια της σκέψης, για κανέναν, όταν οι πολλοί, αυτοί δηλαδή οι «όλοι», περιμένουν από το βιβλίο να τους κάνει κατήχηση και όχι να τους απελευθερώσει τη σκέψη. Από τι να την απελευθερώσει; Από την απαιδευσία του πολιτισμού και της παιδείας (Bildung). Αυτή η παιδεία ή ο πολιτισμός είναι η υπέρτατη αξία, κατά την Ομιλία 5 του Ζαρατούστρα, για την καθιερωμένη τάξη πραγμάτων· διακρίνει, υποτίθεται, τον λαό, τους εν λόγω πολλούς από τους γιδοβοσκούς. Τους απελευθερώνει δηλαδή τη σκέψη. Ισχύει στ’ αλήθεια αυτό;

Σύμφωνα με τον Νίτσε, ένας τέτοιος πολιτισμός μεταδίδει τη μέγιστη απαιδευσία, την απόλυτη αποβλάκωση του πλήθους. Γιατί; Επειδή πρόκειται για τη θεσμοθετημένη «κουλτούρα» μιας εμπορικής κατά τον φιλόσοφο –και με σημερινούς όρους– μιας εμπορευματικής κοινωνίας. Σε αυτή την «κουλτούρα» ανήκουν, πιο συγκεκριμένα εδώ, τα ύψιστα και τα πιο πνευματικά προϊόντα της ανθρώπινης δραστηριότητας, τα οποία εκφράζουν, αλλά και ενισχύουν το αξιακό σύστημα μιας καθορισμένης ομάδας ή και ενός ευρύτερου ανθρώπινου συνόλου. Τέτοιου είδους προϊόντα είναι η ηθική, η θρησκεία, η τέχνη, οι φιλοσοφικές και επιστημονικές ιδέες, οι πολιτικές και οι κυβερνήσεις τους με τις ιδεολογικές κατασκευές κ.λπ. Όσο κυριαρχεί μια τέτοια κουλτούρα, οδηγεί την ανθρωπότητα στην καταστροφή, γιατί διαβρώνει και ισοπεδώνει τα στοιχεία εκείνα που καθιστούν το κάθε ξεχωριστό άτομο πηγαία ύπαρξη. Αναλογικά εξαφανίζει την ατομικότητα του εμπνευσιακού και «μαντικού» ενστίκτου και την αναγκάζει να τρέφεται με αυταπάτες.

Να γιατί ο Ζαρατούστρα, στην παρούσα ομιλία του, υποψιάζεται πως ένα τέτοιο πλήθος νιώθει περήφανο για την κουλτούρα που το μετατρέπει σε κοπάδι, ακόμη κι αν το ίδιο πιστεύει πως αυτή το διαφοροποιεί από τους γιδοβοσκούς. Επειδή όμως ο Ζαρατούστρα δεν έχει ως αποστολή την καθοδήγηση ή την κατήχηση του πλήθους, αλλά πρωτίστως την αυτο-ερμήνευση, την αυτοδιαύγαση, καταδείχνοντας συγχρόνως μια καθιδρυμένη γενική παραφροσύνη, αναλαμβάνει να μιλήσει στον κόσμο για τον έσχατο και τον πιο θανάσιμο κίνδυνο: τον τελευταίο άνθρωπο. Αυτή-εδώ η κατηγορία ανθρώπων αντιστοιχεί στο τελευταίο επίπεδο ανάπτυξης του ανθρώπου και της ανθρωπότητας πριν τον υπεράνθρωπο. Πρόκειται όμως για ένα τέτοιο επίπεδο που ακυρώνει κάθε αυθεντική ανάπτυξη, καθώς ετούτοι οι άνθρωποι αυτοπαρουσιάζονται ως εκείνοι που έχουν εφεύρει την ευτυχία και με τούτο εννοούν να απορροφήσουν πλήρως όλο τον κόσμο μέσα στον δικό τους τρόπο σκέψης και δράσης. 

Με την αλληγορική τούτη γλώσσα, ο Νίτσε, ασκεί, μεταξύ άλλων, οξύτατη κριτική στην κατ’ επίφαση δημοκρατία, που γέννημα και εκφραστής της είναι η αντενεργός μάζα των τελευταίων ανθρώπων και την οποία σήμερα γνωρίζουμε ως μαζική «δημοκρατία», με κύριο χαρακτηριστικό: «Κανένας βοσκός και ένα κοπάδι! Όλοι θέλουν το ίδιο, όλοι είναι ίσοι: όποιος έχει άλλα συναισθήματα, πηγαίνει εθελοντικά στο τρελάδικο». Ποια είναι εν τέλει, από πλευράς ενεργούς δράσης, η εν λόγω μάζα των τελευταίων ανθρώπων; Είναι εκείνη η μάζα που θέτει πάνω απ’ όλα το ατομικό συμφέρον και την εγωιστική επικράτηση του αδύναμου Εγώ πάνω στο ποιοτικά κραταιό. Γι’ αυτό βολεύεται και εφησυχάζει μέσα στους υφιστάμενους μηχανισμούς των έτοιμων ιδεών, των ριζωμένων προκαταλήψεων, των τεχνητών και όχι ανα-τρεπτικών παρεμβάσεων στη ζωή, της ισοπεδωτικής εξίσωσης των πάντων. Κύριο μέλημά της είναι εκείνο της προσαρμογής, της χρησιμοθηρίας, της μηχανικής και συμφεροντολογικής τακτοποίησης, της μηχανιστικής κοσμοαντίληψης. Όλα αυτά τα γνωρίσματα και άλλα παρόμοια συνθέτουν μια επινοημένη ευτυχία, η οποία δεν αφήνει ασυγκίνητες τις ευρύτερες μάζες. Έτσι βλέπουμε τις τελευταίες να θέλουν, μετά τον θάνατο του θεού, να ταυτίζονται με τον τελευταίο άνθρωπο, δηλαδή με την τελική τους εθελοδουλεία και όχι με τον υπεράνθρωπο, την ροδαυγή της αυτοκατάφασής τους. 

ΡΗΤΟΡΙΚΗ: ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ - Κατὰ Μειδίου (136-142)

[136] Τοῖς μὲν τοίνυν ἄλλοις ἅπασιν ἀνθρώποις ὁρῶ τοῖς κρινομένοις, ὦ ἄνδρες δικασταί, ἓν μὲν ἢ δύ᾽ ὄντα τἀδικήμαθ᾽ ἃ κατηγορεῖται, λόγους δ᾽ ἀφθόνους τοιούτους ὑπάρχοντας «τίς ὑμῶν ἐμοί τι σύνοιδε τοιοῦτον; τίς ὑμῶν ἐμὲ ταῦθ᾽ ἑόρακε ποιοῦντα; οὐκ ἔστιν, ἀλλ᾽ οὗτοι δι᾽ ἔχθραν καταψεύδονταί μου, καταψευδομαρτυροῦμαι», τὰ τοιαῦτα· τούτῳ δ᾽ αὖ τἀναντία τούτων.

[137] πάντας γὰρ ὑμᾶς εἰδέναι νομίζω τὸν τρόπον καὶ τὴν ἀσέλγειαν καὶ τὴν ὑπερηφανίαν τοῦ βίου, καὶ πάλαι θαυμάζειν ἐνίους οἴομαι ὧν αὐτοὶ μὲν ἴσασιν, οὐκ ἀκηκόασι δὲ νῦν ἐμοῦ. πολλοὺς δὲ τῶν πεπονθότων οὐδὲ πάνθ᾽ ὅσ᾽ ἠδίκηνται μαρτυρεῖν ἐθέλοντας ὁρῶ, τὴν βίαν καὶ τὴν φιλοπραγμοσύνην ὁρῶντας τὴν τούτου καὶ τὴν ἀφορμήν, ἥπερ ἰσχυρὸν ποιεῖ καὶ φοβερὸν τὸν κατάπτυστον τουτονί.

[138] τὸ γὰρ ἐπ᾽ ἐξουσίας καὶ πλούτου πονηρὸν εἶναι καὶ ὑβριστὴν τεῖχός ἐστι πρὸς τὸ μηδὲν ἂν αὐτὸν ἐξ ἐπιδρομῆς παθεῖν, ἐπεὶ περιαιρεθεὶς οὗτος τὰ ὄντα ἴσως μὲν οὐκ ἂν ὑβρίζοι, εἰ δ᾽ ἄρα, ἐλάττονος ἄξιος ἔσται τοῦ μικροτάτου παρ᾽ ὑμῖν· μάτην γὰρ λοιδορήσεται καὶ βοήσεται, δίκην δ᾽, ἂν ἀσελγαίνῃ τι, τοῖς ἄλλοις ἡμῖν ἐξ ἴσου δώσει.

[139] νῦν δ᾽, οἶμαι, τούτου προβέβληται Πολύευκτος, Τιμοκράτης, Εὐκτήμων ὁ κονιορτός· τοιοῦτοί τινές εἰσι μισθοφόροι περὶ αὐτόν, καὶ πρὸς ἔθ᾽ ἕτεροι τούτοις, μαρτύρων συνεστῶσ᾽ ἑταιρεία, φανερῶς μὲν οὐκ ἐνοχλούντων ὑμῖν, σιγῇ δὲ τὰ ψευδῆ ῥᾷστ᾽ ἐπινευόντων. οὓς μὰ τοὺς θεοὺς οὐδὲν ὠφελεῖσθαι νομίζω παρὰ τούτου· ἀλλὰ δεινοί τινές εἰσιν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, φθείρεσθαι πρὸς τοὺς πλουσίους καὶ παρεῖναι καὶ μαρτυρεῖν.

[140] πάντα δὲ ταῦτ᾽, οἶμαι, φοβέρ᾽ ἐστὶ τῶν ἄλλων ὑμῶν ἑκάστῳ καθ᾽ ἑαυτὸν ὅπως δύναται ζῶντι. οὗπερ εἵνεκα συλλέγεσθ᾽ ὑμεῖς, ἵν᾽, ὧν καθ᾽ ἕν᾽ ἐστὶν ἕκαστος ὑμῶν ἐλάττων ἢ φίλοις ἢ τοῖς οὖσιν ἢ τῶν ἄλλων τινί, τούτων συλλεγέντες ἑκάστου κρείττους τε γίγνησθε καὶ παύητε τὴν ὕβριν.

[141] Τάχα τοίνυν καὶ τοιοῦτός τις ἥξει πρὸς ὑμᾶς λόγος, «τί δὴ τὰ καὶ τὰ πεπονθὼς ὁ δεῖν᾽ οὐκ ἐλάμβανεν δίκην παρ᾽ ἐμοῦ;» ἢ «τί δὴ» πάλιν ἄλλον ἴσως τινὰ τῶν ἠδικημένων ὀνομάζων. ἐγὼ δὲ δι᾽ ἃς μὲν προφάσεις ἕκαστος ἀφίσταται τοῦ βοηθεῖν αὑτῷ, πάντας ὑμᾶς εἰδέναι νομίζω· καὶ γὰρ ἀσχολία καὶ ἀπραγμοσύνη καὶ τὸ μὴ δύνασθαι λέγειν καὶ ἀπορία καὶ μυρί᾽ ἐστὶν αἴτια·

[142] προσήκειν μέντοι τούτῳ μὴ ταῦτα λέγειν ἡγοῦμαι νυνί, ἀλλ᾽ ὡς οὐ πεποίηκέ τι τούτων ὧν αὐτοῦ κατηγόρηκα διδάσκειν, ἐὰν δὲ μὴ δύνηται, διὰ ταῦτ᾽ ἀπολωλέναι πολὺ μᾶλλον, εἰ γὰρ τηλικοῦτός τίς ἐστιν ὥστε τοιαῦτα ποιῶν δύνασθαι καθ᾽ ἕν᾽ ἕκαστον ἡμῶν ἀποστερεῖν τοῦ δίκης παρ᾽ αὐτοῦ τυχεῖν, κοινῇ νῦν, ἐπειδήπερ εἴληπται, πᾶσιν ὑπὲρ ἁπάντων ἐστὶ τιμωρητέος ὡς κοινὸς ἐχθρὸς τῇ πολιτείᾳ.

***
[136] Παρατηρώ, κύριοι δικαστές, ότι σε όλες γενικά τις δίκες οι εναγόμενοι, ενώ κατηγορούνται για ένα ή δύο αδικήματα μόνο, καταφεύγουν σε πολλά επιχειρήματα, όπως: «Ποιος από σας μπορεί να βεβαιώσει για μένα κάτι τέτοιο; Ποιός από σας με είδε να κάμω αυτά; Κανένας, αλλά οι κατήγοροί μου από έχθρα με συκοφαντούν, είμαι θύμα ψευδομαρτυρίας», και άλλα τέτοια. Με τον Μειδία όμως συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.

[137] Νομίζω ότι όλοι σας πράγματι γνωρίζετε τον χαρακτήρα, τη βιαιότητα και την αλαζονεία του και πιστεύω ότι μερικοί από πολλή ώρα απορούν, γιατί δεν με άκουσαν σήμερα να αναφέρω ορισμένα πράγματα τα οποία οι ίδιοι γνωρίζουν. Παρατηρώ όμως ότι πολλοί από εκείνους που έχει αδικήσει δεν είναι πρόθυμοι ούτε να μαρτυρήσουν όλα όσα υπέφεραν, επειδή βλέπουν τη βιαιότητα, τις αναμείξεις του και τα μέσα που κάνουν τον ποταπό αυτόν ισχυρό και φοβερό.

[138] Γιατί ένας άνθρωπος ο οποίος είναι κακοήθης και βίαιος, επειδή στηρίζεται στη δύναμη και στον πλούτο του, είναι κατοχυρωμένος από οποιαδήποτε αιφνιδιαστική επίθεση· εάν αυτός απογυμνωθεί από την περιουσία του, ίσως να μη φέρεται υβριστικά, αλλιώς θα είναι κατώτερος και από τον πιο ασήμαντο ανάμεσά σας· γιατί μάταια θα κακολογεί και θα κραυγάζει· αν επιχειρήσει κάποια σοβαρή βιαιότητα, θα τιμωρηθεί, όπως και εμείς οι άλλοι.

[139] Πιστεύω ότι τώρα θα τον υπερασπισθούν ο Πολύευκτος, ο Τιμοκράτης και ο Ευκτήμων, ο βδελυρός· μερικοί του είδους αυτού είναι μισθοφόροι, οι οποίοι τον περιστοιχίζουν· εκτός από αυτούς άλλοι συγκροτούν συμμορία μαρτύρων που, χωρίς να σας ενοχλούν φανερά, επιδοκιμάζουν πρόθυμα με τη σιγή τους τα ψέματά του. Νομίζω, μά τους θεούς, ότι αυτοί δεν αποκομίζουν καμία ωφέλεια από τον Μειδία· έχουν όμως την τάση, Αθηναίοι, να ταπεινώνονται στους πλουσίους, να τους παραστέκονται και να καταθέτουν μαρτυρίες για όφελός τους.

[140] Όλα αυτά, κατά τη γνώμη μου, είναι απειλή για όλους σάς τους άλλους, που ζείτε όπως μπορείτε με τα δικά σας μέσα. Γι᾽ αυτόν τον λόγο συνενώνεσθε ώστε, αν καθένας σας μεμονωμένα υστερεί ή σε φίλους ή σε πλούτο ή σε κάτι άλλο, ενωμένοι να γίνεσθε ισχυρότεροι από οποιονδήποτε και να εμποδίζετε την αυθάδη συμπεριφορά του.

[141] Ίσως θα αντιμετωπίσετε και ένα επιχείρημα όπως αυτό: «Γιατί λοιπόν ο τάδε, αν και έπαθε τόσες και τόσες συμφορές, δεν επιδίωξε την τιμωρία μου;» ή «γιατί λοιπόν...», και θα αναφέρει ίσως το όνομα κάποιου άλλου από τα θύματά του. Τα κίνητρα, τα οποία αφαιρούν από τον καθένα τη δυνατότητα της αυτοάμυνας, νομίζω ότι όλοι τα γνωρίζετε. Είναι η έλλειψη χρόνου, η αγάπη για την ήσυχη ζωή, η έλλειψη ευγλωττίας, η οικονομική ανέχεια και χίλιες άλλες αιτίες.

[142] Νομίζω όμως ότι ο Μειδίας δεν έχει το δικαίωμα να μιλήσει έτσι σήμερα, αλλά πρέπει να σας αποδείξει ότι δεν έχει κάμει τίποτε από όσα του κατηγορώ· αν δεν το πετύχει, αυτός είναι ένας λόγος ακόμα για να του αξίζει να θανατωθεί. Γιατί αν είναι τόσο ισχυρός ώστε να μπορεί, ενώ κάνει αυτά, να αφαιρεί από τον καθένα μας το δικαίωμα της νόμιμης ικανοποιήσεως, οφείλετε όλοι μαζί και για το συμφέρον όλων, τώρα που τον έχετε στα χέρια σας, να τον τιμωρήσετε ως έναν κοινό εχθρό της Πολιτείας.