Οίνος, κρασί, τσίπουρο. Η εκδίκηση του Διόνυσου

Ο βρωμιάρης κομπλεξικός μπουρτζόβλαχος Ρωμιός, έφτασε πριν από λίγο καιρό να χαντακωθεί πρώτος στην κατανάλωση ουίσκι στην Ευρώπη – για να μην πω και σ’ ολόκληρη την υφήλιο, το βλίτο.

Βρε μαλάκα κομπλεξικέ Ρωμιέ, είναι δυνατόν να μπορέσει ποτέ κανείς, στον κόσμο αυτόν, να υποστηρίξει δίχως να ρεζιλευτεί, ότι το κριθάρι – αυτή η κατ’ εξοχήν τροφή των μουλαριών – είναι καταλληλότερη πρώτη ύλη για παραγωγή ποτού! Πιο κατάλληλη ακόμη κι από το σταφύλι!  Γίνεται αυτό ρε ξευτίλα του κερατά; Κι όμως, κατάφερες ρε μαλάκα να κάνεις και το κατόρθωμα αυτό. Κι αν δεν μεσολαβούσε η οικονομική κρίση ρε βούρλο, θα συνέχιζες την μαλακία αυτή, η οποία βαρύνεται μ’ ένα μέρος της ευθύνης της χρεοκοπίας σου.

Κι εσύ ρε κύριε βλαχολόρδε ουισκά, που διαβάζεις τώρα δα αυτές τις χωριάτικες αράδες και είσαι έτοιμος να εκραγείς, βγάλε ρε συ τον σκασμό σου, γιατί σε βλέπω ότι δεν βαστιέσαι να προσθέσεις πόντους στο τεφτέρι καταγραφής της κομπλεξικότητά σου. Αλάργα ρε νούμερο.

Ως θεράπων του Θεού Διόνυσου, φρόντισα σε ανύποπτο χρόνο να στιγματίσω την βρωμιάρικη αυτή συμπεριφορά των Ρωμιών, η οποία αφορούσε στην αχαριστία απέναντι στον ζώντα Θεό της χώρας μας, αυτού του τρελοθεού Διόνυσου. Μαϊμουδίζοντας το ύφος του αθάνατου Λουκιανού κατέθεσα το πρακτικό του παρακάτω συμποσίου, το οποίο είδα στον ύπνο μου:

 

Τσίπουρο μαινόμενο σε οινο-πνευματικό συμπόσιο

ΟΙΚΟΔΕΣΠΟΤΗΣ: Οίνος      ΣΥΜΠΟΣΙΑΖΟΜΕΝΟΙ: Οίνος, Τσίπουρο, Ουίσκι

 

ΤΣΙΠΟΥΡΟ:  Πατέρα, καλά έκανες και κάλεσες στο σπίτι μας αυτόν εδώ τον ξεδιάντροπο εισβολέα από το βορά. Είναι καιρός τώρα που καίγομαι από αγανάκτηση να του τα ψάλλω απ’ την καλή.

ΟΙΝΟΣ:  Σε παρακαλώ αποπαίδι μου, μη φέρεσαι με αγένεια στον φιλοξενούμενό μας.

ΟΥΙΣΚΙ:  Οίνε, γιατί το λες αποπαίδι σου;

ΟΙΝΟΣ:  Και πώς να το πω! Μήπως δεν το ξέρεις ότι από τα υπολείμματά μου το γέννησα! Από τα κατακάθια μου και τις φλούδες που απομένουν από τους γονείς μου τα τσαμπιά!

ΟΥΙΣΚΙ:  Μωρέ ποτό να σου πετύχει. Καθαρό ποτό απόβλητων! Κι έχει το θράσος να με απειλεί πως θα μου τα ψάλλει κι από πάνω.

ΤΣΙΠΟΥΡΟ:  Πατέρα, δεν σου τα ’λεγα ότι είναι ξεδιάντροπος. Κύττα μωρέ ποιος βγάζει γλώσσα. Αυτός που έχει μάνα και πατέρα το κριθάρι. Την κατ’ εξοχήν τροφή για τα μουλάρια, τις κότες και τους γαϊδάρους! Αλλά καλά να πάθουμε. Αυτή η φιλοξενία μας έφαγε. Τον δέχεσαι τον τύπο μετά χαράς στα σαλόνια σου και μετά σε βγάζει μέσα από το σπίτι σου σαν τον κλέφτη. Μωρέ καλά κάνανε εκείνοι οι Αρβανιτάδες, που για να σε βάλουν μέσα στο σπίτι τους, σε περνούσαν πρώτα από πενήντα κόσκινα.

ΟΙΝΟΣ:  Αποπαίδι μου, σε παρακαλώ συμμαζέψου. Σ’ έχουν που σ’ έχουν παρεξηγημένο, ότι θολώνεις τα μυαλά των ανθρώπων κι ότι τους αποζουρλαίνεις  όταν σε τιμούν δεόντως. Αλλά θα μου πεις, εδώ παθαίνουν τέτοια από μένα που διαθέτω το τέταρτο από τα γράδα σου. Ρίξε σε παρακαλώ λίγο νεράκι στο οινόπνευμά σου, ν’ αραιώσει καμπόσο και να καλμάρεις.

ΟΥΙΣΚΙ:  Για πες μας τώρα Τσίπουρo, ποιο είναι το ζόρι κι ο νταλγκάς σου. Φαίνεται ότι μεγάλο μίσος φουσκώνει τα στήθια σου εναντίον μου!

ΤΣΙΠΟΥΡΟ:  Έχεις το θράσος και το ρωτάς κακούργε. Σαν να μη ξέρεις ότι εδώ και σαράντα χρόνια μ’ έβαλες, μέσα σε κάθε ελληνικό σπίτι,  σε δεύτερη μοίρα. Εμένα που πότιζα με το πνεύμα μου γενιές και γενιές Ελλήνων. Εμένα που κατάγομαι απ’  ευθείας από τον ένδοξο Θεό του γλεντιού και του θεάτρου, τον ξακουστό Διόνυσο.

ΟΥΙΣΚΙ:  Ε, φαίνεται ότι με βρήκαν οι Έλληνες καλύτερο από σένα.

ΤΣΙΠΟΥΡΟ:  Καλύτερο; Τώρα μάλιστα. Βρε βρωμερέ μπομπατζή, που όταν σε πρωτοπίνει κανείς του βρωμάς σαν γαϊδουροκάτουρο, πώς γίνεται το κριθάρι να είναι υλικό καταλληλότερο από το σταφύλι για να κάνει κάποιος το ποτό του; Ή μήπως αν στη πατρίδα σου τη Σκωτία ευδοκιμούσε το αμπέλι, δεν θα το προτιμούσαν οι άνθρωποι, από την μάνα σου τη μουλαροτροφή, για να κάνουν τα ποτά τους;

ΟΥΙΣΚΙ:  Τότε γιατί έτρεξαν όλοι οι Έλληνες σε μένα κι εσένα σε βάλανε στη μπάντα;

ΤΣΙΠΟΥΡΟ:  Εμ, τώρα ήρθε η ώρα να σου τα ψάλλω. Αλλά καλύτερα να τα ψάλλω σ’ αυτούς τους χαζοβιόληδες, γιατί εσύ δε φταις ο δόλιος. Συγχώρησέ με σε παρακαλώ για όσα σου έσυρα. Άσε με όμως λιγάκι, για να τα ταιριάσω σε κανέναν κατάλληλο ήχο. Για τη συμφορά μου αυτή δεν φταίει τόσο ο κοσμάκης, όσο αυτοί οι ξιπασμένοι οι νεόπλουτοι και μικροαστοί, που σαν τις μαϊμούδες ξεσήκωσαν κάθε ευρωπαϊκή συνήθεια και μας την κουβάλησαν μέσα στον τόπο μας. Ούτε τα ξένα ρούχα άφησαν ούτε τις μουσικές ούτε τα σπίτια ούτε και τα φαγητά. Κι ανάμεσα σ’ όλ’ αυτά με πήρε και μένα η μπόρα, που κακιά ώρα να ’χουν οι κομπλεξικοί μπουρτζόβλαχοι.

ΟΥΙΣΚΙ:  Σάμπως υπερβολικά δεν τα λες μωρέ Τσίπουρo;

ΤΣΙΠΟΥΡΟ:  Υπερβολικά; Για πρόσεξε τι θα σου πω. Τις προάλλες ο Γιώργος της κυρά Δήμητρας έβαλε στοίχημα με τον Μήτσος της κυρά Τζένης (φτου σου καραβλαχάρα), ότι αν επισκέπτονταν δέκα τσομπάνηδες, οι επτά στο καλύβι τους θα είχαν ουίσκι. Μάλιστα οι επτά. Και το κέρδισε, γιατί είχαν και οι οκτώ! Κι ο Στράτος της κυρά Μαρίκας, προχθές, όταν με έπινε, έλεγε ότι στη δουλειά που δουλεύει, μ’  άλλα τριάντα άτομα, εκτός από την αφεντιά του όλοι οι υπόλοιποι πίνουν κάθε βράδυ ουίσκια με τα μπουκάλια. Φαντάζομαι κύριε Ουίσκι το τι γέλιο πέφτει στην πατρίδα σου τη Σκωτία, όταν ακούνε ότι οι Έλληνες έρχονται πρώτοι σε κατανάλωση ουίσκι στην Ευρώπη. Το γέλιο της αρκούδας, έτσι.

ΟΥΙΣΚΙ:  Τι να σου πω αδελφάκι μου, έτσι που τα ‘ξηγήθηκες σαν να έχεις δίκιο. Εγώ πάντως δεν βλέπω να φταίω σε τίποτε. Αλλά ας μην απορείς και τόσο με τα καμώματα των ανθρώπων. Είπες ότι οι άνθρωποί σου μαϊμουδίζουν. Φαίνεται ότι λησμόνησες εντελώς ότι είναι πρώτα ξαδέρφια με τους πιθήκους, και ότι θα τους πάρει πολύ καιρό ακόμη για να κόψουν τις κακές συνήθειες, που έχει το σόι τους.

Η εκπαίδευση τον 5ο αιώνα π.Χ. – Ο δάσκαλος στα κλασικά χρόνια

Ορόσημο για τον παγκόσμιο πολιτισμό και ειδικότερα για την εκπαίδευση αποτελεί ο 5ος  π.Χ. αιώνας της κλασικής Ελλάδας. Στην αρχαία Αθήνα καθιερώνεται ένα εκπαιδευτικό σύστημα με βασικές συνιστώσες τις γραμματικές γνώσεις, τη μουσική αγωγή και τη γύμναση του σώματος, που αποτελεί τη βάση της εκπαίδευσης μέχρι σήμερα, ενώ η εισαγωγή του παιδιού στις ηθικές αξίες ξεκινούσε από το οικείο περιβάλλον.

 

Ο σκοπός της αγωγής ήταν η ελεύθερη ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας, η αρμονική και τέλεια ανάπτυξη σώματος και πνεύματος. Σημαντικό ρόλο σ’ αυτή την προσπάθεια για την καλλιέργεια των παιδιών έχουν οι δάσκαλοι, που εξειδικεύουν τον τρόπο και το περιεχόμενο της διδασκαλίας, με αποκορύφωμα την εκπαιδευτική αντίληψη των μεγάλων φιλοσόφων.

Όπως αναφέρει ο Πλάτωνας: «Στην Αθήνα, οι άνθρωποι με φροντίδα και επιμέλεια διδάσκουν και νουθετούν τα παιδιά. Πρώτα πρώτα η τροφός, η μητέρα, ο παιδαγωγός και ο ίδιος ο πατέρας φροντίζουν πως θα γίνει καλό παιδί, διδάσκοντάς του το δίκαιο και το άδικο, το ωραίο και το άσχημο.
Ύστερα απ’ αυτά, όταν τα παιδιά φτάσουν στην κατάλληλη ηλικία, οι γονείς τα στέλνουν στα σπίτια των δασκάλων, όπου οι γραμματιστές φροντίζουν να μάθουν γραφή και ανάγνωση, οι κιθαριστές με το να διδάσκουν λύρα τα κάνουν πιο εκλεπτυσμένα και προσπαθούν να εξοικειώσουν την ψυχή τους με το ρυθμό και την αρμονία. Ακόμα τα παιδιά συχνάζουν στα γυμναστήρια και τις παλαίστρες, όπου οι παιδοτρίβες κάνουν τα σώματά τους πιο δυνατά για να μην αναγκάζονται να δειλιάζουν εξαιτίας της κακής σωματικής κατάστασης.» [1].
Οι Αθηναίοι φρόντιζαν ώστε η παιδευτική επίδραση προς τους νέους να ασκείται και στην κοινωνική ζωή, μέσα από τις θρησκευτικές τελετές και γιορτές, στις οποίες οι νέοι συμμετείχαν ενεργά χορεύοντας και ψάλλοντας. Εξάλλου, το θέατρο, οι αγώνες, τα μνημεία τέχνης, όλα συνδυάζονταν για να προσδώσουν και να εντυπώσουν στους νέους την αίσθηση της τάξης και της ωραιότητας.
Τα πρώτα στάδια
Το πρώτο στάδιο εκπαίδευσης ήταν της προσχολικής και σχολικής ηλικίας, όπως αυτή της Μύρτιδας. Την πρώτη την αναλάμβανε η μητέρα ή η τροφός και αποσκοπούσε στην καλλιέργεια των έμφυτων ικανοτήτων του παιδιού, στη μεταλαμπάδευση της πίστης στους θεσμούς και τις αξίες, και στην προετοιμασία του να δεχθεί τη σχολική εκπαίδευση, που άρχιζε συνήθως στα επτά χρόνια. Μέχρι αυτή την ηλικία η αγωγή των παιδιών ήταν κοινή, στη συνέχεια όμως τα δύο φύλα διαχωρίζονταν.
Εκπαίδευση κοριτσιών
Τα αγόρια διδάσκονταν ποικίλες γνώσεις από ειδικούς δασκάλους, ενώ τα κορίτσια συνέχιζαν τη εκπαίδευση μέσα στην οικογένεια, με σκοπό να μάθουν να οργανώνουν και να διαχειρίζονται τις υποθέσεις του σπιτιού, αφού συνήθως δεν ήταν εφικτό να πάρουν ανώτερη μόρφωση. Η αγωγή ήταν ηθική και πρακτική. Η νέα έπρεπε να μένει συνεχώς στο σπίτι, ασχολούμενη με. την υφαντική, την πλεκτική και τη ραπτική.
« Ελάχιστα να βλέπει, ελάχιστα να ακούει, ελάχιστα να λέει » και μ’ αυτό τον τρόπο αποδείκνυε τη σωφροσύνη της, όπως αναφέρει ο Ξενοφώντας. [2]
Ωστόσο, τα κορίτσια των πολύ εύπορων οικογενειών λάμβαναν στοιχειώδεις γνώσεις γραφής, ανάγνωσης, μυθολογίας και μάθαιναν να κάνουν λογαριασμούς και να απαγγέλλουν ποιήματα.
Ποια τύχη άραγε είχε η Μύρτις;

 Επιτύμβια στήλη που απεικονίζει κορίτσι που διαβάζει . (Βρετανικό Μουσείο)

Οι δάσκαλοι

Η σχολική  αγωγή ήταν ιδιωτική και οι γονείς πλήρωναν τους δασκάλους, ενώ η διαμόρφωση της προσωπικότητας του παιδιού μέσα από το σχολείο επηρεαζόταν σε ένα μεγάλο μέρος από τη δυναμική της ομάδας. Αξιοσημείωτο είναι ότι μέχρι τα μέσα του 5ου π.Χ. αιώνα οι νέοι Αθηναίοι λάμβαναν μόνο τη στοιχειώδη εκπαίδευση.  «Οι Αθηναίοι Περικλής, Φειδίας, Σοφοκλής, που γεννήθηκαν το 490 π.Χ. και που διέπρεψαν στην πολιτική, τις τέχνες και τα γράμματα, δεν είχαν λάβει παρά μια μόρφωση όχι ανώτερη των σύγχρονων δημοτικών σχολείων».[3]

Παιδαγωγός

Ο Παιδαγωγός, έμπιστος δούλος, συνόδευε το παιδί στο Διδασκαλείο μέχρι τα δεκαπέντε του χρόνια, κουβαλούσε τα πράγματά του, το πρόσεχε στο δρόμο και στην ανάγκη  το τιμωρούσε, παραμένοντας στο σχολείο μέχρι το τέλος των μαθημάτων, η διάρκεια των οποίων ήταν εξάωρη.

Γραμματιστής

Από τον πρώτο του δάσκαλο, το γραμματιστή, ο μικρός Αθηναίος μάθαινε ανάγνωση, συλλαβισμό, γραφή, καλλιγραφία, ορθογραφία και αριθμητική. Οι μαθητές ήταν υποχρεωμένοι να κάθονται σε δίφρους (σκαμνιά), έχοντας στα γόνατά τους τα πινακίδια πάνω στα οποία έγραφαν. Οι γραμματιστές κάθονταν σε καθί­σματα, τους λεγόμενους θρόνους ή κλισμούς, και τους επέβλεπαν. Τα πινακίδια ήταν αλειμμένα με κερί και επάνω σε αυτό το υλικό χαράσσονταν τα γράμματα με τη βοήθεια της γραφίδας. Η γραφίδα ήταν ένα αντικείμενο μυτερό από τη μια πλευρά, ώστε να μπορεί εύκολα ο μαθητής να χα­ράσσει τα γράμματα και πλατύ από την άλλη για να ισιώνει το κερί και να μπορεί να ξαναγράψει.. Οι μαθητές οι οποίοι δεν διέθεταν πινακίδιο με κερί, συνέλεγαν όστρακα από τα κεραμικά εργαστήρια ή από τον δρόμο, τα οποία και πάλι μπορούσαν να τα χαράξουν ή να γράψουν πάνω σ’ αυτά με μελάνι.

Ερυθρόμορφο αγγείο 5ου  αιώνα  π.Χ
που απεικονίζει μαθητές με τον γραμματιστή,
τον κιθαριστή και τον παιδαγωγό
(Αρχαιολογικό Μουσείο Βερολίνου)

Κιθαριστής

Απαραίτητο στοιχείο για την εκπαιδευτική ολοκλήρωση θεωρούσαν οι Αθηναίοι τη μουσική, η οποία σύμφωνα με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη εμπνέει στις ψυχές την αίσθηση της αρμονίας, της τάξης, της ωραιότητας και περιορίζει τα ανθρώπινα πάθη. Τη μύηση στην τέχνη της μουσικής αναλάμβανε ο Κιθαριστής, που εξασκούσε τον μικρό Αθηναίο στο τραγούδι, τη λύρα, την εκμάθηση και την απαγγελία των ποιημάτων του Ομήρου, του Θέογνη και του Σόλωνα.
Παιδοτρίβης
Τη σωματική εκγύμναση των μαθητών φρόντιζε ο Παιδοτρίβης. Οι γυμναστικές ασκήσεις στην Παλαίστρα καλλιεργούσαν το αθλητικό πνεύμα και την άμιλλα, δίνοντας ιδιαίτερη σημασία στην ισορροπία δύναμης και χάριτος. Προετοίμαζε μάλιστα τους μαθητές και για τη συμμετοχή τους σε αθλητικούς αγώνες, με σκοπό οι καλύτεροι να λάβουν μέρος στους Ολυμπιακούς.

Μέθοδος διδασκαλίας

Η μέθοδος διδασκαλίας την οποία χρησιμοποιού­σαν οι αρχαίοι γραμματιστές βασιζόταν στην τεχνική της απομνημόνευσης. Οι μαθητές ήταν υποχρεωμένοι να αποστηθίσουν την αλφάβητο, όχι μόνο με την κανονική σειρά (α, β, γ…) αλλά και με την αντίστρο­φη (ω, ψ, χ…). Στη συνέχεια προχωρούσαν στην εκμάθηση της ανάγνωσης και της γραφής των συλλαβών και κατέληγαν σε ολόκληρες λέξεις. Με την πάροδο του χρόνου σταδιακά ο μαθητής προέβαινε στην ανάγνωση και κατανόηση κειμένων.

Ο γραμματιστής ήταν αυστηρός και απαιτούσε από τους μικρούς Αθηναίους υπακοή και συμπεριφορά που χαρακτήριζε ενάρετο άνθρωπο αλλά και καλό πολίτη. Συχνά η συμμόρφωση των μικρών μαθητών γινόταν με μη αποδεκτές μεθόδους, όπως απεικονίζεται σε οινοχόη της εποχής.

Αττική οινοχόη που απεικονίζει τιμωρία μικρού μαθητή . (Μουσείο Βερολίνου)

Ο ρόλος του δασκάλου κατά τον Σωκράτη

Αυτή την εικόνα του δασκάλου έρχεται να αλλάξει ο Σωκράτης, όπως παρουσιάζεται από τον Πλάτωνα. Η αγωγή ως θεία επιταγή και χρέος προς την πολιτεία, ασκείται από το δάσκαλο αφιλοκερδώς σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, όχι μόνο με τη διδασκαλία αλλά και με το παράδειγμα της προσωπικής του ζωής Ο δάσκαλος συγκρατεί την οργή του, δεν παραφέρεται, είναι έτοιμος να συγχωρήσει, το μίσος και η μνησικακία δεν έχουν θέση στην ψυχή του. Περιφέρεται στις οδούς για να πείσει τους πολίτες ότι δεν πρέπει να δώσουν  το προβάδισμα στο σώμα και τα πλούτη, αλλά να ασχοληθούν για την τελειοποίηση της ψυχής.

 Μια νέα σχέση προβάλλει μεταξύ μαθητή και δάσκαλου. Η διδασκαλία παύει να είναι προσφορά και αποδοχή γνώσεων, καθίσταται από κοινού αναζήτηση για να ανακαλύψουν την αληθινή γνώση, η οποία βρίσκεται στην ανθρώπινη φύση.

Ερυθρόμορφο αγγείο 5ου  αιώνα  π.Χ
που απεικονίζει μαθητές να διαβάζουν
και να παίζουν λύρα
(αρχαιολογικό Μουσείο Βερολίνου)

[1 ] Πλάτων, Πρωταγόρας 325c-326c (ελεύθερη μετάφραση)

 [2] Ξενοφώντος Οικονομικός, κεφ.11

 [3] H. Marrou,  “ Histoire de l’ Education dans  l’ Antiquité »

Βιβλιογραφία

Άπαντα Πλάτωνος, Εταιρεία Ελληνικών εκδόσεων

 Η Αγωγή διαμέσου των αιώνων  τόμος Α΄, Γ.Ξέκαλου-Γ.Παπαγεωργίου

 Διδακτική – Γενική Διδακτική ,τόμος Α΄ ,  Αθανάσιος Β. Βερτσέτης

 Κοινωνική Ψυχολογία , τόμος Β΄,  Δ. Γεώργα

Πηγές

 Ιστορικά θέματα ,  τεύχος 14

 «Ο Χάρης του Θεαγένη» , Ιστορικό ανάγνωσμα , Νώντας Έλατος

 ΄Ιδρυμα Μείζονος Ελληνισμού

 ΝΟΗΣΙΣ (πύλη της αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας). Κέντρο διάδοσης επιστημών και μουσείο τεχνολογίας

Δέκα τρόποι να πολεμήσουμε και να τινάξουμε στον αέρα την Νέα Τάξη Πραγμάτων

Ο Adrian Salbuchi είναι πολιτικός αναλυτής, συγγραφέας και παρουσιαστής ραδιοφωνικών εκπομπών στην πατρίδα του, την Αργεντινή. Είναι ο ιδρυτής του κινήματος Second Republic, που γεννήθηκε μέσα από την συνειδητοποίηση ότι είναι αναγκαίο και επείγον να πολεμήσουν οι λαοί, με όση δύναμη διαθέτουν, τον νέο παλιό παγκόσμιο δυνάστη, γνωστό με... το όνομα "Νέα Τάξη Πραγμάτων".

Στο βίντεο που ακολουθεί, ο Salbuchi αποκαλύπτει τα δέκα πράγματα που μπορούμε να κάνουμε για να πολεμήσουμε τη Νέα Τάξη Πραγμάτων, αλλά και το τι σημαίνει το καθένα από αυτά.
1ο: Ανοίξτε τα μάτια και τα αυτιά σας. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να κατανοούμε και όχι απλώς να κοιτάζουμε. Να ακούμε με προσοχή, όχι απλώς να ακούμε ήχους. Μην αφήσετε τον εαυτό σας να ξεγελαστεί από αυτά που θέλει η παγκόσμια δύναμη να κοιτάζουμε: "νόμιμα" ψέματα, μισές αλήθειες, παραπλανητικές ερμηνείες, ανυποστήρικτα δεδομένα και "αποδείξεις", σενάρια προκατασκευασμένα. Μην αφήσετε τη δύναμη της συνήθειας να σας νικήσει. Το ότι έχουμε συνηθίσει τα πράγματα όπως έχουν σήμερα δεν σημαίνει α) ότι είναι αλήθεια β) ότι είναι αδύνατο να αλλάξουν και γ) ότι πρέπει να τα δεχθούμε.
2ο: Επαγρυπνείτε. Σαν μια πεινασμένη τίγρη στo πηχτό σκοτάδι της νύχτας, όπως έγραψε ο Άγγλος ποιητής Ουίλιαμ Μπλέικ ("Τίγρη, τίγρη που καις λαμπερή μέσα στης νύχτας τα δάση..."), τόσο αφυπνισμένοι πρέπει να είμαστε. Σαν μια τίγρη που καίει λαμπερή μέσα στη νύχτα.
3ο: Δείτε τον κόσμο γύρω σας όπως πραγματικά είναι. Ψάξτε για δυσδιάκριτες, κρυφές τάσεις, σύμβολα, καμπαλιστικούς αριθμούς, σημάδια, χειρονομίες, σαρδάμ, λάθη που κάνει η παγκόσμια δύναμη. Μάθετε να είστε υποψιασμένοι και να ξετρυπώνετε το ψέμα, στις μπλόφες τους, που βασίζονται στις τεχνικές και τις δυνατότητες του μαζικού ψυχολογικού πολέμου, που ελέγχει και εφαρμόζει η παγκόσμια εξουσία των ολιγαρχών μέσω των συμβατικών ΜΜΕ, του Χόλυγουντ, του εκπαιδευτικού μας συστήματος.
4ο: Να χρησιμοποιείτε τη λογική σας. Να σκέφτεστε με τον δικό σας νου. Ακριβώς, με τον δικό σας νου και όχι με το νου του εχθρού σας. Μην τους αφήνετε να σας ξεγελούν.
5ο: Να είστε ήρεμοι. Ο πανικός είναι ο χειρότερος σύντροφός μας. Ήδη κάποιοι από εμάς αντιμετωπίζουν ακραίες συνθήκες, τις οποίες όλοι, αργά ή γρήγορα, θα αντιμετωπίσουμε σε αυτούς τους προβληματικούς καιρούς. Πρέπει να διατηρήσουμε το νου μας ψυχρό σαν πάγο και κοφτερό σαν ξυράφι. Αυτό θα το κατορθώσουμε όταν κατανοήσουμε τα πράγματα προτού τα δούμε να συμβαίνουν. Ο πανικός είναι πάντοτε το αποτέλεσμα ενός ξαφνικού και ακραίου κινδύνου, τον οποίο δεν αναμέναμε. Με άλλα λόγια, το αποτέλεσμα ενός κινδύνου που δεν προβλέψαμε.
6ο: Να ενεργείτε μεθοδικά και διεξοδικά. Όταν διακινδυνεύονται πολλά, η καλύτερη σκέψη μας, να δράσουμε πάση θυσία, είναι πάντα καλύτερη από το να μην ενεργήσουμε καθόλου, ακόμα και αν αυτό προϋποθέτει κάποιο ρίσκο. Σε καιρούς πολέμου, όπως αυτού που βιώνουμε σήμερα, το ρίσκο είναι αναπόφευκτο.
7ο: Να είστε αισιόδοξοι. Να βλέπετε πάντα το ποτήρι μισογεμάτο. Ακόμα και αν το βλέπετε γεμάτο κατά το 1/4, είναι πάλι καλύτερο από το να το βλέπετε μισοάδειο ή άδειο κατά τα 3/4. Ποτέ μην εγκαταλείπετε. Ακόμα και στο παρά πέντε, η σωτηρία μπορεί να μας έρθει ακόμα και λίγα δευτερόλεπτα πριν από τα μεσάνυχτα. Και κάτι σημαντικό: όταν έχουμε πίστη μέσα μας, τότε ξέρουμε ότι ο θάνατος δεν είναι το τέλος. Είναι απλά το κλείσιμο ενός κεφαλαίου ενός πολύ μεγάλου βιβλίου. Εξάλλου, αν το δούμε πιο μακροπρόθεσμα, ο κόσμος μας έτσι κι αλλιώς κάποτε θα τελειώσει.
8ο: Μοιραστείτε τις γνώσεις και πληροφορίες σας με συγγενείς, φίλους, συναδέλφους και γείτονες. Στον παράξενο και επικίνδυνο κόσμο που ζούμε σήμερα, μια από τις καλύτερες μορφές αλληλεγγύης με τους συνανθρώπους μας συνίσταται στο να τους βοηθήσουμε να αφυπνιστούν. Όσο πιο πολλοί συνάνθρωποί μας έχουν αφυπνιστεί, τόσο το καλύτερο για αυτούς ως άτομα, αλλά επίσης τόσο το γρηγορότερο θα διαμορφώσουμε την απαραίτητη εκείνη μάζα ανθρώπων που θα σκέφτεται ελεύθερα και ανεξάρτητα, η οποία θα στρέψει την ροή του ρεύματος σε αυτούς τους πολυτάραχους καιρούς, καταστρέφοντας αυτή τη μυστική συμμορία τεράτων.
9ο: Υπερασπίστε τις πνευματικές αξίες σας: την οικογένεια, τους φίλους, την πίστη στον Θεό. Πολεμήστε τη σημερινή σκοτεινή, καταθλιπτική, αποκαρδιωτική, απελπιστική μηδενιστική θεώρηση του κόσμου.
Παρατηρήστε το Σύμπαν και όλα τα θαυμαστά πράγματα που περιέχει. Μελετήστε τα καλύτερα έργα που δημιούργησε ο Άνθρωπος από τα βάθη του χρόνου και μια διαφωτιστική βαθιά γνώση θα σας κυριεύσει. Υπάρχει ένας κατά πολύ ανώτερος συμπαντικός Δημιουργός και μια κατά πολύ ανώτερη Τάξη.
Διαβάστε τον Σαίξπηρ και τον Ουίλιαμ Μπλέικ, τον Ντοστογιέφσκι, τον Πλάτωνα και την Μητέρα Τερέζα, τους μύστες του χριστιανισμού, τους Έλληνες γνωστικούς, τα ιερά βιβλία της Ανατολής, τα Ευαγγέλια. Ακούστε τον Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ, τον Μότσαρτ και τον Μπετόβεν, τον Βάγκνερ και τον Χέντελ. Συλλογιστείτε παρέα με τον Λεονάρντο ντα Βίντσι και τον Μποτιτσέλλι, τον Μιχαήλ Άγγελο και τον Ντύρερ. Εισχωρήστε στο πνεύμα - ακόμα κι αν αυτό γίνει απλά μέσα από τα δικά σας μάτια του νου - του ιερού χώρου ενός γοτθικού καθεδρικού ναού, ενός αρχαίου αιγυπτιακού ναού, ενός βουδιστικού ναού.
Μην πάψετε ποτέ στη ζωή σας να αναζητάτε το Άγιο Δισκοπότηρο. Μην αφήσετε ποτέ κανένα να σας πει ότι το κράτος σας δίνει τα δικαιώματά σας.Όποιος σας δίνει σήμερα τα δικαιώματά σας μπορεί να σας τα αφαιρέσει αύριο. Σαν παιδιά του επίγειου Σύμπαντος, τα δικαιώματά σας είναι αναφαίρετα και δωρισμένα από τον Θεό.
10ο: Υπερασπίστε την περιουσία σας, το σπίτι σας και το εισόδημά σας. Μια πολλή πρακτική πρόταση. Το σπίτι σας και το χώμα που πατάτε είναι δικά σας. Η οικογένεια και τα αγαπημένα σας πρόσωπα είναι το πιο ανεκτίμητο πράγμα που έχετε. Η υπεράσπισή τους με όλα - το τονίζω - ΟΛΑ τα μέσα που διαθέτετε, την οποιαδήποτε στιγμή ο οποιοσδήποτε, όσο ισχυρός και αν είναι, προσπαθήσει να σας τα αρπάξει με τη βία, δεν παύει να είναι πάντα μια πράξη νόμιμης αυτοάμυνας, ανεξάρτητα από τον "νόμο" και την "τάξη" της παγκόσμιας εξουσίας των ολιγαρχών.
Σήμερα, το κράτος-θύμα αεροπειρατείας που όλοι υφιστάμεθα μετατρέπεται, όλο και περισσότερο, στον χειρότερο εχθρό μας. Αυτό να το έχετε πάντα υπ' όψιν. Η υπεράσπιση αυτή αντιπροσωπεύει μια εκδήλωση της βούλησής σας να ασκείτε τη δική σας ατομική κυριαρχία.
Και αφού θα έχουμε κατορθώσει να υπάρξει μια μεγάλη κομβικής σημασίας ομάδα από δραστήριους ανθρώπους, οι οποίοι εκτιμούν και βάζουν ψηλά την ατομική τους κυριαρχία, θα συσπειρωθούμε όλοι, με σκοπό να αγωνιστούμε για κοινούς στόχους σε όλο τον κόσμο.
Τότε να ξέρετε ότι οι μέρες της παγκόσμιας εξουσίας των ολιγαρχών θα είναι μετρημένες.

Το Σύμπαν αποτελείται από πληροφορίες!

Η κβαντική φυσική μπορεί τώρα να επιβεβαιώσει, το σύμπαν που ζούμε δεν αποτελείται από στερεά αντικείμενα, αλλά από ενέργεια και πληροφορίες.

Αυτή η ανακάλυψη έχει τεράστια σημασία για την κατανόηση της φύσης του κόσμου μας αλλά και την κατανόηση της πραγματικής πηγής του να σφύζεις από υγεία. Σημαίνει, επίσης, ότι είναι δυνατό να συνθέσει όλες τις έννοιες που συζητήθηκαν στον κόσμο της ολιστικής φυσικής υγείας σε μία ενιαία θεωρία.
Συμπαντικός νόμος: Η αληθινή πηγή της υγείας ή της ασθένειας
Από τη στιγμή που κατοικούμε στο σύμπαν, η ανθρωπότητα υπόκειται σε συμπαντικούς και φυσικούς νόμους. Τούτου λεχθέντος, σε ένα σύμπαν πληροφοριών φτιαγμένο από ενέργεια, η υγεία ή η ασθένεια μπορεί να προέλθει μόνο από ένα μέρος. Αυτό το μέρος είναι από τις πληροφορίες. Η ιδέα έχει ως εξής: Όταν τα κύτταρα στο σώμα μας ευθυγραμμίζονται με καθαρές, υγιείς πηγές πληροφοριών, είμαστε υγιείς. Ομοίως, όταν είμαστε εκτεθειμένοι σε διαστρεβλωμένα πεδία πληροφοριών, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε προβλήματα υγείας, αν δεν καταργήσουμε την πηγή των διαστρεβλωμένων πληροφοριών.
Πηγές των υγιών πεδίων πληροφοριών και διαστρεβλωμένα πεδία πληροφοριών
Έτσι, ποια είναι τα καθαρά πεδία πληροφοριών και ποια τα διαστρεβλωμένα πεδία πληροφοριών, ρωτάτε; Λοιπόν, μερικά παραδείγματα των καθαρών πληροφοριών είναι το να τρώτε αγνά, φυσικά, άψητα βιολογικά τρόφιμα και καθαρό φιλτραρισμένο νερό. Εφοδιάζοντας με αυτό το είδος των καυσίμων το σώμα μας, το βοηθάμε να διοχετεύει καθαρή  ενέργεια κάνοντας το να σφύζει από υγεία. Μερικά παραδείγματα  διαστρεβλωμένων πληροφοριών είναι το πρόχειρο φαγητό και τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία που δημιουργούνται από τα ασύρματα δίκτυα και τους πύργους κινητής τηλεφωνίας.
Το Πρόχειρο φαγητό-Γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί έχει αρνητική επιστροφή ενέργειας πληροφοριών η οποία τελικά θα προκαλέσει προβλήματα υγείας αν συνεχίσουμε να το καταναλώνουμε, ενώ η ακτινοβολία EMF είναι μια πηγή αρνητικών και διαστρεβλωμένων πληροφοριών που διαταράσσει το ενεργειακό πεδίο του σώματος και που με την πάροδο του χρόνου θα μας στερήσει την υγεία, αν η πηγή της παραμορφωμένης ενέργειας δεν αφαιρεθεί. Οι παθογόνοι μικροοργανισμοί είναι μια άλλη πηγή στρέβλωσης , δυσαρμονικών πληροφοριών. Αν τα επιβλαβή βακτήρια ή ένας ιός εισέλθουν στο σύστημά μας, δημιουργούν στρεβλώσεις στην κανονική λειτουργία του σώματός μας και προκαλούν προβλήματα υγείας.
Εμπεριέχοντας όλες τις σχετικές με την υγεία πληροφορίες σε μια ενιαία ιδέα
Όπως μπορείτε πιθανώς να πείτε έως τώρα, η πληροφορία αυτή έχει θεμελιώδεις συνέπειες στο χώρο της φυσικής υγείας. Αυτό που σημαίνει είναι ότι ουσιαστικά, όλες οι πληροφορίες, άρθρα και προτάσεις που διαβάζουμε σχετικά με τη φυσική υγεία μας κατευθύνει να γεμίσουμε τη ζωή και το σώμα μας με καθαρές, υγιείς πηγές  πληροφοριών αποφεύγοντας και μειώνοντας τις πηγές των διαστρεβλωμένων πληροφοριών.
Αυτό είναι το ενιαίο κλειδί για την πηγή της υγείας και της επούλωσης, καθώς και η πηγή όλων των ασθενειών και της κακής υγείας. Αν χρησιμοποιήσουμε τη λογική και τη διαίσθησή μας, γίνεται σχετικά εύκολο να συμπεράνουμε αν ένα τρόφιμο, ένα ενεργειακό πεδίο ή το περιβάλλον είναι γεμάτο με καθαρή περιστρεφόμενη ενέργεια ή παραμορφωμένη ενέργεια.
Στη συνέχεια μπορούμε να κάνουμε συνειδητά την επιλογή  να αλληλεπιδράσουμε ή όχι με την εν λόγω πηγή πληροφοριών. Αυτό μας δίνει τη δυνατότητα να αναλάβουμε δυναμικά τον έλεγχο της πορείας της υγείας μας και, κατ 'επέκταση, της ζωής μας. Κάτι που όλα τα υγιή-συνειδητοποιημένα άτομα  άμεσα ή έμμεσα επιδιώκουν.

Η εξέλιξη του ανθρώπου είναι στα χέρια μας;

Η ζεύξη ανθρώπου και μηχανής είναι «καραμέλα» στα χείλη των μελλοντολόγων. Μήπως όμως ήρθε η στιγμή να γίνει πραγματικότητα;

Τα παιδιά μας μεγαλώνουν με μια χολιγουντιανή κουλτούρα που τα προετοιμάζει για ανθρώπους μεταλλαγμένους, υπεράνθρωπους ή... βρικόλακες. Και ενώ όλα αυτά υπήρχαν από παλιά ως αποκυήματα φαντασίας, τα τελευταία χρόνια έχουν χρισθεί «προβλέψεις επιστημονικής φαντασίας» και, πολύ πρόσφατα, επώνυμοι μελλοντολόγοι τα θεωρούν πιθανή εξέλιξη του είδους μας.
Ο μέσος νους ταλανίζεται από αυτόν τον βομβαρδισμό επιστημονικοφανών «προσεχώς» και αποζητεί νησίδες ασφαλείας. «Το Βήμα» προσφέρει στους αναγνώστες του μια νηφάλια ματιά στο πού πραγματικά έχει φθάσει σήμερα η δυνατότητα παρέμβασης στον τρόπο με τον οποίο εξελισσόμαστε ως είδος.
Το θέμα δεν εξαντλείται βέβαια σε λίγες σελίδες καθώς αφορά μια κοσμογονική αλλαγή εν εξελίξει, αλλά το άρθρο μας δίνει μια πρώτη χαρτογράφηση του νέου κόσμου της ανθρωπότητας παραθέτοντας επιτεύγματα όπως η ηλεκτρομαγνητική ακοή, η τηλεσκοπική όραση, η βιονική κόλλα, το σταμάτημα της απώλειας μνήμης και η ενίσχυσή της, το «παράθυρο στον εγκέφαλο», η καλλιέργεια εγκεφάλου στο εργαστήριο, η τηλεπικοινωνία εγκεφάλων και οι νοητικά ελεγχόμενοι εξωσκελετοί.
Μελλοντολόγοι, όπως ο διευθυντής τεχνολογίας της Google, Ray Kurzweil, μας έχουν προϊδεάσει για το πώς θα επιτελεσθεί ως τη δεκαετία του 2040 η πλήρης ζεύξη του οργανισμού του ανθρώπου με τα τεχνουργήματά του. Τώρα, μια ταινία του Χόλιγουντ - το Elysium, με τον Matt Damon - μας δίνει και την οπτικοποίησή της:
Μηχανικός εξωσκελετός, εμφυτευμένος στο νευρικό μας σύστημα, θα πολλαπλασιάζει τις δυνάμεις μας, ενώ οι πληροφορίες που φωλιάζουν στον εγκέφαλό μας θα «ανεβοκατεβαίνουν» ως αρχεία σε υπολογιστές. Είναι όντως «εν τω γεννάσθαι» όλα αυτά και πρόκειται να τα βιώσει στην καθημερινότητά της η γενιά των «millenials»;
Η εξέλιξη της εξέλιξης

Η επιστημονική φαντασία έχει αρχίσει να πραγματώνεται: το είδος μας προχωρεί στον αυτοσχεδιασμό της εξέλιξής του
Στις 13 Σεπτεμβρίου 2013 οι απανταχού μηχανικοί είχαν κάθε δικαίωμα να νιώθουν δικαιωμένοι. Αποδείχθηκε ότι η φύση εξέλιξε γρανάζια όμοια με εκείνα που είχαν εφεύρει και εκείνοι. Όπως περιέγραψε στο περιοδικό «Science» (www.sciencemag.org/content/341/6151/1254) o καθηγητής ζωολογίας του Πανεπιστημίου Cambridge, Malcolm Burrows, το είδος Issus coleoptratus των ψύλλων των φυτών διαθέτει πίσω πόδια με οδοντωτά γρανάζια που «κλειδώνουν» προτού επιχειρήσουν άλμα. Αξίζει να δείτε το βίντεο στη διαδικτυακή www.youtube.com/watch?v=xQk-lP2R04Y/.
Τι σημαίνει αυτό το θαυμαστό εύρημα; Οτι ο έλλογος άνθρωπος (Homo Sapiens), έπειτα από μόλις 60.000 χρόνια εξέλιξης πολιτισμού, μπόρεσε να σχεδιάσει τεχνουργήματα που η φύση «εν σοφία εποίησεν» μέσω εξελικτικών δοκιμών εκατομμυρίων ετών.
Οπότε - καταπώς θα έλεγε ο Kurzweil - είναι πλέον ορατή η προοπτική να «προσπεράσουμε» μελλοντικά τον σχεδιασμό της φύσης και να «παρέμβουμε δραστικά στην εξέλιξη»... αρχίζοντας από την εξέλιξη του δικού μας είδους! Με άλλα λόγια, ο μαθητευόμενος θεός που λέγεται άνθρωπος τολμά να επιχειρεί την αυθαίρετη βελτίωση των σωματικών και νοητικών του δυνατοτήτων, είτε ενισχύοντας τεχνητά τις βιολογικές του λειτουργίες ή επιβοηθώντας τις με πρόσθετα δικά του κατασκευάσματα.   
Το κατά πόσον ένας τέτοιος στόχος συνιστά ύβριν και ολέθριο βήμα για την ανθρωπότητα είναι κάτι που απασχολεί φιλοσόφους, θεολόγους, κοινωνιολόγους και ψυχολόγους από τα χρόνια της πρώτης έκδοσης του «Φρανκενστάιν». Το καινοφανές όμως της εποχής μας είναι ότι τώρα πλέον τα βήματα παρέμβασης στην εξέλιξή μας είναι απτά και συνιστούν ήδη επιστήμη.
Το όνομα αυτής: εμβιομηχανική (bioengineering, αγγλιστί). Διδάσκεται ήδη στα πανεπιστήμια, με κύριες συνιστώσες της τη μοριακή βιολογία, τη βιοχημεία, τη νευροχειρουργική, την πληροφορική, τη μικροηλεκτρονική και τη νανοτεχνολογία. Ξεκίνησε στην αρχή ως τομέας επικουρικός της ιατρικής και της βιολογίας. Όμως, αν όντως αναδειχθεί σε εργαλείο μετεξέλιξης του ανθρώπου, αυτή η σχέση επικουρίας θα αντιστραφεί.
Συνεργείο «Ο άνθρωπος»
Οι πρώτες αλλαγές ήρθαν ανύποπτα. Τεχνητά τμήματα των άκρων του ανθρωπίνου σώματος αναπτύχθηκαν, προκειμένου να αντιμετωπισθούν ακρωτηριασμοί από ατυχήματα ή ασθένειες. Η αναζήτηση μεθόδων «πλήρους αντιγραφής» των βιολογικών τμημάτων που υποκαθιστούσαν οδήγησε αφενός στην εύρεση υλικών ιστο-συμβατών και, αφετέρου, στην ανάπτυξη συστημάτων τρισδιάστατης μοντελοποίησης και εκτύπωσης των πρόσθετων στοιχείων.
Όπως γνωρίζουν πολύ καλά πλέον οι χειρουργοί, για οποιοδήποτε οστό του ανθρώπου μπορεί πλέον να «παραγγελθεί το ανταλλακτικό του». Αλλά, είπαμε, αυτό ήταν μόνο η αρχή...
Ενόσω το προσδόκιμο ζωής του ανθρώπου αυξάνεται, αυξάνονται και οι ανάγκες του για αναπλήρωση των γερασμένων αισθητικών του αντιλήψεων. Πασίγνωστο θέμα για όσους έχουν ακουστικά στα αφτιά, ή γυαλιά πρεσβυωπίας στα μάτια. Τα τεχνητά αυτά βοηθήματα υπάρχουν από την εποχή τού... Σωκράτη, αλλά η εμβιομηχανική τα μετατρέπει τώρα σε υπερενισχυτές των αισθήσεών μας. Δείτε, για παράδειγμα, την ανακοίνωση για «βιονικά αφτιά, εκτυπωμένα τρισδιάστατα» που εμφανίστηκε την Πρωτομαγιά στο επιστημονικό περιοδικό NanoLetters (http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/nl4007744): Ομάδα ερευνητών του αμερικανικού Πανεπιστημίου Princeton δόμησαν με 3D-εκτυπωτή ένα βιονικό αφτί ικανό να ανιχνεύει συχνότητες ένα εκατομμύριο φορές υψηλότερες από το φυσιολογικό εύρος της ακοής.

Το πρώτο βιονικό αφτί συνδυάζει κύτταρα και κύκλωμα για να μας δώσει ηλεκτρομαγνητική ακοή
Όχι, δεν πρόκειται ακόμη για κλινικό υποκατάστατο του κανονικού μας αφτιού. Είναι μεν ιστο-συμβατό (με εμφύτευση κυττάρων σε πλέγμα από ζελέ σιλικόνης) αλλά παραμένει για την ώρα ένα πείραμα εκτύπωσης βιολογικών κυττάρων μαζί με ηλεκτρονικά στοιχεία από νανοσωματίδια. Για να δομηθεί το τεχνητό αφτί, ο εκτυπωτής ψέκασε εναλλακτικά με τρία «μελάνια»:
ένα μείγμα κυττάρων βόειου χόνδρου και κόλλας από υδρογέλη, ένα εναιώρημα νανοσωματιδίων αργύρου (για τον σχηματισμό του πηνίου και ηλεκτροδίων) και σιλικόνη που ενθυλακώνει τα ηλεκτρονικά. Αφού εκτυπωθεί, το τεχνητό αφτί λούζεται σε ζωμό θρεπτικών συστατικών, ώστε να αναπτυχθούν τα κύτταρα, να παράξουν κολλαγόνο και άλλα μόρια και να αντικαταστήσουν το αρχικό περιβάλλον τους με κανονικό χόνδρο.
Προς το παρόν, το βιονικό αφτί ανιχνεύει και μεταδίδει ραδιοσήματα, αλλά όχι ηχητικά κύματα. Ο επικεφαλής των ερευνητών Michael McAlpine δήλωσε ότι αυτή η λειτουργία μπορεί να προστεθεί μελλοντικά, με την ενσωμάτωση πιεζοηλεκτρικών υλικών που θα μετατρέπουν τη μηχανική ενέργεια σε ηλεκτρική. Αλλά αυτό είναι κάτι απλό, που γίνεται ήδη με τα γνωστά ακουστικά ενίσχυσης της ακοής.
Εκείνο που δείχνει πραγματικά να ενδιαφέρει τον McAlpine είναι η παροχή μιας έκτης αίσθησης, αυτής της ηλεκτρομαγνητικής ακοής. «Θα μας είναι επιθυμητή αυτή η επιπλέον αίσθηση» είπε «προκειμένου να επικοινωνούμε άμεσα με τα κινητά μας τηλέφωνα και τους υπολογιστές μας, χωρίς την ανάγκη κυμάτων ήχου».
Μάτια αετού

Τηλεφακός επαφής υπάρχει ήδη. Προσεχώς, η σύνδεσή του με κάμερα και υπολογιστή...
Τα γυαλιά όρασης και οι φακοί επαφής σαφώς είναι τεχνουργήματα που διορθώνουν την όρασή μας προς το φυσιολογικό, αλλά δεν την κάνουν καλύτερη από αυτό το όριο. Επίσης, δεν δίνουν λύση στην κύρια αιτία τύφλωσης των ηλικιωμένων, την ηλιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδος, καθόσον δεν μπορούν να αποκαταστήσουν την κεντρική όραση που χάνεται από τον κατεστραμμένο αμφιβληστροειδή.
Με ερέθισμα ακριβώς αυτή την αναπάντητη πάθηση, ομάδα ερευνητών από τις ΗΠΑ και την Ελβετία, υπό την ηγεσία του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Σαν Ντιέγκο, δημιούργησε έναν λεπτό τηλεσκοπικό φακό επαφής που μπορεί να εναλλάσσεται μεταξύ κανονικής και μεγεθυσμένης όρασης.
Στην εργασία τους, που δημοσιεύθηκε στις 27 Ιουνίου 2013 στο περιοδικό Optics Express (www.opticsinfobase.org/oe/abstract.cfm?uri=oe-21-13-15980), περιγράφεται ένας φακός πάχους 1,17 χιλιοστών που με την «κόρη του» βλέπει κανονικά, αλλά με τον εξωτερικό του δακτύλιο μεγεθύνει τα αντικείμενα 2,8 φορές. Για την εναλλαγή μεταξύ κανονικής και μεγεθυσμένης όρασης είναι αναγκαίο να φορά κανείς ένα ζευγάρι πολωτικά γυαλιά, όπως εκείνα της τρισδιάστατης τηλεόρασης.
Οι υγροί κρύσταλλοι των γυαλιών αυτών πολώνονται ηλεκτρικά, ώστε να επιτρέπουν άλλοτε να περνά το φώς στην κεντρική περιοχή των φακών επαφής και άλλοτε στον περιφερειακό τους δακτύλιο. Βεβαίως, όλα αυτά σημαίνουν πως ο εν λόγω φακός δεν έχει τίποτε που να τον ενσωματώνει μόνιμα στον ανθρώπινο οργανισμό. Αλλά ο επικεφαλής της ομάδας, καθηγητής Joseph Ford, ευελπιστεί ότι μελλοντικά ο φακός θα προστίθεται στον αμφιβληστροειδή με εγχείρηση.   
Βιονική κόλλα DNA
Καθαρά βιολογική παρέμβαση στο ανθρώπινο σώμα - αλλά και... παντού - συνιστά η εργασία που ανακοίνωσε στις 11 Σεπτεμβρίου 2013 (βλ. www.nature.com/ncomms/2013/130909/ncomms3275/full/ncomms3275.html) μια άλλη ομάδα ερευνητών, από το Ινστιτούτο Wyss του Πανεπιστημίου Harvard. Κατόρθωσαν να φτιάξουν την πρώτη παγκοσμίως «προγραμματιζόμενη κόλλα DNA».
Όπως δήλωσαν οι επικεφαλής καθηγητές, Peng Yin και Ali Khademhosseini, βρήκαν τρόπο αυτοσυναρμολόγησης πολύπλοκων δομών με τουβλάκια μικρότερα σε μέγεθος από κόκκο αλατιού. Η πρώτη κύρια εφαρμογή του θα μπορούσε να είναι η αναγέννηση της ανθρώπινης επιδερμίδας σε περιπτώσεις εγκαυμάτων.
Το εκπληκτικό με αυτή την κόλλα είναι ότι απαρτίζεται από DNA που καθοδηγεί «τουβλάκια ένυδρης γέλης» στο να στοιβάζονται το ένα δίπλα στο άλλο. Οι ζωντανοί οργανισμοί κατασκευάζουν τους ιστούς τους χρησιμοποιώντας μια παρόμοια στρατηγική, όπου διαφορετικοί τύποι κυττάρων στοιβάζονται σε λειτουργικά δομικά στοιχεία των ιστών. Για παράδειγμα, στο ήπαρ τα λειτουργικά δομικά στοιχεία είναι μικρές μονάδες ιστού που ονομάζεται λοβοί, ενώ στον μυϊκό ιστό τα λειτουργικά δομικά στοιχεία είναι μυϊκές ίνες.
Οι επιστήμονες προσπαθούσαν εδώ και χρόνια να μιμηθούν αυτόν τον μηχανισμό αναγέννησης που είχε βρει η φύση, αλλά τα «τουβλάκια» τους είχαν την κακή συνήθεια να κολλούν το ένα στο άλλο χωρίς τάξη. Και τότε... σκέφτηκαν τον μυστικό κώδικα του DNA: αποθηκεύει τη γενετική πληροφορία ως μια αλληλουχία τεσσάρων χημικών «γραμμάτων» - των νουκλεοτιδίων.
Ένα κλωνάρι DNA προσκολλάται σφιχτά σε κάποιο άλλο μόνον εφόσον αυτό διαθέτει μια αλληλουχία νουκλεοτιδίων συμπληρωματική του πρώτου. «Παίζοντας» με τη σειρά των χημικών γραμμάτων του DNA μπορεί κανείς να πάρει πλήθος συνδυασμών πράγμα που καθιστά την κόλλα εξαιρετικά «προγραμματιζόμενη».
Οι ερευνητές του Harvard χρησιμοποίησαν ένζυμα για να πολλαπλασιάσoυν ένα κομμάτι DNA και να δομήσουν ένα «γιγαντοDNA». Επικάλυψαν με αυτό το «γιγαντοDNA» κύβους υδρογέλης και διαπίστωσαν ότι όντως οι κύβοι δεν κολλούσαν πια μεταξύ τους αδιάκριτα, αλλά μόνο με κύβους επιτρεπτούς από το DNA. Δηλαδή, η επικάλυψη με «γιγαντοDNA» λειτουργούσε πλέον ως προγραμματιζόμενη κόλλα.
Η άμεση προβλεπόμενη εφαρμογή αυτής της κόλλας είναι να εγχέουμε με ένεση στο σώμα μας μικρά τούβλα υδρογέλης γεμιστά με ανθρώπινα κύτταρα. Τα τουβλάκια θα αυτοσυναρμολογούνται και, καθώς η υδρογέλη θα αποδομείται, τα κύτταρα θα στήνουν το πλεχτό τους για να σχηματίσουν λειτουργικό ιστό. Αλλά, εκτός από την αναγέννηση του δέρματος, η βιονική αυτή κόλλα προσφέρει ένα απίστευτο πεδίο εφαρμογών: «Θα μπορούσε να λειτουργήσει οπουδήποτε, σε όποιον τομέα θα θέλατε προγραμματιζόμενη κόλλα για συναρμολόγηση δομών ανώτερης τάξης, με μεγάλο έλεγχο επί της τελικής αρχιτεκτονικής τους - και αυτό είναι πολύ συναρπαστικό» δήλωσε ο Ali Khademhosseini.
«Πέρα από χειρουργική κόλλα που θα δένει μαζί μόνο τους επιθυμητούς ιστούς, η προγραμματιζόμενη κόλλα DNA θα μπορούσε να συνδυαστεί με άλλα υλικά για να δημιουργήσει πλήθος μικροσκοπικών και αυτοσυναρμολογούμενων συσκευών, συμπεριλαμβανομένων φακών και μικροκυκλωμάτων που αναδιατάσσονται κατά το δοκούν» εξήγησε ο αναπληρωτής καθηγητής του Harvard-MIT.
Service μνήμης
Το να έχουμε μελλοντικά δέρμα που αυτοεπουλώνεται ή και ενισχύεται ώστε να είναι άτρωτο σε ακτινοβολίες ή ανταλλακτικά οργάνων και μελών που «εκτυπώνονται» από τρισδιάστατους εκτυπωτές ιστών και οστών... είναι σίγουρα τεράστια υπόθεση. Θα μας έδινε μακροζωία με χαρακτηριστικά ημίθεων της ελληνικής μυθολογίας. Αλλά μια τέτοια μακροζωία του σώματος θα μας ήταν ανώφελη αν το μυαλό μας και οι μνήμες του μας εγκατέλειπαν.
Στην πραγματικότητα μετράει ακριβώς το αντίστροφο. Το μυαλό μας και οι μνήμες του είναι η μοναδική ταυτότητά μας, ενώ το σώμα μας υπάρχει απλώς ως «δοχείο του». Οποιοδήποτε λοιπόν όραμα εξελικτικής βελτιστοποίησης του ανθρώπου μέσω της εμβιομηχανικής θα ήταν μισερό αν δεν επικέντρωνε τις προσπάθειές του στον εγκέφαλο και τις λειτουργίες του.
Σκεφτείτε, για παράδειγμα, το ότι ακόμη κι αν δεν πάσχουμε από κάποια εγκεφαλική πάθηση, τα γηρατειά φέρνουν συνήθως μαζί τους και την απώλεια μνήμης. Γιατί άραγε συμβαίνει αυτή και πώς θα μπορούσαμε να τη σταματήσουμε; Την απάντηση φαίνεται ότι βρήκε μια επταμελής ομάδα ερευνητών του Πανεπιστημίου Columbia (ανάμεσά τους και οι Ελληνες Ηλίας Παυλόπουλος και Στέλιος Κοσμίδης) με εργασία που δημοσίευσαν στο «Science Translational Medicine» της 28ης Αυγούστου 2013 (βλ. http://stm.sciencemag.org/content/5/200/200ra115). Επικεφαλής της ομάδας ήταν ο νομπελίστας φυσιολογίας του 2000, νευροψυχίατρος Eric Kandel.
Από τη νευρολογική σκοπιά, τόσο η νόσος Αλτσχάιμερ όσο και η λόγω ηλικίας απώλεια μνήμης αρχίζουν στον ιππόκαμπο του εγκεφάλου, μια δομή που εμπλέκεται στη μετατροπή των μνημών από βραχυπρόθεσμες σε μακροπρόθεσμες. Ομως η απώλεια μνήμης είναι διακριτή από εκείνη της νόσου Αλτσχάιμερ στο ότι επηρεάζει κυρίως το μέρος του ιππόκαμπου που ονομάζεται οδοντωτή έλικα. Σημαντικό σημείο της όλης έρευνας στο πεδίο είναι ότι τα πειραματόζωά μας - τα ποντίκια - δεν παθαίνουν ποτέ Αλτσχάιμερ, αλλά υφίστανται την ηλικιακή απώλεια μνήμης.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα μεγαλύτερα σε ηλικία ποντίκια παρουσίαζαν μείωση του γονιδίου της πρωτεΐνης RbAp48 στην οδοντωτή έλικα αντίστοιχη με εκείνη ανθρώπων που είχαν χάσει τη μνήμη τους. Στη συνέχεια, οι ερευνητές αποκατέστησαν την RbAp48 στα ποντίκια, προσβάλλοντάς τα με έναν ιό που περιείχε γενετικό υλικό ενίσχυσης της παραγωγής αυτής της πρωτεΐνης. Όταν τα επανέλεγξαν, η μνήμη τους ήταν σχεδόν τόσο καλή όσο και στα νεαρά ποντίκια. 
Μέρος της τραγωδίας της νόσου Αλτσχάιμερ είναι ότι όταν πεθαίνουν τα κύτταρα του εγκεφάλου, δεν επιστρέφουν. Αντίθετα, στην περίπτωση της ηλικιακής απώλειας μνήμης, αντί να αντιμετωπίζουν πλήρη θάνατο, οι νευρώνες της οδοντωτής έλικας είναι «άρρωστοι» και απλά δεν επικοινωνούν σωστά. Το συγκεκριμένο ερευνητικό πείραμα απέδειξε πως θα μπορούσαν να «ξεκλειδωθούν» μέσω της επαναφοράς των φυσιολογικών επιπέδων της RbAp48, σώζοντας τις μνήμες μας από τον εκφυλισμό.
Στο άλλο άκρο της απώλειας μνήμης βρίσκεται η ενίσχυση της υπάρχουσας. Πασίγνωστο μεταξύ των φοιτητών είναι το φάρμακο Ritalin, που αυξάνει θεαματικά τις δυνατότητές τους αποστήθισης. Αλλά και ο ίδιος ο νομπελίστας Eric Kandel έχει ιδρύσει την εταιρεία Memory Pharmaceuticals, η οποία αναπτύσσει έναν ρυθμιστή υποδοχέων με κανάλι ασβεστίου που αυξάνει την ευαισθησία των νευρώνων και τους επιτρέπει να μεταδίδουν πληροφορίες πιο γρήγορα, καθώς και έναν ρυθμιστή υποδοχέων με νικοτίνη που παίζει ρόλο στην πλαστικότητα των συνάψεων.
Και οι δύο αυτοί ρυθμιστές βελτιώνουν σημαντικά τη λειτουργία της μνήμης. Με την καταιγίδα πληροφοριών του διαδικτυωμένου πολιτισμού μας να βομβαρδίζει όλο και περισσότερο την ταλαίπωρη μνήμη μας, είναι περίπου βέβαιο πως τα επόμενα χρόνια θα γίνουμε όλοι μας χρήστες τέτοιων φαρμάκων μνήμης.
Διορθώνοντας τον εγκέφαλο
Εφόσον δεχθούμε ότι το κλειδί της τεχνητής επιτάχυνσης της εξέλιξης του ανθρώπινου είδους βρίσκεται στην εμβιομηχανική παρέμβασή μας στον ίδιο τον εγκέφαλο, ανακύπτει το ερώτημα πώς μπορείς να έχεις τον έλεγχο της παρέμβασης σε ένα τόσο κλειστό και σύνθετο «κύκλωμα».
Είναι κατανοητό από όλους μας ότι η ως σήμερα μορφή μιας τέτοιας παρέμβασης λαμβάνει χώρα είτε μέσω φαρμακευτικών ουσιών είτε μέσω εγχειρήσεων στον εγκέφαλο ή μέσω εμφυτευμάτων - κυρίως πίσω από το αφτί. Αλλά η μη εγχειρητική επόπτευση του «τι τρέχει στον εγκέφαλο» είναι εφικτή μόνο μέσω εγκεφαλογραφήματος (EEG, MEG) ή σάρωσης από τομογράφους (CAT, PET, fMRI). Αυτά... ως τις 3 Σεπτεμβρίου 2013, οπόταν ερευνητές του αμερικανικού Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Riverside παρουσίασαν το πρώτο «παράθυρο στον εγκέφαλο».
Πρόκειται για ένα εμφύτευμα κατασκευασμένο από το ίδιο κεραμικό υλικό που χρησιμοποιείται ήδη στα εμφυτεύματα ισχίου και τις οδοντιατρικές γέφυρες, τη ζιρκονία σταθεροποιημένη με ύττρια (YSZ). Η βασική διαφορά είναι ότι το υλικό του «παραθύρου» έχει υποβληθεί σε ειδική επεξεργασία ώστε να γίνει διαφανές. Καθόσον το YSZ έχει ήδη αποδειχτεί πως είναι καλά ανεκτό από τον οργανισμό μας, το νέο εμφύτευμα επιτρέπει τη χρήση του ως μόνιμου παραθύρου μέσω του οποίου οι γιατροί μπορούν να στοχεύουν με το λέιζερ για θεραπείες του εγκεφάλου, χωρίς να χρειάζεται να εκτελούν επαναλαμβανόμενες κρανιεκτομές.
Το ποιες θεραπείες θα επιτελούνται μέσω ενός τέτοιου παραθύρου φέρνει στο προσκήνιο και το ερώτημα πόσο καλά γνωρίζουμε τον τρόπο ανάπτυξης του ανθρώπινου εγκεφάλου. Μια συγκλονιστική εξέλιξη στο θέμα προέκυψε επίσης πρόσφατα - στις 28 Αυγούστου 2013 - όταν στο περιοδικό «Nature» ανακοινώθηκε η πρώτη καλλιέργεια εγκεφάλου στο εργαστήριο (βλ. www.nature.com/news/stem-cells-mimic-human-brain-1.13617).
Μη βιαστείτε να φανταστείτε πλήρη εγκέφαλο κατηγορίας «Φρανκενστάιν». Πρόκειται για έναν κόμπο βλαστοκυττάρων μεγέθους μπιζελιού, όπου «με το σωστό μείγμα των θρεπτικών ουσιών και λίγο καλόπιασμα, δερματικά βλαστικά κύτταρα συναρμολογήθηκαν αυθόρμητα σε κομμάτια ιστού σαν του εγκεφάλου» λέει το άρθρο.

Τα «γράμματα του DNA» επιτρέπουν την έξυπνη συναρμολόγηση οργανικών αλλά και ανόργανων υλικών
Ερευνητές έχουν προσπαθήσει και στο παρελθόν να αναπτύξουν στρώματα ιστού παρόμοια με του εγκεφάλου. Όμως σε αυτή την τελευταία προσπάθεια οι επιστήμονες ανέπτυξαν μεγαλύτερη και πιο πολύπλοκη συστάδα νευρικού ιστού, με καλλιέργεια των βλαστικών κυττάρων σε ένα συνθετικό πήγμα (γέλη), που προσομοίαζε με τους συνδετικούς ιστούς που βρίσκονται στον εγκέφαλο. Στη συνέχεια βύθισαν τις εκκολαπτόμενες συστάδες σε ένα περιστρεφόμενο λουτρό για να ποτίσουν τον ιστό με θρεπτικά συστατικά και οξυγόνο.
«Η μεγάλη έκπληξη ήταν ότι λειτούργησε» είπε ο ένας από τους συντάκτες της μελέτης, ο αναπτυξιακός βιολόγος στο Ινστιτούτο Μοριακής Βιοτεχνολογίας της Βιέννης δρ Juergen Knoblich.
Οι αρχικές σταγόνες ιστού μεγάλωσαν σε σημείο που μοιάζουν με τον εγκέφαλο των εμβρύων στην ένατη εβδομάδα της ανάπτυξης. «Το οργανικό μας δημιούργημα είναι καλό ως μοντέλο ανάπτυξης του εγκεφάλου και ως αντικείμενο μελέτης τού τι προκαλεί κάποιο ελάττωμα στην ανάπτυξή του» εξήγησε ο Knoblich. «Τελικά θα θέλαμε να κινηθούμε προς τις πιο συχνές διαταραχές, όπως ο αυτισμός ή η σχιζοφρένεια. Η τελευταία εκδηλώνεται συνήθως μόνο σε ενηλίκους, αλλά έχει αποδειχθεί ότι οι υποκείμενες ανωμαλίες συμβαίνουν κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης του εγκεφάλου» συμπλήρωσε.
Η τεχνική αυτή θα μπορούσε επίσης να χρησιμοποιηθεί για να αντικαταστήσει τα ποντίκια στις έρευνες φαρμάκων, καθώς οι νέες θεραπείες θα μπορούν να δοκιμαστούν σε πραγματικό εγκεφαλικό ιστό. Η ερευνητική ομάδα της Βιέννης δεν πιστεύει ότι υπάρχουν ηθικά ζητήματα σε αυτό το στάδιο, αλλά ο δρ Knoblich είπε ότι δεν θα ήθελε να δει να αναπτύσσονται πολύ μεγαλύτεροι εγκέφαλοι, καθώς αυτό θα ήταν «ανεπιθύμητο».
Νοητική τηλεπικοινωνία
Την προηγούμενη ημέρα - 27 Αυγούστου 2013 - πέντε φοιτητές του Πανεπιστημίου Washington επέδειξαν με βίντεο στο Διαδίκτυο (www.youtube.com/watch?v=rNRDc714W5I) την πρώτη ασύρματη τηλεπικοινωνία... ανθρώπινων εγκεφάλων. Ο ένας φοιτητής φόρεσε ένα καπέλο με ηλεκτρόδια που ήταν συνδεδεμένα σε μηχάνημα ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος. Επαιξε ένα βιντεοπαιχνίδι χωρίς να χρησιμοποιήσει τα χέρια του, χρησιμοποιώντας μόνο το μυαλό του.
Με το να φαντάζεται ότι κινεί το δεξί του χέρι, ο δείκτης στην οθόνη του υπολογιστή μετακινούνταν. Εν τω μεταξύ, σε ένα άλλο εργαστήριο του πανεπιστημίου, ένας άλλος φοιτητής φόρεσε επίσης ένα σκουφάκι και ένα πηνίο διακρανιακής μαγνητικής διέγερσης τοποθετήθηκε πάνω από τον αριστερό κινητικό φλοιό του - το τμήμα του εγκεφάλου που ελέγχει την κίνηση του χεριού.
Η ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου του πρώτου φοιτητή διαβάστηκε από το μηχάνημα του ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος, το οποίο έστειλε μέσω Διαδικτύου τα αντίστοιχα μηνύματα στον εγκέφαλο του δεύτερου φοιτητή, μέσω του πηνίου διέγερσης. Το σήμα ενεργοποίησε τους νευρώνες του και ώθησε το δεξί του χέρι να κάνει την κίνηση που είχε σκεφθεί ο πρώτος.
Της επίδειξης αυτής είχε προηγηθεί κατά μερικούς μήνες εργασία ερευνητών του Harvard (με τον Μανώλη Φιλανδριανό μέλος της) που είχε κατορθώσει επικοινωνία εγκεφάλων ανθρώπου - ποντικιού (βλ. www.plosone.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0060410). Και οι δύο όμως εργασίες - όπως και όλες οι συναφείς - «πατούν» στα ίχνη που χάραξε από το 2003 ο βραζιλιάνος καθηγητής εμβιομηχανικής στο Πανεπιστήμιο Duke, Miguel Nicolelis, με τα πειράματά του τηλεκίνησης ρομποτικών βραχιόνων από εγκέφαλο πιθήκου.
Εφέτος τον Φεβρουάριο ο Nicolelis παρουσίασε αντίστοιχο πείραμα τηλεπικοινωνίας μεταξύ αρουραίων (βλ. www.nature.com/srep/2013/130228/srep01319/full/srep01319.html), όπου όμως η επικοινωνία ήταν αμφίδρομη: ο αρουραίος που έστελνε το αρχικό σήμα άλλαζε τη λειτουργία του εγκεφάλου του και τη συμπεριφορά του όταν ο αρουραίος-λήπτης του σήματος δεν κινούσε τον σωστό μοχλό. Αυτό το είδος αμφίδρομης επικοινωνίας εγκεφάλων δεν έχει ακόμη επιτευχθεί μεταξύ ανθρώπων. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είναι εφικτή.
Η τεχνολογία βρίσκεται ακόμη στα αρχικά της στάδια, όμως οι φοιτητές των πειραμάτων φαντάζονται πολλές πρακτικές εφαρμογές. Για παράδειγμα, ένας επιβλέπων χειρουργός θα μπορούσε να ελέγξει τα χέρια του άλλου χειρουργού στη φάση της εκπαίδευσής του, κατά τη διάρκεια μιας εγχείρησης. Ή, ένα άτομο με ειδικές ανάγκες θα μπορούσε να μας σηματοδοτεί ότι του  αρέσει το τάδε φαγητό, ή ένας πιλότος που χρειάζεται βοήθεια να καθοδηγείται από το έδαφος.

Μετά τις μακέτες, οι τρισδιάστατοι εκτυπωτές τυπώνουν ήδη ανθρώπινα μέλη, όργανα και ιστούς
Το πώς γίνεται και πού μπορεί να φτάσει αυτή η «τηλεπάθεια» μπορείτε να το απολαύσετε παρακολουθώντας την ομιλία του Nicolelis στο TED (www.ted.com/talks/miguel_nicolelis_a_monkey_that_controls_a_robot_with_its_thoughts_no_really.html). Από το κείμενο της ομιλίας του - που παρέχεται μεταφρασμένο στα ελληνικά - ανθολογώ το εξής:

«Αυτό που θέλουμε να κάνουμε είναι να δημιουργούμε μια παράκαμψη, να χρησιμοποιούμε αυτές τις διεπαφές εγκεφάλου - μηχανής για να διαβάζουμε αυτά τα σήματα... τις μεγάλης κλίμακας ιδεοκαταιγίδες που εμπεριέχουν την επιθυμία να κινηθεί το άτομο ξανά... να παρακάμπτουμε τη βλάβη χρησιμοποιώντας υπολογιστική μικρομηχανική και να στέλνουμε τα σήματα σε ένα καινούργιο σώμα, ένα ολόκληρο σώμα που ονομάζεται εξωσκελετός - μια ολόσωμη ρομποτική στολή που θα γίνει το καινούργιο σώμα αυτών των ασθενών».

Ο φόβος της δυστοπίας
Είτε μας αρέσει είτε όχι, η εμβιομηχανική παρέμβαση στην εξέλιξη του ανθρώπου συμβαίνει ήδη. Τα επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματα την καθιστούν δυνατή και προχωρεί καλπάζοντας προτού καν το κοινωνιολογικό ή ηθικολογικό μας φίλτρο προλάβει να την αναλύσει.
Η αντιμετώπισή της από τον κοινό νου παραπαίει μεταξύ της ελπίδας για λυτρωμό από ασθένειες, δυσμορφίες και άνοιες και του φόβου για απόλυτη ανελευθερία των επόμενων γενιών ανθρώπων, στα χέρια εκείνων που θα κατέχουν τα μυστικά σώματος, μνήμης και μυαλού τους.
Η ταινία Elysium προβάλλει ακριβώς μια τέτοια δυστοπία, όπου οι κατέχοντες ζουν σε τεχνητό δορυφόρο της Γης, με συστήματα αυτόματης ίασης για πάσαν νόσον, ενώ οι μη έχοντες ζουν ως δουλοπάροικοι στον πλανήτη, χωρίς πρόσβαση σε τέτοιες θεραπείες. 
Το σοκ προέρχεται από το συναίσθημα ότι «βαδίζουμε σε μονοπάτια πρωτόγνωρα». Αν σας παρηγορεί, μπορώ να πω ότι δεν είναι ακριβώς πρωτόγνωρα. Παρόμοια τεχνητή παρέμβαση στην εξέλιξη ενός είδους έχει διαπράξει ο άνθρωπος από τότε που υιοθέτησε για πρώτη φορά κάποια λυκόπουλα και τα έκανε κατοικίδιά του. Μέσω ευγονικών πειραματισμών, δημιούργησε τις δεκάδες ράτσες σκύλων που υπάρχουν τώρα γύρω μας.
Αν είστε φιλόζωος, ίσως χαμογελάσετε τώρα, καθησυχασμένος. Όμως σας θυμίζω το μυστικό τού γιατί οι σκύλοι γαβγίζουν ενώ οι λύκοι όχι: ποτέ κανένας σκύλος, οσοδήποτε ενήλικος, δεν ξεπέρασε το στάδιο ωριμότητας του λυκόπουλου.

