Τρίτη 18 Δεκεμβρίου 2018

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ - Βάτραχοι (414-459)

ΞΑ. ἐγὼ δ᾽ ἀεί πως φιλακόλου-
θός εἰμι καὶ μετ᾽ αὐτῆς
415 παίζων χορεύειν βούλομαι. ΔΙ. κἄγωγε πρός.
ΧΟ. βούλεσθε δῆτα κοινῇ
σκώψωμεν Ἀρχέδημον,
ὃς ἑπτέτης ὢν οὐκ ἔφυσε φράτερας;—
νυνὶ δὲ δημαγωγεῖ
420 ἐν τοῖς ἄνω νεκροῖσι,
κἄστιν τὰ πρῶτα τῆς ἐκεῖ μοχθηρίας.—
τὸν Κλεισθένους δ᾽ ἀκούω
ἐν ταῖς ταφαῖσι πρωκτὸν
τίλλειν ἑαυτοῦ καὶ σπαράττειν τὰς γνάθους.—
425 κἀκόπτετ᾽ ἐγκεκυφώς,
κἄκλαε κἀκεκράγει
Σεβῖνον ὅστις ἐστὶν Ἁναφλύστιος.—
καὶ Καλλίαν γέ φασι
τοῦτον τὸν Ἱπποκίνου
430 κύσθου λεοντῆν ναυμαχεῖν ἐνημμένον.
ΔΙ. ἔχοιτ᾽ ἂν οὖν φράσαι νῷν
Πλούτων᾽ ὅπου ᾽νθάδ᾽ οἰκεῖ;
ξένω γάρ ἐσμεν ἀρτίως ἀφιγμένω.
ΧΟ. μηδὲν μακρὰν ἀπέλθῃς,
435 μηδ᾽ αὖθις ἐπανέρῃ με,
ἀλλ᾽ ἴσθ᾽ ἐπ᾽ αὐτὴν τὴν θύραν ἀφιγμένος.
ΔΙ. αἴροι᾽ ἂν αὖθις, ὦ παῖ.
ΞΑ. τουτὶ τί ἦν τὸ πρᾶγμα;
ἀλλ᾽ ἦ Διὸς Κόρινθος ἐν τοῖς στρώμασιν;

440 ΧΟ. χωρεῖτέ
νυν ἱερὸν ἀνὰ κύκλον θεᾶς, ἀνθοφόρον ἀν᾽ ἄλσος
παίζοντες οἷς μετουσία θεοφιλοῦς ἑορτῆς.
445 ἐγὼ δὲ σὺν ταῖσιν κόραις εἶμι καὶ γυναιξίν,
οὗ παννυχίζουσιν θεᾷ, φέγγος ἱερὸν οἴσων.

χωρῶμεν εἰς πολυρρόδους [στρ.]
λειμῶνας ἀνθεμώδεις,
450 τὸν ἡμέτερον τρόπον,
τὸν καλλιχορώτατον,
παίζοντες, ὃν ὄλβιαι
Μοῖραι ξυνάγουσιν.—

μόνοις γὰρ ἡμῖν ἥλιος [ἀντ.]
455 καὶ φέγγος ἱλαρόν ἐστιν,
ὅσοι μεμυήμεθ᾽ εὐ-
σεβῆ τε διήγομεν
τρόπον περὶ τοὺς ξένους
καὶ τοὺς ἰδιώτας.

***
ΞΑΝ. Πάντα στην ουρά μ᾽ αρέσει εμέ να μπαίνω·
τώρα λαχταρώ με τη μικρή να πιάσω
παιχνίδια και χορό. ΔΙΟ. Κι εγώ το ίδιο.
Ο Διόνυσος και ο Ξανθίας παρουσιάζονται στο Χορό.
ΧΟΡ. ―Τότε, μαζί ας πειράξουμε
λιγάκι τον Αρχέδημο·
εφτά χρονώ και πού να βγάλει δόντια;
―Στου Απάνω Κόσμου τους νεκρούς
420 του δήμου τώρα είν᾽ αρχηγός
και μες στους παλιανθρώπους είναι πρώτος.
―Και του Κλεισθένη λένε ο γιος
ξεσκίζει τα σαγόνια του
στους τάφους, και μαδά τον πισινό του.
―Χτυπιόταν κι έκλαιγε σκυφτός
και κάποιον Αναφλύστιο
έκραζε και καλούσε, το Σεβίνο.
―Λεοντή φορώντας ναυμαχεί
με το γυναίκειο χάβαρο,
430 ως λένε, ο γιος του Ιππόνικου, ο Καλλίας.
ΔΙΟ. ―Μπορείτε να μας πείτε πού
το σπίτι είναι του Πλούτωνα;
Ήρθαμε τώρα δα κι είμαστε ξένοι.
ΚΟΡ. ―Μην πας πιο πέρα· περιττό
να με ξαναρωτήσεις· νά,
το βήμα σου μπροστά του σ᾽ έχει φέρει.
ΔΙΟ. ― Το στρώμα σήκωσε, μικρέ.
ΞΑΝ. Βρε, τί ᾽ναι τούτο το κακό;
Το στρώμα! Το γουδί το γουδοχέρι.

440 ΚΟΡ. Παίζοντας μπείτε στον ιερό
περίβολο της Δήμητρας, στ᾽ ανθισμένο το άλσος,
πανηγυριώτες της γιορτής που οι θεοί αγαπούνε.
Με τις κοπέλες πάω εγώ και με τις γυναίκες,
που κάνουν την ολονυχιά, φως ιερό να δώσω.

ΧΟΡ. Στα πολύανθα τα λιβάδια
πάμε, τα γεμάτα ρόδα,
450 για τα ξέχωρα παιχνίδια
του πανέμορφου χορού μας,
που τον στήνουν οι όλβιες Μοίρες.

Είναι ο ήλιος και το φως του
ιλαρά για μας μονάχα,
για τους μύστες, που η ζωή τους
στάθηκε γεμάτη ευλάβεια
και για ντόπιους και για ξένους.

Μορφές και Θέματα της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας: ΜΕΙΖΟΝΕΣ ΘΕΟΙ - ΑΡΤΕΜΗ, θυσία και ευνοημένοι

Οι ευνοημένοι της θεάς
 
Η θεά προστατεύει αδύναμους και απροστάτευτους ανθρώπους. Στις ορφανές κόρες του Πανδάρεου χάρισε παράστημα. Τα μικρά κορίτσια τους οι Αθηναίοι τα έθεταν υπό την προστασία της με την προσωνυμία «άρκτοι». Τιμά τον Ιππόλυτο, θύμα των αντιφατικών διεκδικήσεων της Αφροδίτης και της ίδιας (τιμώντας την Άρτεμη με την αγνεία του προσέβαλλε την Αφροδίτη) επιβάλλοντας τη λατρεία του στις κόρες της Τροιζήνας και τιμές πριν από τον γάμο τους -να του τραγουδούν και να του αφιερώνουν τα μαλλιά τους. Σύμφωνα μάλιστα με μια εκδοχή, η Άρτεμη παρακάλεσε τον Ασκληπιό να ξαναδώσει ζωή στον νέο, κάτι που ο θεός έκανε αλλά προκάλεσε την οργή του Δία που τιμώρησε τον Ασκληπιό αφαιρώντας του τη ζωή. Στον Τρωικό πόλεμο παίρνει το μέρος των Τρώων, στο πλευρό του αδελφού της. Και όταν ο Απόλλωνας έσωσε τον Αινεία από την ορμή του Διομήδη τραβώντας τον από τη μάχη στον ναό του «η τοξοφόρα Άρτεμις με την Λητώ στα βάθη / του ιερού τον έγιαναν και λάμψιν του χαρίζαν» (Ιλ., Ε 447-448).
 
Αυτονόητα θεωρούνταν προστάτρια των Αμαζόνων που ζούσαν ελεύθερες και μακριά από τον ανδρικό ζυγό.
 
Άρτεμη και θυσία
 
ἀνασωθέντες χαριστήρια θύουσιν τοῖς θεοῖς τοῖς θαλαττίοις, Ποσειδῶνι καὶ Ἀμφιτρίτῃ καὶ Νηρηίσιν. καὶ ὅσοι τὴν γῆν ἐργάζονται, Δήμητρι καὶ τῇ παιδὶ αὐτῆς καὶ Διονύσῳ, οἱ δὲ ἀμφὶ τὰς τέχνας πονούμενοι Ἀθηνᾷ καὶ Ἡφαίστῳ, καὶ οἱ ἀμφὶ παίδευσιν Μούσαις καὶ Ἀπόλλωνι Μουσηγέτῃ καὶ Μνημοσύνῃ καὶ Ἑρμῇ, οἱ δὲ ἀμφὶ τὰ ἐρωτικὰ Ἀφροδίτῃ καὶ Ἔρωτι καὶ Πειθοῖ καὶ Χάρισιν. οὕτω τοι καὶ τοὺς ἐπὶ θήρᾳ ἐσπουδακότας οὐ χρὴ ἀμελεῖν τῆς Ἀρτέμιδος τῆς Ἀγροτέρας οὐδὲ Ἀπόλλωνος οὐδὲ Πανὸς οὐδὲ Νυμφῶν οὐδὲ Ἑρμοῦ Ἐνοδίου καὶ Ἡγεμονίου, οὐδὲ ὅσοι ἄλλοι ὄρειοι θεοί· εἰ δὲ μή, ἡμιτελῆ ἀποβαίνειν ἀνάγκη τὰ σπουδάσματα. (Αρρ., Κυνηγ. 35.2-4)
 
Το όνομά της θεάς είναι, σύμφωνα με γλωσσολόγους, συνδεδεμένο με τον σφαγέα (ἄρταμος). Η λέξη όμως ἀρταμής σημαίνει και σώος, αβλαβής, ολόκληρος, γερός. Αν δεχτούμε ως ορθές τις γλωσσολογικές αυτές παρατηρήσεις, τότε αντιλαμβανόμαστε την Άρτεμη ως αυτή που επιβλέπει την τέλεση της θυσίας με ορθό τρόπο, που σημαίνει ότι είναι εγγυήτρια της θρησκευτικής αλλά και κοινωνικής ομαλότητας, μια και η τέλεση ενός τελετουργικού προϋποθέτει τη συμμετοχή και συνεργασία πολλών, ο καθένας με τον δικό του ρόλο και τη δική του θέση στην τελετουργική πομπή. Με αυτόν τον τρόπο κατανοούμε και τα επίθετα εκείνα της θεάς που της προσδίδουν μια πολιτική χροιά. Είναι τα επίθετα Επιπυργιδία, Αγοραία -δεν έχεις στο ποίμνιό σου /ανήμερους πολίτες λέει ο Ανακρέων (απ. 348 Page)-, Βουλαία -, μια και πριν από κάθε συνάθροιση του λαού και ως εγγύηση της ομαλής έκβασής της απαιτείται θυσία. Και επειδή, πριν από την τέλεση της θυσίας, έπρεπε να τελεστεί καθαρμός, τα ιερά της, περισσότερο από άλλων θεών, βρίσκονται κοντά σε πηγές.
 
Σκληρή ήταν η τιμωρία και σε όσους λησμονούσαν να τελέσουν ορθά τη θυσία. Η θεά έστειλε κάπρο που κατέστρεφε τους αγρούς της Καλυδώνας, όταν ο βασιλιάς Οινέας, πατέρας του Μελέαγρου, θυσίασε σε όλους τους θεούς μετά τη συγκομιδή εκτός από την Άρτεμη, την οποία λησμόνησε. Ο κάπρος υπέκυψε στα χτυπήματα του Μελέαγρου, ο οποίος με τη σειρά του πέθανε (Ιλ.,Ι 529-599), όταν οι Κουρήτες, που είχαν συμμετάσχει στο κυνήγι, διεκδίκησαν από τους Αιτωλούς το δέρμα και το κεφάλι του ζώου. Ο λόγος βέβαια ήταν ότι η οργή της θεάς δεν είχε καταπραϋνθεί.
 
Η θεά τιμωρούσε ανελέητα την ασύδοτη, άγρια συμπεριφορά, όπως τον φόνο μιας αρκούδας στη Βραυρώνα ή του ιερού της ελαφιού, και γι' αυτό παρακολουθούσε αυστηρά ο θυσιαστικός φόνος να τελείται με τάξη και με σεβασμό απέναντι στο ζώο. Η όποια επίσημη και με την άδεια της θεάς «αγριότητα» στη θυσία λειτουργούσε ως υπόμνηση του κανόνα:
 
Η γιορτή αρχίζει με μια μεγαλοπρεπέστατη πομπή προς τιμή της Αρτέμιδος κι η παρθένος, που είναι ιέρεια της θεάς, προχωρεί στο τέλος της πομπής επάνω σε άρμα που το σύρουν ελάφια. Και την επομένη μέρα συνηθίζουν να προσφέρουν τη θυσία. Κι η γιορτή δεν είναι μόνο μια δημόσια λειτουργία αλλά και μια παλλαϊκή εκδήλωση. Γιατί οι άνθρωποι ρίχνουν επάνω στον βωμό ζωντανά τα φαγώσιμα πτηνά και όλα τα σφάγια, ακόμα και αγριόχοιρους και ελάφια και ζαρκάδια, μερικοί φέρουν λυκόπουλα και αρκουδόπουλα και άλλοι μεγάλα θηρία. Τοποθετούν επίσης επάνω στον βωμό καρπούς από ήμερα δέντρα. Μετά βάζουν φωτιά στα ξύλα. Αυτήν ακριβώς τη στιγμή είδα με τα μάτια μου μερικά άγρια ζώα, κι ανάμεσά τους μιαν άρκτο, να ορμούν προς τα έξω στο πρώτο φούντωμα της φωτιάς, μερικά μάλιστα κατόρθωσαν με τη δύναμή τους να ξεφύγουν. Αλλά αυτοί που τα έφεραν τα ξαναρίχνουν πάλι στη φωτιά. Δεν μνημονεύεται ότι πληγώθηκε κανείς από τα θηρία. (Παυσανίας 7, 18, 12-13)
 
Ο Παυσανίας αναφέρει τη γιορτή αυτή ως γιορτή των αυτοκρατορικών χρόνων. Επειδή όμως παρόμοια ήταν και η γιορτή των Κουρήτων στη Μεσσήνη, στο σπήλαιο των οποίων «θυσιάζουν αδιακρίτως κάθε είδους ζώα, αρχίζοντας από βόδια και κατσίκια και φθάνοντας ως τα πουλιά, τα οποία ρίχνουν ολόκληρα στη φωτιά» (Παυσανίας, 4, 31, 9), μπορούμε βάσιμα να εικάσουμε ότι η αρχή αυτής της τελετής βρίσκεται στον θάνατο του Μελέαγρου.

Όταν όλα σε απογοητεύουν... είναι καλό σημάδι!

Πρώτα πρέπει να απογοητευτείς αρκετά, να μη σου κάθεται αυτός ο κόσμος, να έχεις καταλάβει ότι δεν έχει τίποτα ουσιαστικό να σου προσφέρει.

Όμως, χωρίς να κάνεις το μοιραίο λάθος που κάνουν οι περισσότεροι και ν’ αρχίσεις να κατηγορείς δεξιά και αριστερά… την κοινωνία (λες και υπάρχει ως οντότητα), τους πολιτικούς, τους γονείς και δασκάλους σου, το παρελθόν, τις τροφές, το περιβάλλον, τις πόλεις, και άλλες τόσες αφηρημένες έννοιες που είναι εξίσου δημιουργήματα του νου.

Γιατί, αν το κάνεις αυτό, απλά ψάχνεις κάποιες καλές δικαιολογίες, για να παραμείνεις, εκεί ακριβώς που βρίσκεσαι: θύμα, που δεν διαφέρει από κανένα άλλο.

Έχουμε ο καθένας μας διάφορους τρόπους και λόγους για να απογοητευόμαστε. Όμως χαίρομαι που τελευταία (τις τελευταίες δεκαετίες) όλο και περισσότερα παιδιά δεν περιμένουν να ζήσουν τα δυο τρίτα της ζωής τους για να συνειδητοποιήσουν ότι κάτι δεν πάει καλά, ότι τίποτα δεν έχει νόημα… κι ας μην τα έχουν ζήσει όλα! (Άλλη μια παρανόηση των προηγούμενων γενιών).

Μετά, μετά ξεκινάνε τα «δύσκολα»… όμως το να παραμένεις σε ένα δήθεν, ένα ψέμα, σε μια σπατάλη χρόνου, ενέργειας και ζωής, είναι απείρως πιο δύσκολο και πιο επίπονο.

Γιατί μετά, χρειάζεται να πας ακριβώς εκεί που κανείς δεν θα σου πει να πάς να κοιτάξεις. Μέσα σου! Ακόμα και αν σου το πουν (είναι η νέα μόδα), δεν θα ξέρεις πώς, πού πότε. Γιατί αυτός ο σύγχρονος κόσμος είναι γεμάτος συστήματα, προγράμματα, αντι-προγράμματα, όπως τα αντιβιοτικά του υπολογιστή σου, που τα σχεδιάζουν οι ίδιοι που σχεδιάζουν και πουλούν τα προγράμματα.

Θα πρέπει όμως να βρεις το πώς, γιατί δεν υπάρχει πουθενά αλλού να πας. Το πρώτο βήμα είναι να γίνεις ενεργός παρατηρητής, των πάντων: των σκέψεών σου, των συναισθημάτων σου, του σώματός σου, των λόγων σου, των άλλων, της φύσης, του χρόνου κλπ… Και αυτό αποτελεί «δουλειά» από μόνη της… Που ολόκληρη η δομή της κοινωνίας και της ζωής σου, θα σε αποτρέψουν να το πετύχεις.

Όταν αρχίσεις όμως να κατακτάς την παρατήρηση, αφού καταλάβεις αρχικά τι είναι (γιατί σίγουρα έχεις απόψεις που δεν ανταποκρίνονται σε αυτό που ΕΙΝΑΙ), τότε αρχίζουν τα ωραία, οι αποκαλύψεις, η αυτάρκεια, η ελευθερία από τα δεσμά του προγραμματισμού σου... τότε ξεκινούν οι διάλογοι με τη Ζωή, με Άλλους, με Εσένα...

Πριν από την απογοήτευση... δεν ξεβολευόμαστε από την άγνοιά μας...

Μυθολογία και Παγκόσμια αρχετυπικά μοτίβα

Τα αρχέτυπα και τα σύμβολα αποτελούν χαρακτηριστικό γνώρισμα όχι μόνο σε όλες τις μυθολογικές αναφορές, αλλά εκτείνονται σε όλες τις εκφάνσεις του ανθρώπινου πολιτισμού. Για αυτό τον λόγο και είναι παγκόσμια και επαναλαμβανόμενα σε όλους τους πολιτισμούς από το ταξίδι του Οδυσσέα, και τους άθλους του Ηρακλή και του Θησέα, έως τον πόλεμο των άστρων και τον Harry Potter.

Οι θρησκείες και οι μύθοι των ανθρώπων από μέρη τόσο απόμακρα που με κανέναν τρόπο δε θα μπορούσαν να έχουν έρθει σε επαφή μεταξύ τους έχουν κοινά μοτίβα. Μερικές φορές όμως, οι ομοιότητες είναι εκπληκτικές. Τα αρχέτυπα ομοιάζουν με αυτά τα μοτίβα που έχουν διαφορετικούς πρωταγωνιστές, διαδραματίζονται σε τελείως διαφορετικά μέρη αλλά, ακολουθούν πιστά ένα κοινό σενάριο, όπως το ταξίδι του ήρωα, η την κάθοδο των θεών στη γη κτλ.

Σε όλους τους πολιτισμούς υπάρχουν επαναλαμβανόμενα μοτίβα που αφορούν έννοιες για τη ζωή, το θάνατο, την αναγέννηση, τα πνεύματα, τα φυσικά φαινόμενα, τη μοίρα των ανθρώπων. Μύθοι που αφορούν ήρωες εκπολιτιστές οι οποίοι σώζουν την ανθρωπότητα μετά από μια μεγάλη φυσική καταστροφή είναι ευρέως διαδεδομένοι και φαίνεται να αντανακλούν μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη για την ύπαρξη σκοπού και σωτηρίας. Όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν σε θεούς, ανεξάρτητα ποιο είναι το όνομά τους. Με άλλα λόγια, αυτά τα αρχετυπικά μοτίβα υπάρχουν ανεξάρτητα και αντιστοιχούν σε βαθύτερες λειτουργίες της ανθρώπινης ‘ψυχής.’

Το αρχέτυπο είναι ένα αρχέγονο, δομικό στοιχείο της ανθρώπινης ψυχής, μια καθολική τάση συμπεριφοράς, σκέψης, ή διαμόρφωσης εικόνων με συγκεκριμένο τρόπο. Κοιτώντας τα αστέρια και ψάχνοντας τον αστερισμό της Ανδρομέδας, δε θα δούμε σίγουρα μια γυναίκα δεμένη σε ένα βράχο κάπου στον ουρανό. Θα δούμε όμως έναν σχηματισμό αστέρων που στην ανθρώπινη φαντασία ταυτίζονται με τη περίφημη σύζυγο του Περσέα. Κάπως έτσι είναι και τα αρχέτυπα. Αποτελούν το άμορφο αποτέλεσμα των αιώνων της ανθρώπινης εμπειρίας που διαπερνούν τις ανθρώπινες γενιές σαν αναμονές έτοιμες για τη θεμελίωση των προσωπικών μας εμπειριών. Αν δούμε ένα δακτυλικό αποτύπωμα, θα καταλάβουμε αμέσως τι είναι. Όχι όμως και ποιανού είναι. Γιατί, ενώ όλα τα δακτυλικά αποτυπώματα έχουν μια παρόμοια δομή, είναι ταυτόχρονα και απόλυτα μοναδικά.

Θα ήταν λάθος να πιστέψουμε ότι τα αρχέτυπα είναι προκαθορισμένες ιδέες. Θα ήταν προτιμότερο να πούμε ότι είναι προκαθορισμένες δυναμικές. Θα ήταν λάθος επίσης να τους αποδώσουμε συγκεκριμένες μορφές Μοιάζει περισσότερο με το άτομο του άνθρακα που έχει μέσα του την ικανότητα να παράξει ένα διαμάντι, αλλά δεν βλέπουμε πουθενά το διαμάντι όταν το παρατηρούμε. Όταν ο άνθρακας στη φύση βρεθεί σε κατάλληλες συνθήκες (κάτω από φοβερή γεωλογική πίεση), κρυσταλλώνεται και ο κρυσταλλωμένος άνθρακας μας δίνει τη μορφή του διαμαντιού.

Ο Carl Jung ανέπτυξε μια θεωρία των αρχετύπων ως παγκόσμια, αρχαϊκά μοτίβα και εικόνες που προέρχονται από το συλλογικό ασυνείδητο, και τα οποία αποτελούν το ψυχικό ανάλογο των ενστίκτων. Πρόκειται για αυτόνομες και κρυφές μορφές, οι οποίες μετασχηματίζονται μόλις εισέλθουν στη συνείδηση, αποκτώντας μια συγκεκριμένη μορφή και έκφραση από τους ανθρώπους και τις κουλτούρες. Όντας ασυνείδητα, η ύπαρξή τους μπορεί να θεωρηθεί μόνο έμμεσα, εξετάζοντας τη συμπεριφορά, εικόνες, την τέχνη, θρησκείες, ή όνειρα, Είναι κληρονομούμενα ‘δυναμικά,’ τα οποία υλοποιούνται όταν γίνονται αντιληπτά ως εικόνες, ή όταν εκδηλώνονται στη συμπεριφορά, κατά την αλληλεπίδρασή τους με τον εξωτερικό κόσμο.

Ο Jung περιέγραψε αρχετυπικά γεγονότα, όπως η γέννηση, ο θάνατος, ο χωρισμός από τους γονείς, η μύηση, ο γάμος, η ένωση των αντιθέτων, αρχετυπικές μορφές, όπως η μητέρα, ο πατέρας, το παιδί, ο διάβολος, ο θεός, ο σοφός γέρος, η σοφή γριά, ο ήρωας, και αρχετυπικά μοτίβα, όπως η αποκάλυψη, ο κατακλυσμός, η δημιουργία. Αν και ο αριθμός των αρχετύπων είναι άπειρος, υπάρχουν μερικά ιδιαίτερα αξιοσημείωτα, όπως η σκιά, ο σοφός γέρος, το παιδί, η μητέρα, και τέλος η anima και ο animus..

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για το μέλλον μας είναι η απάθεια.

Μόνο όταν ο έξυπνος εγκέφαλός μας και η ανθρώπινη καρδιά μας συνεργάζονται αρμονικά, μπορούμε να επιτύχουμε το πραγματικό μας δυναμικό.

Δεν γίνεται να περάσει ούτε μια μέρα χωρίς να έχουμε αντίκτυπο στον κόσμο γύρω μας. Αυτό που κάνει τη διαφορά, είναι το πώς πρέπει να αποφασίσουμε εμείς τι είδους αντίκτυπο θέλουμε να έχουμε.

Έχουμε την επιλογή να χρησιμοποιήσουμε το δώρο της ζωής ώστε να κάνουμε τον κόσμο ένα καλύτερο μέρος -ή να μην ενδιαφερθούμε καν.

Μόνο αν καταλαβαίνουμε, μπορούμε να ενδιαφερθούμε. Μόνο αν ενδιαφερθούμε, θα βοηθήσουμε. Μόνο αν βοηθήσουμε, θα σωθούμε.

Η αλλαγή συμβαίνει πρώτα ακούγοντας και μετά ξεκινώντας διάλογο με ανθρώπους που δεν πιστεύουμε πως αυτό που κάνουν είναι σωστό.

Εδώ είμαστε, το πιο έξυπνο είδος που έχει ζήσει ποτέ. TOTE πώς μπορούμε να καταστρέφουμε τον μόνο πλανήτη που έχουμε;

Κάποια μέρα θα κοιτάξουμε πίσω σε αυτή τη σκοτεινή εποχή της γεωργίας και θα κουνήσουμε τα κεφάλια μας. Πώς πιστέψαμε ότι ήταν καλή ιδέα να καλλιεργήσουμε το φαγητό μας με δηλητήρια;

Βλέπουμε τα ζώα να κάνουν πράγματα που εμείς, με την αλαζονεία μας, σκεφτόμαστε πως ήταν «απλά ανθρώπινα».

Είναι αυτές οι αναμφισβήτητες ιδιότητες ανθρώπινης αγάπης, συμπόνιας και αυτοθυσίας, που μου δίνουν ελπίδα για το μέλλον. Συχνά είμαστε πράγματι, σκληροί και κακοί. Κανείς δεν μπορεί να το αρνηθεί αυτό. Βασανίζουμε ο ένας τον άλλο, με λόγια και πράξεις, πολεμάμε, σκοτώνουμε. Αλλά είμαστε επίσης ικανοί για την πιο ευγενή, την πιο γενναιόδωρη και ηρωική συμπεριφορά.

Η αλλαγή που διαρκεί, είναι μια σειρά συμβιβασμών. Και ο συμβιβασμός είναι εντάξει, όσο οι αξίες μας δεν αλλάζουν.

Η πολιτισμική συσσώρευση έχει παραμορφώσει την ανθρώπινη ηθική και την πνευματική ανάπτυξη. Έχει παρεμποδίσει την ελευθερία της σκέψης, μας κρατά φυλακισμένους στους πολιτισμούς στους οποίους γεννηθήκαμε. Η πολιτισμική ιδιαιτερότητα είναι σαφώς εμπόδιο στην παγκόσμια ειρήνη. Όσο εξακολουθούμε να αποδίδουμε μεγαλύτερη σημασία στην ιδιότητά μας ως μέλη μιας στενής ομάδας παρά στο «παγκόσμιο χωριό», θα προωθούμε την προκατάληψη και την άγνοια.

Το κουτσομπολιό έχει γίνει η βασική μορφή επικοινωνίας στην ανθρώπινη κοινωνία

Το κουτσομπολιό είναι η χειρότερη μαύρη μαγεία, επειδή αποτελείται από καθαρό δηλητήριο. Μάθαμε πώς να κουτσομπολεύουμε μέσω κάποιας συμφωνίας. Όταν ήμαστε παιδιά, ακούγαμε τους μεγάλους να κουτσομπολεύουν ασταμάτητα γύρω μας, εκφράζοντας ανοιχτά τη γνώμη τους για διάφορους άλλους ανθρώπους. Είχαν κάτι να πουν ακόμη και για άτομα εντελώς άγνωστα. Με τις γνώμες αυτές μεταφερόταν το συναισθηματικό δηλητήριο από τον έναν στον άλλον κι εμείς μάθαμε ότι αυτός είναι ο φυσιολογικός τρόπος επικοινωνίας.

Το κουτσομπολιό έχει γίνει η βασική μορφή επικοινωνίας στην ανθρώπινη κοινωνία. Το χρησιμοποιούμε για να νιώσουμε κοντά ο ένας στον άλλον, επειδή αισθανόμαστε καλύτερα βλέποντας ότι υπάρχουν και άλλοι που υποφέρουν όσο εμείς. Εκείνοι που βασανίζονται στην κόλαση δεν θέλουν να είναι μόνοι. Ο φόβος και η οδύνη αποτελούν βασικά συστατικά του ονείρου του πλανήτη: είναι τα μέσα με τα οποία το όνειρο μας κρατάει δέσμιους.

Αν παρομοιάσουμε το ανθρώπινο μυαλό μ έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή, τότε το κουτσομπολιό θα μπορούσε να συγκριθεί μ’ έναν ιό. Ένας τέτοιος ιός είναι γραμμένος στην ίδια γλώσσα με όλους τους υπόλοιπους κώδικες του υπολογιστή, έχει, όμως, επιζήμια πρόθεση. Ο βλαβερός αυτός κώδικας εγκαθίσταται στο πρόγραμμα του υπολογιστή σας εκεί που δεν το περιμένετε και, συνήθως, χωρίς να το γνωρίζετε. Ύστερα απ’ αυτή την εισβολή, ο υπολογιστής σας δεν λειτουργεί όπως πριν ή παύει να λειτουργεί τελείως, επειδή οι κώδικές του περιπλέκονται, στέλνοντας αναρίθμητα αντικρουόμενα μηνύματα.

Το κουτσομπολιό κάνει την ίδια ακριβώς δουλειά. Για παράδειγμα, πρόκειται να παρακολουθήσετε έναν κύκλο σπουδών και αυτό είναι κάτι το οποίο περιμένατε εδώ και πολύ καιρό. Λίγη ώρα πριν μπείτε στην τάξη, γνωρίζετε κάποιον που παρακολούθησε στο παρελθόν το ίδιο μάθημα κι ο οποίος σας λέει, “Α, ο καθηγητής που θα έχετε είναι τελείως άσχετος. Ούτε ήξερε τι μας έλεγε. Και είναι και διεστραμμένος, γι’αυτό έχετε το νου σας!”.

Στο μυαλό σας αποτυπώνονται αμέσως και τα λόγια αυτού του ανθρώπου και ο συναισθηματικός κώδικας που τα συνόδευε, χωρίς, όμως, να γνωρίζετε τα αληθινά κίνητρά του. Το άτομο που σας έδωσε αυτή την πληροφορία μπορεί να είχε πάρει κακούς βαθμούς από τον συγκεκριμένο καθηγητή ή να είχε καταλήξει σε εσφαλμένα συμπεράσματα εξαιτίας δικών του φοβιών και προκαταλήψεων, αλλά επειδή έχετε μάθει από παιδί να αποδέχεστε κάθε είδους πληροφορία, ένα μέρος του εαυτού σας πηγαίνει στην τάξη πεπεισμένο ότι τα όσα άκουσε αληθεύουν. Κατά τη διάρκεια της παράδοσης, το δηλητήριο σάς διαποτίζει σιγά-σιγά και δεν συνειδητοποιείτε ότι βλέπετε πλέον τον καθηγητή μέσα από τα μάτια του ατόμου που σας τον κακολόγησε. Κατόπιν, αρχίζετε να μεταδίδετε κι εσείς σε άλλους συμμαθητές σας το κουτσομπολιό και σιγά-σιγά όλοι μέσα στην τάξη θεωρούν τον καθηγητή αδαή και διεστραμμένο. Στο μεταξύ, εσείς, προκατειλημμένος πλέον, έχετε απογοητευτεί από το μάθημα και θέλετε να τα παρατήσετε στη μέση. Ρίχνετε την ευθύνη στον καθηγητή, στην ουσία, όμως, φταίει το κουτσομπολιό.

Να τι προβλήματα μπορεί να προκαλέσει ένας τόσος δα ιός. Μια μικρή λανθασμένη πληροφορία έχει τη δύναμη να γκρεμίσει τις γέφυρες επικοινωνίας ανάμεσα στους ανθρώπους, μολύνοντας όποιον αγγίζει, ώστε να μεταδώσει κι αυτός με τη σειρά του τον ιό στους άλλους. Φανταστείτε ότι κάθε φορά που ακούτε ένα κουτσομπολιό, εκείνος που σας το λέει τοποθετεί μέσα στον εγκέφαλό σας έναν ιό και σαν αποτέλεσμα χάνετε λίγο-λίγο την πνευματική σας διαύγεια. Εσείς, σε μια προσπάθεια να ξεμπερδέψετε τη σύγχυσή σας και να ανακουφιστείτε από το συσσωρευμένο δηλητήριο, μεταφέρετε με τη σειρά σας μερικούς απ’ αυτούς τους ιούς-κουτσομπολιά σε κάποιον άλλον.

Φανταστείτε τώρα αυτή τη διεργασία σαν μια ατέλειωτη αλυσίδα που ενώνει όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη. Το αποτέλεσμα είναι ένας κόσμος γεμάτος ανθρώπους που έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες μόνο μέσα από υπολογιστές, στους οποίους έχει εισβάλει ένας δηλητηριώδης και άκρως μεταδοτικός ιός. Αυτός ο ιός είναι και πάλι ό,τι ονόμαζαν οι Τολτέκοι μιτότε – δηλαδή η Βαβέλ των χιλιάδων διαφορετικών φωνών που μιλούν όλες μαζί μέσα στο ανθρώπινο μυαλό.

Χειρότεροι, όμως, είναι οι κακοί μάγοι -οι αντίστοιχοι “χάκερς” των υπολογιστών που σπέρνουν εσκεμμένα τον ιό. Θυμηθείτε κάποια φορά στο παρελθόν που εσείς ή κάποιος γνωστός σας εξοργιστήκατε με κάποιον και θελήσατε να τον εκδικηθείτε. Για να πάρετε εκδίκηση, είπατε κάτι γι’ αυτόν τον άνθρωπο ή στον ίδιο ή πίσω από την πλάτη του, με την πρόθεση να τον πληγώσετε ή να ρίξετε δηλητήριο για το άτομό του. Όταν είμαστε παιδιά το κάνουμε αυτό συχνά και άσκεφτα, μεγαλώνοντας, όμως, οι προσπάθειές μας να μειώσουμε τους άλλους γίνονται πολύ πιο υπολογισμένες. Κατόπιν λέμε ψέματα στον εαυτό μας, καθώς ισχυριζόμαστε ότι το άτομο που έγινε στόχος της κακίας μας άξιζε να τιμωρηθεί.

Όταν βλέπουμε τον κόσμο μέσα από το φάσμα ενός ιού των υπολογιστών, είναι εύκολο να δικαιολογήσουμε ακόμα και την πιο άκαρδη συμπεριφορά. Εκείνο που δεν καταλαβαίνουμε είναι ότι κάνοντας κατάχρηση του λόγου μας πέφτουμε ακόμα πιο βαθιά στην κόλαση.

Ο άνθρωπος που δεν τρέφεται από τα όνειρά του γερνάει γρήγορα

Το άρθρο αυτό επικεντρώνεται στο ρομαντικό πάθος και στο ζευγάρι, αλλά δε σταματούν εδώ οι κυριαρχίες του έρωτα. Όπως λέγαμε στον, ο έρωτας κινεί τον κόσμο, και τα μεγαλύτερα επιτεύγματά μας, τόσο τα ατομικά όσο και τα συλλογικά, τα ωθεί ο έρωτάς μας για κάποιο μας όνειρο.

Στην περίπτωση των εραστών της Βερόνας, το όνειρο του Ρωμαίου είναι να έχει την Ιουλιέτα και αντιστρόφως, όμως υπάρχουν πολλά άλλα όνειρα που τρέφουν το πνεύμα μας και το κρατάνε νεανικό, όπως δήλωνε ο Σαίξπηρ.

Ο έρωτας για τη γνώση, για το διάβασμα, για μια συγκεκριμένη τέχνη ή δραστηριότητα κατέχει την ικανότητα να τρέφει το όνειρό μας και να μας αποζημιώνει για τις πίκρες της πεζής καθημερινότητας.

Ωστόσο, όπως το ερωτικό πάθος έχει εχθρούς του τη ρουτίνα και την έλλειψη φαντασίας, έτσι και τα άλλα όνειρα έχουν εχθρούς που τα απειλούν, κι αυτά κατά βάση είναι:
  • Η αρνητικότητα από κάποιες παρέες που, λόγω της δικής τους παθητικότητας, μας αποθαρρύνουν στα σχέδιά μας.
  • Ο φόβος μήπως δεν μπορέσουμε να κάνουμε αυτό που σχεδιάζουμε.
  • Η έλλειψη επικέντρωσης στον στόχο μας ή η αδυναμία μας να αναπτύξουμε ένα σχέδιο εφικτό, βήμα βήμα, που να μας οδηγήσει στον στόχο.
Αν μπορέσουμε να νικήσουμε τους τρεις αυτούς εχθρούς των πραγματοποιήσιμων ονείρων, θα καταφέρουμε να γίνουμε ήρωες από έρωτα και να ζήσουμε τα πάθη μας, όποια κι αν είναι αυτά.

Μια ελπίδα που δεν έμελλε να βγει αληθινή

«Συλλογισμένο σε βλέπω, Θαλή», είπε ο Μέλισσος σπάζοντας τη σιωπή. «Και σαν στενοχωρημένο. Σε απασχολεί κάτι; Συμβαίνει κάτι;»

«Δεν έμαθες, λοιπόν, Μέλισσε, πως ο βασιλιάς του έθνους των Περσών, ο Κύρος, ετοιμάζεται να επιτεθεί εναντίον του Κροίσου;»

«Όμως, Θαλή, ο Κροίσος είναι των Λυδών ο βασιλιάς και οι Λυδοί είναι εχθροί μας. Εμείς οι Μιλήσιοι είμαστε υποχρεωμένοι να του πληρώνουμε βαρύ φόρο κάθε χρόνο κι εκείνος όλο και θησαυρίζει, τόσο που λένε ότι πιο πλούσιο άνθρωπο απ’ αυτόν δεν μπορεί κανείς να συναντήσει πουθενά».

«Αλλά υπάρχει, Μέλισσε, και ένας πλούτος πιο ανεκτίμητος απ’ όλους, κι αυτόν τον έχουμε εδώ, στη Μίλητο. Τουλάχιστον ακόμη…»

«Για ποιο πράγμα μιλάς, Θαλή;»

«Μα για ποιο άλλο, Μέλισσε; Για την ελευθερία μας. Ο Κροίσος το είχε από την αρχή ξεκαθαρίσει, ότι, αν του δίνουμε κάθε χρόνο τους φόρους που μας ζητά, κι ας είναι βαριά η φορολογία του, δε θα θελήσει να μας υποτάξει και να μας στερήσει το μεγαλύτερο αγαθό, που είναι η ελευθερία. Αλλά ο Πέρσης δυνάστης είναι δεσποτικός. Δεν αφήνει ελευθερία ούτε στους δικούς του υπηκόους. Κι αν οι Πέρσες νικήσουν τους Λυδούς, τότε πια κι εμείς θα έχουμε να κάνουμε με τους Πέρσες… Εδώ και αρκετό καιρό προειδοποιώ τους συμπολίτες μας να είναι προετοιμασμένοι για μια επίθεση των Περσών. Ξέρω όμως, Μέλισσε, πως μόνοι μας, αν δε μας βοηθήσουν από την Αθήνα και την υπόλοιπη Ελλάδα, δύσκολα θα τα βάλουμε με τους Πέρσες. Αλλά, ακόμα και αν οι Αθηναίοι, που είναι αδέλφια μας, στείλουν βοήθεια, και πάλι θα είναι πολύ δύσκολο να νικήσουμε τον Κύρο…»

Ο Μέλισσος ένιωσε να τον διαπερνά ολόκληρο ένα ρίγος. Τόσο καιρό που ταξίδευε σε άγνωστες θάλασσες είχε αποκοπεί από τις εξελίξεις από τον τόπο του κι ούτε που του είχε περάσει από το νου ότι η Μίλητος διέτρεχε έναν τόσο μεχάλο κίνδυνο. Κι όμως, τώρα το ήξερε βαθιά μέσα του, πως ο Θαλής είχε δίκιο. Ποτέ δε μιλούσε άσκοπα ο Θαλής, χωρίς να κατέχει καλά αυτό που έλεγε.

«Κι έτσι, Μέλισσε», συνέχισε ο Θαλής, «όταν πριν από λίγο καιρό ο Κροίσος έστειλε εδώ ανθρώπους δικούς του, που μας υποσχέθηκαν πλούσια ανταμοιβή αν τους βοηθήσουμε να αντιμετωπίσουν τους Πέρσες, εγώ απέτρεψα τους συμπολίτες μας από το να δεχτούν μια τέτοια συμφωνία. Είτε τους βοηθήσουμε είτε όχι, οι Λυδοί θα ηττηθούν σε αυτό τον πόλεμο. Εμείς πρέπει να κοιτάξουμε αν μπορούμε να σώσουμε τον τόπο μας, τη Μίλητο. Γι’ αυτό με βλέπεις έτσι, συλλογισμένο και στενοχωρημένο, όπως είπες…»

«Τα λόγια που μου είπες μόλις τώρα είναι ένα ακόμα δείγμα της σοφίας σου, Θαλή», αποκρίθηκε ο Μέλισσος. «Όσο για μένα, δεν ξέρω να πω τι θα γίνει με τους Πέρσες. Ας ελπίσουμε μονάχα για το καλύτερο…»

Μια ελπίδα που δεν έμελλε να βγει αληθινή.

Αυτό για το οποίο ανησυχούσε ο Θαλής, δηλαδή μια επίθεση των Περσών εναντίον των Ιώνων, δε θα αργούσε πολύ ακόμα. Αλλά τον πόλεμο που ερχόταν και που θα είχε ως συνέπεια την καταστροφή της πατρίδας του, της Μιλήτου, ο Θαλής δεν μπορούσε να τον εμποδίσει.

H φαιδρή αλαζονεία της γνώσης

Αν είχα τη δύναμη να κάνω μία αλλαγή που θα είχε την πιο βαθιά και μακροχρόνια επιρροή στην ανθρωπότητα, θα επέλεγα να εξαλείψω την αλαζονεία. Ειδικότερα, θα εξαφάνιζα την εμμονή που έχουν οι άνθρωποι να είναι «σωστοί». Θα διέγραφα την Ψευδαίσθηση της Γνώσης.

Η αλαζονεία είναι παντού γύρω μας. Φτάνει να κοιτάξετε όλες τις διαφωνίες και τα ντιμπέιτ στον τομέα της πολιτικής και της τρέχουσας κουλτούρας. Όλοι έρχονται στο τραπέζι με σιγουριά και πίστη στον εαυτό τους. Εμμένουν στις απόψεις τους, επιβεβαιώνοντας ό,τι ξέρουν. Η αυτοπεποίθησή τους φαίνεται τόσο πειστική – ξέρουν, όμως, στ’ αλήθεια;

Το κυνήγι της γνώσης έκανε τον πολιτισμό μας να πάει μπροστά.

Μας βοήθησε να πάμε από το σπάσιμο της πέτρας πλάι στη φωτιά στο να περπατάμε στον δρόμο μιλώντας στο smartphone μας. Η γνώση είναι το καύσιμο του πολιτισμού. Ταυτόχρονα, όμως, η πεποίθησή μας ότι ξέρουμε μας κάνει να υποφέρουμε. Πριν συζητήσουμε πώς αυτό επηρεάζει την ευτυχία μας, ας αξιολογήσουμε το εύρος της ψευδαίσθησης.

Αν σας ζητούσαν να πάρετε συνέντευξη από κάποιον που ισχυρίζεται ότι έχει γνώσεις, θα του κάνατε ερωτήσεις με σκοπό να ξεσκεπάσετε το εύρος των γνώσεών του. Θα προσπαθούσατε να αξιολογήσετε πόσο ακριβείς είναι οι απαντήσεις του και πόσα ξέρει για το αντικείμενο.

Αν γνωρίζει πολλά και οι πληροφορίες του είναι ακριβείς, θα θεωρηθεί ειδικός. Αν, ωστόσο, γνωρίζει ελάχιστα και αρκετά από αυτά είναι λάθος, θα απορρίψετε την ιδέα ότι έχει γνώσεις – και θα του ζητήσετε ευγενικά να φύγει. Ας προχωρήσουμε, όμως, και ας πάρουμε συνέντευξη από την ανθρωπότητα (συμπεριλαμβάνοντας εμένα και εσάς). Ας δούμε πόσο ειδικοί είμαστε όλοι μας.

Το βάθος της γνώσης

Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία δεν είναι αυτά που γνωρίζετε, αλλά πόσο ακριβείς είναι οι γνώσεις σας. Το να ξέρετε κάτι λάθος είναι χειρότερο από το να μην ξέρετε τίποτα. Σωστά;

Παραδόξως, η ακρίβεια των περισσότερων γνώσεων -ακόμα και της επιστημονικής γνώσης- πάσχει, γιατί αγνοούμε πως αγνοούμε άγνωστα στοιχεία. Πάρτε, για παράδειγμα, τη φυσική. Ο σερ Ισαάκ Νεύτων ανακάλυψε τη βαρύτητα και δημοσίευσε τους νόμους της κίνησης το 1687, χτίζοντας τα θεμέλια για όσα γνωρίζουμε σήμερα ως μηχανική. Οι νόμοι αυτοί αμφισβητήθηκαν σφοδρά, μέχρι που αποδείχτηκαν πέραν πάσης αμφισβήτησης και έγιναν αποδεκτοί. Αφού αποδείχτηκαν, οι επιστήμονες τους υιοθέτησαν ως δεδομένα που διέπουν τα πάντα, από την πτώση ενός μήλου ως την κίνηση του φεγγαριού και των πλανητών. Όποιος τολμούσε να αμφισβητήσει την ακρίβειά τους εθεωρείτο αδαής. Η αλαζονεία της αμφισβήτησης αντικαταστάθηκε από την αλαζονεία της απόλυτης γνώσης. Αυτή η θέση, ωστόσο, ήταν εντελώς αβάσιμη, γιατί οι νόμοι του Νεύτωνα αγνοούσαν πολλά άγνωστα στοιχεία που ανακαλύφθηκαν αργότερα.

Το 1861, η κλασική θερμοδυναμική του Τζέιμς Κλερκ Μάξγουελ έδειξε την ανεπάρκεια των νόμων του Νεύτωνα. Το 1905, ο Αϊνστάιν δήλωσε ότι το συμπέρασμα του Νεύτωνα για τον χρόνο ήταν εσφαλμένο. Στα μέσα της δεκαετίας του ’20, η κβαντική φυσική έδειξε ότι ο κόσμος των μικρών σωματιδίων δεν συμπεριφέρεται όπως περίμενε ο Νεύτων. Η θεωρία των χορδών, τη δεκαετία του ’60, έδειξε ότι οι θεωρίες της κβαντικής είναι ανολοκλήρωτες, και στη συνέχεια αποδείχτηκε και η ίδια ανολοκλήρωτη από τη θεωρία Μ κατά τη δεκαετία του ’90 – και φαίνεται πως είναι πια ώρα να θεωρηθεί και αυτή ανολοκλήρωτη πολύ σύντομα.

Βλέπετε πόσο μπορούμε να παραπλανηθούμε; Κάτι τόσο βασικό όσο οι θεμελιώδεις νόμοι της φυσικής, που έδειχναν να λειτουργούν άψογα για πάνω από διακόσια χρόνια, ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, μια προσέγγιση.

Ο λόγος για τον οποίο πιστεύουμε τόσο αλαζονικά στις γνώσεις μας είναι πως η παρατήρησή μας συχνά τις επιβεβαιώνει. Η ικανότητά μας, για παράδειγμα, να κινούμαστε στο άμεσο φυσικό περιβάλλον μας δεν επηρεάστηκε ποτέ από το ψευδές συμπέρασμά μας ότι η Γη είναι επίπεδη. Είναι δύσκολο να φανταστούμε κάτι καινούριο, μέχρι οι καινούριες παρατηρήσεις μας να αμφισβητήσουν τα προηγούμενα συμπεράσματά μας – η θέα ενός πλοίου να χάνεται στον ορίζοντα, για παράδειγμα. Μόνο τότε επανεξετάζουμε όσα ξέρουμε και αρχίζουμε, μάλιστα, να αναρωτιόμαστε πώς πιστεύαμε ποτέ όσα πιστεύαμε. Πώς ήταν δυνατόν να μη βλέπουμε κάτι που μοιάζει τώρα τόσο αδιαμφισβήτητα προφανές;

Μαθαίνοντας από τα λάθη – Ανακάλυψη νευρώνων που ταχύτατα συλλαμβάνουν τα λάθη μας και πώς διορθώνουν τη συμπεριφορά μας

Ερευνητική ομάδα υπό την καθοδήγηση του Caltech έχει αναγνωρίσει μεμονωμένους νευρώνες που μπορεί να βρίσκονται πίσω από την ικανότητα του εγκεφάλου μας να παρακολουθεί τη συμπεριφορά μας, συλλαμβάνοντας λάθη και διορθώνοντάς τα γρήγορα. Η εργασία παρέχει σπάνιες εγγραφές ξεχωριστών νευρώνων τοποθετημένων βαθειά μέσα στον ανθρώπινο εγκέφαλο και που έχουν επιπτώσεις σε ψυχιατρικές παθήσεις όπως η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Η έρευνα προϊόν συνεργασίας διαφορετικών ομάδων εργασίας απέδωσε μελέτη που δημοσιεύθηκε 4 Δεκεμβρίου στο Online περιοδικό Neuron.

Υπάρχουν πολλά παραδείγματα του πώς πολλοί άνθρωποι αυτο-παρακολουθούν και συνειδητοποιούν γρήγορα ένα λάθος που έκαναν, σε κλάσμα δευτερολέπτου – όπως για παράδειγμα όταν δακτυλογραφώντας ένα κείμενο πατάνε ένα λάθος πλήκτρο και συνειδητοποιούν ότι έχουν κάνει λάθος χωρίς να χρειάζεται να το δουν στην οθόνη. Όπως φαίνεται με την έρευνα αυτή γνωρίζουμε πλέον ποιοι νευρώνες εμπλέκονται σε αυτή τη διαδικασία και αρχίζουμε να μαθαίνουμε περισσότερα σχετικά με το πώς η δραστηριότητα αυτών των νευρώνων μας βοηθάει να αλλάζουμε τη συμπεριφορά μας για να διορθώσουμε τα λάθη.

Στην εργασία, οι ερευνητές στόχευσαν να αποτυπώσουν μια ακριβή εικόνα του τι συμβαίνει στο επίπεδο των μεμονωμένων νευρώνων όταν ένα άτομο συλλαμβάνει τον εαυτό του να έχει κάνει ένα λάθος. Για να το κάνουν αυτό, μελέτησαν ανθρώπους που είχαν λεπτά ηλεκτρόδια εμφυτευμένα προσωρινά στον εγκέφαλό τους (αρχικώς για να βοηθήσουν στον εντοπισμό επιληπτικών κρίσεων). Το τμήμα αυτό της εργασίας πραγματοποιήθηκε με τη συνδρομή νευροχειρουργού (του καθηγητή Adam Mamelak), ο οποίος διεξάγει τέτοιες εμφυτεύσεις ηλεκτροδίων για κλινική παρακολούθηση της επιληψίας για πάνω από μια δεκαετία και συνεργάζεται στενά για την διεξαγωγή της έρευνας.

Ενώ η νευρωνική δραστηριότητα μετριόταν στον έσω μετωπιαίο φλοιό (MFC), μια περιοχή του εγκεφάλου γνωστή για την εμπλοκή της στην παρακολούθηση των λαθών, στους ασθενείς από επιληψία δόθηκε να συμπληρώσουν μια δοκιμασία (δοκιμασία Stroop). Στη δοκιμασία αυτή, στην οθόνη ενός υπολογιστή εμφανίζεται μια λέξη και από τους ασθενείς ζητείται να αναγνωρίσουν το χρώμα των γραμμάτων της λέξης. Ορισμένες φορές, τα γράμματα της λέξης και το χρώμα είναι τα ίδια (η λέξη «πράσινο» για παράδειγμα εμφανίζεται με πράσινο χρώμα). Σε άλλες περιπτώσεις, η λέξη και το χρώμα είναι διαφορετικά (η λέξη «πράσινο» εμφανίζεται με κόκκινο χρώμα). Στην δεύτερη περίπτωση η σωστή απάντηση θα είναι «κόκκινο», όμως πολλά άτομα κάνουν λάθος απαντώντας «πράσινο». Αυτά είναι τα λάθη που οι ερευνητές μελέτησαν.

Οι μετρήσεις επέτρεψαν την ομάδα να αναγνωρίσει ιδιαίτερους νευρώνες στον MFC, που αποκαλούνται νευρώνες αυτο-παρακολούθησης λάθους, που θα πυροδοτηθούν αμέσως μετά από το λάθος που έκανε ένα άτομο, πολύ πριν δεχθούν ανάδραση που σχετίζεται με την απάντησή τους.

Για δεκαετίες οι επιστήμονες μελετούν πώς οι άνθρωποι αυτο-ανιχνεύουν τα λάθη χρησιμοποιώντας ηλεκτρόδια τοποθετημένα στην επιφάνεια του κρανίου που μετρούν τη συγκεντρωμένη ηλεκτρική δραστηριότητα χιλιάδων νευρώνων. Αυτά, τα αποκαλούμενα ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα αποκαλύπτουν ότι μια ιδιαίτερη υπογραφή εγκεφαλικού κύματος, που καλείται σχετιζόμενη με το λάθος αρνητικότητα (error-related negativity ή ERN), εμφανίζεται συνήθως στο κρανίο πάνω στον MFC αμέσως μετά από τότε που ένα πρόσωπο κάνει ένα λάθος. Στα πειράματά της η ομάδα ταυτόχρονα μέτρησε την ERN καθώς και την πυροδότηση των ξεχωριστών νευρώνων λάθους.

Οι ερευνητές ανακάλυψαν δυο θεμελιώδεις νέες πτυχές της ERN. Πρώτον, το επίπεδο δραστηριότητας του νευρώνα λάθους ήταν θετικά συσχετιζόμενο με το πλάτος της ERN: όσο μεγαλύτερη είναι η ERN για ένα ιδιαίτερο λάθος, τόσο περισσότερο ενεργοί ήταν οι νευρώνες λάθους. Αυτό το εύρημα αποκαλύπτει ότι μια παρατήρηση της ERN – μια μη επεμβατική μέτρηση – παρέχει πληροφορίες σχετικά με το επίπεδο δραστηριότητας των νευρώνων λάθους που βρίσκονται βαθιά μέσα στον εγκέφαλο. Δεύτερον, βρήκαν ότι αυτή η συσχέτιση ERN-απλού νευρώνα, με τη σειρά της, πρόβλεπε εάν τα άτομα θα άλλαζαν τη συμπεριφορά τους – που είναι, αν θα επιβράδυναν και εστίαζαν περισσότερο για να αποφύγουν να κάνουν ένα λάθος στην επόμενη απάντησή τους. Εάν οι νευρώνες λάθους πυροδοτήθηκαν αλλά το σήμα της ERN δεν ήταν εμφανές ή ήταν ασθενές, τα άτομα μπορεί ακόμη να αναγνωρίσουν ότι έκαναν λάθος, όμως δεν θα τροποποιήσουν τη συμπεριφορά τους για την επόμενη δράση. Αυτό υποδηλώνει ότι οι νευρώνες λάθους χρειάστηκε να επικοινωνήσουν την ανίχνευση του λάθους σε ένα ευρύ εγκεφαλικό δίκτυο για να επηρεάσουν τη συμπεριφορά.

Οι ερευνητές βρήκαν ακόμη ιδιαίτερα στοιχεία για τα μέρη του κυκλώματος που εμπλέκονται, στοιχεία που αποκαλύπτουν μια ιεραρχία των διεργασιών – μια οργανωτική δομή του κυκλώματος στο επίπεδο του απλού νευρώνα που είναι σημαντικό για εκτελεστικό έλεγχο της συμπεριφοράς. Η έρευνα θα μπορούσε επίσης να έχει επίπτωση στην κατανόηση της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής, μια κατάσταση στην οποία ένα άτομο συνεχώς προσπαθεί να διορθώσει θεωρούμενα «λάθη». Για παράδειγμα, ορισμένα άτομα σε αυτή την κατάσταση θα αισθάνονται την ανάγκη επανειλημμένως να ελέγχουν, σε μια σύντομη χρονική περίοδο, εάν έχουν κλειδώσει την πόρτα τους. Ορισμένα άτομα με ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή δείχνουν να έχουν ένα ανώμαλα μεγάλο δυναμικό ERN, που δείχνει ότι το δικό τους κύκλωμα παρακολούθησης λάθους είναι υπερδραστήριο. Η ανακάλυψη των νευρώνων λάθους μπορεί να διευκολύνει την εύρεση νέων θεραπειών για την καταστολή αυτής της υπερδραστηριότητας.

Οι ερευνητές στη συνέχεια ελπίζουν να αναγνωρίσουν με ποιο τρόπο η πληροφορία από τους νευρώνες λάθους ρέει μέσω του εγκεφάλου για να παραγάγει συμπεριφορικές αλλαγές όπως η επιβράδυνση και η εστίαση. Μέχρι τώρα έχουν αναγνωριστεί δυο εγκεφαλικές περιοχές που εμφανίζονται να είναι μέρος σειράς διεργασιών, όμως το ολικό δίκτυο θεωρείται ότι είναι περισσότερο πολύπλοκο. Ένας σημαντικός μελλοντικός τρόπος θα είναι να συνδυάζονται μελέτες με πολύ λεπτή ανάλυση, όπως αυτή της παρούσας μελέτης, με μελέτες που χρησιμοποιούν fMRI [functional magnetic resonance imaging] που παρέχει μια άποψη του όλου εγκεφάλου.

Η NASA δεν έχει αρκετά πυρηνικά καύσιμα πλουτωνίου για τις αποστολές της στο βαθύ διάστημα

Καθώς το 2019 πλησιάζει, οι επιστήμονες της NASA γιορτάζουν ένα ορόσημο: για δεύτερη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, ένα λειτουργικό διαστημικό σκάφος εγκαταλείπει το ηλιακό σύστημα. Το Voyager 2 μαζί με το δίδυμο σκάφος Voyager 1, είναι τα δύο μοναδικά ανθρώπινα αντικείμενα που πέρασαν πέρα ​​από την ηλιόπαυση και εισέρχονται στο διαστρικό διάστημα. Παρά το γεγονός ότι είναι πάνω από 40 ετών και παρά το γεγονός ότι απέχει πολύ από οποιοδήποτε άλλο διαστημικό σκάφος, εξακολουθούμε να λαμβάνουμε μηνύματα από αυτές τις αποστολές στο βαθύ διάστημα.

Ένα σφαιρίδιο οξειδίου του πλουτωνίου, το οποίο είναι ζεστό στην αφή και ‘ανάβει’ μόνο του. Το Pu-238 είναι ένα μοναδικό ραδιοϊσότοπο ιδανικό για καύσιμα στις αποστολές στο διάστημα. Ωστόσο, δεν έχουμε αρκετό από αυτό, και δεν παράγεται αρκετά πιο γρήγορα.

Γιατί αυτό; Επειδή το διαστημόπλοιο Voyager, όπως και η συντριπτική πλειοψηφία των επιτυχημένων αποστολών μας που έχουν ταξιδέψει στο εξωτερικό ηλιακό σύστημα, τροφοδοτούνται από μια συγκεκριμένη ραδιενεργή πηγή, το Pu-238. Την παράξαμε σε μεγάλη αφθονία από τη δεκαετία του 1940 μέχρι τη δεκαετία του ’80, αλλά δεν παράγουμε πλέον κάτι τέτοιο. Γι αυτό, τα σχέδια της NASA για την αποστολή μεγάλων διαστημικών αποστολών είναι εξαιρετικά περιορισμένα. Αυτό είναι το πρόβλημα, αλλά τι μπορούμε να κάνουμε γι ‘αυτό;
 
Η αποστολή New Horizons στον Πλούτωνα, ήταν ένα από τα πιο πρόσφατα διαστημικά οχήματα που κινούνται με RTG που βασίζονται σε πλουτώνιο.
 
Όποτε σχεδιάζετε μια αποστολή πέρα ​​από τη Γη, πρέπει να αντιμετωπίσετε απολύτως την ανάγκη για ενέργεια. Ανεξάρτητα από το πού είμαστε, χρησιμοποιούμε όργανα που απαιτούν ενέργεια για τη συλλογή και την καταγραφή δεδομένων. Πρέπει να τις γράψουμε σε ένα μηχανισμό αποθήκευσης και να τις μεταδώσουμε στη Γη, ώστε να μπορεί να ληφθεί με επιτυχία. Όσο μακρύτερα από τον Ήλιο πάμε και για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα θέλουμε να λειτουργήσουμε την αποστολή μας, τόσο λιγότερο μπορούμε να στηριχθούμε σε συμβατικά καύσιμα, μπαταρίες ή ηλιακούς συλλέκτες.
 
Για δεκαετίες, οι αποστολές βαθιάς εξερεύνησης στο διάστημα μας κινούνταν από ένα ειδικό τεχνητό ισότοπο πλουτωνίου: το Pu-238. Με 94 πρωτόνια και 144 νετρόνια στον πυρήνα του, είναι ένα εξαιρετικά ισχυρό ραδιενεργό υλικό. Με χρόνο ημιζωής 88 ετών, μπορεί να τροφοδοτεί διαστημικά σκάφη για δεκαετίες, εκπέμποντας ισχύ 568 W για κάθε κιλό που υπάρχει. Αλλά δεν έχουμε παράγει κανένα νέο Pu-238 για σχεδόν 30 χρόνια, και αυτή είναι μια καταστροφή για το σχεδιασμό της αποστολής σήμερα.
 
Το πλουτώνιο-238 είναι πολύ ξεχωριστό για το γεγονός ότι είναι ένα υλικό που δεν αποτελεί ουσιαστικά κανένα κίνδυνο για κανέναν εκτός κι αν το αλέσετε σε μια λεπτή σκόνη και το εισπνεύσετε. Μπορεί να αποθηκευτεί με τη μορφή οξειδίου του πλουτωνίου (PuO 2 ), η οποία είναι απίστευτα ανθεκτική σε κάθε είδους καταστροφές.
  • Δημιουργεί ένα κρυσταλλικό πλέγμα, έτσι ώστε τα κομμάτια να μην σπάσουν ή να απομακρυνθούν. Είναι δηλαδή απίστευτα ανθεκτικό.
  • Έχει ένα σημείο τήξης που είναι απίστευτα υψηλό: θα παραμείνει σταθερό έως ότου οι θερμοκρασίες υπερβούν τους 2700 ° C.
  • Και είναι εξαιρετικά αδιάλυτο στο νερό, που σημαίνει ότι δεν καταρρέει ακόμα και αν αποτύχει η εκτόξευση ή η επανείσοδος και καταλήγει στον ωκεανό.
Αυτό το τελευταίο σενάριο συνέβη δύο φορές: με τις επανεισαγωγές του Nimbus B-1 (1968) και του σεληνιακού υποσυστήματος Apollo 13 (1970). Και οι δύο πηγές πλουτωνίου επέζησαν κατά την επανένταξή τους ανέπαφες και ανακτήθηκαν χωρίς οποιαδήποτε περιβαλλοντική μόλυνση.
 
Συνηθίζαμε να παράγουμε περισσότερα από 20 κιλά ετησίως Pu-238, επιτρέποντάς μας να δημιουργήσουμε δύο τεχνολογίες που ήταν ιδανικές για να εξερευνήσουμε το Σύμπαν πέρα ​​από τη Γη.
  1. Μονάδες ραδιοϊσότοπων Θέρμανσης (RHU), οι οποίες θα εμπόδιζαν να ψυχθούν τα όργανα στο διαστημικό σκάφος από την υπερβολική θερμότητα που εκπέμπουν. Το οξείδιο του πλουτωνίου, όταν κατασκευάζεται με το Pu-238, είναι ζεστό στην αφή. Μόνο λίγα γραμμάρια Pu-238 θα μπορούσαν να είχαν σώσει το σκάφος Φίλα, το οποίο καταστράφηκε μετά τη συντριβή του στον Κομήτη Comet 67P / Churyumov-Gerasimenko.
  2. Οι θερμοηλεκτρικές γεννήτριες ραδιοϊσοτόπων (RTG), οι οποίες είναι μικρές, συμπαγείς πηγές ενέργειας που εκπέμπουν θερμότητα σε συνεχή βάση, η οποία είναι εξαιρετικά χρήσιμη για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.
Αυτή η τελευταία χρήση του Pu-238 στους RTG, είναι αυτό που καθιστά αυτή την πηγή καυσίμου τόσο ανεκτίμητη για τις αποστολές στο βαθύ διάστημα.
 
Σύμφωνα με τη NASA , αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο όσα σκάφη χρησιμοποιούν το Pu-238 είναι τόσο μοναδικά ισχυρά.
 
Το διοξείδιο του πλουτωνίου πρέπει να είναι το πρότυπο για τις αποστολές στο εξωτερικό ηλιακό σύστημα. Οι ανιχνευτές του διαστήματος Pioneer 10 και 11 και Voyager 1 και 2 χρησιμοποίησαν το Plutonium-238 ως πηγή ενέργειας και έχουν πετύχει τόσα πολλά, επειδή αυτές οι πηγές είναι ελαφρές, συνεπείς και αξιόπιστες, είναι μακράς διαρκείας αυτο-ζεσταίνονται και δεν επηρεάζονται από παράγοντες όπως η σκόνη, η σκίαση ή η φθορά της επιφάνειας.
 
Ακόμα και μερικά κιλά ενός τροφοδοτούμενου με πλουτώνιο  συσκευή RTG θα μπορούσαν να παράσχουν όλη την ενέργεια για μια αποστολή στο βαθύ διάστημα που απαιτείται για δεκαετίες. Μέχρι το 1987, σχεδιάζονταν να αυξήσουν την παραγωγή για να παράγουν 46 κιλά Pu-238 ετησίως, γεγονός που θα επέτρεπε πολλές αποστολές στο διάστημα, χωρίς να ανησυχούν για την εξάντληση αυτού του ζωτικού στοιχείου.
 
Ωστόσο, σταμάτησαν να παράγουν Pu-238 τα τέλη της δεκαετίας του 1980 στις ΗΠΑ. Ενώ οι περισσότεροι από εμάς λατρεύουν το τέλος του ψυχρού πολέμου και την παύση της παραγωγής των πυρηνικών όπλων που θα μπορούσαν να καταστρέψουν όλους μας, υπάρχει ένα επιστημονικό κόστος: οι εγκαταστάσεις που παράγουν τα σχάσιμα αυτά υλικά παρήγαγαν επίσης Pu-238. Χωρίς αυτή τη γραμμή παραγωγής, είμαστε καταδικασμένοι να εξαντλήσουμε αυτό το πολύτιμο, αναντικατάστατο περιουσιακό στοιχείο.
 
Οι επιστήμονες στο Εθνικό Εργαστήριο του Oak Ridge παράγουν 50 γραμμάρια Πλουτώνιο-238, τα οποία δίνουν ενέργεια στα πλανητικά ρόβερ και τις αποστολές στο βαθύ διάστημα της NASA. Το επόμενο έτος, η παραγωγή αναμένεται να πλησιάσει τα 454 γραμμάρια, με τελικό στόχο να φθάσει τα 1,5 κιλά ετησίως.
 
Το ρόβερ Mars Curiosity και η αποστολή New Horizons στον Πλούτωνα είχαν τεράστια πλεονεκτήματα από την τεχνολογία RTG. Η εκτόξευση της αποστολής Οδυσσέας Ulysses για τον έλεγχο της ηλιακής ακτινοβολίας του 1990  είχε ένα ωφέλιμο φορτίο που περιελάμβανε 11 χιλιόγραμμα Pu-238, το οποίο μπορεί να είναι το μεγαλύτερο ποσό πλουτωνίου που ξεκίνησε σε μια αποστολή.
 
Όμως, παρά την τεράστια επιτυχία των RTG και στις δύο αποστολές της NASA και της Σοβιετικής Ένωσης, οι πυρηνικοί μας φόβοι μας εμποδίζουν να παράγουμε τα κατάλληλα ποσά αυτού του υλικού ακόμα και σήμερα. Ως αποτέλεσμα, τα αποθέματά μας Pu-238 είναι τα χαμηλότερα που είχαμε ποτέ: Έχουμε αρκετό χρόνο να εξοπλίσουμε τώρα το ρόβερ του Mars 2020 και για μια ενιαία αποστολή στο βαθύ διάστημα, όπως η αποστολή Europa Clipper, στα μέσα της δεκαετίας του 2020. Πέρα από αυτό, κάτι θα πρέπει να κάνουμε ή να αποκτήσουμε περισσότερα.
 
Τα τελευταία 25 χρόνια, σχεδόν όλο το Pu-238 που χρησιμοποιήθηκε στις αποστολές της NASA έχουν αγοραστεί από τη Ρωσία, συνολικού ύψους άνω των 16 κιλών. Έχουν γίνει μερικές προσπάθειες για επανεκκίνηση της παραγωγής του Pu-238 εδώ στη Βόρεια Αμερική, αλλά η επένδυση είναι μικροσκοπική σε σύγκριση με ό, τι συνέβαινε στη δεκαετία του 1980.
 
Το Εθνικό Εργαστήριο Oak Ridge επανέφερε την παραγωγή του Pu-238 το 2013, σηματοδοτώντας την πρώτη φορά στα 25 χρόνια που το Pu-238 είχε παραχθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες. Παρόλο που η σημερινή παραγωγή αποδίδει μόνο λίγες εκατοντάδες γραμμάρια ετησίως, το εργαστήριο έχει το τελικό στόχο να αυξήσει μέχρι 1,5 κιλά ετησίως το 2023 το νωρίτερο.
 
Η παραγωγή ενέργειας στο Οντάριο στον Καναδά άρχισε επίσης να παράγει Pu-238 , με στόχο να χρησιμοποιηθεί ως συμπληρωματική πηγή για τη NASA.
 
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι έχουμε μεγάλα όνειρα να εξερευνήσουμε το Σύμπαν. Θέλουμε να στείλουμε μια αποστολή όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και στον Εγκέλαδο και στον Τρίτωνα για να ερευνήσουμε τη δυνατότητα της ζωής στους υπόγειους ωκεανούς τους. Θέλουμε να κάνουμε μια αποστολή στον Ουρανό και τον Ποσειδώνα , που δεν έχουν ακόμη καμία. Έχουμε όνειρα να εξερευνήσουμε πολυάριθμους κόσμους στη ζώνη Kuiper. Θέλουμε να στείλουμε ένα ανιχνευτή στο Sedna (το οποίο ήταν το πρώτο εντελώς ανεξάρτητο αντικείμενο που ανακαλύφθηκε ποτέ) , και να ανακαλύψουμε τι κρύβει ένα αντικείμενο που μπορεί να προέρχεται από το Νέφος του Oort; 
 
Αλλά χωρίς την ικανότητα να τροφοδοτούμε αυτές τις αποστολές, αυτό δεν θα συμβεί ποτέ. Οι ηλιακοί συλλέκτες, οι μπαταρίες και τα χημικά καύσιμα απλά δεν θα κάνουν τη δουλειά. Εάν θέλουμε οι αποστολές αυτές να λειτουργούν με τον καλύτερο τρόπο, πρέπει να τις εξοπλίσουμε με μία συσκευή θέρμανσης RTG. Από την άποψη της ασφάλειας, της απόδοσης, του βάρους, της ισχύος και της βελτιστοποίησης του σχεδιασμού, το Pu-238 καμιά άλλη λύση δεν είναι παρόμοια.
 
Ήρθε η ώρα να αποφασίσουμε τι είδους κόσμος θέλουμε να είμαστε. Θέλουμε να είμαστε μόνοι μας, απομονωμένοι στο Σύμπαν, που βυθίζονται στο γήινο χάος μας για πάντα; Ή θέλουμε να επενδύσουμε σε κάτι πέρα ​​από τον πλανήτη Γη; Θέλουμε όχι μόνο να κοιτάζουμε τα αστέρια, τους γαλαξίες και τα μακρινά όρια του χώρου με τα τηλεσκόπια που χτίζουμε, αλλά να στέλνουμε ανιχνευτές στην άκρη του ηλιακού μας συστήματος και πέρα ​​από αυτό;
 
Αν το κάνουμε, πρέπει να θέσουμε εκτός μάχης τους παράλογους φόβους μας και να επενδύσουμε στους πόρους που απαιτούνται για να μην επιτρέψουμε μόνο στη σημερινή γενιά, αλλά και τις μελλοντικές γενιές να χαρούν τις αποστολές στο διάστημα. Αποφασίζοντας όμως ότι δεν πρόκειται να αποκτήσουμε αυτή τη γνώση, παραιτούμαστε από το μέγιστο πλεονέκτημα που μπορεί να μας προσφέρει η επιστήμη: μια συνειδητοποίηση και εκτίμηση για το ίδιο το Σύμπαν και την αξία της διαδικασίας ανακάλυψης όσων υπάρχουν εκεί έξω.

Αρχαϊκή Επική Ποίηση: Όμηρος και ιστορία - Η «πολύχρυσος Μυκήνη»

Ο τόπος και η ανακάλυψή του

Κέντρο του μυκηναϊκού πολιτισμού, στην Αργολίδα στον οποίο έδωσαν και το όνομά τους οι Μυκήνες συνδέονται με έναν από τους πρωταγωνιστές των ομηρικών επών, τον αρχηγό της τρωικής εκστρατείας, τον βασιλιά Αγαμέμνονα. Το επίθετο «πολύχρυσες», άλλωστε, είναι ένα ομηρικό επίθετο που συνοδεύει την αναφορά τους («πολύχρυσος Μυκήνη») στους στίχους των επών (Οδύσσεια γ 304, Ιλιάδα Η 180) προσδιορίζοντας, προφανώς τον πραγματικό ή μυθικό πλούτο της πόλης του Αγαμέμνονα. Η αναζήτησή τους βασίστηκε, κυρίως, στις πληροφορίες του αρχαίου Έλληνα περιηγητή του 2ου αι. μ.Χ. Παυσανία. Αυτός είδε με τα μάτια του και περιέγραψε την περιοχή των Μυκηνών στο δεύτερο βιβλίο του έργου του «Ελλάδος Περιήγησις», στα «Κορινθιακά». Εκτός από τις περιγραφές του Παυσανία είναι γεγονός ότι η Πύλη των Λεόντων, τουλάχιστον, ήταν ορατή κατά τον 19ο αιώνα, καθώς από το 1700 περίπου είχε αποκαλυφθεί ξανά μετά από αιώνες που είχε σκεπαστεί από τη γη της Αργολίδας. Τη βρήκε τυχαία ένας Βενετός αρχιτέκτονας, ο οποίος έψαχνε για μεγάλους λίθους στην περιοχή προκειμένου να ενισχύσει την οχύρωση του φρουρίου του Παλαμηδιού στο Ναύπλιο.
 
Τα ερείπια των Μυκηνών τον 19ο αιώνα προσείλκυσαν ξένους λόγιους, ζωγράφους και περιηγητές. Το 1802, ήδη, ο διαβόητος λόρδος Έλγιν, γνωστός για τη δράση του στην αρπαγή των γλυπτών του Παρθενώνα, επισκέφτηκε την Πύλη των Λεόντων, σκέφτηκε να διαλύσει και να αφαιρέσει το γνωστό ανάγλυφο, αλλά φαίνεται πως δεν είχε τα απαραίτητα μέσα για τη μεταφορά του. Για μερίδα της ευρωπαϊκής διανόησης, εξάλλου, ο χώρος των Μυκηνών είχε αποκτήσει τα χαρακτηριστικά ενός ρομαντικού συμβόλου του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Αξιοποιούνταν, έτσι, κατά το δοκούν και από τους ρομαντικούς διανοούμενους επαναστάτες της εποχής, όσο και από τους μοναρχικούς και υπερόπτες αριστοκράτες και ευγενείς (Γκιρ 2007: 70-71). Πολλοί από αυτούς επισκέπτονταν σχεδόν προσκυνηματικά τον χώρο, όπως ο Γάλλος Σατωβριάνδος το 1806. Φαίνεται, πάντως, πως οι ντόπιοι κάτοικοι δεν έδιναν ιδιαίτερη σημασία σε αυτά τα ερείπια, από τη στιγμή, μάλιστα, που δεν είχαν αναδειχτεί και ήταν κάπως απομονωμένα στην ευρύτερη αργολική πεδιάδα, όπως δείχνουν και λιθογραφίες της εποχής.
 
Μια ιστορία που διασώζεται και αναφέρεται στα χρόνια του πρώτου βασιλιά του νεότερου ελληνικού κράτους Όθωνα είναι αποκαλυπτική για τα παραπάνω. Λέγεται ότι ο βασιλιάς ζήτησε από τον στρατηγό του, Γενναίο Κολοκοτρώνη, γιο του γνωστού αγωνιστή του 1821 Θεόδωρου, να τον συνοδεύσει στις Μυκήνες για να περιηγηθεί τον χώρο. Εκείνος, μην έχοντας ιδέα για το πού βρίσκονται οι Μυκήνες, απευθύνθηκε στους πρόκριτους και τους κατοίκους της περιοχής, οι οποίοι, όμως, δεν γνώριζαν καν το όνομα των Μυκηνών. Άρχισε, τότε, να ρωτάει τους χωρικούς και τους βοσκούς αν είχαν δει πού περνούσαν ώρες και ώρες οι λόρδοι, οι ξένοι περιηγητές δηλαδή, που επισκέπτονταν την περιοχή τους. Έτσι του υποδείχθηκε το χωριό Χαρβάτι, όπου ήταν ο χώρος των Μυκηνών. Ο Γενναίος συνειδητοποίησε, μάλιστα, ότι είχε κάποτε πολεμήσει τους Τούρκους εκεί, χωρίς να δώσει ιδιαίτερη σημασία στα συγκεκριμένα ερείπια.
 
Η «αναγέννηση» των Μυκηνών οφείλεται κι αυτή στο πείσμα, αλλά και στις ερμηνείες του Ερρίκου Σλήμαν, του πρώτου ανασκαφέα της Τροίας. Έξι χρόνια μετά την πρώτη ανασκαφή στην Τροία έρχεται στις Μυκήνες, το 1876, για να ολοκληρώσει την εικόνα του Τρωικού πολέμου, εντοπίζοντας και τα ανάκτορα του αρχηγού των Αχαιών, του Αγαμέμνονα. Τα ευρήματά του ήταν σημαντικά, αλλά ο πόθος του να τα συνδέσει με τους ήρωες της Τροίας τον οδήγησε, και πάλι όπως και στην Τροία, σε άστοχα συμπεράσματα. Οι αντιπαραθέσεις του με τον Έλληνα επιβλέποντα της ανασκαφής Π. Σταματάκη ήταν συχνές. Ανακάλυψε τους πέντε από τους έξι τάφους του περίφημου ταφικού περιβόλου Α -τον έκτο ανακάλυψε ο Π. Σταματάκης, όταν ο Σλήμαν έφυγε-, οι οποίοι περιείχαν σημαντικά κτερίσματα της πρώιμης μυκηναϊκής εποχής, φέρνοντας για πρώτη φορά στο προσκήνιο σκελετικά κατάλοιπα των ίδιων των Μυκηναίων. Ο ενθουσιασμός του δεν κρυβόταν. Σε τηλεγράφημά του προς τον τότε βασιλιά της Ελλάδας Γεώργιο Α΄ κατέθετε τη χαρά του, την ανιδιοτέλειά του και την αφοσίωσή του στην επιστήμη και την Ελλάδα για αυτόν τον «άπειρον θησαυρόν εκ καθαρού χρυσού», όπως σημείωνε που μπορούσε να γεμίσει από μόνος του ένα μουσείο:
Εύρον εν τοις τύμβοις άπειρον θησαυρόν αρχαιολογικών αντικειμένων εκ καθαρού χρυσού. Ο θησαυρός ούτος αρκεί μόνος να πληρώση μέγα μουσείον, όπερ εσταί το λαμπρότερον των επί του κόσμου, και όπερ καθ' όλους τους επιόντας αιώνας θέλει ελκύει εν Ελλάδι μυριάδας ξένων εκ πάσης χώρας. Επειδή εργάζομαι εξ αγνού και μόνου έρωτος προς την επιστήμην, ουδεμίαν έχω απαίτησιν και εικότως επί του θησαυρού τούτου, ον παρέχω μετ' απείρου ενθουσιασμού άθικτον εις την Ελλάδα. Είθε, Μεγαλειότατε, συν Θεώ οι θησαυροί ούτοι να γίνωσιν ο ακρογωνιαίος λίθος απείρου εθνικού πλούτου.
 
Ερρίκος Σλήμαν, Τηλεγράφημα προς τον βασιλιά Γεώργιο Α', 28 Νοεμβρίου 1876
Οι ερμηνείες του Σλήμαν συνεχίστηκαν. Στον πρώτο τάφο του περιβόλου ανακάλυψε τον σκελετό ενός άνδρα που έφερε μια χρυσή προσωπίδα, που από τότε έγινε πασίγνωστη. Για τον Σλήμαν τα πράγματα ήταν ξεκάθαρα. Όπως, όμως αποδείχτηκε αργότερα, οι τάφοι αυτοί χρονολογούνταν τον 16ο αι. π.Χ. και, συνεπώς, δεν είχαν καμιά σχέση με τον ίδιο τον Μυκηναίο βασιλιά και τη συνοδεία του, όπως πίστευε ο Σλήμαν, καθώς σύμφωνα με τις δικές του απόψεις ο Αγαμέμνονας έζησε και δολοφονήθηκε τον 12ο αι. π.Χ. Παραταύτα η ανακάλυψή του, άνοιξε τον δρόμο για τη δημιουργία ενός νέου επιστημονικού κλάδου, των Μυκηναϊκών σπουδών.
 
Οι προϊστορικές συλλογές του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου φιλοξενούν σημαντικά μυκηναϊκά ευρήματα, ενώ ένα αρχαιολογικό μουσείο που δημιουργήθηκε το 2003, στον ίδιο τον χώρο των Μυκηνών φιλοξενεί μια κατατοπιστική για τους πολυπληθείς επισκέπτες έκθεση. Κατά τον 20ό αιώνα μεγάλα ονόματα της αρχαιολογίας, Έλληνες και ξένοι, όπως οι Γ. Μυλωνάς, Ι. Παπαδημητρίου, Α. Γουέϊς (A. Wace) και Σ. Ιακωβίδης συνέδεσαν το όνομά τους με τις Μυκήνες. Το 1952 ανακαλύφτηκε και ο, αρχαιότερος του Α, ταφικός περίβολος Β. Η έρευνα της θέσης συνεχίζεται, βέβαια, μέχρι σήμερα, ενώ η διαχρονική σημασία των Μυκηνών και οι διαφορετικές νοηματοδοτήσεις των αρχαιολογικών ευρημάτων ανά τους αιώνες ανάλογα με τις κυρίαρχες πολιτικές, κοινωνικές και ιδεολογικές αντιλήψεις κάθε εποχής είναι χαρακτηριστική (βλ. Γκιρ 2007). Μπορεί, λοιπόν, σήμερα να χάνει όλο και περισσότερο έδαφος η άποψη ότι οι Μυκήνες συνδέονται άμεσα ιστορικά με τα ομηρικά έπη, ο θρύλος της όμως και η επίδρασή της παραμένουν συναισθηματικά και ιδεολογικά ισχυρές.
 
Οι αρχαιολογικές ανασκαφές έδειξαν ότι ο λόφος των Μυκηνών κατοικείται από την 7η χιλιετία π.Χ. (Νεολιθική Εποχή). Οι Μυκηναίοι εμφανίστηκαν 5000 χρόνια περίπου μετά. Η ηγετική τάξη των πρώτων από αυτούς θάφτηκε στους Ταφικούς Περιβόλους Α και Β, ενώ τα περισσότερα μυκηναϊκά κτίριά της καταστράφηκαν στα τέλη του 12ου αι. π.Χ. Ο ιδρυτικός μύθος της πόλης, τον οποίο διασώζει ο αρχαίος περιηγητής του 2ου αι. μ.Χ. Παυσανίας, αναφέρει ως θεμελιωτή της τον ήρωα Περσέα, που σκότωσε και ένα γνωστό μυθολογικό τέρας, τη Μέδουσα. Ο Περσέας έκτισε τις Μυκήνες και βασίλεψε σε αυτές κατά τον 14ο αι. π.Χ. Στην υπηρεσία του ήταν και οι Κύκλωπες, οι οποίοι, πάλι σύμφωνα με τον μύθο, έκτισαν τα ογκώδη τείχη που την περιέβαλαν, τα ονομαστά «κυκλώπεια» τείχη.
 
Η πόλη, σημειώνει ο Παυσανίας, πήρε το όνομά της είτε επειδή εκεί έπεσε ο μύκης, το στρογγυλό μέρος της λαβής του ξίφους του μυθικού ήρωα Περσέα, είτε επειδή ο ίδιος ανακάλυψε μια πηγή κάτω από τη ρίζα ενός μανιταριού, ενός «μύκητος» δηλαδή. Με την πόλη συνδέονται, επίσης, ονόματα μυθικών βασιλιάδων που ήταν πολύ γνωστοί στην αρχαιότητα κυρίως μέσα από τα έπη και τις τραγωδίες των αρχαίων Ελλήνων τραγικών. Ο Ευρυσθέας που υπέβαλε τους δώδεκα άθλους στον Ηρακλή, ήταν τρίτης γενιάς απόγονος του Περσέα. Επειδή ο τελευταίος ήταν άτεκνος, τον διαδέχθηκε κατόπιν εκλογής από τους κατοίκους των Μυκηνών, ο Ατρέας, πατέρας του Αγαμέμνονα και ιδρυτής του πολύπαθου βασιλικού οίκου των Μυκηνών, των Ατρειδών.
 
Δυο ψηλοί λόφοι, ο Προφήτης Ηλίας και η Σάρα ορίζουν εκατέρωθεν, αριστερά και δεξιά αντίστοιχα, το χαμηλό ύψωμα των Μυκηνών. Ο σημερινός επισκέπτης ανεβαίνοντας στην κορυφή του λόφου για να επισκεφτεί το μυκηναϊκό ανάκτορο, βλέπει να χωρίζει τον λόφο από τη Σάρα μια βαθιά χαράδρα, ο Χάβος, στην οποία έχει κατακρημνιστεί και μέρος του αρχικού μυκηναϊκού ανακτόρου. Αποκατεστημένα σε επίπεδο κάτοψης υπολείμματα του παλατιού συναντά σήμερα ο επισκέπτης εκεί που θα ήταν κάποτε το αυθεντικό. Όλες οι άλλες πλευρές του, πάντως, φαίνεται πως περικλείονταν από τείχη.

Δευτέρα 17 Δεκεμβρίου 2018

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ - Βάτραχοι (372-413)

χώρει νυν πᾶς ἀνδρείως [στρ.]
εἰς τοὺς εὐανθεῖς κόλπους
λειμώνων ἐγκρούων
κἀπισκώπτων
375 καὶ παίζων καὶ χλευάζων.
ἠρίστηται δ᾽ ἐξαρκούντως.

ἀλλ᾽ ἔμβα χὤπως ἀρεῖς [ἀντ.]
τὴν Σώτειραν γενναίως
τῇ φωνῇ μολπάζων,
ἣ τὴν χώραν
380 σῴζειν φήσ᾽ εἰς τὰς ὥρας,
κἂν Θωρυκίων μὴ βούληται.

ἄγε νυν ἑτέραν ὕμνων ἰδέαν τὴν καρποφόρον βασίλειαν,
Δήμητρα θεάν, ἐπικοσμοῦντες ζαθέαις μολπαῖς κελαδεῖτε.

Δήμητερ, ἁγνῶν ὀργίων [στρ.]
385 ἄνασσα, συμπαραστάτει,
καὶ σῷζε τὸν σαυτῆς χορόν·
καί μ᾽ ἀσφαλῶς πανήμερον
παῖσαί τε καὶ χορεῦσαι.

καὶ πολλὰ μὲν γέλοιά μ᾽ εἰ- [ἀντ.]
390 πεῖν, πολλὰ δὲ σπουδαῖα, καὶ
τῆς σῆς ἑορτῆς ἀξίως
παίσαντα καὶ σκώψαντα νι-
κήσαντα ταινιοῦσθαι.

ἄγ᾽ εἶά
395 νυν καὶ τὸν ὡραῖον θεὸν παρακαλεῖτε δεῦρο
ᾠδαῖσι, τὸν ξυνέμπορον τῆσδε τῆς χορείας.

Ἴακχε πολυτίμητε, μέλος ἑορτῆς
ἥδιστον εὑρών, δεῦρο συνακολούθει
400 πρὸς τὴν θεὸν
καὶ δεῖξον ὡς ἄνευ πόνου
πολλὴν ὁδὸν περαίνεις.
Ἴακχε φιλοχορευτά, συμπρόπεμπέ με.—

σὺ γὰρ κατεσχίσω μὲν ἐπὶ γέλωτι
405 κἀπ᾽ εὐτελείᾳ τόδε τὸ σανδαλίσκον
καὶ τὸ ῥάκος,
κἀξηῦρες ὥστ᾽ ἀζημίους
παίζειν τε καὶ χορεύειν.
Ἴακχε φιλοχορευτά, συμπρόπεμπέ με.—

καὶ γὰρ παραβλέψας τι μειρακίσκης
410 νυνδὴ κατεῖδον καὶ μάλ᾽ εὐπροσώπου,
συμπαιστρίας,
χιτωνίου παραρραγέν-
τος τιτθίον προκύψαν.
Ἴακχε φιλοχορευτά, συμπρόπεμπέ με.

***
ΧΟΡ. Προχωρήστε όλοι εμπρός με καρδιά
σε ανθοστόλιστες μέσα αγκαλιές λιβαδιών
με χορούς και πηδήματα,
μ᾽ αναμπαίγματα, αστεία και πειράγματα.
— Όσο για το στομάχι, είναι γεμάτο.

Με φωνή αρμονική, ευγενική,
ύμνο υψώστε στη Σώτειρα τώρα θεά,
τη θεά που μας έταξε
380 πως θα σκέπει για πάντα τη χώρα μας.
— Κι ας πάει να λέει ο Θωρυκίωνας όχι.

ΚΟΡ. Τη βασίλισσα Δήμητρα εσείς, τη θεά
που γεννήματα φέρνει, ανυμνήστε·
με φωνές δυνατές, με τραγούδια ιερά,
με καινούριους τιμήστε την ύμνους.

ΧΟΡ. Δήμητρα, αφέντρα των αγνών
των μυστηρίων, γίνε βοηθός
και σκέπη του Χορού μου εσύ·
κάμε, θεά μου, ασκόνταφτα,
όλο μ᾽ αστεία και με χορούς
τη μέρα να περάσω.

Νόστιμ᾽ αστεία κάμε να πω,
390 να πω και λόγια σοβαρά·
κι αντάξια της γιορτής σου αφού
παιχνίδια και πειράγματα
τελειώσω πια, να πάρω εγώ
της νίκης το στεφάνι.

ΚΟΡ. Και τώρα, εμπρός,
καλέστε εδώ τραγουδιστά το λαμπρό θεό μας,
τον Ίακχο, που είναι στο χορό τούτον συνοδίτης.

ΧΟΡ. Ίακχε λατρευτέ, που της γιορτής μας βρήκες
το γλυκό σκοπό, μαζί μ᾽ εμάς περπάτα,
400 να πάμε στη θεά μας·
δείξε πως μπορείς χωρίς κανέναν κόπο
δρόμου μακρινού το τέρμα εσύ να φτάσεις.
Ίακχε, φίλε του χορού,
γίνε συνοδός μας.

Το κουρέλι αυτό κι αυτό το πέδιλό μας
τα κομμάτιασες εσύ για οικονομία
και να γελά κι ο κόσμος·
με τον τρόπο αυτόν που βρήκες κάνουμ᾽ έτσι
τρέλες και χορούς χωρίς καμιά ζημία.
Ίακχε, φίλε του χορού,
γίνε συνοδός μας.

Κι όπως τώρα εγώ λοξή ματιά είχα ρίξει,
410 είδα απ᾽ τον κοντό χιτώνα το σκισμένο
πανέμορφης παιδούλας,
μιας συντρόφισσας εδώ των παιχνιδιών μας,
είδα μια σφιχτή ρωγούλα να προβάλλει.
Ίακχε, φίλε του χορού,
γίνε συνοδός μας.

Μορφές και Θέματα της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας: ΜΕΙΖΟΝΕΣ ΘΕΟΙ - ΑΡΤΕΜΗ, Οι μεγάλοι τιμωρημένοι

Εκτός από τον Αγαμέμνονα και τον Ακταίωνα, άλλοι τιμωρημένοι από τη θεά είναι η Νιόβη, ο Τιτυός, ο Ωρίων, ο Οινέας, η Καλλιστώ, η Αριάδνη, η Χιόνη, ο Βουφάγος, η Κομαιθώ και ο Μελάνιππος, οι Αλωάδες.
 
Τιμώρησε την Καλλιστώ, συντρόφισσά της στο κυνήγι, κόρη του Λυκάονα, εξαπολύοντας τα φοβερά βέλη εναντίον της, γιατί η νέα αθέτησε τον όρκο της αιώνιας αγνότητας και δόθηκε στον Δία. Σκότωσε την Αριάδνη στη Νάξο, σύμφωνα με μια εκδοχή του μύθου, γιατί δόθηκε στον Θησέα. Ο Άδωνις προκάλεσε την οργή της και τον σκότωσε στέλνοντας εναντίον του κάπρο. Τιμώρησε τον Αρκάδα ήρωα Βουφάγο, επειδή ενοχλήθηκε από τον πιεστικό του έρωτα (κυνήγησε τη θεά στο όρος Φολόη) ή γιατί δεν τελούσε τη θυσία με τους κανόνες που είχαν κληροδοτηθεί ήδη από την εποχή του Λίθου. Σκότωσε τη Χιόνη, κόρη του Δαιδαλίωνα και ερωμένη των αδελφών της Απόλλωνα και Ερμή, γιατί η κόρη περηφανεύτηκε για την ομορφιά της, ότι ήταν ανώτερη από της Άρτεμης. Τιμώρησε τη Νιόβη σκοτώνοντας τα επτά κορίτσια της, γιατί τόλμησε να περηφανευτεί ότι είχε δεκατέσσερα παιδιά, ενώ η Λητώ μόνο δύο. Ο Απόλλωνας σκότωσε τα επτά αγόρια της. Τιμώρησε τον Οινέα, βασιλιά της Καλυδώνας στην Αιτωλία, και τον Άδμητο, βασιλιά των Φερών στη Θεσσαλία, γιατί αδιαφόρησαν ή λησμόνησαν τις θυσίες που της χρωστούσαν. Τον πρώτο στέλνοντας έναν αγριόχοιρο στα χωράφια του, τον δεύτερο γεμίζοντας τη γαμήλια κρεβατοκάμαρά του με φίδια. Εδώ, μοιάζει ιδιαίτερα του Άρη, καθώς και οι δυο διεκδικούν μερίδιο από τη λεία είτε του πολέμου είτε του κυνηγιού. Η κυνηγετική αυτή θεά παίρνει πολεμικά χαρακτηριστικά.
 
Έστειλε λοιμό στη χώρα της Πάτρας, γιατί η ιέρειά της Κομαιθώ έβαζε στο άδυτο του ναού τον εραστή της Μελάνιππο, γιατί οι γονείς τους δεν ήθελαν αυτόν τον δεσμό. Το μαντείο αποκάλυψε την αιτία του θυμού της θεάς και υπέδειξε ως τρόπο εξιλασμού τη θυσία των δύο ενόχων αλλά και την ενιαύσια θυσία του ωραιότερου νέου και της ωραιότερης νέας της χώρας. Το έθιμο κράτησε μέχρι την άφιξη του Ευρύπυλου, του Θεσσαλού που είχε πάρει μέρος στον Τρωικό πόλεμο και ο οποίος είχε υποπέσει σε μια κατάσταση τρέλας, όταν άνοιξε ένα μυστηριώδες κιβώτιο από εκεί. Το μαντείο του υπέδειξε ως τόπο εγκατάστασής του και απαλλαγής του από την τρέλα του, το μέρος όπου θα έβλεπε να τελείται ασυνήθιστη θυσία. Αλλά και οι κάτοικοι της Πάτρας είχαν πάρει χρησμό ότι όταν θα παρίστατο ως μάρτυρας ένας ξένος δεν θα χρειαζόταν πλέον η τέλεση της άγριας θυσίας.
 
Σκότωσε μαζί με τον Απόλλωνα τον Γίγαντα Τιτυό, γιο του Δία και της Ελάρας, γιατί αποπειράθηκε να βιάσει τη μητέρα τους Λητώ στο δρόμο της για τους Δελφούς. Τιμώρησε από ζήλια τον κυνηγό Γίγαντα Ωρίωνα, γιο του Ποσειδώνα, επειδή έσμιξε με τη θεά της αυγής, την Ηώ, που τον έφερε στη Δήλο. Ή επειδή την προκάλεσε στο αγώνισμα του δίσκου, αυτήν που ήταν θεά, ή γιατί βίασε την Ώπι, μία από τις Υπερβόρειες παρθένες, ή γιατί θέλησε να βιάσει την ίδια. Σε αυτή την τελευταία εκδοχή, η Άρτεμη στέλνει ένα σκορπιό που δαγκώνει τον Ωρίωνα στη φτέρνα. Για τις υπηρεσίες του αυτές τον μεταμόρφωσε σε αστερισμό, το ίδιο και το θύμα της. Όμως οι δύο αστερισμοί δεν συναντιούνται ποτέ στον ουρανό.
 
Για τις αφύσικες πράξεις του Ώτου και του Εφιάλτη, των δύο Γιγάντων γιων του Ποσειδώνα, που επονομάζονταν Αλωάδες από τον θνητό τους πατέρα, για την προσπάθειά τους να φτάσουν στον ουρανό, για το γεγονός ότι φυλάκισαν τον Άρη σε χάλκινο βάζο, για το γεγονός ότι εξέφρασαν τον έρωτά τους για τις θεές Ήρα (ο Εφιάλτης) και Άρτεμη (ο Ώτος), οι Αλωάδες τιμωρήθηκαν. Η Άρτεμη μεταμορφώθηκε σε ελάφι, μπήκε ανάμεσά τους και εκείνοι, θέλοντας να το τοξοβολήσουν, σκοτώθηκαν μεταξύ τους. Η τιμωρία τους συνεχίστηκε στον Άδη.
 
Η Άρτεμη εμπλέκεται και στην ιστορία της μεταμόρφωσης της Ίππης, κόρης του Κένταυρου Χείρωνα, σε αστερισμό. Μόνο που δεν είναι σαφές αν η μεταμόρφωση οφείλεται στην ευσέβεια της κόρης ή στο γεγονός ότι δεν κατάφερε να διαφυλάξει την παρθενία της (Καλλίμαχος, Ύμνος στην Άρτεμη 264-265). Την έχασε από τον Αίολο τον γιο του Έλληνα με καταγωγή από τον Δία, που την ερωτεύτηκε και την αποπλάνησε. Όταν πια η κόρη δεν μπορούσε να κρύψει την εγκυμοσύνη της, έφυγε στα βουνά, όπου και γέννησε. Την έψαξε ο πατέρας της και εκείνη, από ντροπή για το πάθημά της, προσευχήθηκε στους θεούς να μην την αναγνωρίσει, και οι θεοί, κυρίως η Άρτεμη, μεταμόρφωσαν και την ίδια και τον πατέρα της σε αστερισμούς για την ευσέβειά τους. Όμως τους τοποθέτησαν έτσι στον ουρανό, ώστε να μην φαίνεται ο αστερισμός της κόρης (Ἳππος) από τον αστερισμό του πατέρα (Κένταυρος)· μάλιστα, δεν φαίνεται το πίσω μέρος της, για να μην αναγνωρίζεται το φύλο της -ότι, δηλαδή, είναι γυναίκα.

Το αυτονόητο της ελευθερίας

Τα αυτονόητα έχουν καταντήσει δυσνόητα, μιας που έχουμε διαστρεβλώσει τόσο πολύ τη σκέψη μας, που δεν βλέπουμε καν τη διαστρέβλωση. Ακόμα και αυτό χωράει πολλή συζήτηση καθώς ΤΙΠΟΤΑ δεν γίνεται χωρίς τη συγκατάθεση (την ατομική ΚΑΙ συλλογική  πρόθεση) που υπερβαίνει και διαπερνά κάθε περιορισμένη, επιφανειακή οπτική.

Δεν έχει και τόση σημασία ποιες είναι οι διαστρεβλώσεις, γιατί το ξέρω από τώρα, πως όλοι συμφωνούμε. Θεωρητικά πάντα! Γιατί αν ήταν πρακτική η συμφωνία, θα κάναμε κάτι γι' αυτό (όλοι εμείς που συμφωνούμε), δεν θα χρειαζόταν καν να το συζητάμε, να αναλύουμε και να εξηγούμε. Θα εκδηλώναμε συζητώντας, θα φανερώναμε συνθέτοντας, θα αναδιαμορφώναμε τη ζωή μας για να ταιριάζει με την υποτιθέμενη συμφωνία μας. Είναι κάπου εκεί που αρχίζεις να ακούς τα "ναι συμφωνώ, αλλά...". Πάντα υπάρχει ένα ισχυρό "αλλά" που διατηρεί το στάτους κβο...

Και έτσι καταλήγουν, όσοι αντιλαμβάνονται πραγματικά τα αυτονόητα, να τα διεκδικούν, "με αίμα και ιδρώτα", σε έναν κόσμο που τους θεωρεί τρελούς, αναρχικούς, περίεργους, αποστάτες, περιθωριακούς...

Η ζωή είναι απλή. Όχι τόσο απλοϊκή (γιατί μπερδεύουμε και τις λέξεις, όπως ταιριάζουν στις υποσυνείδητες προθέσεις μας), όσο να αναγκαστούμε όλοι να "επιστρέψουμε στα χωράφια", στη γη, στην παραγωγή φαγητού. Δεν είμαστε όλοι καλλιεργητές, ούτε μπορούμε να γίνουμε όλοι αγρότες. Αλλού είναι η απλότητα... τη χάνουμε γιατί φτιάχνουμε ιδανικά από τις φοβίες και τις εξαρτήσεις μας!

Η ζωή είναι ξεκάθαρη. Δείχνει στον καθένα μας κάθε στιγμή, όλα όσα χρειαζόμαστε για να γίνουμε σοφοί, συνειδητοί συμμέτοχοι της δημιουργίας της πραγματικότητάς μας.

Μπορεί να παραπονιούνται οι άνθρωποι, να γκρινιάζουν και να κατηγορούν τους κανόνες, τις ανελευθερίες τους, τους εξαναγκασμούς και τις πιέσεις, μα το αυτονόητο που δεν θέλουν να παραδεχθούν είναι πως χρειάζονται κανόνες, χρειάζονται εξαναγκασμούς, πιέσεις, τιμωρίες, αμοιβές. Γιατί φοβούνται και αρνούνται να λειτουργήσουν τόση ελευθερία.

Μιλάνε ακατάπαυστα, αναλύουν άπταιστα, υποστηρίζουν σθεναρά... μα είναι αστείο πως όταν έρχεται η ώρα της δράσης, του δια ταύτα, στην καθημερινότητα αλλά και στις μεγάλες αποφάσεις της ζωής τους, επιστρέφουν βολικά και αθόρυβα στην υπακοή, τη συμμόρφωση, τις δικαιολογίες. Συσπειρώνονται, ομαδοποιούνται, γιατί φοβούνται ν' απλωθούν, να αντικρίσουν το άγνωστο, να γίνουν εξερευνητές αντί παγιωμένοι γνώστες, επαναληπτικά. 

Η ελευθερία απειλεί το οικοδόμημα. Μην κοιτάς που όλοι μιλάνε και διακηρύσσουν την ελευθερία! Το οικοδόμημα του ψεύτικου εαυτού που έχουν φτιάξει και που χωρίς αυτό δεν ξέρουν και δεν τολμούν να υπάρξουν, είναι πολύτιμο, απαραίτητο... πολύ πιο πάνω και πέρα από την ελευθερία που φαντάζει καλύτερη ως αποστασιοποιημένο ιδανικό παρά ως στάση καθημερινής ζωής.

Είναι αυτονόητη η ελευθερία; Είναι αυτονόητο ζητούμενο; Όχι βέβαια, όπως κι αν φαίνεται. Θα τρόμαζαν οι περισσότεροι άνθρωποι, διαπιστώνοντας ότι δεν αναζητούν και ποτέ δεν ήθελαν να είναι ελεύθεροι. Βέβαια θίγονται, διαμαρτύρονται και "αποτινάσσουν" τον ισχυρισμό πως στην πραγματικότητα τους αρέσει να είναι δούλοι, υποχείρια, ακόλουθοι και όχι αρχηγοί της ζωής τους. Ειδικά όταν τους το λες έτσι, τόσο ωμά, με λέξεις που φοβούνται και αποφεύγουν ήδη για τον εαυτό τους.

Λένε πως θέλουν να είναι ευτυχισμένοι, μα φοβούνται την ευτυχία. Λένε πως θέλουν την υγεία αλλά η σκέψη τους παραμένει στην αρρώστια. Λένε πως θέλουν έναν κόσμο ειρηνικό, όπως στο μυαλό τους διεξάγονται μάχες, αθέατοι πόλεμοι και η πλήρης απαξίωση του εαυτού τους. Μιλάνε για δημοκρατία, όμως στηρίζουν την επιβολή, το κρυφτούλι και την εγωιστική αρπαγή, όλων όσων φοβούνται πως δεν δικαιούνται.

Έτσι συνεχίζουν να θεωρητικολογούν, για πράγματα που ουσιαστικά δεν κατανοούν. Και αυτό είναι εύκολο, στην εποχή της "ελευθερίας της έκφρασης", όπου "έκφραση" έχει καταντήσει να σημαίνει "άποψη επί παντός επιστητού που δικαιούται να έχει ο καθένας". Νομίζουν οι άνθρωποι πως δεν πληρώνουν γι' αυτήν, πως μπορούν και δικαιούνται να ανοίγουν το στόμα τους και να λένε ή να γράφουν ό,τι θέλουν, όπως καλή ώρα εγώ, εδώ. Όμως, τα πάντα πληρώνονται, τα πάντα έχουν συνέπεια, συνέχεια, αποτέλεσμα. Ακόμα και οι λέξεις, οι σκέψεις, τα εσωτερικά φαντάσματα που "διασκεδάζουν" τον φοβικό νου.

Και δεν είναι τίποτα αυτονόητο όταν αρχίζεις να διαπιστώνεις τον αόρατο ιστό, τη σύνδεση μεταξύ όλων, μεταξύ λόγου και σκέψης, σκέψης και δράσης, ζωής και πρόθεσης, σύνδεσης και επιθυμίας. Και μαθαίνοντας να κοιτάς κάτω από την επιφάνεια του φαίνεσθαι, διαπιστώνεις την απόλυτη Τάξη, που φαίνεται σαν χάος μόνο σε όσους αρνούνται να δουν τη Σοφία, τον τρόπο λειτουργίας του κόσμου και του Εαυτού τους.

Τελικά, είναι αυτονόητα... αυταπόδεικτα και απλά. Για ελεύθερους ανθρώπους...!

Πώς θα απαλλαγείτε από την τυραννία της αυτοκριτικής;

Η αυτοκριτική, ιδιαίτερα όταν είναι συνεχής, μπορεί να γίνει τοξική, δημιουργώντας προβλήματα σε επαγγελματικό, κοινωνικό και συναισθηματικό επίπεδο, αλλά ακόμα και στην υγεία μας. Είναι γεγονός ότι δεν μπορεί να λυθεί κανένα πρόβλημα, αν κάθε φορά που κάτι μας πάει στραβά, κατηγορούμε μόνο και αποκλειστικά τον εαυτό μας για όλα. Τελικά καταλήγουμε να μην έχουμε μία αντικειμενική και ακριβή θέαση της πραγματικότητας. Τι μπορούμε να κάνουμε λοιπόν για να την αντιμετωπίσουμε; Μπορούμε να ελέγξουμε την αυτοκριτική και να τη θέσουμε σε υγιή όρια, εφόσον αντιμετωπίσουμε τους φόβους που την θρέφουν. Ποιοι είναι όμως αυτοί οι φόβοι;

Ο φόβος ότι δεν παίρνουμε την ευθύνη για την κακή διάθεση κάποιου άλλου

Όταν οι άνθρωποι , με τους οποίους είμαστε κοντά, νιώθουν άσχημα, επηρεάζεται και η δική μας ψυχολογία. Νοιαζόμαστε για κείνους και είναι πολύ λογικό να αισθανθούμε αβοήθητοι όταν δεν μπορούμε να τους κάνουμε να αισθανθούν καλύτερα. Ένας τρόπος να αντιδράσουμε σε αυτή την κατάσταση είναι να κατηγορήσουμε τον εαυτό μας για ότι κακό συμβαίνει. Γυρνάει λοιπόν ο σύντροφός από τη δουλειά εκνευρισμένος και λιγομίλητος. Προσπαθείτε να καταλάβετε τι του συμβαίνει αλλά το μόνο που εισπράττετε είναι μονολεκτικές απαντήσεις, έτσι καταλήγετε στο συμπέρασμα ότι κάτι κάνετε καλά και ότι φυσικά… εσείς φταίτε. Σπάτε το κεφάλι σας να βρείτε τι κάνετε λάθος αλλά δεν μπορείτε. Σε αυτό το σημείο δεν μπορείτε να δείτε καθαρά ότι δεν μπορεί να φταίτε πάντα και για όλα αλλά και ότι σε τελική ανάλυση δεν είναι δική σας δουλειά και αποκλειστική υποχρέωση να κάνετε τους άλλους να αισθάνονται καλά. Ο καθένας έχει την ευθύνη του εαυτού του.

Ο φόβος ότι χάνουμε τον έλεγχο

Για πολλούς ανθρώπους είναι προτιμότερες οι κατηγορίες προς τον εαυτό τους, από την παραδοχή ότι δεν έχουν τα πάντα υπό έλεγχο. Μπορεί το να κατηγορούμε τον εαυτό μας να είναι άβολο, αλλά τελικά υπονοούμε ότι υπάρχει λύση αν εμείς κάνουμε τα πράγματα σωστά. Ωστόσο, κάποιες φορές είναι χρήσιμο να παραδεχτούμε ότι σε αυτή τη ζωή τίποτα δεν είναι σίγουρο και ότι τελικά δεν περνούν τα πάντα από το χέρι μας. Έτσι την επόμενη φορά που θα καταλήξετε να κατηγορείται ανελέητα… τον εαυτό σας αναρωτηθείτε: «Μήπως αυτό είναι ία προσπάθεια να ελέγξω το ανεξέλεγκτο και το απρόβλεπτο»;

Ο φόβος ότι δεν είμαστε τέλειοι

Η ασταμάτητη αυτοκριτική είναι για κάποιους ένα κίνητρο να πιέζουν τον εαυτό τους να φτάσει την τελειότητα και να αποφύγει ολοσχερώς τα λάθη. Ωστόσο, η εμμονή στην τελειότητα έχει ένα μεγάλο κόστος, δεν μας αφήνει να χαρούμε τη ζωή μας στο εδώ και το τώρα. Για μία ευτυχέστερη ζωή θα πρέπει να σκεφτείτε το ενδεχόμενο να επιτρέψετε στον εαυτό σε κάποια μικρά λάθη, παραλείψεις ή ατέλειες.

Κι αν είναι λάθος, το χρόνο άσε να το πει!

Αγάπη…
Μια λέξη που αυτομάτως μόλις την ακούς, σου προκαλεί τόσα διαφορετικά συναισθήματα. Για πολλούς αυτή η λέξη θυμίζει κάτι πολύ όμορφο, είτε μια ανάμνηση είτε ένα πρόσωπο, είτε ένα μέρος που τους δημιούργησε αυτό το συναίσθημα. Για άλλους πάλι, αυτή η λέξη δεν τους θυμίζει απολύτως τίποτα! Γιατί όμως; Γιατί είμαστε τόσοι λίγοι αυτοί που έχουμε αγαπήσει;

Δυστυχώς στις μέρες μας ο κόσμος φοβάται! Φοβάται να εκφράσει αυτά που πραγματικά θέλει! Φοβάται να πει σε κάποιον άλλον την λέξη: Σ’ αγαπάω! Μια λέξη τόσο δυνατή, που μπορεί να κάνει τον πιο σκληρό άνθρωπο να δακρύσει ακούγοντας την. Γιατί όταν πραγματικά αγαπάς τον άλλον, σημαίνει πως τον αγαπάς γι’ αυτό που είναι. Τι άλλο ψάχνουμε σε αυτήν την ζωή; Έναν άνθρωπο να μας αποδεχτεί και να μας αγαπάει γι’ αυτό που είμαστε.

Το θέμα όμως είναι να αγαπήσεις στα δύσκολα. Γιατί στα εύκολα όλοι είναι εκεί. Στα δύσκολα είναι οι ελάχιστοι, κι όταν αγαπάς πραγματικά δίνεσαι ολοκληρωτικά. Όσα εμπόδια κι αν υπάρξουν, ακόμη κι αν όλα έχουν καταστραφεί, αγαπάς τον άλλον γιατί είναι αυτό το άτομο.

Εάν το καλοσκεφτείς, κανένας δεν σε υποχρεώνει να προσπαθήσεις να ηρεμήσεις τον άλλον. Είναι το ένστικτο σου, χωρίς να στο ζητήσει κανείς, πριν καν εσύ ο ίδιος το σκεφτείς. Το να αγαπάς κάποιον όμως στα εύκολα και στο δύσκολα, δεν είναι τόσο απλό. Γι’ αυτό και πολλοί δεν μπορούν να το κάνουν. Λίγοι άνθρωποι μπορούν να βάλουν έναν άλλον άνθρωπο πάνω από τον εαυτό τους. Γιατί εκ φύσεως ο άνθρωπος είναι εγωιστής. Σκέφτεται τον εαυτό του κι ελάχιστες φορές θα ενδιαφερθεί για κάποιον άλλον.

Αυτή είναι η μαγεία της αγάπης και του έρωτα. Κάνεις πράγματα, τα οποία δεν περίμενες ποτέ να τα κάνεις, και χωρίς καν να τα σκεφτείς. Σου βγαίνουν αυθόρμητα, ασυναίσθητα. Μόνο εκεί καταλαβαίνεις ότι αγαπάς αληθινά. Βέβαια, την αγάπη μπορείς να την βρεις παντού. Δεν περιορίζεται μόνο μεταξύ των ανθρώπων. Έχει συμβεί σε όλους μας, να πας σε κάποιο μέρος και μόνο που θα το αντικρίσεις, να νιώσεις την καρδιά σου να φτερουγίζει. Εκεί καταλαβαίνεις ότι αυτό το μέρος το έχεις ερωτευτεί. Και στην τελική, αυτό είναι το νόημα της ζωής.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν έχουμε αγαπήσει τα λάθος άτομα; Εκεί το πράγμα δυσκολεύει. Βέβαια, τι πάει να πει “λάθος” άτομα; Υπάρχουν λάθος άτομα; Ή υπάρχει το λάθος timing; Ταιριάζουμε με όλους; Σίγουρα όχι. Ο κάθε άνθρωπος είναι ξεχωριστός και δεν υπάρχει περίπτωση να ταιριάξουμε με όλους, όσο κι αν το θέλουμε.

Γι’ αυτό στη ζωή υπάρχουν οι τυχεροί κι οι άτυχοι! Αυτοί που θα βρουν το άτομο με το οποίο θα ταιριάξουν από την αρχή κι οι άλλοι που ίσως να μην το βρουν ποτέ. Κι όσο κι αν το ψάχνουμε, όσο κι αν το θέλουμε, δεν πρόκειται να το βρούμε. Αυτά τα πράγματα έρχονται ξαφνικά, εκεί που δεν το περιμένεις. Κι αυτή είναι η μαγεία του.

Βρισκόμαστε λοιπόν στο σημείο που αναρωτιόμαστε αν θα βρούμε άραγε έναν άνθρωπο για εμάς. ‘Εναν άνθρωπο όλο δικό μας, να τον κοιτάζουμε στα μάτια και να ξέρουμε ότι δεν κοιτάζει καμία άλλη εκεί έξω με αυτόν τον τρόπο.

Παρ’ όλα αυτά, η ζωή είναι μικρή, γεμάτη εμπειρίες, ευκαιρίες και γεμάτη αγάπη. Άσε λοιπόν το ψάξιμο, απόλαυσε την κι άσε την αγάπη και τον έρωτα να σε βρούνε από μόνα τους. Πίστεψε με, θα σε βρουν στο πιο άκυρο μέρος, την πιο άκυρη στιγμή, με το πιο άκυρο άτομο, το οποίο δεν πίστεψες ποτέ ότι θα αγαπήσεις.

Παίδευσις παιδείας… και πολιτείας παράδοσις

Μέσα σε αυτή τη δίνη αλλαγών και τον όμβρο κρίσεων και προβλημάτων ίσως είναι αναγκαίο να σκάψουμε βαθύτερα στο χώμα για να ανακαλύψουμε τη ρίζα τους για την ορθή αντιμετώπισή τους. Έχουμε αναρωτηθεί από πού προέρχονται όλα τα σύνδρομα που μας κατατρύχουν και μας ταλανίζουν; Ποιος είναι αυτός ο σπόρος της δυσχέρειας μας; Η άγνοια είναι η ρίζα και ο μίσχος του κακού! Τι σημαίνει άγνοια, σημαίνει απαιδευσία, σημαίνει στέρηση της δυνάμεως που σε κάνει δημιουργικό, σώφρονα, σκεπτόμενο, που εξευγενίζει το πνεύμα σου και μεταρσιώνει την ψυχή σου.

Πέραν των ποικίλων ωφελειών της, η παιδεία είναι κάτι που απαιτεί κόπο και ζήλο, όπως και η δημοκρατία, γι’ αυτό άλλωστε η μία δεν στέκεται χωρίς την άλλη. Άρα δεν είναι τυχαίο που αμφότερες βάλλονται από κρίσεις και κλυδωνίζονται. Δεν νοείται να τυγχάνει απαξίωσης από τους πολίτες και δη από τις κυβερνήσεις. Η παιδεία ξεκινάει από τα πρώτα στάδια επικοινωνίας του όντος και δεν σταματάει ποτέ. Αυτή είναι που διαμορφώνει το χαρακτήρα του και συνεπώς τη ζωή του. Είναι μια έννοια στην οποία ενυπάρχουν άλλες έννοιες όπως η μόρφωση, η ευγένεια, ο σεβασμός. Και αν μου επιτραπεί να κάνω μια γλωσσολογική εκτίμηση το ρήμα σέβομαι στα λατινικά είναι colo και ο τύπος supinum, cultum. Είναι προφανής η σχέση με τη λέξη κουλτούρα που εμπεριέχει το σεβασμό ως συστατικό της και κατά συνέπειαν η κουλτούρα χαρακτηρίζει την παιδεία. Η γλωσσολογική σχέση είναι και εννοιολογική.

Η προαναφερθείσα άρρηκτη σχέση της παιδείας και του σεβασμού είναι αυτή της οποίας η έλλειψη στην Ελλάδα ευθύνεται για τη βαβελική σύγχυση που επικρατεί στην ανθρώπινη επικοινωνία, για την αποξένωση των ανθρώπων και τελικά στην μεταξύ τους καχυποψία. Σύμπασες αυτές οι νόσοι της ανθρώπινης υπάρξεως και συνυπάρξεως θέτουν εν αμφιβόλω ή χειρότερα φαλκιδεύουν τους δημοκρατικούς θεσμούς, καθώς δεν υπάρχει πρόσφορο έδαφος για την αγαστή συνεργασία των πολιτών. Σε αυτές ακριβώς τις συνθήκες φύεται, καλλιεργείται και θάλλει ο λαϊκισμός, ο ολοκληρωτισμός και γενικότερα η σαθρή εκμετάλλευση του λαού από τυχόν εκμαυλιστές της εξουσίας που επιθυμούν να καθορίσουν εκ προοιμίου τη βούληση των πολιτών. Όμως, οι πεπαιδευμένοι μπορούν να κρίνουν και να αντιδράσουν και όχι να σταυρώσουν τα χέρια παρακολουθώντας ιστάμενοι πίσω στην πολυθρόνα.

Η παιδεία είναι μια άοκνη προσπάθεια να βελτιωνόμαστε πνευματικά, η οποία θα συντελέσει σε μια κοινωνική πρόοδο και στήριξη του πολιτεύματος. Λόγω των προαναφερθέντων, για να αποφύγω την αδολεσχία, η παιδεία είναι ένα ζήτημα εν ου παικτοίς και φυσικά για να ριζώσει στους πολίτες απαιτείται ενδιαφέρον και σταθερά βήματα. Σε αυτόν τον τομέα τα τεκταινόμενα εν Ελλάδι είναι τραγικά έως και απελπιστικά. Αλλάζει το σύστημα με την αλλαγή κυβέρνησης, βασικά με την αλλαγή υπουργού του ίδιου κόμματος, βασικά ακόμη και με τον ίδιο υπουργό γίνονται αλλαγές. Γιατί; Γιατί να μην ορίζεται μια συγκεκριμένη διαδικασία για μια ουσιαστική εκπαίδευση και παίδευση, ώστε να υπάρχει σταθερότητα και να καλλιεργηθεί με αυτόν τον τρόπο αγάπη για την παιδεία;

Και να φυσικά πρέπει η προσπάθεια να ξεκινά από το σχολείο και το πανεπιστήμιο, δηλαδή στα πρώτα στάδια της παίδευσης γιατί ως γνωστόν η φωτιά σβήνεται από χαμηλά, αν ρίχνουμε νερό ψηλά είναι δώρον άδωρον.

Ας μου επιτραπεί σε αυτό το σημείο να κάνω μια παρένθεση και να δηλώσω την ενόχλησή μου για το πανεπιστήμιο. Όταν η μαθητιώσα νεολαία κοπιάζει χρόνια ολόκληρα χρόνια για να εισαχθεί στην Τριτοβάθμια εκπαίδευση, γεμάτη όνειρα και προσδοκίες για την ακαδημαϊκή της πορεία και τελικά απογοητεύεται από την πρώτη μέρα, μάλλον έχουμε ψευδαισθήσεις ότι θα αγαπήσουμε την παιδεία. Όταν ορισμένοι επιβάλλουν καταλήψεις και δεν γίνονται μαθήματα, όταν ο χώρος του πανεπιστημίου καταλαμβάνεται από καμπίστες με την ανοχή της κυβέρνησης, όταν μέσα στα πανεπιστήμια γίνεται εμπορία ναρκωτικών, εμείς ποιο πανεπιστήμιο να αγαπήσουμε; Έχουν παρατήσει τον οίκο της παιδείας σε μικρές ομάδες που επιβάλλονται με το έτσι θέλω. Η παιδεία δολιχοδρομεί ή χειρότερα καρκινοβατεί. Δεν υπάρχουν φυτώρια μελλοντικών πολιτών με ήθος, πηγαία θέληση για αντίδραση και σεβασμό.

Άρα λοιπόν η σχέση της παιδείας και της πολιτείας είναι μια σχέση αλληλεπίδρασης, η οποία δεν φαίνεται μόνο στο ότι η παιδεία γαλουχεί τους πολίτες με τις αξίες του πολιτεύματος και τους προετοιμάζει, αλλά και στο γεγονός ότι η πολιτεία οφείλει να οργανώσει την παιδευτική διαδικασία τουλάχιστον μέχρι ένα στάδιο της ζωής των πολιτών. Στην Ελλάδα αν κρίνουμε από το πόσο επενδύει η πολιτεία στην παιδεία καταλαβαίνουμε τι πολίτες θέλει να δημιουργήσει… απαίδευτους.

Τα θέματα που έθιξα όσο κι αν φαίνονται κάπως ατάκτως ερριμένα, δεν είναι! Τονίζω τη σημασία της παιδείας και εν συνεχεία ένα κομμάτι της διαδικασίας που ακολουθούμε για να την κατακτήσουμε (παίδευσις). Αν συνεχίσουμε να ακολουθούμε την ίδια ανερμάτιστη διαδικασία δεν θα φτάσουμε ποτέ στο πηγάδι της παιδείας και φυσικά δεν θα πιούμε ποτέ νερό!

Παθητικο-επιθετική συμπεριφορά

Το άτομο που συνηθίζει να συμπεριφέρεται παθητικο-επιθετικά εκφράζει τα αρνητικά του συναισθήματα έμμεσα μέσω πράξεων, παρά άμεσα επιθετικά. Οι παθητικο-επιθετικοί άνθρωποι συνήθως επιδεικνύουν αντίσταση σε προσκλήσεις ή απαιτήσεις από την οικογένεια και τις υπόλοιπες διαπροσωπικές τους σχέσεις, αναβάλλοντας, όντας ανόρεχτοι ή ανυποχώρητοι. Η τάση τους να εκφράζουν έμμεσα τη δυσαρέσκειά τους για κάτι δημιουργεί ένα μεγάλο χάσμα (συχνά και αντίφαση) ανάμεσα σε αυτό που λένε και σε αυτό που κάνουν.

Για παράδειγμα, κάποιος στη δουλειά προτείνει ένα σχέδιο. Ένας συνάδελφος με παθητικο-επιθετική συμπεριφορά αντιτίθεται σε αυτό το σχέδιο, αλλά αντί να εκφράσει άμεσα τη γνώμη του, λέει ότι συμφωνεί. Όμως, καθώς δεν συμφωνεί με το σχέδιο, αντιστέκεται στη διεκπεραίωσή του. Μπορεί να χάνει επίτηδες τις προθεσμίες, να αργεί στις συναντήσεις και να υποβιβάζει το σχέδιο με διάφορους τρόπους.

Σε ένα άλλο παράδειγμα, μια γυναίκα μελετά με το αγόρι της στο ίδιο δωμάτιο. Είναι εκνευρισμένη μαζί του, αλλά αντί να του το εκφράσει, εκείνη βάζει δυνατά τη μουσική στο λάπτοπ της για να τον ενοχλήσει. Ορισμένα κοινά σημάδια της παθητικο-επιθετικής συμπεριφοράς περιλαμβάνουν:

– Πικρία και επιθετικότητα προς τα αιτήματα των άλλων

– Σκόπιμες καθυστερήσεις ή λάθη

– Κυνική, πεσιμιστική ή επιθετική συμπεριφορά υποβιβασμού

– Συχνά παράπονα για το ότι νιώθει κανείς προδομένος ή υποβιβασμένος

Η παθητικο- επιθετική συμπεριφορά μπορεί να αποτελεί σύμπτωμα σοβαρότερων ψυχικών διαταραχών, αλλά δεν θεωρείται από μόνη της σοβαρή ψυχική διαταραχή. Αυτό το είδος συμπεριφοράς μπορεί να επηρεάσει την ικανότητα ενός ατόμου να δημιουργήσει και να διατηρήσει υγιείς σχέσεις, προκαλώντας πρόβλημα ακόμα και στο εργασιακό του περιβάλλον. Όμως, υπάρχουν τρόποι με τους οποίους μπορούμε να διαχειριστούμε την παθητικο- επιθετική συμπεριφορά έτσι ώστε να μην έχει αρνητική επίδραση στην ποιότητα της ζωής μας.
Αιτίες

Γιατί αυτή η συμπεριφορά φαίνεται να είναι τόσο συχνή; Υπάρχουν ορισμένοι λόγοι που μπορούν να συνεισφέρουν στην εμφάνισης της παθητικο-επιθετικής συμπεριφοράς.

Παιδική ηλικία

Πολλοί ειδικοί ισχυρίζονται πως αυτή η συμπεριφορά προέρχεται από τον τρόπο που μεγάλωσε κανείς και από το περιβάλλον. Συγκεκριμένα, σε ένα περιβάλλον όπου η άμεση έκφραση των συναισθημάτων επικρινόταν ή δεν επιτρεπόταν καθόλου. Έτσι, ως ενήλικες, αυτοί οι άνθρωποι νιώθουν πως δεν πρέπει να εκφράζουν τα πραγματικά συναισθήματά τους ανοιχτά, οπότε βρίσκουν παθητικούς τρόπους διοχέτευσής τους στους άλλους.

Συνθήκες

Η κατάσταση έχει επίσης μια επίδραση στην παθητικο-επιθετική συμπεριφορά. Όταν βρισκόμαστε σε μια κατάσταση όπου η έκφραση επιθετικότητας ή θυμού δεν είναι κοινωνικά αποδεκτές, όπως στο εργασιακό περιβάλλον ή στην οικογένεια, μπορεί να έχουμε την τάση να ανταποκρινόμαστε με συγκαλυμμένο τρόπο, όταν κάποιος μας θυμώνει.

Η εύκολη οδός

Η ειλικρίνεια και η ευθύτητα δεν είναι πάντα εύκολες. Η υπεράσπιση του εαυτού και της γνώμης μας επίσης μπορεί να είναι δύσκολη, ακόμα και τρομακτική. Οπότε η παθητικο-επιθετική συμπεριφορά φαίνεται σαν να είναι η ευκολότερη οδός αντιμετώπισης των συναισθημάτων χωρίς την ανάγκη αντιπαράθεσης και σύγκρουσης.

Πώς διαχειριζόμαστε την παθητικο-επιθετική συμπεριφορά

Πώς λοιπόν αντιμετωπίζουμε έναν φίλο, συνάδελφο ή ακόμα και σύντροφο που συχνά επιδεικνύει μια παθητικο-επιθετική συμπεριφορά; Το πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση των χαρακτηριστικών αυτής της συμπεριφοράς. Αγενής συμπεριφορά με κακή διάθεση, αναβλητικότητα, απομόνωση, άρνηση επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης, υπαινικτικά σχόλια.

Όταν αρχίζει κάποιος να συμπεριφέρεται με αυτό τον τρόπο, προσπαθήστε να κρατήσετε το θυμό σας. Αντιθέτως, επισημάνετε στο άλλο άτομο τον τρόπο του με μη επικριτικό όμως τρόπο. Αν χρειάζεται να αντιμετωπίσετε ένα παιδί που είναι ξεκάθαρα θυμωμένο για κάτι που του ζητήσατε, πείτε για παράδειγμα «Φαίνεσαι θυμωμένη/ος μαζί μου που σου ζήτησα να καθαρίσεις το δωμάτιό σου».

Βλέποντας την πραγματικότητα, το άλλο άτομο δεν θα αρνηθεί τελικά το θυμό του. Σε αυτό το σημείο είναι καλή ιδέα να κάνετε ένα βήμα πίσω και να του δώσετε λίγο χρόνο ώστε να επεξεργαστεί αυτά τα συναισθήματα.