Η Εσωτερική Αθηνά: Η Σοφία ως Οδηγός της Επιστροφής της Ψυχής
Γεννημένη από το Νου του Δία: Η Αθηνά και τα Τέσσερα Πρόσωπα της Θεϊκής Προστασίας
Η Θεά Μέσα της: Πώς ο Οδυσσέας Έγινε ο Άντρας που Αγαπούσε η Αθηνά
Ο Ψίθυρος που Γνωρίζει: Η Αθηνά και η Αφύπνιση της Εσωτερικής Φωνής
Η Σοφία ως Οδηγός της Επιστροφής της Ψυχής — Μια Μυστική Διαλογισμός πάνω στην Αθηνά και τον Οδυσσέα
Πρόλογος — Η Σιωπή πριν την Αυγή
Υπάρχει μια στιγμή, γνωστή σε κάθε ψυχή που έχει ταξιδέψει μακριά από τον εαυτό της, όταν η θάλασσα ηρεμεί και καμία ακτή δεν φαίνεται σε κανέναν ορίζοντα. Είναι η ώρα της εξορίας — όχι από μια χώρα, αλλά από το ίδιο το κέντρο του εαυτού. Σε αυτή την ώρα οι αρχαίοι δεν μιλούσαν για ψυχολογία· μιλούσαν για θεούς. Και ανάμεσα σε όλες τις φωτεινές μορφές που κινούνται μέσα στις σελίδες της Οδύσσειας, καμία δεν βρίσκεται τόσο κοντά στο μυστήριο της ψυχής όσο η Αθηνά, η γλαυκώπις κόρη του Νου, γεννημένη χωρίς μητέρα, φύλακας μιας φλόγας που δεν τρεμοπαίζει ούτε στην πιο βαθιά νύχτα.
Το να διαβάζει κανείς την ιστορία της μόνο ως μύθο σημαίνει να χάνει την πόρτα που στέκεται ανοιχτή πίσω της. Γιατί η Αθηνά δεν είναι απλώς μια θεά που κάποτε περπάτησε ανάμεσα στους Έλληνες. Είναι μια παρουσία που περπατά ακόμα — ήσυχα, αδιάκοπα — μέσα σε κάθε καρδιά που έχει αρχίσει, έστω και αμυδρά, να ρωτά: ποιος είμαι, και με ποιο φως βρίσκω τον δρόμο προς το σπίτι μου;
Αυτή είναι η ιστορία εκείνου του φωτός. Είναι η ιστορία της ίδιας της Σοφίας, και του μακρού, περιπετειώδους ταξιδιού με το οποίο οδηγεί τον περιπλανώμενο εαυτό πίσω στην ίδια του την ακτή.
Κεφάλαιο Πρώτο — Ο Ακίνητος Ουρανός
Πάνω από την ταραχή της Οδύσσειας, πάνω από τις θύελλες, τα τέρατα, τα χρόνια της εξορίας, κάθεται μια Παρουσία που σχεδόν δεν κινείται. Αυτός είναι ο Ζευς — όχι απλώς ένας βασιλιάς των θεών ενθρονισμένος σε ένα βουνό, αλλά το σύμβολο εκείνου που οι μυστικοί κάθε εποχής ονόμασαν το Απόλυτο: το απέραντο Έδαφος των Βεδαντιστών, το κρυφό Άπειρο των Καββαλιστών, η ανώνυμη πηγή από την οποία όλα τα πράγματα αναδύονται και στην οποία όλα τα πράγματα επιστρέφουν.
Ο Ζευς συγκαλεί το συμβούλιο του ουρανού. Ζυγίζει τις τύχες των ανθρώπων πάνω σε μια χρυσή πλάστιγγα. Προφέρει τον λόγο — ο Οδυσσέας πρέπει να επιστρέψει — και αφού τον προφέρει, αποσύρεται και πάλι στη δική του ακινησία. Δεν κατεβαίνει στη θύελλα. Δεν πολεμά δίπλα στα παιδιά του. Γιατί; Επειδή ανήκει στη φύση του Απολύτου απλώς να είναι, όχι να ενεργεί. Είναι ο πλατύς και σιωπηλός ουρανός κάτω από τον οποίο ξετυλίγεται το δράμα του κόσμου· δεν βιάζεται και δεν επεμβαίνει. Ο Νόμος είναι ήδη γραμμένος· το Απόλυτο δεν χρειάζεται καμία χειρονομία για να τον επιβάλει. Αρκεί ότι υπάρχει.
Και εδώ αρχίζει το μυστήριο που πρέπει να μάθει η ψυχή στον δικό της σκοτεινό δρόμο: το Ύψιστο δεν σώζει με ορατό χέρι. Αν η καρδιά περιμένει τον ίδιο τον ουρανό να κατέβει, θα περιμένει σε κάθε χειμώνα της ζωής της. Ανάμεσα στο Απόλυτο και την περιπλανώμενη ψυχή πρέπει να υπάρχει ένας μεσολαβητής — γεννημένος από την ίδια ακινησία, αλλά ικανός να κινείται, να ψιθυρίζει, να ενεργεί. Αυτός ο μεσολαβητής είναι η Αθηνά.
ΑΦΟΡΙΣΜΟΣ
Ο ουρανός δεν κατεβαίνει για να ηρεμήσει τη θάλασσα· στέλνει αντ’ αυτού μια φωνή που γνωρίζει τον δρόμο. Το Απόλυτο δεν ενεργεί — δανείζει το φως του στη Σοφία, και η Σοφία περπατά ανάμεσα στις θύελλες.
Κεφάλαιο Δεύτερο — Η Γέννηση από τον Νου
Πριν μπορέσει να υπάρξει η Αθηνά, έπρεπε να συμβεί ένα γεγονός τόσο παράξενο που μπορεί να ειπωθεί μόνο ως ιερός γρίφος: ο Ζευς κατάπιε τη Μήτιδα.
Η Μήτις δεν ήταν συνηθισμένη θεά. Το όνομά της σημαίνει Πονηρή Νοημοσύνη, την ικανότητα να αντιλαμβάνεται πολλούς δρόμους ταυτόχρονα, να υφαίνει, να προβλέπει, να ξεπερνά σε σκέψη τον ίδιο τον λαβύρινθο. Και αντί να την αφήσει να γεννήσει παιδί χωριστά από αυτόν, ο Ζευς τράβηξε τη Μήτιδα ολόκληρη μέσα στο δικό του είναι — το Απόλυτο που απορροφά την Νοημοσύνη μέσα του — μέχρι που, μια μέρα, από το ίδιο του το μέτωπο, πλήρως σχηματισμένη και ακτινοβόλα, ξεπήδησε η Αθηνά.
Τι σημαίνει ότι η Σοφία γεννιέται από το κεφάλι και όχι από τη μήτρα; Σημαίνει ότι η Αθηνά δεν είναι μία θεότητα ανάμεσα στα πολλά παιδιά του πάνθεου, υποκείμενη στα συνηθισμένα πάθη της γέννησης και της επιθυμίας. Είναι το άμεσο τέκνο του Νου που συναντά τον εαυτό του — η στιγμή που το Απόλυτο συνειδητοποιεί την ίδια του την απεραντοσύνη, όταν ο Ουρανός αρχίζει, για πρώτη φορά, να γνωρίζει. Δεν έχει μητέρα επειδή δεν αναδύεται από τον κόσμο των μορφών· αναδύεται από τον κόσμο της ουσίας.
Κάθε μεγάλη παράδοση έχει δώσει σε αυτό το γεγονός διαφορετικό όνομα και το έχει τιμήσει κάτω από διαφορετικό πρόσωπο. Οι σοφοί της Ινδίας μιλούσαν για την Μπούντι, την ικανότητα της φωτεινής διάκρισης που χωρίζει το πραγματικό από τη σκιά του πραγματικού. Οι μυστικοί της χριστιανικής Ανατολής μιλούσαν για το Πνεύμα ως Σοφία, την πνοή που αιωρείται πάνω από τα ύδατα. Ένας μεταγενέστερος αιώνας θα την ονόμαζε τον Εαυτό, το ακίνητο κέντρο γύρω από το οποίο τα θραύσματα μιας σκορπισμένης ζωής μαζεύονται σιγά-σιγά. Διαφορετικά ονόματα, μία φλόγα. Και αυτή η φλόγα, και καμία άλλη, εμφανίζεται ξανά και ξανά στον δρόμο του Οδυσσέα — άλλοτε ως παλιός φίλος, άλλοτε ως νεαρός βοσκός, άλλοτε ως τίποτα περισσότερο από μια ανεξήγητη γαλήνη που πέφτει, χωρίς να ζητηθεί, πάνω σε ταραγμένα νερά.
ΑΦΟΡΙΣΜΟΣ
Η Σοφία δεν γεννιέται από την επιθυμία αλλά από το Απόλυτο που γνωρίζει τον εαυτό του· δεν έχει μητέρα, γιατί έρχεται από πέρα από όλες τις αρχές — και όμως είναι πιο κοντά στην ψυχή από την ίδια της την ανάσα.
Κεφάλαιο Τρίτο — Η Συγγένεια των Ψυχών
Ανάμεσα σε όλους τους ήρωες που μαζεύτηκαν κάτω από τα τείχη της Τροίας, γιατί η γλαυκώπις θεά περπατά δίπλα σε έναν άνδρα πάνω από όλους τους άλλους; Ένας ήρωας έχει δύναμη αρκετή να κλονίσει τη γη. Ένας άλλος φέρει τη δύναμη ενός χάλκινου τείχους. Ένας τρίτος φέρει την εξουσία βασιλέων. Και όμως δεν είναι ούτε ο δυνατός, ούτε ο κραταιός, ούτε ο ισχυρός αυτόν που αγαπά η Αθηνά — είναι ο περιπλανώμενος των πολλών στροφών, εκείνος που κουβαλά, διπλωμένη ήσυχα μέσα του, μια σπίθα της δικής της φύσης.
Αυτό είναι το βαθύτερο μυστικό της θείας προστασίας: δεν χορηγείται τυχαία, ούτε αγοράζεται μόνο με θυσίες. Είναι μια αντήχηση. Η Αθηνά δεν κατεβαίνει για να σώσει έναν ξένο· αναγνωρίζει, στον Οδυσσέα, ένα θραύσμα της δικής της φωτιάς, και όπου βρίσκει τον εαυτό της να αντανακλάται, δεν μπορεί παρά να πλησιάσει, όπως η φλόγα γέρνει προς τη φλόγα. Όταν, στην ομιχλώδη ακτή της πατρίδας του, τελικά ομολογεί ότι οι δυο τους μοιράζονται το ίδιο χάρισμα για στρατήγημα και μεταμφίεση, αποκαλύπτει έναν παλιό και εκπληκτικό νόμο: το όμοιο γνωρίζει το όμοιο πέρα από το όριο του θνητού και του αθάνατου.
Κάθε ψυχή που έχει καλλιεργήσει την ήσυχη τέχνη της διάκρισης — που έχει μάθει να βλέπει πίσω από τη μάσκα των εμφανίσεων, να περιμένει αντί να χτυπά στα τυφλά, να διαβάζει το βαθύτερο σχέδιο κάτω από ένα χάος γεγονότων — έχει, χωρίς να το ξέρει, ανάψει την Αθηνά μέσα της. Μια τέτοια ψυχή δεν χρειάζεται να παρακαλεί τους ουρανούς για προστασία, γιατί έχει ήδη γίνει συγγενής της ίδιας της δύναμης που ζητά. Αυτό δεν είναι εύνοια. Είναι αντήχηση. Είναι νόμος.
ΑΦΟΡΙΣΜΟΣ
Οι θεοί δεν προστατεύουν τους δυνατούς· αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στους σοφούς. Όποιος ανάβει τη διάκριση μέσα του γίνεται, χωρίς να ζητήσει, συγγενής της Σοφίας.
Κεφάλαιο Τέταρτο — Η Φωνή που Ξυπνά το Σπίτι
Πολύ πριν ο Οδυσσέας πατήσει ξανά την πατρική του ακτή, η Αθηνά έχει ήδη αρχίσει το έργο της — όχι πάνω στον περιπλανώμενο πατέρα, αλλά πάνω στον κοιμισμένο γιο. Ο Τηλέμαχος κάθεται ανάμεσα στους μνηστήρες του σπιτιού της μητέρας του, δειλός και αβέβαιος, βλέποντας ξένους να καταβροχθίζουν την κληρονομιά του ενώ χαμηλώνει τα μάτια και δεν λέει τίποτα.
Είναι η εικόνα της ψυχής στην πρώτη της αθωότητα: συνειδητή, έστω και αμυδρά, ότι κάτι πολύτιμο καταναλώνεται μέσα στο ίδιο της το σπίτι, αλλά χωρίς να ξέρει πώς να σηκωθεί. Και ακριβώς εδώ, εδώ ακριβώς, εμφανίζεται για πρώτη φορά η Σοφία — όχι ως βροντή, όχι ως όραμα, αλλά ως ένας παλιός και ήπιος φίλος που κάθεται δίπλα στον νέο άνδρα και του λέει, απλά, ότι δεν είναι πλέον παιδί, και ότι είναι ώρα να πάει να αναζητήσει αυτό που έχει χαθεί.
Αυτός είναι ο πρώτος μόχθος της Σοφίας σε κάθε ζωή που ξυπνά: όχι να παραδώσει λύσεις, αλλά να λύσει τον ύπνο του δειλού εαυτού. Πριν μπορέσει ο περιπλανώμενος να επιστρέψει στο δικό του κέντρο, το σπίτι που τον περιμένει πρέπει πρώτα να ξυπνήσει από τη νάρκη του· η επιθυμία για επιστροφή πρέπει να ανάψει σαν ένα μικρό λυχνάρι σε ένα σκοτεινό δωμάτιο. Χωρίς τον γιο να σηκωθεί από τη σιωπή του, η πατρίδα θα είχε χαθεί ήσυχα, καταβροχθισμένη από μέσα, και κανένας επιστρέφων ήρωας, όσο μεγάλος κι αν ήταν, δεν θα μπορούσε να τη σώσει. Το εξωτερικό ταξίδι και η εσωτερική αφύπνιση είναι, στην πραγματικότητα, μία μόνη κίνηση που βλέπεται από δύο ακτές.
ΑΦΟΡΙΣΜΟΣ
Πριν μπορέσει ο περιπλανώμενος να γυρίσει σπίτι, το σπίτι μέσα πρέπει να ξυπνήσει από τον ύπνο του. Το πρώτο δώρο της Σοφίας δεν είναι η απάντηση, αλλά η επιθυμία να αναζητήσει.
Κεφάλαιο Πέμπτο — Ο Μέντορας, ο Εσωτερικός Δάσκαλος
Αφού ξύπνησε τον κοιμισμένο γιο, η Αθηνά αλλάζει για άλλη μια φορά το πρόσωπό της. Τώρα γίνεται ο Μέντορας — ο ηλικιωμένος φίλος στον οποίο κάποτε είχε εμπιστευτεί τη φύλαξη του σπιτιού του Οδυσσέα — και με αυτή τη μεταμφίεση περπατά δίπλα στον Τηλέμαχο πέρα από τη θάλασσα, στις αίθουσες μακρινών βασιλέων, διδάσκοντάς τον χωρίς ποτέ να ισχυριστεί ότι διδάσκει.
Εδώ βρίσκεται μια πειθαρχία που κάθε αναζητητής ανακαλύπτει τελικά μόνος του: η αληθινή Σοφία δεν παραδίδει συμπεράσματα όπως ένας ξένος παραδίδει ένα γράμμα. Συνοδεύει. Στέκεται κοντά στις στιγμές του τρόμου, όταν η νεαρή ψυχή πρέπει να μιλήσει μπροστά σε πρεσβύτερους μεγαλύτερους από αυτήν και δεν ξέρει πώς να αρχίσει. Δεν προφέρει τις λέξεις δυνατά γι’ αυτόν — κάνει τις σωστές λέξεις να αναδυθούν, χωρίς να ζητηθούν, από το ίδιο του το στήθος.
Αυτή είναι η παράξενη και ήσυχη οικειότητα του εσωτερικού δασκάλου. Έρχεται, σε κάθε ζωή που ξυπνά, μια ώρα που ο άνθρωπος αισθάνεται βέβαιος — χωρίς αποδείξεις, χωρίς επιχειρήματα — ότι κάποια παρουσία καθοδηγεί το χέρι, επιλέγει τη λέξη, μαλακώνει τον φόβο. Δεν είναι δεισιδαιμονία. Είναι η Αθηνά που περπατά ξανά με τη μορφή του Μέντορα: σοφία τόσο βαθιά αφομοιωμένη που δεν αισθάνεται πλέον σαν διδασκαλία, αλλά σαν την πιο οικεία βεβαιότητα του εαυτού.
ΑΦΟΡΙΣΜΟΣ
Ο αληθινότερος δάσκαλος δεν παραδίδει απαντήσεις αλλά περπατά δίπλα στον φόβο μέχρι να αναδυθεί το θάρρος από μέσα. Όταν η καθοδήγηση αισθάνεται σαν τη δική του φωνή, είναι ο Μέντορας που μιλά μέσα από την ψυχή.
Κεφάλαιο Έκτο — Το Αόρατο Χέρι
Για το μεγαλύτερο μέρος της δοκιμασίας του Οδυσσέα, η Αθηνά δεν φαίνεται πουθενά. Αυτή η απουσία, μακριά από το να είναι απόσυρση αγάπης, είναι ένα από τα πιο φωτεινά μυστήρια ολόκληρου του μύθου. Όταν ο Οδυσσέας βρίσκεται φυλακισμένος σε ένα μακρινό νησί, εφτά χρόνια καταβροχθισμένος από τον πόθο και από την αδιάφορη λάμψη της θάλασσας, είναι η Αθηνά που ανεβαίνει στις αίθουσες του Διός και ομολογεί, με φλεγόμενη καρδιά, ότι δεν αντέχει πια τον πόνο του. Και ο Ζευς, συγκινημένος, στέλνει τον γρήγορο αγγελιοφόρο του ουρανού να τον λύσει.
Αλλά πρόσεξε: η ίδια δεν κατεβαίνει να σπάσει τις αλυσίδες του. Πείθει. Μεσιτεύει. Κινεί τα γεγονότα πλάγια, μέσα από τον ιστό της αιτιότητας, αντί να τον σκίσει άμεσα. Και όταν ο άρχοντας των ανήσυχων βυθών — εικόνα των ορμητικών, ανεξέλεγκτων ρευμάτων του ασυνείδητου — εξαπολύει την οργή του ενάντια στο επιστρέφον πλοίο, η Αθηνά δεν τον αντιμετωπίζει. Δεν μπορεί. Είναι συγγενής της, αρχαίος και αδάμαστος, και καμία σοφία, όσο φωτεινή κι αν είναι, δεν μπορεί να διατάξει τη θάλασσα να ηρεμήσει πριν από την ώρα της. Αντί γι’ αυτό, στέλνει ένα καλυμμένο πνεύμα να ψιθυρίσει παρηγοριά στο νερό, και αργότερα έναν συμπονετικό ξένο να προσφέρει καταφύγιο σε άγνωστη ακτή, και ήσυχα, υπομονετικά, ηρεμεί όσους ανέμους μπορεί.
Εδώ βρίσκεται μια διδασκαλία που η ανήσυχη καρδιά αντιστέκεται και όμως απεγνωσμένα χρειάζεται: η Σοφία δεν καταργεί τη θύελλα. Δεν σιωπά τη λύπη με μία λέξη ούτε στραγγίζει τη θάλασσα με μία χειρονομία. Στέλνει, αντ’ αυτού, μια σχεδία εκεί που καμία δεν φαινόταν δυνατή, μια απρόσμενη καλοσύνη, ένα όνειρο στην ώρα της απελπισίας — τον ήσυχο ιστό που οι αρχαίοι ονόμαζαν μοίρα και η μισοθυμωμένη σύγχρονη ψυχή ονομάζει συγχρονικότητα. Το συναίσθημα, όπως ο ανήσυχος θεός του βυθού, πρέπει να αφεθεί να ξοδευτεί· δεν μπορεί να κατακτηθεί με δύναμη, μόνο να ξεπεραστεί με υπομονή, και κρυφά να συνοδεύεται.
ΑΦΟΡΙΣΜΟΣ
Η Σοφία σπάνια ηρεμεί τη θάλασσα· στέλνει μια σχεδία. Αυτό που δεν μπορεί να κατακτηθεί με δύναμη πρέπει να υπομείνει — και ακόμα και στην υπομονή, ένα αόρατο χέρι είναι κοντά.
Κεφάλαιο Έβδομο — Η Συνάντηση στην Ακτή της Ιθάκης
Επιτέλους το πλοίο αράζει, και ο Οδυσσέας ξυπνά στην ίδια του την ακτή τυλιγμένος σε μια ομίχλη τόσο πυκνή που δεν αναγνωρίζει τη γη της γέννησής του. Είναι μία από τις πιο παράξενες και τρυφερές στιγμές ολόκληρου του αρχαίου κόσμου: ένας περιπλανώμενος που στέκεται, χαμένος, στον ίδιο τον τόπο για τον οποίο αιμορραγούσε είκοσι χρόνια.
Τότε μια μορφή πλησιάζει κατά μήκος της άμμου — ένας νεαρός βοσκός, λεπτός και ασήμαντος — και οι δυο τους, χωρίς καμία επισημότητα, αρχίζουν αμέσως να εξαπατούν ο ένας τον άλλον. Ο Οδυσσέας πλέκει μια περίτεχνη, ψεύτικη αφήγηση για το ποιος είναι. Και ο βοσκός, ακούγοντας, ξεσπά ξαφνικά σε γέλια και αποκαλύπτει τον εαυτό της: είναι η Αθηνά, ανίκανη να συγκρατήσει την ευχαρίστησή της για έναν θνητό που ψεύδεται με τόση τέχνη που ακόμα και μια θεά γοητεύεται.
Και του μιλά τότε με έναν τρόπο που κανένας αθάνατος δεν έχει μιλήσει ποτέ σε άνδρα πριν — πειράζοντάς τον, σχεδόν ως ίσος, επειδή είναι τόσο αθεράπευτα αφοσιωμένος στο στρατήγημα και τη μεταμφίεση ακόμα και τώρα, ακόμα και εδώ, ακόμα και μαζί της. Είναι μια στιγμή χωρίς προηγούμενο, γιατί σηματοδοτεί τη στιγμή που η εξωτερική αναζήτηση και ο εσωτερικός οδηγός, έχοντας κυκλώσει ο ένας τον άλλον μέσα από εκατό περιπέτειες, τελικά αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον ως μία και την ίδια φωτιά.
Αυτό είναι το κρυφό αποκορύφωμα που βρίσκεται μέσα σε κάθε μακρύ πνευματικό δρόμο: όχι μια μοναδική εκτυφλωτική αποκάλυψη από πέρα, αλλά μια ήσυχη, σχεδόν παιχνιδιάρικη συνάντηση, στην οποία ο αναζητητής καταλαβαίνει ξαφνικά ότι ο οδηγός που περπατούσε δίπλα του όλο αυτόν τον καιρό δεν ήταν ποτέ εντελώς χωριστός από τον εαυτό του. Η Σοφία δεν φτάνει απλώς στο τέλος του ταξιδιού. Γυρίζει προς τον ταξιδιώτη, γελώντας, σαν να λέει: μιλούσαμε πάντα την ίδια γλώσσα.
Από αυτή τη συνάντηση, η Αθηνά οδηγεί τον Οδυσσέα στον τελικό μόχθο: τον μεταμφιέζει για άλλη μια φορά, αυτή τη φορά ως ζητιάνο, και του λέει καθαρά ότι γινόμενος αγνώριστος θα δει επιτέλους ποιος από το ίδιο του το σπίτι τον αγαπά ακόμα αληθινά. Είναι η τελευταία και πιο σκληρή μύηση — να γίνει ξανά Κανένας, αλλά τώρα με πλήρη συνείδηση, για να περπατήσει αόρατος μέσα από το ίδιο του το σπίτι και να το βάλει ήσυχα σε τάξη.
ΑΦΟΡΙΣΜΟΣ
Το τέλος του δρόμου δεν είναι ένα όραμα από πέρα, αλλά το ξαφνικό γέλιο της αναγνώρισης ενός παλιού συντρόφου — της ίδιας της κρυμμένης σοφίας, που περπατά δίπλα στον εαυτό της επιτέλους.
Κεφάλαιο Όγδοο — Η Ιθάκη Είναι Εντός
Όταν τελειώνει ο μεγάλος λογαριασμός, και οι πενθούντες συγγενείς των πεσόντων σηκώνονται να τους εκδικηθούν, απειλώντας ολόκληρο το νησί με μια πληγή που ίσως να μην γιατρευτεί ποτέ, δεν είναι η ωμή δύναμη που τελειώνει τη σύγκρουση. Ο Ζευς, από ψηλά, ρίχνει ένα μοναδικό σημάδι φωτιάς· αλλά είναι η Αθηνά — που φορά ακόμα τη μορφή του Μέντορα — που μπαίνει ανάμεσα στους στρατούς και προφέρει τον λόγο της ειρήνης, δένοντας μαζί αυτό που η βία θα είχε σχίσει για πάντα.
Αυτή, τελικά, είναι η τελευταία και πιο ήπια αποκάλυψη του μύθου: ότι ο έσχατος μόχθος της Σοφίας δεν είναι να κερδίσει τη μάχη αλλά να την τελειώσει — να συμφιλιώσει το παλιό με το καινούργιο, αυτό που χάθηκε με αυτό που βρέθηκε, τον πατέρα με τα χρόνια που τον έκλεψαν από τον γιο του.
Ποια ήταν, λοιπόν, η αληθινή φύση της προστασίας που φύλαγε τον Οδυσσέα σε είκοσι χρόνια εξορίας; Δεν ήταν ποτέ απλή εύνοια. Δεν ήταν ποτέ τύχη, ούτε η ιδιοτροπία ενός επιεικούς ουρανού. Ήταν νόμος — ο βαθύς, αλύγιστος νόμος ότι το φως που κουβαλά κανείς μέσα του είναι το ίδιο το φως που έρχεται, τελικά, να μας κουβαλήσει. Ο Οδυσσέας δεν πέρασε τα χρόνια του σε προσευχή, περιμένοντας διάσωση από πέρα από τα σύννεφα. Σκεφτόταν όπως σκέφτεται η θεά· παρακολουθούσε όπως παρακολουθεί εκείνη· περίμενε, διέκρινε και ύφαινε, μέχρι που ο δικός του νους έγινε καθρέφτης στον οποίο η Σοφία δεν μπορούσε παρά να δει τον εαυτό της — και, βλέποντας τον εαυτό της, πλησίασε.
Αυτή είναι η τελική διδασκαλία που προσφέρεται σε κάθε ψυχή που διαβάζει την παλιά ιστορία και αισθάνεται, κάπου κάτω από τα πλευρά, έναν οικείο πόνο αναγνώρισης. Η Ιθάκη δεν φτάνει επειδή την παρακαλούν. Φτάνει όταν ο περιπλανώμενος εαυτός αρχίζει, επιτέλους, να σκέφτεται, να παρακολουθεί και να μοχθεί με τον τρόπο της Αθηνάς — υπομονετικά ξεγελώντας την απελπισία όπως κάποτε ο Οδυσσέας ξεγέλασε το τέρας στη σπηλιά, τυφλώνοντας όχι έναν εξωτερικό εχθρό, αλλά τις ψευδαισθήσεις που κρατούν τον εαυτό μακριά από την ίδια του την ακτή.
Δεν είναι μια μακρινή μορφή σκαλισμένη σε μάρμαρο, που κοιτάζει από έναν εξαφανισμένο Όλυμπο. Είναι πιο κοντά από αυτό — πιο κοντά από τον παλμό, πιο κοντά από την ανάσα που μόλις τώρα τραβήχτηκε. Είναι εκείνη η μικρή, ανεπιτάχυντη φωνή που δεν φωνάζει όπως φωνάζει η θάλασσα, που δεν οργίζεται όπως οργίζονται οι παλιές πληγές, αλλά απλώς περιμένει, κάτω από κάθε θόρυβο, να ακουστεί.
Ακούει ακόμα η ψυχή, διαβάζοντας αυτά τα λόγια στο πέσιμο της βραδιάς, εκείνη;
ΑΦΟΡΙΣΜΟΣ
Η Ιθάκη δεν είναι μια ακτή που πρέπει να φτάσει κανείς αλλά μια ακινησία που πρέπει να θυμηθεί. Η θεά δεν ήταν ποτέ αλλού: είναι η ήσυχη γνώση που περίμενε, όλο αυτόν τον καιρό, μέσα.