Η ιστορία του Πούτσου

Ο Πούτσος (427 π.Χ.–347 π.Χ.) ήταν αρχαίος Έλληνας ανθοπώλης από την Αθήνα, ο οποίος έγινε γνωστός και έμεινε στην ιστορία για την ομορφιά, την γοητεία και το ευγενές του χαρακτήρος του.

Παρόλο που υπήρξε φτωχός, ήταν ο πιο περιζήτητος γαμπρός της αρχαίας Αθήνας και όλοι πατεράδες προόριζαν τις ομορφότερες κόρες τους για τον Πούτσο.

 Εξού και η φράση: “Το κορίτσι αυτό είναι για τον Πούτσο”.
 Όσο μεγάλωνε ο Πούτσος, οι γυναίκες τον λάτρευαν ακόμα περισσότερο.

Όταν περπατούσε στο δρόμο, υπήρχαν ασυγκράτητες γυναίκες που τον φιλούσαν παντού, τον έγλυφαν, τον μύριζαν, τον χάιδευαν και τον έφτυναν.
 Όλες αυτές ήταν για τον Πούτσο. Πραγματικά ήταν αδύνατο να βγάλει κανείς τον Πούτσο από το μυαλό μιας γυναίκας. Πέθανε σε ηλικία 80 ετών, χορτασμένος από τη ζωή.. μιας και στα γεράματα ακόμη του άρεσαν οι γυναίκες.
Κι απ’το 347 π.Χ που πέθανε κυκλοφορεί η φράση “Τον Πούτσο Κλαίγανε!!”

 

Ο σοφός στη δυσκολία φαίνεται…

Η ευτυχία δεν είναι τίποτε άλλο παρά η χρήση της Αρετής στην ελπίδα και τη δυστυχία. Πρέπει, πραγματικά, να θεωρείται ο πιο άτυχος των ανθρώπων εκείνος που δεν έχει μάθει πως να αντέχει τη δυστυχία.
Κανένα ανθρώπινο ατύχημα δεν πρέπει να είναι απρόσμενο από εκείνους που είναι προικισμένοι με διάνοια. Να αντιμετωπίζεις τις ατυχίες σου με δύναμη και πολλή αξιοπρέπεια. Μη βλασφημείς και μην παραπονιέσαι αν η τύχη δεν σε έχει ευνοήσει, ή αν τα πράγματα έχουν πάει στραβά. Αυτά μόνο τείνουν να κάνουν τα πράγματα χειρότερα και όχι να τα βελτιώσουν. Σταμάτησε τα δάκρυά σου, διαφύλαξε την ηρεμία σου και κάνε ότι περνάει από το χέρι σου για να επανορθώσεις. Είναι μεγάλο πράγμα να είσαι σοφός εκεί όπου οφείλεις, σε καταστροφικές συνθήκες.
Συχνά, οι ανόητοι γίνονται σοφοί, κάτω από την πίεση των δυστυχιών. Εφόσον είμαστε άνθρωποι δεν πρέπει να περιγελούμε αλλά να θρηνούμε για τις συμφορές των άλλων. Πάνω απ’ όλα τα πράγματα, να σέβεσαι τον εαυτό σου. Να συμπεριφέρεσαι όπως ταιριάζει σ’ ένα Γιο του Θεού. Και ως τέτοιος, μη σκέφτεσαι με μικροπρέπεια ούτε με εκφυλισμό, σχετικά με τον εαυτό σου, ούτε να κρύβεις σκοτεινές σκέψεις.Εκείνος που έχει Φως μέσα του έχει μια λαμπρή μέρα, αν και περιβάλλεται από το σκοτάδι. Στον ευγενή όλα τα πράγματα είναι αγνά. Όλα τα σημεία του ανθρώπου, όπως εκείνα ενός αγάλματος, οφείλουν να είναι όμορφα.
Να σκέφτεσαι όλα τα σημεία του σώματός σου ως ωραία και κανένα ως χαμηλό ή ταπεινό. Να φέρεσαι στον εαυτό σου σαν να είναι ελεύθερος άνθρωπος, με το να θυμάσαι ότι κανένας δεν είναι ελεύθερος αν δεν έχει κυριαρχία στον εαυτό του. Η ελευθερία είναι η ονομασία της Αρετής. Η σκλαβιά της κακίας. Είναι αναγκαίο να κάνουμε πόλεμο μόνο με πέντε πράγματα: στις αρρώστιες του σώματος, στην άγνοια του πνεύματος, στα πάθη του σώματος, στα στραβά της πόλης και στη διχόνοια των οικογενειών.
Πυθαγόρας

Ο Λαβουαζιέ και το « φλογιστόν ». Χημεία και γκιλοτίνα

Ο Μαρά δεν ξέχασε αυτό το επεισόδιο και άρχισε να πολεμάει τον Λαβουαζιέ από τις στήλες της εφημερίδας που είχε αρχίσει να εκδίδει μετά την επιτυχία της Γαλλικής Επανάστασης. Τον κατηγορούσε ότι «εμπόδιζε την ανανέωση του αέρα στο Παρίσι» και ότι «νόθευε τον καπνό που αγόραζαν οι γάλλοι πολίτες».
Οι κατηγορίες ήταν προφανώς γελοίες, αυτό όμως δεν εμπόδισε το επαναστατικό δικαστήριο να καταδικάσει τον Λαβουζιέ, έπειτα από σύντομη διαδικασία, σε αποκεφαλισμό. Ενας μάλιστα από τους δικαστές είπε ότι «η Δημοκρατία δεν έχει ανάγκη από επιστήμονες».
Στις αρχές του 18ου αιώνα ο γερμανός χημικός Σταλ υπέθετε την ύπαρξη ενός ρευστού, του φλογιστού, το οποίο αποβάλλεται υπό μορφή φλόγας όταν καίγεται ένα σώμα. Στα τέλη του ίδιου αιώνα ο Γάλλος χημικός Λαβουαζιέ έδειξε με ένα πείραμα εκπληκτικής απλότητας αλλά και αξιοπρόσεκτης δεξιοτεχνίας ότι τέτοιο ρευστό δεν υπάρχει και ότι κατά την καύση δεν αποβάλλεται κάποιο στοιχείο αλλά προσλαμβάνεται οξυγόνο.
Το φλογιστόν του Σταλ
Σύμφωνα με τον , η φωτιά μετά το χώμα, το νερό και τον αέρα, ήταν το τέταρτο βασικό στοιχείο της φύσης. Ολα τα σώματα, ξύλα, πέτρες, μέταλλα, αποτελούνται από μείγμα των τεσσάρων αυτών στοιχείων σε διαφορετικές αναλογίες. Την ιδέα αυτή ανέπτυξε σε μια ολοκληρωμένη θεωρία ο Γερμανός χημικός Γκέοργκ Σταλ (Georg Εrnst Stahl). Σύμφωνα με αυτόν, το φλογιστόν είναι μια αβαρής ουσία που περιέχεται σε όλα τα εύφλεκτα σώματα, όπως π.χ. το ξύλο και το κάρβουνο, αλλά και γενικά σε όλα τα σώματα που μπορεί να οξειδωθούν, όπως για παράδειγμα τα μέταλλα.
Αν τα σώματα αυτά θερμανθούν, το φλογιστόν διαφεύγει και απομένει η υπόλοιπη ύλη που συναποτελούσε το σώμα, δηλαδή η στάχτη στην περίπτωση του ξύλου ή το οξείδιο στην περίπτωση του μετάλλου. Αν θερμάνουμε το οξείδιο μαζί με κάρβουνο, μέρος του φλογιστού που περιέχεται στο κάρβουνο απορροφάται από το οξείδιο, οπότε προκύπτει και πάλι το καθαρό μέταλλο.


Ο ευκολότερος τρόπος για να ελεγχθεί αυτή η υπόθεση είναι η μέτρηση της μάζας ενός σώματος με και χωρίς το φλογιστόν. Στην περίπτωση των μετάλλων, για παράδειγμα, η οξείδωση μιας ποσότητας μετάλλου θα έπρεπε να δώσει ίση ποσότητα οξειδίου. Ο Γάλλος χημικός Λαβουαζιέ (Αntoine Laurent Lavoisier) απέδειξε ότι το οξείδιο έχει μεγαλύτερη μάζα από το μέταλλο, οπότε η μόνη περίπτωση να ισχύει η υπόθεση του φλογιστού ήταν αυτό να έχει αρνητική μάζα. Επειδή αρνητική μάζα είναι κάτι μη συμβατό με την υπόλοιπη Φυσική, η υπόθεση του φλογιστού εγκαταλείφθηκε.
Όταν μίλησε ο κώδων!
Στα πειράματά του ο Λαβουαζιέ ζύγιζε τις ουσίες που ήθελε να κάψει, συνήθως φωσφόρο ή θειάφι, με ακρίβεια χιλιοστού του γραμμαρίου, με τη βοήθεια μιας ζυγαριάς ακριβείας που είχε κατασκευάσει ο ίδιος. Στη συνέχεια κάλυπτε τις ουσίες αεροστεγώς με έναν γυάλινο κώδωνα και τις θέρμαινε με τη βοήθεια του ηλιακού φωτός, το οποίο συγκέντρωνε πάνω τους χρησιμοποιώντας κοίλα κάτοπτρα. Τέλος, ζύγιζε τα προϊόντα της καύσης ή της οξείδωσης και συνέκρινε το βάρος τους με το βάρος των αρχικών ουσιών.
Με τον τρόπο αυτόν διαπίστωσε ότι το βάρος των προϊόντων ήταν μεγαλύτερο από το βάρος των πρώτων υλών, αλλά η διαφορά αυτή ήταν ίση με τη μείωση του βάρους του αέρα που βρισκόταν κάτω από τον κώδωνα! Ετσι το συνολικό βάρος της διάταξης παρέμενε σταθερό. Κατέληξε λοιπόν στο συμπέρασμα ότι ο φωσφόρος και το θείο δεν έχαναν φλογιστόν, όταν καίγονταν, αλλά αντίθετα απορροφούσαν ένα μέρος του αέρα. Σήμερα ξέρουμε ότι αυτό το μέρος του ατμοσφαιρικού αέρα είναι το οξυγόνο.
Έδειξε τον ρόλο του οξυγόνου
Για να αποδείξει πέρα από κάθε αμφιβολία αυτό το συμπέρασμα, ο Λαβουαζιέ εκτέλεσε ένα πιο πολύπλοκο πείραμα. Τοποθέτησε σε μια συσκευή παρόμοια με αυτήν των προηγούμενων πειραμάτων μια ποσότητα υδραργύρου και τη θέρμανε. Διαπίστωσε ότι ο αέρας στο δοχείο μειώθηκε ενώ στην επιφάνεια του υδραργύρου εμφανίστηκε μια κόκκινη ουσία, η οποία σήμερα γνωρίζουμε ότι είναι οξείδιο του υδραργύρου, (ΗgΟ). Παράλληλα διαπίστωσε ότι ο αέρας που είχε απομείνει στη συσκευή δεν ευνοούσε την καύση αλλά δεν ήταν και διοξείδιο του άνθρακα. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ήταν άζωτο, το οποίο απομένει από τον ατμοσφαιρικό αέρα αν αφαιρέσουμε το οξυγόνο.
Στη συνέχεια πήρε την κόκκινη ουσία, τη ζύγισε μαζί με τον υδράργυρο που είχε απομείνει, την τοποθέτησε σε μια άλλη συσκευή αυτής της μορφής και τη θέρμανε. Το αποτέλεσμα ήταν ότι παρήχθη τόσος υδράργυρος όσος είχε χαθεί στο πρώτο σκέλος του πειράματος, καθώς και ένα αέριο σε τόση ακριβώς ποσότητα όση είχε χαθεί στην ίδια διαδικασία. Το αέριο αυτό διαπίστωσε ότι ευνοούσε την καύση, ήταν δηλαδή οξυγόνο. Ετσι αποδείχθηκε πέρα από κάθε αμφιβολία ότι αυτό που οι προγενέστεροι χημικοί αποκαλούσαν φλογιστόν δεν ήταν τίποτε άλλο παρά η απουσία οξυγόνου. Οταν ο υδράργυρος οξειδώθηκε δεν έχασε φλογιστόν αλλά προσέλαβε οξυγόνο και όταν το οξείδιο ανήχθη σε καθαρό μέταλλο δεν προσέλαβε φλογιστόν αλλά απέβαλε οξυγόνο.

Τα όργανα του εργαστηρίου του Λαβουαζιέ. Σε πρώτο πλάνο οι
γυάλινοι κώδωνες, σε δεύτερο οι ζυγαριές και σε τρίτο τα κάτοπτρα
Μετά την κατάρριψη της θεωρίας του φλογιστού του Σταλ, η φύση της θερμότητας εξακολουθούσε να διαφεύγει από την αντίληψη των επιστημόνων της εποχής. Ετσι ο Λαβουαζιέ οδηγήθηκε στην υπόθεση του θερμιδικού (calorique), ενός άλλου αβαρούς ρευστού, η παρουσία του οποίου σε ένα σώμα το κάνει να θερμαίνεται.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι η θερμότητα ενός σώματος δεν οφείλεται στην παρουσία θερμιδικού αλλά στην άτακτη κινητική ενέργεια των ατόμων και μορίων της ύλης. Ο Λαβουαζιέ δεν μπόρεσε να ελέγξει, με τη μεθοδικότητα και την επινοητικότητα που τον διέκρινε, την αλήθεια αυτής της υπόθεσής του, επειδή καρατομήθηκε κατά την εποχή της τρομοκρατίας που ακολούθησε τη Γαλλική Επανάσταση.
Χημεία και γκιλοτίνα
Το περιστατικό αυτό αξίζει να αναφερθεί με κάποια λεπτομέρεια. Πριν από τη Γαλλική Επανάσταση ο Μαρά (Jean-Ρaul Μarat), ένας γάλλος δημοσιογράφος και επίδοξος χημικός, είχε δημοσιεύσει ένα άρθρο σχετικό με τον «ζωικό μαγνητισμό». Με βάση αυτή τη δημοσίευση είχε υποβάλει υποψηφιότητα για τη Γαλλική Ακαδημία Επιστημών. Εισηγητής για την εκλογή αυτή είχε ορισθεί ο Λαβουαζιέ, ο οποίος έκανε σκληρή κριτική στις ιδέες του νεαρού Μαρά, με αποτέλεσμα να απορριφθεί η υποψηφιότητα του τελευταίου.
Ο Μαρά δεν ξέχασε αυτό το επεισόδιο και άρχισε να πολεμάει τον Λαβουαζιέ από τις στήλες της εφημερίδας που είχε αρχίσει να εκδίδει μετά την επιτυχία της Γαλλικής Επανάστασης. Τον κατηγορούσε ότι «εμπόδιζε την ανανέωση του αέρα στο Παρίσι» και ότι «νόθευε τον καπνό που αγόραζαν οι γάλλοι πολίτες». Οι κατηγορίες ήταν προφανώς γελοίες, αυτό όμως δεν εμπόδισε το επαναστατικό δικαστήριο να καταδικάσει τον Λαβουζιέ, έπειτα από σύντομη διαδικασία, σε αποκεφαλισμό. Ενας μάλιστα από τους δικαστές είπε ότι «η Δημοκρατία δεν έχει ανάγκη από επιστήμονες».
Ύστερα από ενάμιση χρόνο η γαλλική κυβέρνηση αποκατέστησε τη μνήμη του μεγάλου επιστήμονα, ανακαλώντας όλες τις κατηγορίες. Οπως όμως είχε πει ο μεγάλος γαλλο-ιταλός μαθηματικός Λαγκράνζ (Joseph Louis Lagrange) «χρειάστηκε μόλις μια στιγμή για να του κόψουν το κεφάλι, αλλά η Γαλλία δεν θα μπορέσει να βρει ένα άλλο της ίδιας αξίας σε έναν αιώνα».

Πύρρος ο βασιλιάς της Ηπείρου (319 – 272 π.Χ.)

Οι χρυσές σελίδες της Ιστορίας της Ηπείρου, με κέντρο την Αμβρακία, γράφτηκαν επί βασιλείας του Βασιλιά Πύρρου (296 π.Χ. – 272 π.Χ.). Τότε που ολόκληρη η Ελλάδα εδοκιμάζετο σκληρά από τις φιλοδοξίες των επιγόνων του Μεγάλου Αλεξάνδρου και τους αδελφοκτόνους πολέμους στους οποίους την παρέσυραν.
Αυτή ακριβώς την εποχή έλαμψε το άστρο του Πύρρου, ο οποίος με ορμητήριο την άσημη χώρα των Μολοσσών κατόρθωσε να οργανώσει υπό την ηγεσία του το μεγαλύτερο τμήμα της Ελλάδος, την Ήπειρο, τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία και να γεμίσει με το όνομά του τον κόσμο. Κι αν θελήσουμε να συγκρίνουμε τη μορφή του με τις άλλες μεγάλες ιστορικές μορφές, της τότε εποχής του Ελληνισμού, θα δούμε πως μόνο με μία μπορούμε να την παραβάλουμε, με τη μορφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Και οι αρχαίοι άλλωστε, μόνο τον Πύρρο και κανέναν άλλον, παρομοίαζαν με το Μέγα Αλέξανδρο. Ο Πύρρος υπήρξε «Αλέξανδρος» του τρίτου αιώνα. Οι ομοιότητες μεταξύ τους, οι οποίοι ήσαν και πρώτα εξαδέλφια, ήταν πάμπολλες. Φύσεις μεγαλουργικές και οι δύο, τολμηρά και ανήσυχα πνεύματα, προικισμένοι με στρατηγική ιδιοφυΐα και αφάνταστο ηρωισμό, μεγάλοι στην ψυχή και στα αισθήματα, γεννημένοι στρατηλάτες και αρχηγοί λαών, οπλισμένοι με ισχυρή θέληση και αποφασιστικότητα, επεδίωξαν να πραγματοποιήσουν τα πλατύτερα πολιτικά σχέδια, που συνέλαβε ποτέ ο ελληνισμός. Ο ένας εξόρμησε με κατεύθυνση προς την ανατολή, ο άλλος με κατεύθυνση προς τη Δύση. Το τέρμα τους όμως, ήταν κοινό: η δημιουργία ενιαίου μεγάλου ελληνικού κράτους, που να κυριαρχεί σε ολόκληρη τη Μεσόγειο.
Και ο μεν Μέγας Αλέξανδρος ευνοήθηκε να πραγματοποιήσει το μεγάλο του σχέδιο και να γίνει ο ιδρυτής ενός τεράστιου κράτους, που άρχιζε από την Ελλάδα και έφθανε στην Ινδία. Ο Ηπειρώτης Βασιλιάς όμως δεν το κατόρθωσε. Δεν τον συνόδευσε η ίδια εύνοια της Μοίρας.Ο «Αετός» που εξόριστο παιδί, χωρίς πατέρα και θρόνο, χωρίς δασκάλους σαν τον Αριστοτέλη, με μόνη τη δική του ικανότητα, μπόρεσε να γίνει ο ισχυρός Βασιλιάς της Ηπείρου, δεν ευτύχησε να δει τα όνειρά του να πραγματοποιούνται. Ο «δημιουργός της ίδιας του τύχης», κατά τον επιτυχημένο χαρακτηρισμό του Παπαρρηγόπουλου, έγινε μεν σύμβολο, μορφή, θρύλος, δεν έγινε όμως ο οικοδόμος ενός μεγάλου στερεού πολιτικού οικοδομήματος. Απέτυχε. Ευτύχησε μόνο να πέσει κατά τον καλύτερο τρόπο που μπορούσε να επιθυμήσει ένας άξιος πολεμιστής πάνω στη μέθη της μάχης και μέσα στην κλαγγή των όπλων.Ο θάνατος σαν από σεβασμό προς τον ήρωα που τόσες φορές αναμετρήθηκε άφοβα μαζί του, απέφυγε να τον χτυπήσει κατάστηθα. Προτίμησε να κινήσει εναντίον του, αντί για το ξίφος ενός γενναίου αντιπάλου, το στοργικό χέρι μιας γριάς μητέρας Αργίτισσας. Λεπτή διάκριση, από μέρους του, για να μη δώσει το δικαίωμα σε κανέναν πολεμιστή να καυχηθεί πως πάλεψε και νίκησε σε αγώνα στήθος με στήθος με τον «Αετό» της Ηπείρου.
Ο Πύρρος γεννήθηκε το 319 προς το 318 π.Χ., εφτά περίπου χρόνια ύστερα από το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Η βασιλική οικογένεια των Μολοσσών, στην οποία ανήκε ο Πύρρος, ιστορούσε την καταγωγή της από τον Αχιλλέα, το θρυλικό ήρωα του Τρωικού Πολέμου. Ο γιός του Αχιλλέα, ο Νεοπτόλεμος, εγκαταστάθηκε στη χώρα που κατοικούσαν οι Μολοσσοί γύρω από τα Γιάννενα και τη Δωδώνη και έγινε ο ιδρυτής της δυναστείας των «Πυρριδών». Τον Νεοπτόλεμο ο λαός τον έλεγε Πύρρο, γιατί ήταν κοκκινομάλλης κι από τότε όλη η δυναστεία του πήρε το όνομα των Πυρριδών.
Στη σειρά της βασιλικής διαδοχής έρχεται ο Πύρρος, εικοστός τρίτος από τον Αχιλλέα, τον αρχηγό του οίκου των Μολοσσών. Πατέρας του ήταν ο βασιλιάς των Μολοσσών Αιακίδης και μάνα του η Φθία, θυγατέρα του Μένωνος από τη Θεσσαλία. Οι αδελφοκτόνοι πόλεμοι των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ανάγκασαν τον μικρό Πύρρο να ζήσει δύο φορές στην εξορία. Μια φορά, ο δωδεκάχρονος Πύρρος στην αυλή του Γλαυκία, στην Ιλλυρία, ο οποίος αργότερα το 307 π.Χ. τον εγκατέστησε ως βασιλιά των Μολοσσών και όταν τον ανέτρεψαν οι Μολοσσοί, για δεύτερη φορά, ο Πύρρος βρέθηκε το 302 π.Χ. (δεκαεφτά χρόνων) εξόριστος στην Ασία, κοντά στον γαμπρό του το Δημήτριο Πολιορκητή και μετά στην αυλή του Πτολεμαίου του Λάγου, βασιλιά της Αιγύπτου, ως όμηρος.
Κοντά στο Δημήτριο Πολιορκητή, ο Πύρρος πήρε τα πρώτα μαθήματα της στρατιωτικής τέχνης. Έμαθε για τις διάφορες πολιορκητικές μηχανές, την τέχνη της πολιορκίας, γνώρισε τους ελέφαντες, ως πολεμικό όπλο και είδε τη νέα στρατιωτική τακτική των Μακεδόνων με τη διάταξη των φαλάγγων, την τακτική εκείνη που με τόση επιτυχία χρησιμοποίησε ο Μέγας Αλέξανδρος για να συντρίψει τους αντιπάλους του. Η ευκαιρία για να αναφανούν οι στρατιωτικές αρετές του νεαρού Πύρρου δεν άργησε να παρουσιαστεί. Στην Ίψο της Φρυγίας, το 301 π.Χ., τέσσερις από τους διαδόχους του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο Λυσίμαχος, ο Σέλευκος, ο Κάσσανδρος και ο Πτολεμαίος, επετέθησαν ενωμένοι κατά του Αντιγόνου, του πατέρα του Δημητρίου. Στη μάχη αυτή, αποκαλύφθηκε η απαράμιλλη ανδρεία και οι έξοχες στρατιωτικές αρετές του Πύρρου.
Αν και η μάχη στην Ίψο έληξε με ήττα του Δημητρίου, ο Πύρρος, πιστός στους φίλους του, δεν εγκατέλειψε τον νικημένο γαμπρό του και όταν κλείστηκε συμφωνία μεταξύ του βασιλιά της Αιγύπτου Πτολεμαίου και του Δημητρίου και έπρεπε να σταλούν στον Πτολεμαίο όμηροι, ως εγγύηση για την τήρηση της συμφωνίας, ο Πύρρος, χωρίς να διστάσει, δέχτηκε να πάει στην Αίγυπτο, ώς όμηρος. Στην Αίγυπτο ο Πύρρος συγκέντρωσε τη γενική προσοχή και το γενικό θαυμασμό, για τις περιπέτειες της ζωής του και για τη διάκρισή του στη μάχη στην Ίψο. Γρήγορα έγινε ευνοούμενος του Πτολεμαίου και της Βερενίκης, παντρεύτηκε την Αντιγόνη, κόρη της Βερενίκης και επανέκτησε με τη βοήθεια του Πτολεμαίου, το θρόνο του πατέρα του, το 296 π.Χ.
Με τη δεύτερη και οριστική βασιλεία του Πύρρου, αρχίζει η πραγματική στρατιωτική και πολιτική του σταδιοδρομία, αρχίζουν οι λαμπρές, οι εκθαμβωτικές σελίδες της ιστορικής του ζωής, αρχίζει τέλος να παίζει πρωτεύοντα ρόλο η αφανής, η άδοξη, ως τότε, Ήπειρος. Χώρα φτωχική, με γη κατά μέγα μέρος ορεινή και άγονη, χωρίς κανένα πλούτο , με καθυστέρηση στο εκπολιτιστικό επίπεδο, η Ήπειρος, έδινε το δικαίωμα στους άλλους Έλληνες να αποκαλούν κατά την 5η και 4η π.Χ. εκατονταετία τους Ηπειρώτες βαρβάρους, αν και μιλούσαν την ίδια γλώσσα (Δωρική διάλεκτο), αν και πίστευαν στους ίδιους θεούς και είχαν τα ίδια έθιμα. Πως ήταν λοιπόν δυνατόν ο Πύρρος με το νεανικό του ενθουσιασμό να ανεχθεί να βλέπει την Ήπειρο σε κατάσταση βαρβαρότητας; Γι αυτό αφοσιώθηκε με όλη του την ψυχή στον εκπολιτισμό της χώρας του, της Ηπείρου.

Άρχισε να εξωραΐζει και να στολίζει με αγάλματα τις πόλεις και να φροντίζει για την εκτέλεση τεχνικών έργων. Έδωσε ώθηση στη διάδοση της Ελληνικής παιδείας. Έκτισε καινούριες πόλεις, με σύγχρονες οικοδομικές αντιλήψεις, όπως τη Βερενικίδα και την Αντιγόνεια. Διακόσμησε την Αμβρακία, όταν την έκανε πρωτεύουσα του κράτους του. Έχτισε μεγαλοπρεπή ανάκτορα στο δυτικό μέρος της πόλεως, τα γνωστά υπό το όνομα «Πύρρειον», οικοδόμησε ναούς, θέατρο, ανήγειρε πολλά μνημεία τέχνης, ανδριάντες, αγάλματα και γενικά δημιούργησε μια πόλη εφάμιλλη με τις άλλες ελληνικές πρωτεύουσες. Τέτοια ήταν η οικονομική άνθηση της Αμβρακίας, ώστε τα νομισματοκοπεία της έκοβαν κατά τη διάρκεια του έτους δύο και τρεις σειρές νομισμάτων.
Ο Πύρρος ένωσε την Ήπειρο κάτω από το σκήπτρο του και δημιούργησε ένα σημαντικό βασίλειο που άρχιζε από τα Κεραύνια βουνά και την Αυλώνα και έφτανε ως τον Αχελώο. Από την εποχή αυτή πήρε και τον τίτλο του βασιλιά της Ηπείρου. Ο Δημήτριος, ο βασιλιάς της Μακεδονίας, το 289 π.Χ., επετέθη αιφνιδιαστικά εναντίον των Αιτωλών συμμάχων του Πύρρου και με σκοπό μετά να εισβάλει στην Ήπειρο και να την υποτάξει. Ο Πύρρος, αντιμετώπισε 10.000 Μακεδόνες με επικεφαλής τον Πάνταυχο, στρατηγό του Δημητρίου, κοντά στο Αμφιλοχικό Άργος, όπου και τον συνέτριψε. Μαθαίνοντας τη συντριβή του Πάνταυχου, ο Δημήτριος με τον υπόλοιπο στράτευμά του επέστρεψε στη Μακεδονία.
Δεν είναι γνωστό ποιος αποκάλεσε τον Πύρρο «Αετό». Ο Πλούταρχος αναφέρει πως οι Ηπειρώτες τον ονόμασαν έτσι κατά την ηρωική μονομαχία του με τον Πάνταυχο. «Αετός» ονομάστηκε ο Πύρρος και ήταν πραγματικά αετός. Όχι μόνο για τις ομοιότητες που είχε με το βασιλιά του φτερωτού κόσμου στην πάλη και στον αγώνα, αλλά και τις ψυχικές του ακόμα ομοιότητες. Γιατί πολύ ψηλά, πολύ πιο πάνω από τα χαμηλά αισθήματα των μικρών ανθρώπων στεκόταν ψυχικά ο Πύρρος. Τόσο ψηλά, όσο ψηλά αρέσκεται να πετάει και να στέκεται ο αετός. Και όπως ο αετός, έτσι και ο Πύρρος είχε έμφυτη την τόλμη για τις μεγάλες πράξεις, για την αστραπιαία ενέργεια.
Με αρκετές επιχειρήσεις που έκανε ο Πύρρος επεξέτεινε την κυριαρχία του προς το βορρά. Το κράτος του άρχιζε από την Επίδαμνο, το σημερινό Δυρράχιο, περιελάμβανε την Κέρκυρα, ολόκληρη την Ήπειρο κι έφθανε ως τον Αχελώο. Ήταν ένα στερεό, ομοιογενές κράτος. Δεν ήταν όμως, το κράτος που ονειρευόταν, ούτε το κράτος που ανταποκρινόταν στις φιλοδοξίες του. Τα σχέδια του ήταν πολύ μεγαλύτερα. Τα σχέδιά του ήταν: να κατακτήσει την Ιταλία και Σικελία, έπειτα διαδοχικά την κατάκτηση της Λιβύης και της Καρχηδόνας και τέλος, με βάση την κολοσσιαία αυτή δύναμη, εύκολη κατάκτηση της Μακεδονίας και της Ελλάδας. Να το μεγάλο του σχέδιο!!! Η Ήπειρος κοσμοκράτειρα και ο «Αετός» κυρίαρχος της Μεσογείου και των μεσογειακών λαών. Σχέδιο γιγάντιο, μεγαλόπνοο, εφάμιλλο με τους σκοπούς του Μεγάλου Αλεξάνδρου, με μόνη τη διαφορά πως στην εκτέλεση ακολουθούσε την αντίστροφη κατεύθυνση.
Ο δρόμος που ακολούθησε ο Μέγας Αλέξανδρος ήταν πρώτα η κατάκτηση της Ελλάδας κι έπειτα η κατάκτηση της Ασίας και της Αφρικής. Ο Πύρρος ακολούθησε αντίθετο δρόμο και αντί να στραφεί προς ανατολάς, στράφηκε προς δυσμάς. Το τέρμα όμως και των δύο αυτών δρόμων ήταν το ίδιο: η δημιουργία ενός τεράστιου και ενιαίου κράτους, η κοσμοκρατορία.
Με τις μεγάλες αυτές ελπίδες ξεκίνησε ο Πύρρος το 280 π.Χ. (σε ηλικία 37 ετών) για την κατάκτηση της Ιταλίας, όταν ο Τάρας, μια από τις πλουσιότερες κι επιφανέστερες ελληνικές πόλεις της Νότιας Ιταλίας, ζήτησε βοήθεια, λόγω της απειλής των Ρωμαίων. Κατατρόπωσε τις Ρωμαϊκές λεγεώνες κοντά στον ποταμό Σίρι, έχοντας ένα «μυστικό» όπλο, τους ελέφαντες, άγνωστο έως τότε στους Ρωμαίους. Το 279 π.Χ. βάδισε κατά της Ρώμης και νίκησε τους Ρωμαίους στο Άσκλο, στους πρόποδες ενός βουνού της Απουλίας, όμως έχασε και ο Πύρρος πολλούς στρατηγούς και 3.500 στρατιώτες (γι αυτό η νίκη του αποκαλείται « Πύρρειος»). Νίκησε τους Καρχηδόνιους στην πόλη Έρυκα της Σικελίας και χωρίς πλέον σοβαρή αντίσταση κατέλαβε ολόκληρη τη Σικελία. Αφού έμεινε στη Σικελία τρία περίπου χρόνια, ο Πύρρος το 276 π.Χ. μάζεψε τον στρατό του και το στόλο του και γύρισε στην Ιταλία.
Στη μάχη του Βενεβέντο, το 274 π.Χ., ο Πύρρος ηττήθηκε από τις λεγεώνες του Μάνιου Κούριου, χάνοντας 33.000 στρατιώτες, οπότε αναγκάστηκε με τον υπόλοιπο στρατό του (8.000 πεζούς και 500 ιππείς) να επιστρέψει στην Ήπειρο. Ο πόλεμος του Πύρρου στην Ιταλία, υπήρξε στην ουσία η πρώτη και τελευταία προσπάθεια της Ελλάδας για την παρεμπόδιση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και την προστασία της ελευθερίας των Ελλήνων. Το τεράστιο σχέδιο της ιδρύσεως ενός μεγάλου ελληνικού κράτους, που θα περιλάμβανε την Ιταλία, τη Σικελία, την Αφρική και ύστερα την Ασία και την Ελλάδα, ναυάγησε. Το όνειρο με το οποίο ο «Αετός» φτερούγισε από την Ήπειρο στην Ιταλία δεν πραγματοποιήθηκε.
Δε γνωρίζουμε τα κίνητρα, που ώθησαν τον Πύρρο, να στραφεί εναντίον του βασιλιά της Μακεδονίας, του Αντίγονου Γονατά. Στα στενά του Αώου, νίκησε το στρατό του Αντίγονου, ο οποίος αποτελείτο κυρίως από Γαλάτες. Περιήλθε στην εξουσία του το μεγαλύτερο μέρος της Μακεδονίας (έφθασε μέχρι την Έδεσσα) και της Θεσσαλίας, όμως δε συνέχισε τον πόλεμο στην Μακεδονία για να διώξει τελείως από αυτήν τον Αντίγονο, αλλά εισβάλει στην Πελοπόννησο, το 273 π.Χ. για να επιτεθεί κατά της Σπάρτης, να αποκαταστήσει στο θρόνο τον Κλεώνυμο και ταυτόχρονα να κατακτήσει ολόκληρη την Πελοπόννησο. Με 25.000 πεζούς, 2.000 ιππείς και 24 ελέφαντες, απεβιβάσθη ο Πύρρος στην Πελοπόννησο και άρχισε η προέλασή του εναντίον της Σπάρτης, με πολύ ευνοϊκές συνθήκες, γιατί ο βασιλιάς της Αρέας έλειπε στην Κρήτη. Έτσι ο Πύρρος έφθασε ως την πεδιάδα του Ευρώτα, δίχως να συναντήσει αντίσταση. Η τάφρος που κατασκεύασαν, οι γυναίκες και τα κορίτσια της Σπάρτης, με επικεφαλής την Αρχιδάμεια ,την κόρη του Βασιλιά της Σπάρτης,το βαλτώδες έδαφος και η γενναία αντίσταση των υπερασπιστών της Σπάρτης, ανάγκασε τον Πύρρο, ο οποίος είχε μεγάλες απώλειες (σκοτώθηκε και ο γιός του Πτολεμαίος), να αντιληφθεί το μάταιο των επιθέσεών του και να στραφεί προς το Άργος , για να προλάβει την κάθοδο του Αντίγονου. Όμως ο Πύρρος, αν και πρόλαβε να προωθήσει νύχτα το στρατό του μέσα στην πόλη του Άργους, η σύρραξη στην αγορά του Άργους και στα στενά δρομάκια, κατέληξε σε μια σφοδρή και παράξενη νυκτομαχία μεταξύ του στρατού του Αντίγονου και των Γαλατών του Πύρρου, αποφάσισε τελικά να υποχωρήσει και να εγκαταλείψει την πόλη.
Εφαρμόζοντας το σχέδιο υποχώρησης ο Πύρρος και πολεμώντας σκληρά, σε ένα στενό δρόμο, που οδηγούσε στην πύλη της πόλεως, δέχτηκε στο κεφάλι ένα κεραμίδι, που το πέταξε από τη στέγη του σπιτιού της, μια Αργίτισσα γυναίκα, βλέποντας τον Πύρρο έτοιμο να διατρυπήσει τον γιό 4 της. Ήταν τόσο δυνατό το χτύπημα ώστε να σπάσουν οι σπόνδυλοι του τραχήλου του και να λιποθυμήσει. Ένας στρατιώτης του Αντίγονου, ο Ζώπυρος, τον αναγνώρισε και με το ιλλυρικό μαχαίρι έκοψε το κεφάλι του «Αετού» της Ηπείρου. Έτσι ο «Αετός» δίπλωσε σε ηλικία 46 χρονών για πάντα τα φτερά του. Με το θάνατο του Πύρρου, που συνέβη στα τέλη του 272 π.Χ., έσβησε και η δόξα της Ηπείρου. Όλες οι μακεδονικές και θεσσαλικές κτήσεις του, περιήλθαν στον Αντίγονο. Η Ακαρνανία έγινε πάλι ανεξάρτητη. Μόνο η Αμβρακία αφέθηκε στην κυριαρχία της Ηπείρου, στο θρόνο της οποίας ανέβηκε ο γιός του «Αετού» Αλέξανδρος. Έτσι η Ήπειρος, η άσημη χώρα των κτηνοτρόφων, που πρόβαλε ξαφνικά στο προσκήνιο της πολιτικής ζωής της Ελλάδας, που κατέλαβε το βασίλειο της Μακεδονίας και το θρόνο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που πάλεψε για την κοσμοκρατορία και την ηγεμονία της Μεσογείου, που αγωνίστηκε μόνη της να πνίξει στη γέννησή του το ρωμαϊκό κράτος, που έγραψε σελίδες δόξας και άφταστου ηρωισμού, ξανάπεσε με το θάνατο του Πύρρου στην παλιά της αφάνεια.
Η Ήπειρος γεννήθηκε με τον Πύρρο, δοξάστηκε μαζί του και έσβησε με το θάνατό του. Πρέπει να κατεβεί κανείς πολλές εκατονταετίες και να φτάσει στην εποχή των Κομνηνών και του Δεσποτάτου της Ηπείρου, για να ξαναβρεί την Ήπειρο να παίζει πάλι ενδιαφέροντα ρόλο στην Ιστορία. Έως τότε όμως η Ήπειρος μένει άσημη και αφανής, άδοξη και περιφρονημένη, ασήμαντη και φτωχική, όπως ήταν την εποχή που την παρέλαβε ο Πύρρος.
Ο έφιππος ανδριάντας του βασιλιά Πύρρου στην πλατεία Κιλκίς της Άρτας, μας υπενθυμίζει, ότι οι ήρωες , μας κράτησαν και μας κρατούν όρθιους, ενώνουν τον Ελληνισμό, γεμίζουν υπερηφάνεια το λαό μας και μεταδίδουν την ιστορία της Αμβρακίας στους ξένους και ντόπιους επισκέπτες.
---------------
Πηγές: «Πύρρος ο βασιλιάς της Ηπείρου» Πέτρος Γαρουφαλιάς. Εκδόσεις Μ/Φ Συλλόγου «Ο Σκουφάς» 1966.
«Εγώ ο Πύρρος »Ρήγας-Γεώργιος Σκουτέλας Εκδόσεις Λιβάνη 2003.
«Η ιστορία της Σπάρτης» Σαράντος Καργάκος. Εκδόσεις Gutenberg (Τόμοι Α και Β) 2006.
Επιμέλεια: Ελλήνων Δίκτυο

Η ιστορία των Βαλκανικών πληθυσμών

Η επιστήμη της Ιστορίας υπέκυψε τόσο συχνά στις απαιτήσεις της πολιτικής και της οικονομίας, που ακόμα σήμερα παραμένει ένα πεδίο αμφίσημο. Κάθε γενιά, σε κάθε χώρα, ξαναγράφει την Ιστορία και φροντίζει ιδιαίτερα τη διατύπωση των σημείων που την αφορούν πιο πολύ, δηλαδή την ιστορία της ανθρώπινης ομάδας με την ιδιότυπη πολιτισμική ταυτότητα στην οποία θεωρεί πως έχει συμφέρον να ανήκει.  Φυσικά το εγχείρημα αυτό δεν αποτελεί επακριβώς επιστήμη, αλλά ένα είδος πλαστικής τέχνης, όπως δήλωσε έλληνας ιστορικός που έζησε πολλά χρόνια στο Παρίσι.



Του  Ε. Ζάχου – Παπαζαχαρίου * (από: http://eleftheriakos.gr/node/406)
Ενάντια σ’ αυτή την τρέχουσα πρακτική της Ιστορίας εμφανίστηκαν στις δεκαετίες του ’50 και του ’60 κάποιες ανθρωπιστικές επιστήμες που δανείστηκαν μεθόδους και σταθμά από τις θετικές επιστήμες: Η Ιστορική Εθνολογία, η Κοινωνική Ανθρωπολογία, η Οικονομική Ιστορία, η Οικονομετρία, η Νέα Αρχαιολογία, η Δημογραφία, η Στατιστική. Ήρθαν να βάλουν κάποια τάξη στο απέραντο παλαιοπωλείο του κόσμου, για να μπορέσουμε να σχηματίσουμε μια άποψη πιο ξεκάθαρη της παρελθούσας ζωής των ανθρώπινων ομάδων, πέρα από τις συγκρούσεις και τους πολέμους που συνηθίσαμε να συγκρατούμε στη μνήμη μας. Κυρίως όμως για να ανταποκριθούμε σε μια νέα πρόκληση: Να κατανοήσουμε τη νοοτροπία της κάθε ανθρώπινης ομάδας, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την ποιότητα της ζωής, τον τρόπο με τον οποίο προσδιορίζει τα συμφέροντά της.
Η πρόκληση αυτή μας ώθησε να επιχειρήσουμε μια προσέγγιση της ιστορίας των βαλκανικών πληθυσμών, μια προσέγγιση όμως χωρίς ομολογία πίστεως. Μια προσέγγιση που λαβαίνει υπόψη της πριν από κάθε τι τις αμφιβολίες, τις αμφισβητήσεις, τις διαφορετικές απόψεις, τις διαφέρουσες διατυπώσεις της τρέχουσας ιστορίας. Μια προσέγγιση που δε λαμβάνει μέρος στους μοιραίους αντίλογους της κάθε ένταξης, αλλά που θέλει να προκαλέσει την περίσκεψη πάνω στα ερωτήματα που τίθενται από τις επίκαιρες συγκυρίες, μια προσέγγιση που προσβλέπει στη συνάντηση όλων των ιδιότυπων ταυτοτήτων χωρίς την παραμικρή απώλεια ιδιαιτερότητας.
Αλλά ας αρχίσουμε από την αρχή. Από τον παλιό καλό καιρό των απαρχών, στον οποίο έχουν δικαίωμα να αναφέρονται μόνο δύο βαλκανικοί λαοί. Ο Αλβανοί χάρις στη συγγένειά τους με τους Ιλλυριούς και οι Νεοέλληνες χάρις στη συγγένειά τους με τους Αρχαίους Έλληνες. Πρέπει όμως να παραδεχθούμε πως είναι λυπηρό το ότι οι άλλοι βαλκανικοί πληθυσμοί, οι Βούλγαροι, οι Νότιοι Σλάβοι, οι Ρουμάνοι, οι Τούρκοι, προσκρούουν πάντοτε στην απαγόρευση του δικαιώματος να διαθέτουν βαθιές ρίζες στα εδάφη όπου κατοικούν. Γιατί αυτό θα τους έδινε περισσότερη εμπιστοσύνη στον εαυτό τους, λιγότερο άγχος, περισσότερο δυναμισμό, καλύτερη ισορροπία. Ενώ ταυτόχρονα η τρέχουσα εικόνα της προϊστορίας είναι τόσο θολή και τόσο υποθετική που θα μπορούσαμε κάλλιστα να αναθεωρήσουμε τον ρόλο αυτών των «εισβολέων» της πρώτης και δεύτερης χιλιετηρίδας προ και μετά Χριστό.
Οι ιστορικοί, όλης της Ευρώπης, αποδεικνύουν πως δεν μπορούν να συνηθίσουν στην ιδέα της κινητικότητας των νομάδων. Επιμένουν να βλέπουν παντού σταθερές εστίες πληθυσμών που μετατοπίστηκαν μόνο και μόνο γιατί άλλοι πληθυσμοί πιο εμπειροπόλεμοι τους απώθησαν, τους νίκησαν ή κατάκτησαν την χώρα καταγωγής τους(1). Πρόκειται εδώ για το σύνδρομο των «εισβολών και κατακτήσεων» που κληρονομήσαμε από τον Ευρωπαϊκό Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, και που συνεχίζει να μας ταλανίζει αδίκως.
  Ένα περιδιάβασμα των μελετών της Προϊστορίας που εμφανίστηκαν στις διάφορες βαλκανικές χώρες μας οδηγεί στην εξής παρατήρηση: Υπάρχει έντονη άρνηση να γίνουν αποδεκτές σχέσεις ή ανταλλαγές με τις γειτονικές χερσονήσους της Ιταλίας και της Μικράς Ασίας. Και με τη βόρειο Αφρική. Κυρίως μ’ αυτήν. Μακριά από την Αφρική. Ύστερα διαπιστώνουμε μια περιφρόνηση των νομάδων, γιατί δεν μπορούν, τάχα, να έχουν κάποιό αξιόλογο πολιτισμό και είναι οπωσδήποτε κατώτεροι από τους σταθερούς πληθυσμούς. Και κάτι ακόμα: Παρά το ότι όλοι παραδεχόμαστε πως η θάλασσα δεν χωρίζει, αλλά αντιθέτως ενώνει τους πληθυσμούς που κατοικούν σε απέναντι ακτές, ακόμα κι όταν αυτές απέχουν πολύ οι μεν από τις δε, έχουμε αφήσει στο περιθώριο της έρευνας ένα φαινόμενο που κυριαρχεί στην μεσογειακή ιστορία και μυθολογία: Τον θαλάσσιο νομαδισμό! Έτσι παραμένουν ανεξήγητα τα ίχνη Ετρούσκων στο νησί της Λήμνου(2) ή στη νήσο Εύβοια(3), πολύ κοντά στην Αθήνα. Έτσι μένουν ανεξήγητα η διάδοση του δίκοκκου σταριού στα Ιόνια νησιά, στην Ιταλία και στην υπόλοιπη Ευρώπη, από την θεωρούμενη αρχαιότερη πηγή του, που τοποθετείται ανατολικότερα κι από την Μεσοποταμία. Μένουν ανεξήγητες η ευρεία διάδοση του οψιδιανού λίθου(4) και της σμυρίδας που προέρχονται από τα νησιά του Αιγαίου, Μήλο, Θήρα, Νάξο, καθώς και η παρουσία των μεγαλιθικών μενχίρ στη βαλκανική γη(5).
Προτιμούμε να τα φέρνουμε όλα από το Βορρά… Οι Ινδοευρωπαίοι είναι πανάκεια. Όταν διαπιστώνουμε σε κάποιο πεδίο ανασκαφών μια καταστροφή ή μια πυρκαγιά, νάτοι οι Ινδοευρωπαίοι που ήρθαν και αναποδογύρισαν το παν. Ευτυχώς η μόδα αυτή μοιάζει να πλησιάζει στο τέλος τηςΠρόσφατα κάποιοι ερευνητές αποκάλυψαν την απάτη. Ο Ινδοευρωπαϊκός μύθος καταγγέλθηκε ειδικότερα από τον Μωρίς Ολαντέρ στο βιβλίο του «Οι γλώσσες του παραδείσου – Αρίοι και Σήμιτες, ένα ζευγάρι της θείας πρόνοιας» (Παρίσι 1989) με πρόλογο του Πιέρ Βερνάν(6). Μας πληροφορεί πως ο Ινδοευρωπαϊκός μύθος είναι άλλη μια εφεύρεση άγγλου τυχοδιώκτη στην Καλκούτα. Πατέρας του υπήρξε ο William Jones και η ληξιαρχική πράξη γεννήσεώς του φέρει την ημερομηνία 2 Φεβρουαρίου του 1786Έντεκα χρόνια πέρασαν από την έκδοση του βιβλίου του Μωρίς Ολαντέρ και εμείς οι Βαλκάνιοι δεν το πήραμε χαμπάρι. Απ’ ότι ξέρω μόνο ένας καθηγητής της Προϊστορικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης έγραψε τρία άρθρα σχετικά σε καθημερινή εφημερίδα της Αθήνας, που πέρασαν χωρίς κανένας να τους δώσει σημασία(7).
Αν περάσουμε στην ιστορική εποχή, η κατάσταση δεν είναι πιο ξεκάθαρη. Κι εδώ πλέουμε σε πελάγη υποθέσεων και δογμάτων που επιβλήθηκαν κατά καιρούς από εθνικά συμφέροντα. Θα δώσουμε το παράδειγμα των Ελλήνων, που προβάλλουμε μια αδιάσπαστη συνέχεια της γλώσσας μας επί δύο χιλιετηρίδες προ και μετά Χριστό. Αποκλείουμε κάθε σχέση με τους Ιλλυριούς και τους Θράκες που μιλούσαν, φυσικά, «βάρβαρες» γλώσσες, και δίνουμε για παράδειγμα την Γραμμική Β’ των πινακίδων που ανακαλύφθηκαν στην Κρήτη, από τα σύμβολα των οποίων ο περίφημος Vendris διάβασε γλώσσα ελληνική. Αλλά δεν θέλουμε να έχει η γλώσσα αυτή καμία σχέση με την Αφρική ή με την κοντινή προς την Κρήτη Ασία. Θα προτιμούσαμε να έχει γεννηθεί στη βαλκανική ηπειρωτική χώρα(8).
Ένα άλλο παράδειγμα ανάλογης παράνοιας είναι η συζήτηση, ανεπίσημη ευτυχώς και μη επιστημονική, σχετικά με τη γλώσσα των αρχαίων Μακεδόνων. Άραγε μιλούσαν ελληνικά οι «βάρβαροι» πολεμιστές του Φιλίππου Β’ που υπέταξαν την Ελλάδα, ή κάποιο ιλλυρο – θρακικό ιδίωμα και μόνο οι αρχηγοί των κυρίαρχων πατριών είχαν επηρεαστεί πολιτισμικά από τα νοτιοελλαδικά άστη. Με αφορμή αυτή τη συζήτηση έγραψα πριν είκοσι τόσα χρόνια πως η αρχαιολογία είναι επιστήμη πολιτική και μάλιστα κυβερνητική(9).
Έπρεπε τάχα να περάσουν οι Ρωμαίοι τον Δούναβη στα 102 μ.Χ. για να διδάξουν τη λατινική στους αρχαίους Ρουμάνους. Σα να ήταν ο Δούναβης αδιάβατος και να απέφευγαν να τον διαβούν οι πληθυσμοί των Καρπαθίων για να μην συναντηθούν πιο πριν οι ιλλυρικές και βλάχικες φυλές της αρχαίας Μοισίας και της Δακίας που χρησιμοποιούσαν ιδιώματα κοντινά με τα ιταλιωτικά και ορισμένα μάλιστα πιο αρχαϊκά  κι από τη λατινική, που ήτανε γλώσσα αστική και λόγια, όψιμης κατασκευής που πολύ λίγοι λεγεωνάριοι την μιλούσαν(10).
Ένας άλλος παραλογισμός της Ιστορίας είναι η σύγχυση του πληθυσμού του κράτους – πόλης με ολόκληρο τον πληθυσμό της περιοχής της. Θεωρούμε πως όλοι οι Έλληνες ήταν αστικοποιημένοι και ξεχνάμε πως η «συνοίκισις» των αστών Αθηναίων με τις φυλές της Αττικής δεν επαναλήφθηκε σ’ όλη την Ελλάδα κατά τον ίδιο τρόπο. Το άστυ της Σπάρτης είχε οργάνωση πολύ κοντινή με τη φυλετική, δηλαδή με μικρότερη κοινωνική διαστρωμάτωση.
Η ιδέα του σφαιρικού κράτους των νέων χρόνων, του κράτους που ελέγχει όλους τους πληθυσμούς που ζουν πάνω στην επικράτειά του, μας εμποδίζει να κατανοήσουμε ότι πέρα από τα όρια της πόλης – κράτους ζούσαν συχνά νομάδες με τους οποίους οι σχέσεις των αστών ήταν αρκετά μεταβλητές.
Υπάρχουν αρκετές πληροφορίες σχετικές με τη σχέση των αστών με τους νομάδες που τις αφήσαμε χωρίς υπομνηματισμό, όπως για παράδειγμα το ότι μια από τις μεγάλες αγορές δούλων της κλασικής αρχαιότητας βρισκόταν στις Παγασές, στον κόλπο του σημερινού Βόλου  στη Θεσσαλία, όπου οι πολεμιστές της Λάρισας έφερναν να πουλήσουν νομάδες της Μακεδονίας που αιχμαλώτιζαν κατά τις εκεί ληστρικές εκστρατείες τους. Αυτό το βρίσκουμε συνήθως στα ψηλά γράμματα βιβλίων που δεν κυκλοφορούν πλατειά(11). Και δεν αξιοποιείται το συμπέρασμα από το γεγονός ότι ο Σπάρτακος και οι επαναστατημένοι δούλοι του που έφτασαν μέχρι το σημείο να καταστρέψουν παραλίγο τη Ρώμη στο απόγειό της, είχαν αιχμαλωτιστεί στη Θράκη.      
            Τέλος, μπορούμε να δεχθούμε ότι σοβαρότερες πληροφορίες για τους βαλκανικούς πληθυσμούς υπάρχουν στους Ρωμαίους συγγραφείς, ύστερα στην χριστιανική φιλολογία και στους βυζαντινούς χρονογράφους και συγγραφείς. Αλλά κι εδώ δεν είναι εύκολο να βρούμε το πραγματικά αντιπροσωπευτικό εθνόνυμο του κάθε πληθυσμού και μέσα από αυτό να συμπεράνουμε την καταγωγή του. Όταν οι αριθμοί λείπουν ή είναι υπερδιογκωμένοι από τους χρονογράφους, εύκολα συγχέουμε μια συμμορία πολεμιστών που πήρε την εξουσία σε μια περιοχή και την ταυτίζουμε με ολόκληρο τον πληθυσμό της περιοχής αυτής.
Επίσης οι σύγχρονοι ιστορικοί δεν έδωσαν τη σημασία που έπρεπε να δώσουν στην πρώτη μεγάλη προσπάθεια μαζικής σταθεροποίησης νομαδικών πληθυσμών που έγινε στον καιρό του Αυτοκράτορα Διοκλητιανού και μάλιστα από λίγο πριν. Δεν κατάλαβαν το φαινόμενο των «Salti Imperiali”(12), των κτημάτων που ανήκαν στον ανώτατο άρχοντα, στα οποία προσελκύονταν ολόκληρες φυλές από «ελεύθερους έποικους» (colonii liberi) για να ειδικευτούν στην καλλιέργεια του αμπελιού, αφού οι δούλοι καλλιεργητές είχαν πια αποδειχθεί ασύμφοροι. Η τεράστια επέκταση του αμπελώνα κατά τους πρώτους αιώνες μετά Χριστό δεν υπομνηματίστηκε αρκετά, παρά το ότι οι αμπελώνες της βαλκανικής χερσονήσου προέρχονται σε μεγάλο ποσοστό τους από αυτή τη γιγάντια επιχείρηση. Και δεν συνδυάζουμε την επέκταση του αμπελώνα με την εξάπλωση του Χριστιανισμού. Παρόλα αυτά ακούμε τα λόγια του Χριστού «εγώ ειμί η άμπελος η αληθινή» και επαναλαμβάνουμε μηχανικά πως η Χριστιανική Εκκλησία είναι ο αμπελώνας του Χριστού(13).
            Στα αυτοκρατορικά κτήματα με την εγκατάσταση ενός μοναστηριού στο κέντρο του αμπελώνα οι χριστιανοί μοναχοί δίδασκαν στους νομάδες την υπακοή, τις «δουλειές» της γης και επιτύγχαναν τελικά  να τους καθηλώνουν επιτόπου. Έτσι οι «ελεύθεροι έποικοι» (colonii liberi) προοδευτικά μέχρι τον 6ο αιώνα έγιναν colonii adscripti, «έποικοι καταγεγραμμένοι» στους καταλόγους του κράτους και έχασαν το δικαίωμα να κυκλοφορούν ελεύθερα, δεν μπορούσαν πια να εγκαταλείψουν τη βάση τους στα ημιορεινά σημεία του αμπελώνα.
            Στη συνέχεια θα επιμείνουμε ιδιαίτερα στον 6ο αιώνα της χρονολογίας μας, γιατί αποτελεί μεγάλο σταυροδρόμι. Κατά την περίοδο αυτή, η ρωμαϊκή αυτοκρατορία αλλάζει τελείως υφή και οργάνωση. Κυρίως κατά τον πρώτο μισό του αιώνα, τον καιρό του Ιουστινιανού. Ένα μεγάλο αναποδογύρισμα αποσυνθέτει τον κόσμο των αρχαίων άστεων. Οι σχέσεις της παραγωγής αλλάζουν τελείως και η οργάνωση της κοινωνίας υποβάλλεται σε ένα καινούργιο εξορθολογισμό.
            Οι διαστάσεις των πόλεων περιορίζονται. Γύρω από κάθε πόλη χτίζονται τείχη που η περίμετρός τους καθορίζεται από την δυνατότητα των ίδιων των κατοίκων να τις υπερασπίσουν. Ο αυτοκρατορικός στρατός δεν υποχρεούται πλέον να υπερασπίσει ούτε τις μεγάλες πόλεις. Η υποχρέωση αυτή μετατίθεται σε τοπικές φρουρές που πληρώνονται από τους κατοίκους των πόλεων και όχι από το Κράτος. Η ασφάλεια των ιδιωτικών καλλιεργειών έξω από τα τείχη ιδιωτικοποιείται. Έτσι οι … «βάρβαροι» κατέστρεψαν τα λατιφούντια και ταυτόχρονα την εξουσία των μεγαλοϊδιοκτητών της γης, των υπολειμμάτων του δουλοκτητικού συστήματος(14).
            Στους κάμπους εγκαταστάθηκαν, μετά από κρατική πρόσκληση, ημινομάδες γεωργοί (Σλάβοι) φερμένοι από πέρα από το Δούναβη. Και για να περιοριστεί η κινητικότητα των φυλών αυτών μέσα στη Βαλκανική χερσόνησο, εγκαταστάθηκαν στα ορεινά περάσματα που οδηγούν από τον ένα κάμπο στον άλλο, φρουρές πολεμιστών προερχόμενων από τα ψηλά βουνά της Αυτοκρατορίας. Ειδικότερα στη Βαλκανική, οι φρουρές των «κλεισοριών» προέρχονταν από την οροσειρά των Δυναρικών Άλπεων, του Μαυροβουνίου, των Αλβανικών Άλπεων, της Πίνδου, των Αγράφων, της Ελλαδικής Ρούμελης.
            Η ανακατανομή αυτή των πληθυσμών δημιουργεί ακόμα σήμερα εντάσεις μεταξύ των Βαλκανίων ιστορικών. Γιατί τότε αρχίζουν να σλαβοφωνούν οι Ιλλυριοί στην Κεντροδυτική Βαλκανική, τότε ξεκινάει μια ιδιότυπη σλαβοφωνία στην Ανατολική Βαλκανική, τότε πρέπει να τοποθετηθεί χρονικά η «κάθοδος» των Αλβανιτών και των Βλάχων(15) στην Κεντρική και Νότια Ελλάδα. Θα έπρεπε να ξαναϊδούμε με προσοχή τις γραπτές πηγές και τις ανασκαφές που έγιναν εδώ κι εκεί, για να φωτίσουμε αυτές τις εγκαταστάσεις νέων πληθυσμών τόσο αντιλεγόμενες από τους ιστορικούς, που θεωρούν υποχρέωσή τους να αποκρύπτουν στοιχεία ή να μεταχρονολογούν(16). Παρόλα αυτά, τα χρονικά αναφέρουν την παρουσία Βουλγάρων στη Νότιο Ήπειρο στις αρχές του 6ου αιώνα.
            Θα έπρεπε να ξανακοιτάξουμε με περισσότερη προσοχή το θέμα των εθνονύμων και τις επισφαλείς και αντιλεγόμενες ετυμολογίες τους και να πάρουμε περισσότερο στα σοβαρά την ετυμολογία του «Σέρβος» από το λατινικό Servus που σημαίνει «υπηρέτης», την ετυμολογία του «Βούλγαρος» από το λατινικό «vulgaris» που σημαίνει «λαϊκός – χυδαίος», την ετυμολογία του Σλαβώνος – Σκλαβούνος από το λατινικό «esclavinus», που σημαίνει τον «σχεδόν δούλο – σκλάβο»(17).
            Στα 1917 ο περιώνυμος Cvijic, στην σχεδόν άγνωστη σήμερα μελέτη του «Παρατηρήσεις στην Εθνογραφία της Μακεδονίας» που εκδόθηκε στα γαλλικά στο Παρίσι, προσπάθησε να ξαναβρεί τις ιδιαίτερες ονομασίες των φυλών που ήρθαν από πέρα από τον Δούναβη. Υπομνημάτισε όσο μπορούσε καλύτερα τις ονομασίες των Μπρζάτσι, των Μιζάτσι, των Σόπι, των Χορβάτ, των Πομάτσι, των Ρούπτσι, των Καούρι – Μπούγγαρι. Υπογράμμισε το φαινόμενο της «Μπουγκαρίνα» που θα μπορούσαμε να τη μεταφράσουμε ως «λαϊκότητα – χυδαιότητα». Τέλος εντόπισε το ότι η πολεμική κάστα των Βουλγάρων που κυριάρχησε πάνω στους Σλάβους της ανατολικής Βαλκανικής, μπορούσε κάλλιστα να είναι Ουραλοαλταϊκής καταγωγής, αλλά δεν ήταν τελικά παρά μία κυρίαρχη κάστα που διαλύθηκε από πλευράς εθνολογικής μέσα στο μέγα πλήθος των Σλάβων και των εκσλαβισμένων αυτοχθόνων. Και η παρατήρησή του είναι εύστοχή, γιατί είναι άδικο, επαναλαμβάνω, να στερούνται κάποιοι πληθυσμοί των Βαλκανίων από τις αρχαίες ρίζες τους στη γη που κατέχουν, υπό το πρόσχημα ότι μια πολεμική κάστα που ήρθε από κάπου αλλού τους φόρτωσε σε κάποια ιστορική στιγμή ένα όνομα που θεωρείται εθνόνυμό τους(18).
            Θα έπρεπε λοιπόν να ξανακοιτάξουμε προσεκτικά τις ονομασίες των ανθρώπινων ομάδων που αναφέρονται από τους συγγραφείς του Μεσαίωνα. Οι ονομασίες που θεωρήθηκαν εθνόνυμα είναι τριών ειδών.
            Αντιστοιχούν σε ολόκληρες φυλές που μετατοπίζονται με τα γυναικόπαιδά τους και την περιουσία της κοινωνικής τους οργάνωσης και των παραγωγικών τους σχέσεων.
            Αναφέρονται σε μια ομοιογενή ομάδα πατριάς πολεμιστών που αποσπάσθηκε από τη φυλή της για να βρει την τύχη της αλλού και ειδικότερα στον κόσμο των άστεων.
Αποκρύπτουν μια ομάδα πολεμιστών μη ομοιογενή, με άλλα λόγια ένα συνονθύλευμα ατόμων χωρίς περιουσία, ή παραγωγική ειδίκευση, που επιβιώνει από την αρπαγή παντού όπου περνάει. Αυτό που οι Βυζαντινοί ονομάζουν «βάνδον», δηλαδή «συμμορία» (bandum).
            Αναμφισβήτητα οι Σκλαβινοί ήταν φυλές ολόκληρες ειδικευμένες στην καλλιέργεια των δημητριακών που ζούσαν ημινομαδικά γιατί δεν γνώριζαν την αγρανάπαυση και όταν αδυνάτιζε η γη που καλλιεργούσαν, μετατοπίζονταν όλοι μαζί σε άλλη γη. Ενώ οι Ρος και οι Βάνδαλοι ήταν πατριές ομοιογενείς, πολεμιστών χωρίς γυναίκες που ήρθαν από τα υπερβόρεια και επιβλήθηκαν οι πρώτοι σε πληθυσμούς που νομάδιζαν στις γαίες της σημερινής Ρωσίας και οι δεύτεροι σε πληθυσμούς που νομάδιζαν στην Ευρώπη και στην Αφρική. Όσο για τους Βουλγάρους ανήκαν καθώς φαίνεται στην τρίτη περίπτωση. 
            Οι «συμμορίες» των Βουλγάρων αποτελούνταν από άτομα προερχόμενα από τις πόλεις και από διάφορες φυλές και δεν είχαν ούτε κοινή γλώσσα, ούτε κοινή παράδοση. Υιοθετούσαν λοιπόν την πιο κοινή γλώσσα στις χώρες όπου κατέληγαν και συχνά υιοθετούσαν τη θρησκεία των αυτοχθόνων, καθώς και τα ονόματα των προσώπων και των θεσμών.
            Θα έπρεπε να αναθεωρήσουμε το θέμα των Βουλγάρων – Vulgaris – λαϊκών – χυδαίων. Γιατί η ονομασία αυτή δινόταν στους πληβείους των μεγάλων πόλεων ταπεινής καταγωγής, που δεν είχαν εστία στην πόλη πάνω από τρεις γενεές. Χυδαίοι – Vulgaris ήταν οι «Πράσινοι» και οι «Ρουσάτοι» του Ιπποδρόμου, ενώ οι «Βένετοι» και οι «Αλμπάτοι» ήταν από γενιά και παράδοση αστοί. Όταν οι Πράσινοι πλήθαιναν(19) υπερβολικά, τους απέλαυναν. Τους εξόριζαν στα σύνορα, στα λίμες (Απελλάται). Τους έκαναν milites limitares, συνοριακούς φρουρούς στη μεθοριακή γραμμή του Δούναβη, στα σύνορα του Ευφράτη, στα σύνορα του βορρά της Μαύρης Θάλασσας ανάμεσα στην Αζοφική και στην Κασπία. Θα πρέπει να εξετάσουμε την εκδοχή που θεωρεί πως οι «Πρωτο – Βούλγαροι», οι Ονόγουροι, Κουτρίγουροι και Ουτίγουροι του 6ου αιώνα ήταν Vulgaris – Χυδαίοι εξόριστοι και όχι ουραλοαλταϊκές φυλές. Άλλωστε τίποτε δεν μπορεί να αντικρούσει την υπόθεση αυτή. Και είναι σίγουρο πως οι σημερινοί Βούλγαροι ιστορικοί θα ήταν αρκετά θετικοί απέναντι σ’ αυτή την εκδοχή και θα εγκατέλειπαν εύκολα την ετυμολογία της ονομασίας «Μπόλγγαρος» από τον Βόλγα, το ποτάμι.
            Θα πρέπει να θυμηθούμε και το γεγονός ότι ο Αυτοκράτορας του Βυζαντίου στις αρχές του 6ου αιώνα χάρισε στους φρουρούς αυτούς των συνόρων τη χώρα που βρίσκεται ανάμεσα στο όρος Αίμο και στον Δούναβη και της έδωσε το όνομα Vulgaria, «χώρα των Vulgaris”, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα στον αρχηγό τους το δικαίωμα να φέρει τον τίτλο του Καίσαρα, από τον οποίο βγαίνει ο τίτλος Κζάρ, Τσάρος(20). Και εδώ ξεκινάει η δημιουργία του «σλαβικού δόγματος» που θα αποτελούσε μια σοβαρή ζώνη προστασίας του Βυζαντίου απέναντι στο λατινικό δόγμα που είχε διαβρωθεί από τους Γερμανούς(21).
            Θα πρέπει να καταλάβουμε επιτέλους το γιατί η ανατολική Εκκλησία διαφοροποιήθηκε προοδευτικά από την λατινική Εκκλησία και το ότι, πολύ συγκεκριμένα, το Σχίσμα αναφερόταν στην οργάνωση της διοίκησης και της παραγωγής. Η λατινική Εκκλησία είχε την τάση να «εκπολιτίζει» τις κέλτικες και τις γερμανικές φυλές απαιτώντας την απόλυτη καθήλωσή τους στη γη και παραχωρώντας στους αρχηγούς των σημαντικών πατριών τίτλους της αρχαίας ρωμαϊκής ιπποσύνης. Κατασκεύασε έτσι μια ιεραρχημένη «νομενκλατούρα» σε σχήμα πυραμίδας που απλώθηκε σ’ όλη την κεντρική και δυτική Ευρώπη και που θα την ονόμαζαν «φεουδαρχία».
            Από την άλλη μεριά η «vulgaritas», η «χυδαιότητα» των δήμων των μεγάλων πόλεων του Ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους ασκούσε πίεση στην Ανατολική Εκκλησία και στην Κεντρική Εξουσία, ώστε να γίνουν αποδεκτές οι νομαδικές φυλές όπως ήταν, χωρίς να αλλοτριωθούν οι ιδιαίτερες ταυτότητές τους, οι αξίες τους, οι παραδόσεις κοινοτιστικής κοινωνικής οργάνωσής τους, οι τεχνικές τους γνώσεις πάνω στις καλλιέργειες και στην εκμετάλλευση των ζώων. Το Σχίσμα που επήλθε ανάμεσα στις Εκκλησίες της Ανατολής και της Δύσης δεν ήταν μια απλή θεολογική διένεξη. Ήταν αποτέλεσμα δύο τελείως διαφορετικών θεωρήσεων της ένταξης των νομάδων στην κοινωνία των πόλεων. Από τη μια υπήρχε η εκλεκτικιστική θεώρηση που επέμενε να καθηλώνει τους νομάδες, να τους «εκπολιτίζει», να τους «αστικοποιεί» και τελικά να τους εκμεταλλεύεται. Κι από την άλλη η θεώρηση της ελεύθερης ενσωμάτωσης που έφτανε μέχρι την αποδοχή της ελεύθερης έκφρασης του νομαδισμού, ως την αυτοδιοίκηση των νομαδικών φυλών.
            Πρέπει να σημειώσουμε ότι, με τη δημιουργία του σλαβικού δόγματος οι Ιλλυριοί των Δυναρικών Άλπεων, του Μαυροβουνίου, της Ροδόπης, του Αίμου, σλαβοφώνησαν, εκτός από εκείνους των Καρπαθίων και της Πίνδου στην Ήπειρο, που διέσωσαν τα προ – λατινικά τους ιδιώματα, καθώς επίσης και τους κατοίκους των Αλβανικών Άλπεων που συντήρησαν τα ιλλυρικά τους ιδιώματα. Και θα έπρεπε να ξανακοιτάξουμε τις εργασίες του σοφού Γίρετσεκ σχετικά με τον εκσλαβισμό των Ιλλυριών(22).
            Περίπου την ίδια εποχή (τον 7ο αιώνα) μία κοινότητα μεταφορέων γεννιόταν στην Αραβική έρημο. Το Ισλάμ, που διεκδικούσε μια πρωτεύουσα θέση στον αστικό κόσμο. Γιατί όντως αυτοί που μετέφεραν τα προϊόντα και τις ιδέες από την μια πόλη στην άλλη, διέδιδαν και ένα πιο σύνθετο πολιτισμό. Η κοινότητα των μεταφορέων με την ελεύθερη αγορά που εγκαθιστούσαν παντού όπου πήγαιναν, αποδεικνυόταν πολύ πιο ανεκτική απέναντι στους τοπικούς τρόπους ζωής, στις τοπικές παραδόσεις. Αυτό ακριβώς εξηγεί την τεράστια επέκταση της εξουσίας της σε ολόκληρο τον Αλεξανδρινό κόσμο και όχι η πολεμική τους δύναμη που διογκώθηκε στη φαντασία των Ευρωπαίων(23). Το Ισλάμ αποτελεί στο εξής ένα είδος άκρας αριστεράς σε σχέση με τον κεντρισμό του Βυζαντίου με την λατινική δεξιά, ελιτίστικη και φεουδαρχική, και με την αριστερά των βυζαντινών λαϊκών αιρέσεων. Θα παρατηρήσουμε σε πολλές ιστορικές συγκυρίες σύμπραξη των Βουλγάρων των Βαλκανίων με τους Μουσουλμάνους – Σαρακηνούς. Παρένθεση: (Το όνομα «Σαρακηνοί δεν είναι ούτε αυτό εθνόνυμο. Στο έργο του ιστορικού του 6ου αιώνα Προκόπιου παρατίθεται με την αρχική του σημασία «Άνθρωποι της Ανατολής» από το «Σάρκ», η Ανατολή)(24). Και δεν πρέπει να ξεχνάμε πως η Vulgaritas, η χυδαιότητα – λαϊκότητα είναι παρούσα στα Βαλκάνια, με τον Μανιχαϊσμό, την Παυλικιανή αίρεση και τις βαλκανικές παραλλαγές της, τον Βογομιλισμό, την αίρεση των καθαρίων στην Κεντρική και νότια Ελλάδα, με την «Μπαμπούνσκα βιέρα» (ή Μπάμπουνα) στη βορειοδυτική Βαλκανική. Και πως ασκεί πιέσεις στην κεντρική εξουσία, κάθε φορά που αυτή κλίνει προς το λατινικό πρότυπο, προς τον φεουδαλισμό(25).
            Σ’ αυτούς όλους τους αιρετικούς χρωστάμε τη δημιουργία της βαλκανικής πόλης των νέων χρόνων, την ελευθερωμένη από τα τείχη πόλη, την κτισμένη στο βουνό σε 600 μέτρα υψόμετρο συνήθως, την πόλη των βοσκών που θα μεταβαλλόταν αμέσως σε πόλη βιοτεχνών. Η πόλη αυτή η Ζα-γκόρα, που σημαίνει «υπερ – όριος» πίσω από το βουνό και στην απλοποιημένη μορφή της Γκόρα ή Χώρα, θα παίξει ένα ρόλο κεφαλαιώδη από τον 7ο , 8ο αιώνα και σχεδόν ως τις μέρες μας. Η Στάρα Ζαγκόρα, η αρχαία υπερόριος πάνω στον Αίμο, το Ζάγκρεμπ, η Ζαγορά της Κοριτσάς στη νότια Αλβανία, τα Ζαγόρια στην Ήπειρο, η Ζαγορά του Πηλίου και άλλες πολλές Ζαγορές και Χώρες (Gorod) σε όλη τη Βαλκανική χερσόνησο και στα νησιά του Αιγαίου που σήμερα έχασαν το παλιό τους όνομα, δημιουργήθηκαν από πληθυσμούς σύνθετης καταγωγής, από πατριές προερχόμενες από διάφορους ορίζοντες.
            Ο αέναος πόλεμος που συντηρούσαν οι Φεουδάρχες της Δύσης και που τον μετέφεραν στην Ανατολή με τις Σταυροφορίες, προσδίδει σοβαρό ρόλο στις πόλεις αυτές των πρώην κτηνοτρόφων – πολεμιστών και τους επιτρέπει να αναπτύξουν μια βιοτεχνία εργαλείων, όπλων και εξαρτημάτων του πολέμου από δέρματα ζώων, από ξύλο και από μέταλλα. Η μεταλλουργία αναπτύχθηκε και πέρα από τα αρχαία κέντρα της. Ο Καίσαρ των Σέρβων Ούρος ο Β’ κάλεσε Σάξονες μεταλλουργούς για να αναπτύξει τα μεταλλεία στο Κόσοβο. Ταυτόχρονα, στη Μικρά Ασία τα μεταλλεία της Αργυρούπολης αναζωογονήθηκαν. Αυτή την ώρα έγιναν δεκτοί στα Βαλκάνια και οι Τσιγγάνοι, νομαδικές φυλές που γνώριζαν τις τέχνες των μετάλλων. Παραμένοντας ημινομάδες οι Τσιγγάνοι εγκατέστησαν βάσεις στις περιοχές των μεταλλείων ή στα σημεία όπου υπήρχαν ναυπηγεία. Έτσι κοντά στα ναυπηγεία της Νικόπολης του Αμβρακικού Κόλπου, της κεντροδυτικής Ελλάδας ιδρύθηκε το πρώτο και το μόνο στην Ιστορία τσιγγάνικο κράτος. Το «Feodum Atsinganorum”, το «Φέουδο των Τσιγγάνων» που ο επικεφαλής του έφερε τον τίτλο του Δούκα(26).
            Αλλά ο αέναος φεουδαρχικός πόλεμος προσέλκυσε κι άλλες φυλές στον κόσμο των πόλεων. Συγκεκριμένα, κεντροασιατικές φυλές. Ήδη από το 1000 μ.Χ. οι παραδοσιακές τροχιές του ασιατικού νομαδισμού είχαν ξεπεραστεί και οι νομάδες είχαν ανακατευτεί.
            Από τον καιρό εκείνο αναπτυσσόταν και η ελεύθερη ναυσιπλοία με ιστία. Πάνω στα ιστιοφόρα πλοία δεν υπήρχε πια ανάγκη από κωπηλάτες δούλους. Χρειάζονταν τεχνικοί της θάλασσας, άνθρωποι ελεύθεροι, ειδικευμένοι στη χρήση των ιστίων, στη γνώση των ανέμων, των ακτών, των θαλάσσιων ρευμάτων, των αστεριών που επιτρέπουν τον προσανατολισμό. Και εδώ στις ακτές των νησιών και όλης της Ανατολικής Μεσογείου συναντιόνται οι Σκλαβούνοι και οι Μουσουλμάνοι ναυτικοί των αφρικανικών και ασιατικών ακτών.
            Γύρω στο 1000 μ.Χ. γίνεται μια βαθιά μετεξέλιξη στον κόσμο του Ισλάμ. Οι μεταφορείς και οι έμποροι χάνουν το πάνω χέρι στις πόλεις και το κερδίζουν οι βιοτέχνες. Στα βορειοανατολικά άκρα του Ιράν, στο Χορασάν γεννήθηκε ένας νέος θεσμός, το «παζάρι», ο χώρος όπου συγκεντρώνονται τα εργαστήρια των βιοτεχνών και όπου η ανταλλαγή, το εμπόριο, διεξάγεται χωρίς μεσάζοντες(27). Ο ίδιος ο μεταποιητής πουλάει κατευθείαν στον πελάτη. Ο έμπορος αποκλείεται(28).
            Η δημοτικότητα της αραβικής αγοράς στη Δυτική Ευρώπη παραπλάνησε τους Ευρωπαίους ιστορικούς, ώστε να συγχέουν το αραβικό «Κσάρ» ή «Σούκ» με το τουρκο – ιρανικό «μπαζάρ», θεωρώντας το παζάρι απλή συνέχεια της αραβικής αγοράς. Οι διαφορές όμως είναι σημαντικές. Τα προσφερόμενα προϊόντα στην αραβική αγορά ήταν αντικείμενα σπάνια και ακριβά, άρα απευθύνονταν σε αγοραστικό κοινό πλουσίων και αυθεντών. Αντίθετα στο ιρανο – τουρκικό παζάρι προσφέρονταν χρηστικά αντικείμενα πρώτης ανάγκης, που απευθύνονταν σε κάθε αγοραστικό κοινό(29).
            Το παζάρι έγινε πολύ σύντομα πόλος έλξης όπου συναντιόνταν οι αστοί και τα μέλη των φυλών. Εξελίχθηκε σε τόπο συνδιαλλαγής και διαλεκτικής ανάμεσα σε άτομα προερχόμενα από πολύ διαφορετικές κοινωνικές οργανώσεις. Και ξαπλώθηκε προς τις Ινδίες και προς τη Μικρά Ασία υπό την προστασία της δυναστείας των Σελτζουκιδών και μετά των Οθωμανών(30).
            Θα έπρεπε στο σημείο αυτό να αναπροσδιορίσουμε την έννοια της οθωμανικής «κατάκτησης». Η έννοια αυτή αντιστοιχεί πολύ λίγο με την ιστορική πραγματικότητα. Γεννήθηκε από μια παρερμηνεία της Ιστορίας, που δικαίωνε άλλοτε την έννοια «εθνική απελευθέρωση». Για να υπάρξει «απελευθέρωση» έπρεπε να είχε υπάρξει προηγουμένως «κατάκτηση». Αλλά στις περισσότερες βαλκανικές περιοχές δεν συνέβη κάτι τέτοιο. Στη Βοσνία και στην Ερζεγοβίνη για παράδειγμα, οι Βογόμιλοι, που είχαν στενές σχέσεις με τους Χουσίτες και άλλους Προτεστάντες της κεντρικής Ευρώπης, κάλεσαν του Οθωμανούς για να τους απελευθερώσουν από τις διώξεις και τις σταυροφορίες των καθολικών Ούγκρων. Και μέσα σε λιγότερο από 40 χρόνια, ως το έτος 1.500, όλοι οι κάτοικοι της Βοσνίας πέρασαν στο Ισλάμ. Το ίδιο και οι Παυλικιανοί και Βογόμιλοι της Βουλγαρίας και της Ελλάδας και άλλοι αυτόνομοι, συμμάχησαν με τους Οθωμανούς για να διατηρήσουν την αυτονομία τους και για να ενταχθούν στη νέα βιοτεχνική αγορά, της οποίας οι προστάτες έδειχναν προθυμία να τους εντάξουν(31).
            Σε ολόκληρη λοιπόν τη βαλκανική χερσόνησο ξαπλώθηκε ένα δίκτυο αγορών οθωμανικού τύπου, συνδεδεμένων αναμεταξύ τους με καραβανόδρομους που διέθεταν πλήρη υποδομή από σταθμούς, σημεία ύδρευσης και ξενώνες (χάνια) κι ένα οδικό δίκτυο πολύ πιο πυκνό από το ρωμαϊκό. Η πρωτοτυπία αυτού του δικτύου συνίστατο στο ότι τα παζάρια παντού όπου εγκαθίσταντο, εξελίσσονταν αργά ή γρήγορα σε κέντρα των ήδη υπαρχόντων οικισμών ή κέντρα νέων οικισμών που χτίζονταν γύρω από αυτά. Ακόμα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι το κάθε παζάρι εποπτευόταν από τις οργανώσεις των παραγωγών και μεταποιητών. Οι τελευταίοι επωμίζονταν επίσης την ασφάλεια της αγοράς και ολόκληρης της πόλης. Οι εκπρόσωποί τους, μαζί με τους εκπροσώπους των διαφόρων θρησκειών και δογμάτων, αποτελούσαν το συμβούλιο τοπικής αυτοδιοίκησης.
            Όλες οι ημιορεινές Χώρες και οι Ζαγκόρες έγιναν σύντομα κόμβοι του δικτύου των παζαριών και η κεντρική εξουσία τους απένειμε προνόμια όταν μπορούσαν να παράγουν περισσότερα και καλύτερης ποιότητας προϊόντα, ή όταν ήταν σε θέση να αναλάβουν μια υπερπαραγωγή προς εξαγωγή.
            Ταυτόχρονα με τη συμπλήρωση του θεσμού του Παζαριού, η κεντρική εξουσία για να ενδυναμώσει το δίκτυο των παζαριών στην επικράτειά της και κυρίως στη Βαλκανική, κάλεσε βιοτέχνες εκτός συνόρων της Αυτοκρατορίας, κάλεσε τους Ισραηλίτες της Ισπανίας, της Πορτογαλίας, της Βόρειας Αφρικής. Την ώρα που οι βασιλείς της Καστίλης στρέφονταν προς την εκμετάλλευση του πλούτου των υπερπόντιων χωρών με τους περίφημους κονκισταντόρ (κατακτητές), η κεντρική εξουσία της Κωνσταντινούπολης προσκαλούσε τους τεχνίτες και τους μικρέμπορους της Ιβηρικής χερσονήσου που διώκονταν εξαιτίας της ένταξής τους στην ιουδαϊκή θρησκεία και τους εγκαθιστούσε στα μεγάλα βιοτεχνικά και εμπορικά κέντρα της Αυτοκρατορίας: Στην Κωνσταντινούπολη, στη Θεσσαλονίκη, στη Σμύρνη.
            Από κει διασπάρθηκαν σ’ όλα τα παζάρια των Βαλκανίων. Η ίδια πολιτική έφερε στα ίδια κέντρα του Ισραηλίτες του Βορρά, της Ουκρανίας, της Μπιελορωσίας, της Πολωνίας και ακόμα και του Καυκάσου, από όπου αυτοί συμπαρέσυραν και Αρμενίους και Ιρανούς. Οι πληθυσμοί αυτοί, παρά τα όσα γράφτηκαν για κοινή εθνοκαταγωγή με τους νότιους και δυτικούς Ισραηλίτες, προέρχονταν από πολύ διαφορετικούς λαούς. Να μην ξεχνάμε πως το βασίλειο των Χαζάρων, υποτελές του Βυζαντίου είχε για επίσημη θρησκεία τον Ιουδαϊσμό. Στον Καύκασο όπως άλλωστε και στη Βόρειο Αφρική και στην Ιβηρική χερσόνησο, ο Ιουδαϊσμός είχε προσελκύσει πολυπληθείς που είχαν επιλέξει τη θρησκεία αυτή λόγω της παραγωγικής τους ειδίκευσης. Ήταν τεχνίτες και μικρέμποροι. Παραθέτουμε μόνο, σαν παράδειγμα της διασποράς των Ισραηλιτών στη Βαλκανική, την περίπτωση της αρχαίας Αυλώνος, της σημερινής Βαλόνας ή Βλιόρας, που ξαναχτίστηκε στα τέλη του 15ου αιώνα από 500 οικογένειες Ισραηλιτών Σεφαρδιτών, δηλαδή ερχόμενων από την Ισπανία.
            Τελικά το φεουδαρχικό σύστημα δεν κατόρθωσε ποτέ να εγκατασταθεί στην Ανατολή και η Βαλκανική χερσόνησος το απέρριψε χάρις στο Σλαβικό Δόγμα, χάρις στον Βογομιλισμό και στις άλλες συγγενείς μ’ αυτόν αιρέσεις, που πρέσβευαν μια κοινωνική οργάνωση κοινοτιστική. Οι Μαρξιστές ιστορικοί, κατ’ αναλογία με την ιστορία της Δύσης, επέμειναν στην ύπαρξη ενός Οθωμανικού φεουδαλισμού στην Ανατολή και στα Βαλκάνια, αλλά στη δεκαετία του ’60 έγινε μια πλατιά συζήτηση σχετικά με τον όρο που εφεύρε ο Μαρξ «ασιατικός τρόπος παραγωγής» ή «ανατολικός δεσποτισμός»(32). Τέλος ιστορικοί πιο σύγχρονοι, όπως ο Νικολάι Τόντοροφ και η Σχολή της Σοφίας (Τσβέτκοβα, Μουταφτσίεβα, κ.λ.π.) μίλησαν για έναν πολύ ιδιότυπο φεουδαλισμό που εγκατέστησαν οι Οθωμανοί και που είχε πολύ λίγα κοινά χαρακτηριστικά με τον δυτικό φεουδαλισμό. Ο Νικολάι Τόντοροφ δέχθηκε ότι ο Βαλκάνιος χωρικός δεν ήταν εξαρτημένος από τον τοπικό στρατιωτικό αρχηγό, που ως τώρα εθεωρείτο φεουδάρχης, αλλά πως εξαρτιόταν από την αγορά, από το παζάρι, που καθόριζε την παραγωγή του ανάλογα με τη ζήτηση του τάδε ή του δείνα προϊόντος. Και δήλωσε πως ο ρυθμιστικός ρόλος του παζαριού εξουδετέρωνε τις εξαρτήσεις φεουδαλικής φύσεως και ενεθάρρυνε την ελεύθερη διακίνηση των παραγωγών και των προϊόντων, αγροτικών και βιοτεχνικών, της τεχνολογίας και των γνώσεων. Έτσι λοιπόν από τον 15ο ως τον 18ο αιώνα οι σχέσεις της παραγωγής στα πλαίσια του οθωμανικού συστήματος εμφανίζονται μάλλον καπιταλιστικές, αλλά ενός τύπου καπιταλισμού με κοινωνικό πρόσωπο, που δύσκολα επέτρεπε τη συγκέντρωση κεφαλαίου στα χέρια μιας τάξης κοινωνικής ή μιας ιδιαίτερης κάστας. Μόνο κατά τον 18ο αιώνα σχηματίζεται μια τέτοια κάστα γύρω από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως (οι Φαναριώτες), έχοντας μονοπωλήσει τη διοίκηση των υπερδουνάβιων ηγεμονιών στη σημερινή Ρουμανία(33).
            Αλλά η συζήτηση σχετικά με τη φύση του οθωμανικού συστήματος δεν έφθασε ακόμα σε τελειωτικά συμπεράσματα και αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ είναι η ιστορία των βαλκανικών πληθυσμών.
            Θα πρέπει να υπογραμμίσουμε το ότι κατά τη διάρκεια της οθωμανικής περιόδου τα τελευταία απομεινάρια νομαδισμού απορροφήθηκαν από την κοινωνία του παζαριού. Οι κτηνοτρόφοι δημιούργησαν συνεργατικές (σινάφια) ανάλογα με εκείνες των βιοτεχνών και δημιούργησαν μεγάλα κοπάδια προβάτων και αιγών, που μετατοπίζονταν εποχιακά από τους κάμπους προς τα ψηλά βουνά. Και αυτό απέφερε σημαντικό πλούτο σ’ όλες τις βαλκανικές περιοχές.
            Μοιραία, σε ένα σύστημα αποκεντρωμένο όπως το οθωμανικό, εμφανίζονταν συνεχώς φυγόκεντρες τάσεις, προκαλούμενες από τοπικές θρησκευτικές ιδιαιτερότητες, από ριζωμένες διαφορετικές κοινωνικές σχέσεις, ή από συμφέροντα που κινδύνευαν να αλλοτριωθούν. Συχνά οι αυτονομιστικές τάσεις του 19ου αιώνα εκμεταλλεύτηκαν αυτές τις φυγόκεντρες προσπάθειες ερμηνεύοντάς τες καθένας με τον τρόπο του (παράδειγμα τη μετανάστευση Σέρβων στα εδάφη της Αυστροουγγαρίας, την εξέγερση του Διονυσίου του Σκυλόσοφου στα Γιάννενα το 1.601, κ.λ.π.).
            Αλλά ήδη τα Βαλκάνια γίνονταν ένα πεδίο στο οποίο διασταυρώνονταν τα πυρρά των πολιτικών επιρροών των αποικιοκρατικών δυνάμεων της Ευρώπης. Ορισμένα κέντρα πολιτικών επιρροών χρησιμοποίησαν τη θρησκεία για να επεκτείνουν εδώ την επιρροή τους, άλλα χρησιμοποίησαν τη γλώσσα. Έτσι οι εντάξεις και οι τοποθετήσεις των Βαλκανίων μπερδεύονται από παράγοντες όπως: δυνατότητες ανάπτυξης οργανωμένης προπαγάνδας, τοπικά οικονομικά συμφέροντα, ευκαιρίες επίτευξης τοπικών προνομίων, εκμετάλλευση ξένων αγορών από τοπικούς βιοτέχνες και εμπόρους, και άλλους παράγοντες πολιτικούς ή οικονομικούς, που συχνά δεν έχουν ουδεμία σχέση με την αρχική ταυτότητα του κάθε τοπικού πληθυσμού.
            Η βιοτεχνική ανάπτυξη συνάντησε σοβαρά εμπόδια με τη γέννηση των βαλκανικών εθνικισμών. Η πρώτη εξέγερση των Σέρβων χωρικών στο Πασαλίκι του Βελιγραδίου το 1807, που οδήγησε στην αυτονομία της Σερβίας το 1815, η επανάσταση του 1821 που οδήγησε στην αυτονομία της Νότιας Ελλάδας το 1830 και μια ολόκληρη σειρά πολεμικών συγκρούσεων όπως ο Πόλεμος της Κριμαίας το 1853-56, ο Ρωσοτουρκικός Πόλεμος το 1876-77 που οδήγησε στο Συνέδριο του Βερολίνου το 1878, ο Σερβο – βουλγαρικός πόλεμος του 1885, ο Ελληνο – τουρκικός πόλεμος του 1897, οι Βαλκανικοί πόλεμοι του 1912-13, ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και οι επιχειρήσεις του πάνω στη Βαλκανική γη, προκάλεσαν μια αλυσίδα αντίξοων καταστάσεων για τους Βαλκανικούς πληθυσμούς.
            Το φαινόμενο της εξολόθρευσης ανθρώπινων ομάδων μικρών ή και μεγάλων, έγινε σύνηθες στα πλαίσια των εθνικών κρατών. Το πρόβλημα των προσφύγων από το ένα κράτος στο άλλο ή και εκτός Βαλκανικής, δεν έπαψε να υφίσταται. Συχνά αντάρτικες ομάδες έκαναν κλεφτοπόλεμο και συστηματική αρπαγή για να πιέσουν συγκεκριμένο πληθυσμό να λάβει θέση υπέρ του ενός ή του άλλου εθνικισμού.
            Η αναζήτηση μιας εθνικής ταυτότητας στα πλαίσια μικρών κύκλων εμπόρων και διανοουμένων, και ο προπαγανδισμός εθνικισμών κατασκευασμένων στη βάση αρχαίων και μεσαιωνικών μυθολογιών, οδήγησε τους βαλκανικούς πληθυσμούς σε ατέλειωτες συγκρούσεις, που δεν άφησαν κανένα περιθώριο για μια βιομηχανική επανάσταση. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα βέβαια, το να μη δημιουργηθούν μεγάλες βιομηχανικές ζώνες και εργατικές τάξεις αριθμητικά σημαντικές.
            Υπήρξε αντιθέτως δημιουργία σημαντικών αγροτικών στρωμάτων με την μετατόπιση πληθυσμών από τη μια περιοχή στην άλλη, ανάλογα με τα συμφέροντα της εθνικής ομογενοποίησης και ανάλογα με τις μονοκαλλιέργειες που ήταν της μόδας σε κάθε περίοδο.
            Υπήρξαν απελάσεις πληθυσμών ή δημιουργία αρνητικών συνθηκών για κάποιους άλλους, ώστε να αναγκασθούν να εκπατριστούν. Αυτό άρχισε με τους Μουσουλμάνους της Κρήτης, που ονομάσθηκαν «Τουρκο – κρητικοί»(34), συνέχισε με τους Έλληνες της Βουλγαρίας το 1906, ύστερα με τους Έλληνες της Γιουγκοσλαβίας, συνέχισε στη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων και της εκστρατείας της Κριμαίας, που ανάγκασε μια μερίδα των Ελληνο – Ποντίων να μεταναστεύσει στην Ελλάδα το 1919, με την ήττα του ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία που ανάγκασε τους Έλληνες της Ανατολίας να καταφύγουν στην Ελλάδα, ώσπου η Συνθήκη της Λοζάννης νομιμοποίησε την Ανταλλαγή των πληθυσμών ανάμεσα στην Τουρκία, στη Βουλγαρία και στην Ελλάδα, φέρνοντας πάνω στη βαλκανική γη κοντά στα δύο εκατομμύρια πρόσφυγες.
            Ο παρεμβατισμός των βαλκανικών κρατών στους τομείς της παραγωγής και του εμπορίου, εκδηλώθηκε με την καταστροφή των μεγάλων κοπαδιών και με την καθήλωση των κτηνοτρόφων σε γεωργικές γαίες, με τον εξαναγκασμό των βιοτεχνών στις Χώρες και στις Ζαγόρες να ασχοληθούν με τις μεγάλες μονοκαλλιέργειες, των δημητριακών, του αμπελιού, της ελιάς, του καπνού, του βάμβακος, των οπωροφόρων.
            Η καταστροφή των μεγάλων κοπαδιών φτώχυνε τις βαλκανικές χώρες και η καθήλωση των κτηνοτρόφων σε γεωργικές εκτάσεις προκάλεσε ένα νέο ανακάτεμα πληθυσμών. Οι καθηλωμένοι κτηνοτρόφοι έχασαν σε μερικές γενιές την αρχική ταυτότητα και γλώσσα και υιοθέτησαν αυτές που κυριαρχούσαν στο χώρο της νέας κατοικίας τους.
            Η έννοια της ιδιωτικής ιδιοκτησίας της γης οδήγησε πληθυσμούς μετακινούμενους παραδοσιακά σε μόνιμη εγκατάσταση που τους παγίδευσε και κατασκεύασε αγρότες άπειρους, που παράγουν προϊόντα κακής ποιότητας και ξοδεύουν αλόγιστα τις πρώτες ύλες και τις φυσικές πηγές.
            Όλα σχεδόν αυτά τα λάθη επαναλήφθηκαν από τα σοσιαλιστικά καθεστώτα που εγκαταστάθηκαν μετά τον τελευταίο πόλεμο στο κέντρο και στο βορρά της βαλκανικής χερσονήσου. Τα καθεστώτα αυτά εμπόδισαν τη συγκέντρωση πληθυσμών στις μεγάλες πόλεις και πέτυχαν να ελέγξουν τις μετακινήσεις των πληθυσμών και την κινητικότητα των ατόμων. Αυτό υπήρξε αρνητικό για την οικονομία. Στην Ελλάδα όμως και στην Τουρκία ο έλεγχος αυτός στάθηκε αδύνατος. Η κεντρική εξουσία και των δύο χωρών ξεπεράστηκε από τα κοινωνικά και τεχνικά προβλήματα που προκάλεσε η εσωτερική μετανάστευση. Δικτατορικά καθεστώτα προσπάθησαν να ασκήσουν κάποιον έλεγχο στην άναρχη δόμηση και στην εγκατάσταση των χωρικών στις μεγάλες πόλεις και να κατευθύνουν τους εσωτερικούς μετανάστες προς το εξωτερικό, προς την κεντρική και δυτική Ευρώπη. Ύστερα στην Ελλάδα, στις αρχές της δεκαετίας του ’80, το Παπανδρεϊκό καθεστώς έθεσε τέρμα στο μεταναστευτικό ρεύμα προς τις συμπρωτεύουσες Αθήνα και Θεσσαλονίκη, απονέμοντας κάποια φορολογικά προνόμια στους αγρότες και κάποια οικονομική βοήθεια στους κατοίκους των επαρχιών.
Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και την πτώση των σοσιαλιστικών καθεστώτων στις χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, παρατηρείται νέα κινητικότητα στους Βαλκανικούς πληθυσμούς.
            Οι Αλβανοί πρώτα απ’ όλα κατευθύνθηκαν μαζικά προς τις χώρες όπου μετανάστευσαν παραδοσιακά: Την Ελλάδα και την Ιταλία. Η Τουρκία και ιδιαίτερα η Κωνσταντινούπολη δεν δέχθηκε αυτή τη φορά σοβαρό κύμα Αλβανών, παρά το ότι η Κωνσταντινούπολη αποτελεί την μεγαλύτερη αλβανική πόλη του κόσμου, με πάνω από ένα εκατομμύριο κατοίκους αλβανικής καταγωγής προερχόμενους από μεταναστευτικά κύματα πριν το τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο.
            Εκδηλώθηκε και μία σοβαρή μετακίνηση των τσιγγάνικων πληθυσμών της Βαλκανικής κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’90. Οι Τσιγγάνοι, ένας πληθυσμός κατ’ εξοχήν φιλειρηνικός, που ασχολείται πάντα με τη μικρή βιοτεχνία, το μικρεμπόριο και τη μουσική, απομακρύνθηκαν μαζικά από τις ζώνες όπου εκδηλώθηκαν συγκρούσεις. Κατευθύνθηκαν προς την Ιταλία, την Γερμανία, την Γαλλία και προς την Ελλάδα.                                                 
            Και γενικότερα παρατηρείται ένα ρεύμα των Βαλκανίων προς τις μεγάλες πόλεις.
            Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε πως η αληθινή ιστορία των πληθυσμών της νοτιοανατολικής Ευρώπης δεν γράφτηκε ακόμα, μέχρι στιγμής. Γιατί η εθνικιστική άποψη της ιστορίας σε κάθε βαλκανική χώρα εμποδίζει την αντικειμενική έρευνα στις γραπτές πηγές και στα μνημεία που μας άφησε το παρελθόν.
            Προσπαθήσαμε εδώ να συγκεντρώσουμε τα προβλήματα που τίθενται και να υπογραμμίσουμε τα φαινόμενα που απαιτούν έρευνα πλατιά και συνεπή, χωρίς απόψεις προκατασκευασμένες, χωρίς ρατσιστικές προκαταλήψεις, χωρίς θρησκευτικούς και πολιτικούς φανατισμούς. Η ιστορία των βαλκανικών πληθυσμών περιμένει τη συγγραφή της. Αναρωτιόμαστε όμως, αν και η ιστορία των πληθυσμών της υπόλοιπης Ευρώπης δεν πρέπει κι αυτή να ξαναγραφτεί. 
Υποσημειώσεις:

1        Υποτίθεται ότι η μετακίνηση ανατολικών Γερμανικών φυλών ώθησε τους Σλάβους από την υποτιθέμενη αρχική κοιτίδα τους προς τα βορειοανατολικά και προς τα Βαλκάνια.  ΄Οταν οι Γερμανικές φυλές μετακινήθηκαν από τα βόρεια παράλια της Μαύρης Θάλασσας, από τη Δακία και από το μέσο και κάτω Δούναβη προς τη Δύση, άφησαν ανοιχτό το δρόμο για τους Σλάβους προς τα νότια, προς τις χώρες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.  ΄Ετσι τους βρίσκουμε κατά τον 5ο αιώνα πίσω απ΄τους Γέπιδες στην Τρανσυλβανία, στη Βεσσαραβία, στη Μολδαβία και στη Βλαχία, που ο ιστορικός Προκόπιος (6ος αιώνας) τις ονομάζει τότε Σκλαβηνίες.  ΄Αλλοι σύγχρονοι ιστορικοί θεωρούν πως οι Σλάβοι πίεσαν τις Γερμανικές φυλές να κατέβουν προς το νότο, γιατί οι Σλάβοι ήταν πιο πολεμικοί απ΄τους Γερμανούς.  ΄Αλλοι λένε πως οι Γότθοι και άλλες γερμανικές φυλές εισχώρησαν στις χώρες των Σλάβων και κυριάρχησαν πάνω στις σλάβικες φυλές και ότι ο αλληλοσπαραγμός των Γερμανικών φυλών ώθησε κάποιες απ΄αυτές προς το εξασθενημένο ρωμαϊκό κράτος.  Βρισκόμαστε λοιπόν χωρίς στοιχεία, ούτε καν ενδείξεις, στο πέλαγος των υποθέσεων

2Η επιδρομή των λαών της θάλασσας που αναφέρεται στο κείμενο της εποχής του Ραμσή του 3ου σε τοίχο του ναού του Μεντινετ Χαμπού, γύρω στα 1190 π.Χ., αμφισβητείται σήμερα από τους ερευνητές χωρίς να δίνεται εξήγηση για την πτώση των Αυτοκρατοριών της εποχής του χαλκού.
 

3Η περίφημη επιγραφή της Λήμνου ανακαλύφθηκε το 1885 και θεωρήθηκε Τυρρηνική ή Ετρουσκική ή Πελασγική.  Αποδόθηκε επίσης στους Κάρες, στους Λέλεγες, στους Ετεοκρήτες

4Robert Morkot, Atlas de la Grèce Antique, Παρίσι, εκδ. Autrement, 1999.

5Στο «Ευρώπη, Ιστορία των λαών της», ο πολυσυζητημένος Jean-Batiste Duroselle, φαίνεται τόσο σίγουρος πως τα μεγαλιθικά μενχίρ και ντολμέν υπάρχουν μόνο στη δυτική Ευρώπη από το 3500 ως το 2000 π.Χ. και δεν μπορεί καν να διανοηθεί πως αυτά υπάρχουν και στα Βαλκάνια και στη Μικρασία, όπου όμως δεν τους δόθηκε αρκετή σημασία γιατί την ίδια εποχή έχουμε εδώ πολύ πιο σύνθετα δείγματα πολιτισμού (L’ Europe et ses peuples, Παρίσι, Hachette 1990).
 

6Maurice Olender, Les langues du Paradis, Aryens et Sémites : un couple providentiel, Παρίσι, Seuil, 1989.   Παρ΄ όλο το θόρυβο που προκάλεσε στους πανεπιστημιακούς κύκλους της Γαλλίας η παραπάνω μελέτη, βλέπουμε ένα χρόνο μετά την έκδοσή της στο βιβλίο «Η Ευρώπη, Ιστορία των λαών της» του Jean-Baptiste Duroselle, Paris Hachette 1990 στο Κεφάλαιο: Η μεγάλη οικογένεια των Ινδοευρωπαίων (σελ.47). Ο Ινδοευρωπαϊκός μύθος θεωρείται ως δεδομένο. Δύο χρόνια μετά την έκδοσή της ο γνωστός Γάλλος Ιστορικός Georges Castellan στο βιβλίο του Histoire des Balkans, Fayard 1991 επιμένει στην παλιά μυθολογία (σελ.21, στο κεφάλαιο «Οι ΄Ανθρωποι») : «Οι πιο αρχαίοι Βαλκάνιοι είναι αναμφίβολα οι ΄Ελληνες και οι Ιλλυριοί-Αλβανοί. Ομιλούντες γλώσσες ινδο-ευρωπαϊκές, κινήθηκαν προς νότο,  οι πρώτοι στα μέσα της δεύτερης χιλιετηρίδας π.Χ. όπου ανακατεύθηκαν με τους αυτόχθονες εξευγενισμένους από την Κρήτη για να δημιουργήσουν τον μυκηναϊκό πολιτισμό (1600-1100 π.Χ.) και ύστερα τον πολιτισμό της κλασσικής Αθήνας.  Οι δεύτεροι γλύστρησαν από τη λεκάνη του Δούναβη ως τις ακτές της Αδριατικής, όπου διατηρήθηκαν επί δύο χιλιετηρίδες, χωρίς ν΄ αποφύγουν πολλαπλές επαναληπτικές εισδοχές άλλων λαών και κυρίως των Σλάβων, για να δόσουν τελικά τον αλβανικό λαό».
 

7Βλέπε Γ.Χ. Χουρμουζιάδη, Ινδοευρωπαίοι : ΄Ενα γοητευτικό παραμύθι, Εφημερίδα «Ριζοσπάστης» 19/1/1997 και οι Ινδοευρωπαίοι 1, 2 και 3 στο Ριζοσπάστη στις 2/1/1997, 2/2/1997 και 9/2/1997 αντίστοιχα.
            Βλέπε και J.P. Mallory, Οι Ινδοευρωπαίοι, Αθήνα, εκδ. Δελφίνι, 1995.
 

8Μαρτίν Μπέρναλ, Η Μαύρη Αθηνά, New Jersey 1987 και Μαίτη Λέφκοβιτς, Η Μαύρη Αθηνά, Αθήνα, εκδ. Κάκτος 1997.
 

9Ε. Ζάχος, Φίλιππε Β΄ Δεύρο έξω, εφημερίδα Ελευθεροτυπία 13, Φεβρουαρίου 1978.
 

10Achille G. Lazarou, L’ Aroumain et ses rapports avec le grec, Θεσσαλονίκη, εκδ. Ινστ. Βαλκαν. Σπουδών 1986.
 

11Ο ΄Ερμιππος στην κωμωδία «Φορμοφόροι» (εκδ. Kock, τομ.Ι σελ.243 λέει : «Αι Παγασαί δούλους και στιγματίας παρέχουσι»).
 

12Αννα Αβραμέα, Από τις κτήσεις του Αυτοκράτορα.  Οι Θεσσαλικοί Σάλτοι.  Θεσσαλικά χρονικά 1985.  Βλέπε και Γ. Κορδάτου, Ιστορία επαρχίας Βόλου και Αγιάς σελ.146-147.  Βλέπε και Μεγάλη Ελλ. Εγκυκλοπαίδεια στη λέξη Σάλτος Βουραμίνσιος.
 

13Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ΙΕ 1-9.  Από τους πρώτους αιώνες της χρονολογίας μας οι ληνοβάτες συμβολίζουν τους μάρτυρες της χριστιανικής θρησκείας και η ληνός, το πατητήρι, συμβολίζει το μαρτύριό τους και το μαρτύριο του Χριστού.  Στα πλαίσια της λατινικής χριστιανικής παράδοσης που παρέμεινε στην κοινωνική πρόταση της καθήλωσης των νομάδων στους οικισμούς του αμπελώνα, αναπτύχθηκε ολόκληρη μυθολογία γύρω από τη λατρεία του «Ιερού Πιεστηρίου».  ΄Απειρες είναι οι μικρογραφίες, οι υελογραφίες, τα ανάγλυφα στη Δύση και ιδαίτερα στη Γερμανία, που παριστάνουν το Χριστό φορτωμένο το σταυρό να πατάει σταφύλια στο πατητήρι και το αίμα του να χύνεται και ν΄ανακατεύεται με το ζουμί των σταφυλιών.  Τα πιο ονομαστά απ΄αυτά τα έργα .Τα πιο ονομαστά απ΄αυτά τα έργα έφτιαξε ο Albrecht Durer γύρω στο 1500 για το μοναστήριο του Ansbach.
 

14Βλέπε : Προκοπίου ρήτορος του Καισαρέως περί των του Δεσπότου Ιουστινιανού Κτισμάτων.  Λόγος Α΄ §2 «τους δε βίου δεομένους πλούτω πεποιημένος κατακορείν και τύχην αυτοίν την επηρεάζουσαν βιασάμενος, ευδαίμονι βίω την πολιτείαν ξυνώκισεν…» και Προκοπίου Καισάρως, Ανέκδοτα ή Απόκρυφη Ιστορία, Αθήνα, εκδ. ΄Αγρα, 1993, σελ. 143-44.  Ο Προκόπιος οπαδός ο ίδιος του παλαιού δουλοκτητικού συστήματα, συνέταξε εδώ έναν μανιασμένο λίβελο ενάντια στον Ιουστινιανό κατηγορώντας τον για όλες τις αλλαγές που αναφέραμε παραπάνω.
 

15Ρίζος Αντ. Οι Βλάχοι της Λάρισας κατά τον 10ο αιώνα.  Θεσσαλικό Ημερολόγιο τομ.21ος 1992 σελ.37.  Βλέπε και Ζωή Παπαζήση-Παπαθεοδώρου, Τα τραγούδια των Βλάχων, Αθήνα, εκδ. Gutenberg, 1985.  Στον πρόλογο ο καθηγητής της Κοινωνικής Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Μιχάλης Μερακλής προσπαθεί να δικαιολογήσει την έκδοση βλάχικων τραγουδιών δηλώνοντας πως είναι πλέον ακίνδυνα, αφού «η βλάχικη γλώσσα πεθαίνει πια με γοργό ρυθμό» κι αφού «η μελωδία τους δεν διαφέρει από τα ελληνικά τραγούδια των γειτονικών χωριών».  Και δεν χάνει την ευκαιρία να υπενθυμίσει ότι θα οφείλαμε να ψάξουμε και για κάποιες συγγένειες των βλάχικων τραγουδιών με αρχαία ελληνικά ανάλογα(!)  Στην Ευρωπαϊκή ΄Ενωση όμως υπερισχύει η άποψη ότι όταν χάνεται μια γλώσσα φτωχαίνει ο τόπος πολιτισμικά.  Και μάλλον με την άποψη αυτή συντάσσονται οι ανά την Ελλάδα βλάχικοι Σύλλογοι.
 

16Πρόσφατα ο ιστορικός Καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.) Ιωάννης Χασιώτης κατά την εκλογή αναπληρωτή καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, κάλεσε το εκλεκτορικό σώμα να ψηφίσει ενάντια σε υποψήφιο, γιατί υποστήριξε πως οι Αλβανίτες κατέβηκαν στη νότια Βαλκανική τον 7ο με 8ο αιώνα, αντίθετα με την ισχύουσα άποψη πως κατέβηκαν τον 11ο αιώνα. Αγνοούσε σίγουρα την άποψη του Γάλλου μεσαιωνολόγου καθηγητή του Πανεπιστημίου της Τουλούζης Αλέν Ντυσελιέ που τη διατύπωσε στο 5ο Διεθνές Συμπόσιο του Ινστιτούτου Βυζαντινών Ερευνών, του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών στην Αθήνα το 1998.  Βλέπε τα Πρακτικά του Συνεδρίου σελ.18.  Alain Ducellier, Les Albanais Dans l’Empire Byzantin : De la communanté á l’ expansion, σελ.18-45.
 

17Ο καθηγητής της Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Ι. Γ. Κούμαρης στο άρθρο «Σλαύοι» της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας αναφέρει παραπλήσια εκδοχή : «Η δε εις την νεοελληνικήν εκ του μεσολατινικού sclavus με την σημασίαν του δούλος, ως και εις τας ευρωπαϊκάς γλώσσας εισχωρήσασα λέξις «σκλάβος» χρονολογείται αφ΄ής εποχής οι Γερμανοί επρομήθευον εις τας ευρωπαϊκάς δουλεμπορικάς αγοράς Σλαύους αιχμαλώτους». Αν όμως η μορφή sclavus είναι μεσολατινική, η κατάληξη –inus του esclavinus δηλώνει τον «σχεδόν δούλο», αυτόν που παρομοιάζεται με δούλο γιατί κάνει τις εργασίες-δουλείες του δούλου, ασχολείται με την καλλιέργεια της γής.  Και οι πρώτες αναφορές των Σλάβων στους συγγραφείς των αρχών και των μέσων του 6ου αιώνα Ψευδοκαισάριο,  Ιορδάνη, Προκόπιο, όπως και στους μεταγενέστερους Αγαθία, Πισίδη, Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο, μιλούν για Σκλαβινούς.    Μια προσπάθεια ανάλυσης των εθνονύμων (φυλετικά εθνόνυμα, πολιτιστικά εθνόνυμα, πολιτικά εθνόνυμα, νεοφυλετικά εθνόνυμα) υπάρχει στο Ε. Ζάχος, Είμαστε Πόντιοι, Αθήνα 1984 στο κεφάλαιο Πόντιοι και Λαζοί, σελ.26-31.
 

18J. Cvijič, Remarques sur l’ Ethnographie de la Macedoine Paris 1917.  Στο κεφάλαιο 2, Les noms ethniques.
 

19Σε πολλούς μεσαιωνικούς συγγραφείς η λέξη «απελάτης» σημαίνει «απόβλητος».  Για παράδειγμα στον Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο, ΄Εκθεσις της βασιλείου τάξεως, Β΄ 49 : «… εάν παντελώς εξαπορώσιν (οι στρατιώται) και ου δύνανται την ιδίαν στρατείαν εξυπηρετείν, τότε αδορεύονται και δίδονται εις απελάτας, εξ΄ών και Τζέκωνες αφορίζονται εις τα κάστρα…
 

20Τον 7ο αιώνα καθιερώνεται η λατρεία των στρατιωτικών αγίων Γεωργίου, Δημητρίου, Αγίων Θεοδώρων κ.λ.π. συμβόλων των νομαδικών και ορεινών φιλών.  Τότε και ο ΄Αγιος Δημήτριος της Θεσσαλονίκης, ρωμαίος ανθύπατος που εικονιζόταν πεζός και ένθρονος, άρχισε να φωτογραφίζεται καβαλάρης, πολεμιστής.  Βλέπε και Ε. Zakhos Papazakhariou, Le thème printanier du heros dracontonctone dans les legendes d’ Albanie et de Grèce (Το θέμα του δρακοντοκτόνου ήρωα στους θρύλους της Αλβανίας και της Ελλάδας).  Στο περιοδικό Le Foklore Macedonien, Σκόπια 1973 και C. Grozdanov, Les portraits des saints de Macedoine du IXe au XVIIIe diecles, Skopje 1983.
 

21Σχετικά με τη δημιουργία του Σλαβικού δόγματος από τους μαθητές του Πατριάρχη Φωτίου, Κύριλλο και Μεθόδιο.  Tους δημιουργούς της Γλαγολιτικής γραφής, του πρώτου Κυριλλικού αλφαβήτου, βλέπε : Vladimir Topencharov, Constantino-Cirillo il filosofo.  ABC del rinascimento, Sofia 1985.  Βλέπε και Ε. Ζάχος-Παπαζαχαρίου, Βαλκανική Βαβέλ.  Πολιτική Ιστορία των Αλφαβήτων που χρησιμοποιήθηκαν στα Βαλκάνια, στο : Γλώσσες, Αλφάβητα και Εθνική Ιδεολογία στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια, Αθήνα, εκδ. Κριτική 1999.
             Ο Πατριάρχης Κων/πόλεως Φώτιος γράφει στο 867 καταδικάζοντας το διοικητικό σύστημα των Λατίνων και δεν πρέπει να ξεχνάμε τη φιλία που έδενε τον Ιερό Φώτιο, πρωτεργάτη του Σχίσματος του 857 με τον Μουσουλμάνο Εμίρη της Κρήτης.
 

22C. Jireček, Geschichte der Bulgaren, Πράγα 1876, Die Romanen in den Städten Dalmatíens während des Mittelalters, Βιέννη 1901-1903.  Geschichte der Serben, Gotha 1911.
 

23Βλέπε το ομαδικό βιβλίο υπό την εποπτεία των Alexandre Popovic και Gilles Veinstein, Les Voies d’Allah, Παρίσι εκδ. Fayard 1996.
                Αν λάβουμε υπ΄όψη ότι το Ισλάμ απέναντι στην ανερχόμενη πυραμιδωτή κοινωνική διαστρωμάτωση της ευρωπαϊκής φεουδαρχίας πρότεινε ένα κοινωνικό σχήμα οριζόντιο και μή συγκεντρωτικό, πολύ κοντά στον φυλετικό κοινοτισμό, τότε πρέπει να παραδεχθούμε ότι αποτελεί όντως την άκρα Αριστερά των Μέσων Χρόνων.  ΄Αλλωστε όπως στον Αριστερισμό των νέων χρόνων στο Ισλάμ δεν υπάρχουν δόγματα παγιωμένα αλλά «δρόμοι» που εξελίσσονται και μεταλλάσσονται από πλευράς μοντέλων και ιδεολογικής φόρτισης, όπως τα καραβάνια μπορούν στο δρόμο ν΄αλλάξουν φορτίο.
 

24Βλέπε Προκοπίου, περί των του Δεσπότου Ιουστινιανού Κτισμάτων, Λόγος Β΄.
 

25Μ. Dando, Petite histoire des héresies pré-cathares en Occident, Cahiers d’ Etudes Cathares XXYIIIe Année, hiver 1977, 2e serie, no 76.
            Jordan Ivanov, Livres et Legendes Bagomiles (aux sources du Catharisme), Paris Maisonneuve-La rose, 1976.
            Πολ. Παπαχριστοδούλου, Οι Παυλικιανοί της Θράκης.  Βλέπε και τους αιρετικούς βαλκανικής επιρροής που αναφέρει ο Ουμπέρτο Έκκο στο «΄Ονομα του Ρόδου».  Αλβιγένους, Βάλδιους, Παταρίνους, Τάπεινες, Λυονιστές, Αρναλδιστές, Ελπιδιστές, Περιτμημένους, Ντολτσινιανούς.
 

26Για την καταγωγή και τη διασπορά των Τσιγγάνων στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια, χωρίς μυθολογήματα, βλέπε την εισαγωγή του : Ευστρατίου Χ. Ζεγκίνη, Οι Μουσουλμάνοι Αθίγγανοι της Θράκης, Θεσσαλονίκη, Ι.Μ.Χ.Α. 1994.
 

27Ibn Battuta, Voyages, Παρίσι, εκδ. Decouverte 1982, στον 2ο από τους τρείς τόμους.
 

28Βλέπε Ε. Ζάχος, Η. Πιάτσα, Αθήνα, Κάκτος, 1980.  Στο κεφάλαιο Η Αγορά, Το Παζάρι, Η Πιάτσα.
 

29Στην ίδια παγίδα των Ευρωπαίων συγγραφέων πέφτουν και οι Νικόλας Βερνίκος και Σοφία Δασκαλοπούλου στο κεφάλαιο «Παζάρι» του βιβλίου τους : Στις απαρχές της Νεοελληνικής ιδεολογίας.  Το Χρονικό της Δρόπολης, Αθήνα, εκδ. Τολίδη, 1999.  Αντιμετωπίζουν το παζάρι με σημερινά κριτήρια, έξω απ΄την ιστορία του και το κρίνουν σαν…. τριτοκοσμικό φαινόμενο.
 

30Γεωργιάδη-Αρνάκη, Οι πρώτοι Οθωμανοί, Αθήνα 1947.
 

31Βλέπε Γιάννη Κορδάτου, Ιστορία της Επαρχίας Βόλου και Αγιάς, Αθήνα, εκδ. 20ος Αιώνας, 1960, σελ.182.
 

32Maurice Godelier, Le mode de production asiatique.  Centre d’ Etudes et de Recherches Marxistes, Paris 1965.  Και σε ελληνική μετάφραση : Ο Ασιατικός τρόπος παραγωγής και τα μαρξιστικά σχήματα εξέλιξης των κοινωνιών, Αθήνα, εκδ. Αύριο, χωρίς χρονολογία.
            Βλέπε και «Εκλογή των νόμων εν συντόμω γενομένη παρά Λέοντος και Κωνσταντίνου των σοφών και φιλευσεβών βασιλέων από των Ινστιτούτων, των Διγέστων, του Κώδικος των Νεαρών του μεγάλου Ιουστινιανού διατάξεων, και επιδιόρθωσις εις το φιλανθρωπότερον εκτεθείσα εν μηνί μαρτίω ινδικτιόνος θ΄, έτους από κτίσεως κόσμου ς σλδ».
 

33Νικολαϊ Τόντοροφ.  Η Βαλκανική Πόλη 15ος-19ος αιώνας.  Κοινωνικο-οικονομική και δημογραφική ανάπτυξη, Αθήνα, Θεμέλιο, 1986. 2 τόμοι Βλέπε και : N. IORGA, Το Βυζάντιο μετά το Βυζάντιο, Αθήνα, Gutenberg, 1971.
 

34Βλέπε Κ. Özbaïri et E. Zakhos-Papazakhariou, Documents de tradition orale des musulmans Cretois.  Turcica, Revue des Etudes Turques, Παρίσι 1974                             

* Ο  Ζάχος – Παπαζαχαρίου διετέλεσε: το 1994 – 98 Διδάσκων στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, το 1978 – 79 Επιστημονικός συνεργάτης Πανεπιστημίου Θράκης, το 1965 – 75 Ερευνητής στο Εθνικό Κέντρο Ερευνών Γαλλίας (CNRS).
Το κείμενο αυτό εκφωνήθηκε στην γαλλική γλώσσα ως εισήγηση στην εναρκτήρια συνεδρίαση του Διεθνούς Συνεδρίου με θέμα <Αλλαγές στην δεκαετία του 1990 και το δημογραφικό μέλλον των Βαλκανίων>  (Changes in the 1990′s and the demographic future of the Balkans), που έλαβε χώρα στο Σεράγιεβο στις 10 – 13 Μαίου 2000 και οργανώθηκε από τις: Eurostat (Statistical Office of the European Community), EFTA (European Free Trade Association), CESD Communautaire, INED ( Institut National d” “Etudes Demographiques). Στην  Οργανωτική Επιτροπή του Διεθνούς Συνεδρίου συμμετείχαν οι κύριοι: Π. Νανόπουλος, πρόεδρος, R. Delmont, M. Frant. L. Halus, Β. Κοτζαμάνης. A. Parant, S. Popovic, R. Suarez de Miguel.
Τα Βαλκάνια (από την τουρκική λέξη « balcan », που σημαίνει « δασωμένο βουνό ») είναι περιοχή της νοτιοανατολικής Ευρώπης, η οποία από το μακρινό παρελθόν λειτούργησε και λειτουργεί ως σταυροδρόμι πολιτισμών, ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή και την Ασιατική ήπειρο.
Τα Βαλκάνια είναι μια ορεινή περιοχή με πολλές εθνότητες. Η ιστορία της είναι γεμάτη πολέμους, επιδρομές, εξεγέρσεις. Η ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων καλύπτει 550.000 χλμ² και ο πληθυσμός της αγγίζει τα 53 εκατομμύρια.

Τα Βαλκάνια αναφέρονται ως βαλκανική χερσόνησος ή χερσόνησος του Αίμου (από την οροσειρά του Αίμου που δεσπόζει βόρεια της χερσονήσου), καθώς περιβάλλονται από την Αδριατική, το Ιόνιο, το Αιγαίο, τον Μαρμαρά και τη Μαύρη θάλασσα, νοτιοδυτικά, νότια και νοτιοανατολικά.

Πολλοί προτιμούν αντί του όρου « Βαλκάνια » τον όρο « Νοτιοανατολική Ευρώπη ». Η χρήση αυτού του όρου ως γεωγραφικού προσδιορισμού αυξάνεται σταδιακά στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης.