Η Βενδίς ήταν η μεγάλη θεά των Θρακών, λαός βαθιά συνδεδεμένος με τα δάση, τα όρη και τις αρχέγονες δυνάμεις της φύσεως. Σε αντίθεση με τις περισσότερο ανθρωπομορφικές θεότητες του Ολύμπου, η θρακική θρησκευτικότητα διατηρούσε έντονα στοιχεία αρχαϊκής λατρείας της φύσεως. Η Βενδίς ήταν προστάτιδα των άγριων ζώων, του κυνηγίου, της γονιμότητας, αλλά και της σελήνης και της νύκτας. Συχνά απεικονίζεται με κοντό χιτώνα, θρακικές μπότες, τόξο και δύο δόρατα, στοιχεία που τη διαφοροποιούν από την ελληνική Άρτεμη, διατηρώντας την ιδιαίτερη εθνική της ταυτότητα.
Η λατρεία της εισήχθη επισήμως στην Αθήνα κατά τον 5ο αιώνα π.κ.ε., πιθανότατα εξαιτίας των στενών πολιτικών και οικονομικών σχέσεων των Αθηναίων με τη Θράκη. Στον Πειραιά ιδρύθηκε ιερό προς τιμήν της, ενώ τελούντo τα περίφημα Βενδίδεια, εορτή που μνημονεύει ήδη ο Πλάτων στις πρώτες σελίδες της Πολιτείας. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ήταν η νυχτερινή λαμπαδηδρομία ἐφ' ἵππων και η παννυχίδα, στοιχεία που υποδηλώνουν τελετουργίες με έντονο μυσταγωγικό χαρακτήρα. Το αξιοσημείωτο είναι ότι στη γιορτή συμμετείχαν τόσο Αθηναίοι όσο και Θράκες, διατηρώντας ο καθένας τη δική του πομπή, γεγονός εξαιρετικά σπάνιο για τα δεδομένα της αθηναϊκής λατρείας.
Βενδίς και Εκάτη, δύο όψεις του ίδιου αρχέγονου συμβόλου;
Παρότι οι αρχαίες πηγές ταυτίζουν συχνότερα τη Βενδίδα με την Άρτεμη, αρκετοί νεότεροι μελετητές επισημαίνουν τις βαθύτερες συγγένειές της με την Εκάτη. Η ταύτιση αυτή δεν στηρίζεται σε ρητή αρχαία μαρτυρία, αλλά κυρίως σε κοινά χαρακτηριστικά της λατρείας και της λειτουργίας των δύο θεαινών.
Και οι δύο είναι θεότητες της νύκτας και της σελήνης. Και οι δύο συνδέονται με τα δάση, τα όρη και τις ερημικές τοποθεσίες, μακριά από την οργανωμένη πόλη. Είναι φύλακες των μεταβάσεων και των ορίων, εκεί όπου ο κόσμος των ανθρώπων συναντά το άγνωστο. Η Εκάτη στέκεται στα τρίστρατα· η Βενδίς περιπλανιέται στα σκοτεινά δάση της Θράκης. Και οι δύο προστατεύουν, αλλά συγχρόνως εμπνέουν δέος.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι και η θρακική καταγωγή που αποδίδουν αρκετές αρχαίες παραδόσεις στην Εκάτη ή, τουλάχιστον, η στενή σύνδεσή της με τον βόρειο και ανατολικό χώρο του Αιγαίου. Δεν είναι τυχαίο ότι οι περιοχές όπου αναπτύχθηκαν οι ορφικές και διονυσιακές παραδόσεις —με έντονο θρακικό υπόβαθρο— αποτελούν επίσης χώρους όπου η λατρεία της Εκάτης αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η συγγένεια αυτή πιθανόν αντανακλά κοινές προελληνικές ή θρακοανατολικές θρησκευτικές αντιλήψεις, περισσότερο παρά άμεση ταύτιση των δύο θεοτήτων.
Η θεά των ορίων
Η Βενδίς δεν ήταν απλώς θεά του κυνηγίου. Το κυνήγι, στις αρχαίες κοινωνίες, δεν αποτελούσε μόνο μέσο επιβίωσης αλλά τελετουργία εισόδου στον κόσμο της φύσεως. Ο κυνηγός εγκατέλειπε την ασφάλεια του οικισμού και εισερχόταν στον χώρο του αγνώστου, εκεί όπου κυριαρχούσαν οι δυνάμεις της θεάς.
Αυτός ακριβώς ο συμβολισμός καθιστά τη Βενδίδα θεότητα των μεταβάσεων. Προστατεύει κάθε πέρασμα: από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση, από το φως στο σκοτάδι, από τη γνώση στο μυστήριο. Όπως η Εκάτη στέκεται στο κατώφλι των κόσμων, έτσι και η Βενδίς κυριαρχεί στα σύνορα του πολιτισμού και της άγριας φύσεως.
Η Βενδίς ως φορέας πολιτισμικής σύνθεσης
Η αποδοχή της λατρείας της στην Αθήνα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ο ελληνικός κόσμος αφομοίωνε ξένες θεότητες χωρίς να εξαφανίζει την ιδιαίτερη ταυτότητά τους. Η Βενδίς δεν έγινε ποτέ απλώς μία ακόμη Άρτεμις. Διατήρησε τα θρακικά της ενδύματα, τα ιδιαίτερα όπλα της και τις ξεχωριστές τελετουργίες της, ενώ παράλληλα ενσωματώθηκε στο ελληνικό θρησκευτικό σύστημα ως θεότητα ισότιμη με τις ελληνικές.
Η περίπτωση αυτή αποδεικνύει ότι η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν υπήρξε ένα κλειστό δόγμα αλλά ένας ζωντανός οργανισμός, ικανός να απορροφά και να μεταπλάθει διαφορετικές παραδόσεις.
Επίλογος
Η Βενδίς παραμένει έως σήμερα μία από τις πλέον μυστηριώδεις μορφές της αρχαίας ευρωπαϊκής θρησκευτικότητας. Πίσω από τη θρακική κυνηγό κρύβεται μία αρχαιότατη Μεγάλη Θεά της φύσεως, της σελήνης, της γονιμότητας και των μυστηρίων. Είτε ως αδελφή της Αρτέμιδος είτε ως σκοτεινή συγγενής της Εκάτης, συμβολίζει την αέναη παρουσία του ιερού μέσα στη φύση και υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος δεν κυριάρχησε ποτέ ολοκληρωτικά στον κόσμο· πάντοτε υπήρχε ένα όριο, ένα δάσος, μια νύχτα, όπου βασίλευε η θεά.
Θρακικὸς Ὕμνος εἰς Βενδῖδα
Χαῖρε, Βενδῖ, πολυπρόσωπε Θεά,
Δέσποινα τῶν ὀρέων, τῶν δρυμῶν καὶ τῆς νυκτός.
Σὺ ποὺ βαδίζεις ἐν σεληνόφωτι,
ὁδηγὸς λύκων, σύντροφος γλαυκῶν,
φύλαξ τῶν ἀοράτων ὁδῶν.
Ἐπίκουρός γενοῦ τοῖς καθαρὰν καρδίαν ἔχουσιν,
φώτισον τὰς ψυχὰς διὰ τοῦ ἀργυροῦ σου φωτός,
καὶ δίδαξον ἡμᾶς νὰ τιμῶμεν
τὴν φύσιν, τὸ μυστήριον καὶ τὴν σιωπήν.
Χαῖρε, Βενδῖ, πολυπρόσωπε Θεά,
ἡ τὰ κρυπτὰ γινώσκουσα,
ἡ τὰ ὅρια φυλάττουσα,
ἡ αἰωνία Μήτηρ τῶν θρακικῶν δρυμῶν.
Εὐοί!
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου