Ο Χρυσός Κανόνας της αμοιβαίας συμπεριφοράς

Ο Χρυσός Κανόνας μας λέει ότι πρέπει να συμπεριφερόμαστε στους άλλους σύμφωνα με το πως θα επιθυμούσαμε να μας συμπεριφέρονται οι άλλοι. Είναι μια από τις πιο συνηθισμένες ηθικές αρχές που βρίσκεται σε πολλές θρησκείες και πολιτισμούς. Μπορεί να θεωρηθεί ως η ηθική της αμοιβαιότητας σε ορισμένες θρησκείες, αν και άλλες θρησκείες το αντιμετωπίζουν διαφορετικά.

 

Μπορεί δε να εμφανιστεί είτε ως θετική είτε ως αρνητική εντολή που διέπει τη συμπεριφορά, όπως:

• Κάποιος πρέπει να μεταχειρίζεται τους άλλους όπως θα ήθελε οι άλλοι να φέρονται σε αυτούς (θετική μορφή).
• Δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε τους άλλους με τρόπους που κάποιος δεν θα ήθελε να αντιμετωπιστεί (αρνητική ή απαγορευτική μορφή).
• Αυτό που επιθυμείτε από τους άλλους, επιθυμείτε και στον εαυτό σας (ενσυναίσθηση).

Δηλαδή είναι η πρακτική της αμοιβαιότητας στην ηθική συμπεριφορά, σύμφωνα με την οποία «κάνουμε στους άλλους αυτά που θέλουμε και εμείς να μας κάνουν αυτοί» (θετική μορφή), ή αλλιώς «δεν κάνουμε στους άλλους αυτά που δε θέλουμε να κάνουν οι άλλοι σε εμάς» (αρνητική μορφή).

 

Ένα μεγάλο μέρος της επιτυχίας του Χρυσού Κανόνα έγκειται στην πλήρη γενίκευσή του, η οποία εξηγεί και γιατί έχει ερμηνευτεί και εφαρμοστεί ευρέως και ποικιλοτρόπως. Σύμφωνα με τις ιδιαίτερες προτιμήσεις και ανάγκες, οι ποικίλες πτυχές αυτού του κανόνα μπορούν να συμπεριλάβουν την αμοιβαιότητα, την αντικειμενικότητα και την καθολικότητα. Ταυτόχρονα, όμως, η απλότητα αυτού του κανόνα τον έχει εκθέσει στην κριτική ότι, ουσιαστικά, καμία πρακτική οδηγία δεν μπορεί να τηρηθεί από την υιοθέτησή του.

 

Η ιδέα χρονολογείται τουλάχιστον στις αρχές του Κομφούκιου (551-479 π.χ.) στην ανατολή και τον Σωκράτη (5ος αιων. π.χ.) στην δύση, αλλά εμφανίζεται εμφανώς στον Βουδισμό, τον Χριστιανισμό, τον Ινδουισμό, τον Ιουδαϊσμό, τον Ταοϊσμό, τον Ζωροαστρισμό, την Αρχαία Ελληνική Θρησκεία  και τις «υπόλοιπες μεγάλες θρησκείες του κόσμου ». Η έννοια του Χρυσού Κανόνα είναι κωδικοποιημένη στον Κώδικα του Χαμουραμπί (1754-1790 π.χ.)

 

143 θρησκειολόγοι που εξέτασαν τις μεγάλες θρησκείες του κόσμου ενέκριναν το Χρυσό Κανόνα ως τμήμα της «Διακήρυξης προς μια Παγκόσμια Ηθική» του 1993, συμπεριλαμβανομένων, του Βραχμανισμού, Μπράχμα Κουμάρις, Βουδισμού, Χριστιανισμού, Ινδουισμού, των Ιθαγενών της Αμερικής, Ιουδαϊσμού, των νεο-παγανιστών, του Σιχισμού, Ταοϊσμού,  των Θεοσοφιστών, Μοναστηριακού Οικουμενισμού και του Ζωροαστρισμού. 

 

Ενδεχομένως η παλαιότερη επιβεβαίωση αυτής της αμοιβαιότητας, που αντικατοπτρίζει την αρχαία αιγυπτιακή θεά Ma’at , εμφανίζεται στην αρχαία ιστορία των Αιγυπτίων κατά το Μεσαίο Βασίλειο (2040-1650 π.χ.): “Τώρα αυτή είναι η εντολή: Κάντε στον δράστη να τον κάνει να κάνει”. Αυτή η παροιμία ενσαρκώνει την θετική αρχή.  Υπάρχει όμως ένας άλλος πάπυρος περιόδου, περίπου, 664-323 π.χ. που περιέχει μια πρώιμη αρνητική επιβεβαίωση του Χρυσού Κανόνα: “Αυτό που σας κάνει να μισείται κάποιον, να μην το κάνετε σε άλλον”.

 

Ο Χρυσούς κανόνας στην Αρχαία Ελλάδα

 

Ο Χρυσός Κανόνας στην απαγορευτική (αρνητική) μορφή του ήταν μια κοινή αρχή στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Παραδείγματα της γενικής έννοιας περιλαμβάνουν: 

• “Αποφύγετε να κάνετε ό, τι θα κατηγορούσατε τους άλλους ότι κάνουν”. – Θαλής (περίπου 624 – περ. 546 π.χ.)
• “Αυτό που δεν θέλετε να συμβεί σε σας, μην το κάνετε και εσείς.” – Προτάσεις του Σέξτου στην Ελληνιστική Πυθαγόρεια Φιλοσοφία. Η παλαιότερη μυστική αναφορά στον Σέξτο γίνεται από τον Ωριγένη στον 3ο αιώνα. Πιθανά ήταν ο Κουίντος Σέξτος ένας ρωμαίος φιλόσοφος που συνδύαζε τον στωϊκισμό με τους Πυθαγόρειους και έζησε τον 1ο αιώνα π.χ.
• “Μην κάνετε σε άλλους ότι σας θυμώνει όταν σας το κάνουν.” – Ισοκράτης (436-338 π.χ.)

 

Αν με βοηθήσεις θα σε βοηθήσω

Ένας λόγος για τη μεγάλη απήχηση του Χρυσού Κανόνα είναι ότι βασίζεται στην ηθική της αμοιβαιότητας. Η μέγιστη σημασία τού να επιστρέφεις μια χάρη ή ένα καλό που σου έχουν κάνει, βρίσκεται σε κάθε ανθρώπινη κοινωνία και σαν τέτοια συχνά οδηγεί στο να θεωρούμε αυτή την υποχρέωση ως κανόνα. Στον ομηρικό κόσμο, ανάμεσα στους Μυκηναίους στην αρχαία Ελλάδα, για παράδειγμα, το να προσφέρονται και να γίνονται αποδεκτά διάφορα δώρα, αποτελούσε ένα σημαντικό τυπικό της φιλοξενίας που έδενε τους ανθρώπους με δεσμούς φιλίας και αφοσίωσης, και προωθούσε την κοινωνική συνοχή.

‘Όταν ζητήθηκε από τον Κινέζο σοφό Κομφούκιο να δώσει μια απλή λέξη που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως οδηγός για όλη μας τη ζωή, υποτίθεται ότι απάντησε: «Αυτή η λέξη είναι η “αμοιβαιότητα”, δηλαδή να μην κάνεις στους άλλους αυτά που δεν επιθυμείς να σου κάνουν».

Μπορούμε, λοιπόν, να μαντέψουμε τους λόγους που η αμοιβαιότητα μπορεί να θεωρηθεί ως ένας σχεδόν παγκόσμιος νόμος. Το να «Αν με βοηθήσεις θα σε βοηθήσω» είναι περισσότερο άβολο και λιγότερο αποτελεσματικό από το να ζητήσεις από κάποιον να το κάνει για εσένα, άρα το να έρθεις σε μια αμοιβαία συμφωνία, μπορεί στο τέλος να αποδειχθεί καλύτερο και για τους δύο συμβαλλόμενους. Ο κίνδυνος, φυσικά, είναι ότι ο πρώτος που θα ζητήσει τη χάρη μπορεί να φανεί αναξιόπιστος ή να κάνει κάποια ζαβολιά, και έτσι, ψάχνοντας για ένα βραχυπρόθεσμο πλεονέκτημα, ίσως αθετήσει τη συμφωνία. Το να εδραιωθεί μια ηθική αμοιβαιότητα, η οποία θα υποστηρίζεται από κοινωνικές κυρώσεις ενάντια σε αυτούς που δεν ανταποδίδουν, είναι ένας τρόπος για να αποθαρρύνεται μια τέτοια εγωιστική συμπεριφορά. Αυτή η ηθική άποψη αποδίδεται περιληπτικά με τον Χρυσό Κανόνα.

 

Αντικειμενικότητα και συνέπεια

 

Η ιδέα ότι πρέπει να φερόμαστε στους άλλους με τον τρόπο που θα επιθυμούσαμε να μας συμπεριφέρονται υπονοεί ότι η ίδια βαρύτητα πρέπει να δίνεται στις επιθυμίες και στα ενδιαφέροντα των άλλων και, επομένως, και εμείς πρέπει να συμπεριφερόμαστε με αντικειμενικότητα προς αυτούς. Αλλά αυτό είναι στην πραγματικότητα πολύ περισσότερο απ’ ότι απαιτεί τυπικά ο Χρυσός Κανόνας, ο οποίος δεν απαιτεί ουσιαστικά να πράττουμε για τους άλλους αυτό που οι ίδιοι θέλουν, αλλά να συμπεριφερόμαστε στους άλλους με τον τρόπο που εμείς θέλουμε να μας συμπεριφέρονται και, επομένως, οι άλλοι θα γίνονται αποδέκτες μιας συμπεριφοράς την οποία ίσως επιθυμούν, μόνο αν αυτή η συμπεριφορά είναι σύμφωνη με τις δικές μας επιθυμίες.

Αυτό που τελικά φαίνεται να είναι το ζητούμενο εδώ, είναι να επιδεικνύουμε σταθερότητα και συνέπεια στη συμπεριφορά μας και όχι αντικειμενικότητα. Ένας εγωιστής που επιθυμεί να κυνηγήσει τα δικά του συμφέροντα ακολουθεί τον κανόνα και συμπεριφέρεται με σταθερότητα και συνέπεια όταν συμβουλεύει τους άλλους να κάνουν το ίδιο. Ο μαζοχιστής που επιθυμεί να του επιβάλλουν οι άλλοι τον πόνο, ακολουθεί τον κανόνα και ενεργεί με συνέπεια όταν και ο ίδιος προκαλεί πόνο στους άλλους – είτε τους αρέσει είτε όχι. Ο Χρυσός Κανόνας, επομένως, από μόνος του δεν θέτει ουσιαστικά ηθικά διλήμματα.

Αυτή η διάσταση του Χρυσού Κανόνα – δηλαδή η υπενθύμιση για σταθερότητα και συνέπεια – εξηγεί γιατί θεωρούμε την υποκρισία απεχθή· Η ασυμβατότητα μεταξύ του τι κάνουν οι άνθρωποι και τι συστήνουν στους άλλους  να κάνουν, το γεγονός δηλαδή ότι οι άνθρωποι δεν πράττουν ό,τι διακηρύττουν, όπως για παράδειγμα ένας μοιχός πολιτικός ο οποίος κάνει κήρυγμα για τις οικογενειακές αξίες, είναι από μόνο του κάτι ανάρμοστο και απαράδεκτο (ανάμεσα σε άλλα πολλά) επειδή ακριβώς δεν επιδεικνύει σταθερότητα και συνέπεια.

Ο Χρυσός Κανόνας, επομένως, δεν είναι μια ηθική πανάκεια. Η ίδια η ασάφειά του έχει επιτρέψει στους ανθρώπους να τον χρησιμοποιούν όταν επιθυμούν να προχωρήσουν σε βαρύγδουπους ισχυρισμούς, τους οποίους δεν μπορεί καλά καλά να καλύψει. Είναι μάλλον ένας γενικός κανόνας, παρά μια αρχή με ευρεία εφαρμογή. Ως τέτοιος, δεν είναι παρά ένας κανόνας που κατέχει μια θέση στη θεμελίωση της ηθικής μας σκέψης και αποτελεί ένα χρήσιμο αντίδοτο, τουλάχιστον, στο είδος της κοντόφθαλμης ηθικής η οποία συχνά επηρεάζεται όταν διακυβεύονται τα συμφέροντά μας.

Οι απόψεις των φιλοσόφων για τον Χρυσό Κανόνα

 

Η απήχηση του Χρυσού Κανόνα είναι τόσο γενικευμένη που δεν είναι και τόσο δύσκολο να βρούμε τα σημάδια του, περισσότερο ή λιγότερο σαφή, στις θεωρίες των περισσότερων ηθικών φιλοσόφων Ένα τέτοιο ξεκάθαρο παράδειγμα είναι ο Σάμιουελ Κλαρκ, ο οποίος ανέπτυξε το 1706 τον κανόνα αυτό στο έργο του Η Θεωρία της αμεροληψίας, όπου δηλώνει πως «Ό,τι κρίνω εύλογο ή παράλογο για κάποιον άλλον να κάνει για μένα, τότε βάσει της ίδιας απόφασης δηλώνω λογικό ή παράλογο αυτό που θα έπρεπε να κάνω και εγώ για εκείνον στην ίδια περίπτωση».

Ο Ιμάνουελ Καντ απεφάνθη ότι ο Χρυσός Κανόνας ήταν ιδιαίτερα επουσιώδης για να θεωρηθεί παγκόσμιος νόμος, όμως το αποτύπωμά του μπορεί να ανιχνευτεί στις θεμελιώδεις αρχές του, σε αυτό που ονομάζουμε «κατηγορική προσταγή», η οποία αποτελείτο θεμέλιο του ηθικού του συστήματος. «Να ενεργείτε μόνο σύμφωνο με ένα ρητό το οποίο θα μπορούσατε αμέσως να αποδεχθείτε ότι θα γίνει παγκόσμιος νόμος»

 

Όπως εσείς επιθυμείτε να στέκεστε, βοηθήστε και τους άλλους να στέκονται. Και όπως εσείς επιθυμείτε την επιτυχία, βοηθήστε και τους άλλους να τη φτάσουν. – Κομφούκιος

 

Ο βικτωριανός ωφελιμιστής Τζον Στιούαρτ Μιλ χρησιμοποίησε τον Χρυσό Κανόνα ως μέρος της ωφελιμιστικής θεώρησής του, δηλώνοντας ότι στον Χρυσό Κανόνα μπορούμε να ανιχνεύσουμε ολόκληρο το πνεύμα των ηθικών αρχών του ωφελιμισμού.

 

Ένα πιο πρόσφατο παράδειγμα προέρχεται από τον φιλόσοφο Ρ.Μ. Χέαρ, ο οποίος ανέπτυξα την αντίληψη της καθολικής ικανότητας, δηλαδή τη θέση ότι οποιαδήποτε ηθική κρίση πρέπει vα εφαρμόζεται εξίσου σε κάθε πανομοιότυπη κατάσταση, σημειώνοντας ότι αυτή η αντίληψη είναι η επεξήγηση του Χρυσού Κανόνα.

 

Ο χρυσός κανόνας είναι ότι δεν υπάρχουν χρυσοί κανόνες – George Bernard Shaw

 

Όλη η ανθρώπινη ηθική περιέχεται σε αυτή τη φράση: Κάνε τους άλλους τόσο ευτυχισμένους, όσο ευτυχισμένο θα ήθελες και τον εαυτό σου, και ποτέ να μην τους φέρεσαι πιο άσχημα απ' ό,τι θα φερόσουν στον εαυτό σου. -Μαρκήσιος Ντε Σαντ 

Βαδίζοντας πάνω στο δικό μας δρόμο

Τίποτε επομένως δεν είναι ανάγκη να τονιστεί περισσότερο από την προειδοποίηση ότι δε θα πρέπει να πάρουμε, σαν τα πρόβατα, τη γραμμή του κοπαδιού που προηγείται, ταξιδεύοντας έτσι πάνω στο δρόμο που βαδίζουν όλοι, αλλά πάνω στο δρόμο που οφείλουμε να βαδίσουμε. Τίποτε, πράγματι, δε μας δημιουργεί μεγαλύτερα προβλήματα από το γεγονός ότι προσαρμόζουμε τον εαυτό μας στις κοινές διαδόσεις, πιστεύοντας ότι όσα γίνονται αποδεκτά με την ευρύτερη δυνατή συναίνεση, αυτά είναι και τα άριστα – το γεγονός δηλαδή ότι, με το να ακολουθούμε τόσο πολλούς, ζούμε στην ουσία σύμφωνα με τους κανόνες όχι της λογικής αλλά της μίμησης. Το αποτέλεσμα είναι πως, ο ένας μετά τον άλλο, συσσωρεύονται οι άνθρωποι που οδεύουν ολοταχώς προς την καταστροφή. Και, όπως ακριβώς συμβαίνει όταν, σε μια μεγάλη ανθρώπινη συμφορά, οι άνθρωποι συμπιέζουν ο ένας τον άλλο και κανείς δεν μπορεί να καταρρεύσει χωρίς να συμπαρασύρει και τους άλλους στην πτώση του, καθώς η κατάρρευση των πρώτων επιφέρει τον όλεθρο και των τελευταίων, το ίδιο πράγμα θα μπορούσες να δεις σε κάθε περίπτωση και στη ζωή. Τα σφάλματα κάθε ανθρώπου δεν προκαλούν σ’ εκείνον μόνο ζημιά, αλλά καθένας από μας είναι ο ίδιος αιτία και υπεύθυνος του λάθους που θα κάνει και κάποιος άλλος.

Γιατί είναι επικίνδυνο να αναθέτουμε την ασφάλεια του εαυτού μας στο πλήθος που προπορεύεται και –ακριβώς επειδή καθένας μας είναι προθυμότερος να εμπιστευτεί κάποιον άλλο παρά να αποφασίσει ανεξάρτητα για τον εαυτό του- ουδέποτε να θέτουμε υπό έλεγχο τη ζωή μας, αλλά να δείχνουμε απεναντίας τυφλή εμπιστοσύνη στους άλλους, έτσι ώστε κάποιο λάθος που έχει περάσει από τον ένα στον άλλο να εμπλέκει τελικά και μας τους ίδιους και να απεργάζεται την καταστροφή μας. Το παράδειγμα των άλλων μας καταστρέφει· η αποδέσμευση από το πλήθος είναι σωτήρια. Γιατί αυτό, υπερασπίζοντας το λάθος του έρχεται σε αντίθεση με τη λογική. Συμβαίνει έτσι το ίδιο ακριβώς πράγμα που γίνεται και στις εκλογές, όπου τα ίδια εκείνα άτομα που εξέλεξαν τους πραίτορες απορούν όταν η ευμετάβλητη λαϊκή εύνοια μετατοπιστεί στο θέμα της εκλογής των πραιτόρων. Το ίδιο πράγμα έχει τη μια στιγμή την εύνοιά μας, την άλλη την αποδοκιμασία μας· αυτή είναι η έκβαση κάθε απόφασης που ακολουθεί τις επιλογές του πλήθους.

ΣΕΝΕΚΑΣ, Για μια ευτυχισμένη ζωή

Πουανκαρέ: « Η επιστήμη δεν μελετά τη φύση» για να δημιουργήσει το «χρήσιμο»

Πρόκειται για θέματα που αναπτύσσονται επαρκώς και στους στοχασμούς του Ανρί Πουανκαρέ. Πράγματι, ο μεγάλος επιστήμονας και επιστημολόγος στο δοκίμιό του Η αξία της επιστήμης (1904) ξεχωρίζει με σαφήνεια μεταξύ «ανυποχώρητων πρακτικών» και «ατόμων γεμάτων περιέργεια για τη φύση»: οι πρώτοι σκέφτονται μονάχα το κέρδος, ενώ οι δεύτεροι προσπαθούν να καταλάβουν με ποιο τρόπο μπορούμε να ερευνήσουμε για να αποκτήσουμε γνώσεις. Οι δύο διαφορετικές συμπεριφορές γίνονται μοιραία εμφανείς όταν τίθεται το ερώτημα «σε τί χρησιμεύουν τα Μαθηματικά»:

 Χωρίς αμφιβολία θα σας έχουν ρωτήσει πολλές φορές σε τι χρησιμεύουν τα Μαθηματικά κι αν αυτά τα εύθραυστα οικοδομήματα, τα γεννημένα αποκλειστικά από το μυαλό μας, δεν είναι παρά τεχνητές γέννες της ιδιοτροπίας μας. Μεταξύ των ατόμων που κάνουν αυτή την ερώτηση είναι οι πρακτικοί εκείνοι άνθρωποι που ενδιαφέρονται μονάχα να μάθουν το μέσο για να βγάλουν χρήματα. Αυτοί δεν αξίζουν καμιά απάντηση. Θα ήταν μάλιστα νόμιμο να τους ρωτήσει κανείς σε τι χρησιμεύει η συσσώρευση τόσου πλούτου κι αν αξίζει τον κόπο, για να έχουν το χρόνο να τον αποκτήσουν, να παραμελούν την τέχνη και την επιστήμη οι οποίες, μόνο αυτές, μας μετατρέπουν σε πνεύματα ικανά να τον ευχαριστηθούμε, et propter Vivendi perdere causas.

 Αλλά, δίπλα στους «ανυποχώρητους πρακτικούς», ο Πουανκαρέ τοποθετεί «εκείνους που είναι απλώς περίεργοι για τη φύση και μας ρωτάνε αν είμαστε σε θέση να τους τη γνωρίσουμε καλύτερα». Σε αυτό ο Γάλλος επιστήμονας απαντάει εξηγώντας σε τι μπορούν να χρησιμεύσουν τα Μαθηματικά:

Τα Μαθηματικά έχουν ένα τριπλό σκοπό. Πρέπει να προσφέρουν ένα εργαλείο για τη μελέτη της φύσης. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό: έχουν έναν σκοπό φιλοσοφικό και, τολμώ να πω, αισθητικό. Οφείλουν να βοηθάνε τον φιλόσοφο να εμβαθύνει τις έννοιες του αριθμού, του χώρου, του χρόνου. Οι δε μύστες βρίσκουν σε αυτά μια απόλαυση ανάλογη με εκείνη που δίνουν η ζωγραφική και η μουσική.

Η κοινωνική ευθύνη των επιστημόνων

Θα πρέπει να ενδιαφέρουν τους φυσικούς επιστήμονες οι κοινωνικές επιπτώσεις της εργασίας τους και τα ηθικά ζητήματα που ανακύπτουν από αυτή; Πρέπει να αποδέχονται την ευθύνη για τις συνέπειες της επιστημονικής έρευνας στον άνθρωπο και το περιβάλλον;

 Τα συγκεκριμένα ερωτήματα δεν είχαν τεθεί στο μακρινό παρελθόν, διότι αυτού του είδους οι συνέπειες ήταν ελάχιστες. Τότε, η επιστήμη δεν έπαιζε κανένα ρόλο στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων ή στην ασφάλεια των κρατών. Το μοναδικό κίνητρο της επιστημονικής αναζήτησης ήταν η περιέργεια — το ίδιο ερέθισμα που δραστηριοποιεί τους επιστήμονες και σήμερα — χωρίς κανέναν φανερό πρακτικό στόχο. Η απομάκρυνση των επιστημόνων από τις καθολικού ενδιαφέροντος ανθρώπινες υποθέσεις τους οδήγησε στην κατασκευή ενός τείχους απομόνωσης πίσω από το οποίο βρήκαν καταφύγιο, προσποιούμενοι ότι η εργασία τους δεν είχε οποιαδήποτε σχέση με την ανθρώπινη ευημερία. Ο στόχος της επιστημονικής έρευνας, διαβεβαίωναν, ήταν η κατανόηση των νόμων της φύσης. Εφ’ όσον αυτοί είναι αμετάβλητοι και ανεπηρέαστοι από τις αντιδράσεις και τα συναισθήματα των ανθρώπων, οι αντιδράσεις και τα συναισθήματα τους δεν έχουν θέση στη μελέτη της φύσης.

 Εξαιτίας αυτού του αποκλεισμού οι φυσικοί επιστήμονες ανέπτυξαν διάφορες αντιλήψεις και αρχές περί της επιστήμης με στόχο να δικαιολογήσουν το διαχωρισμό από την πραγματικότητα. Σε αυτές περιλαμβάνονται απόψεις όπως: «η επιστήμη για χάρη και μόνο της επιστήμης», «η επιστημονική αναζήτηση δεν γνωρίζει όρια», «η επιστήμη είναι ορθολογική και αντικειμενική», «η επιστήμη είναι ουδέτερη», «η επιστήμη ουδεμία σχέση έχει με την πολιτική», «οι επιστήμονες είναι απλώς εξειδικευμένοι εργάτες» και «δεν πρέπει να κατηγορούμε την επιστήμη για τις κακές εφαρμογές της». Ο John Ziman, επίτιμος καθηγητής φυσικής στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, ανέλυσε όλα αυτά τα αξιώματα και βρήκε ότι κανένα δεν ισχύει στον σύγχρονο κόσμο.

 Τούτη η νοοτροπία απομόνωσης ήταν ίσως ανεκτή στο παρελθόν, τότε που τα επιστημονικά ευρήματα διαχωρίζονταν σαφώς από τις πρακτικές τους εφαρμογές στο χρόνο και το χώρο. Έπειτα από μια ανακάλυψη απαιτούνταν δεκαετίες για να βρεθεί μια εφαρμογή της, και αυτή πάλι θα την αναλάμβαναν άλλοι, κυρίως μηχανικοί των πολυτεχνικών σχολών ή των βιομηχανικών εργαστηρίων.

 Στις μέρες μας, είναι εξαιρετικά δύσκολο να διακρίνουμε τη διαφορά μεταξύ καθαρής και εφαρμοσμένης έρευνας. Οι πρακτικές εφαρμογές ακολουθούν καταπόδας τις επιστημονικές ανακαλύψεις και διεκπεραιώνονται από τους ίδιους ανθρώπους. Πράγματι, οι ερευνητές στις πανεπιστημιακές έδρες παροτρύνονται στην εφαρμοσμένη έρευνα για να εξασφαλίσουν οικονομική αυτάρκεια. Η τρομακτική πρόοδος της καθαρής επιστήμης κατά τον 20ό αιώνα — ειδικά της φυσικής κατά το πρώτο μισό του αιώνα και της βιολογίας κατά το δεύτερο — έχουν αλλάξει παντελώς τη σχέση μεταξύ επιστήμης και κοινωνίας. Η επιστήμη έχει καταστεί κυρίαρχο στοιχείο της ζωής μας. Προσέφερε τεράστια βελτίωση στην ποιότητα της ζωής, αλλά δημιούργησε και σοβαρότατους κινδύνους. Σε αυτούς περιλαμβάνονται η μόλυνση του περιβάλλοντος, η σπατάλη των ζωτικών πόρων, η αύξηση μεταδοτικών ασθενειών και, πάνω απ’ όλα, η απειλή για την ίδια την ύπαρξη του ανθρώπινου είδους λόγω της ανάπτυξης όπλων μαζικής καταστροφής.

 Οι φυσικοί επιστήμονες δεν είναι δυνατόν πλέον να υποστηρίζουν ότι η εργασία τους δεν έχει καμία σχέση με την ευμάρεια των ατόμων ή την κρατική πολιτική. Παραδόξως, πολλοί είναι αυτοί που επιμένουν σε τέτοιους ισχυρισμούς- πολλοί εμμένουν στη νοοτροπία της απομόνωσης, υπερασπιζόμενοι για την επιστήμη μια πολιτική «ελεύθερης αγοράς». Η λογική τους στηρίζεται κυρίως στη διάκριση μεταξύ καθαρής και εφαρμοσμένης έρευνας. Υποστηρίζουν ότι επιβλαβείς μπορεί να είναι μόνο οι εφαρμογές’ οι περί την καθαρή επιστήμη έχουν μοναδική υποχρέωση να δημοσιοποιούν τα αποτελέσματα της ερευνάς τους. Το τι θα πράξουν οι «άλλοι» με αυτά, είναι δική τους δουλειά, όχι των επιστημόνων.

 Ωστόσο, όπως έχει διαπιστωθεί, η διάκριση μεταξύ καθαρής και εφαρμοσμένης έρευνας είναι, σε μεγάλο βαθμό, ανύπαρκτη. Η υιοθέτηση αμοραλιστικής στάσης από τους επιστήμονες είναι απαράδεκτη. Κατά τη δική μου γνώμη, αποτελεί ανήθικη στάση, διότι αποφεύγει να δεχτεί την προσωπική ευθύνη για τις πιθανές συνέπειες των πράξεων μας.

Είμαστε πολίτες μιας παγκόσμιας κοινότητας, με όλο και μεγαλύτερη αλληλεξάρτηση — αλληλεξάρτηση οφειλόμενη κυρίως στις τεχνολογικές προόδους που δημιουργεί η επιστημονική έρευνα. Μια αλληλεξαρτώμενη κοινότητα προσφέρει σημαντικά οφέλη στα μέλη της’ αλλά, για τον ίδιο λόγο, τα φέρνει αντιμέτωπα με τις μεγάλες ευθύνες τους. Κάθε πολίτης είναι υπόλογος για τα έργα του. Όλοι έχουμε ευθύνη έναντι της κοινωνίας.

 Η ευθύνη αυτή είναι βαρύτερη για τους επιστήμονες για το λόγο ακριβώς που αναφέραμε προηγουμένως: τον κυρίαρχο ρόλο που παίζει η επιστήμη στη σύγχρονη κοινωνία. Ο μαθηματικός Michael Atiyah, κάτοχος του μεταλλίου Φιλντς (1966) και σημερινός πρόεδρος των Συνδιασκέψεων της Pugwash για την Επιστήμη και τις Παγκόσμιες Υποθέσεις, εξήγησε κατά τη διάλεξη Schrödinger του 1997 τους λόγους αυτής της ειδικής ευθύνης των επιστημόνων:

 «Πρώτον, υπάρχει το ζήτημα της ηθικής ευθύνης. Αν δημιουργήσεις κάτι, πρέπει να ενδιαφερθείς για τις συνέπειες. Κάτι τέτοιο πρέπει να ισχύει για τις επιστημονικές ανακαλύψεις όπως ακριβώς ισχύει για τα παιδιά που φέρνουμε στον κόσμο.»

 Ο Atiyah συνέχισε περιγράφοντας άλλους τέσσερις λόγους για τους οποίους οι φυσικοί επιστήμονες πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη των συνεπειών της ερευνάς τους:

 Κατανοούν τα τεχνικά προβλήματα καλύτερα από τον μέσο πολιτικό ή πολίτη — και η γνώση συνοδεύεται από ευθύνη.

 Μπορούν να προσφέρουν τεχνικές συμβουλές και βοήθεια για την επίλυση των απρόοπτων προβλημάτων που ανακύπτουν.

 Μπορούν να προειδοποιήσουν για τους μελλοντικούς κινδύνους που ίσως προκύπτουν από μια τρέχουσα ανακάλυψη.

 Αποτελούν μια διεθνή αδελφότητα που υπερβαίνει τα φυσικά σύνορα κι έτσι είναι σε θέση να έχουν συνολική άποψη για τα συμφέροντα του ανθρώπινου γένους.

 Και στη διάλεξη Schrodinger αλλά και στην ομιλία του ως προέδρου της Βασιλικής Εταιρείας του Λονδίνου, ο Atiyah τόνισε ότι οι επιστήμονες πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη των έργων τους και για έναν ακόμη λόγο: τις συνέπειες μιας άσχημης δημόσιας εικόνας για την επιστήμη. Το κοινό θεωρεί τους επιστήμονες υπεύθυνους για τους κινδύνους που συνεπάγεται η επιστημονική πρόοδος: Τα πυρηνικά όπλα αποτελούν σοβαρή απειλή, και ορθώς κατηγορούνται οι επιστήμονες. Η κλωνοποίηση ανθρώπων είναι απεχθής και αντιμετωπίζεται ως ανήθικη- το αποτέλεσμα, η επιστήμη συνολικά δέχεται κατηγορίες εξαιτίας λίγων επιστημόνων που θέλουν να την αναπτύξουν.

 Το κοινό έχει τη δυνατότητα, μέσω των εκλεγμένων κυβερνήσεων του, να ελέγξει την επιστήμη είτε σταματώντας τη χρηματοδότηση είτε θέτοντας περιοριστικούς όρους. Προφανώς, είναι προτιμότερο ο οποιοσδήποτε έλεγχος να ασκείται από τους ίδιους τους επιστήμονες.

Η επιστήμη πρέπει συνεχώς να μεριμνά για τη δημόσια εικόνα της, διότι έτσι εμπνέει σεβασμό για την ακεραιότητα της και κερδίζει την εμπιστοσύνη του κοινού στις εξαγγελίες και τους στόχους της. Οι επιστήμονες πρέπει με τη συμπεριφορά τους να αποδείξουν ότι μπορούν να συνδυάζουν τη δημιουργικότητα με την ευσπλαχνία, ότι τη στιγμή που αφήνουν ελεύθερη τη φαντασία τους εξακολουθούν να ενδιαφέρονται για τους συνανθρώπους τους, και ότι είναι πλήρως υπεύθυνοι για τις πράξεις τους όταν παλεύουν με το άγνωστο.

Για όλα τα παραπάνω πρέπει να ληφθούν συγκεκριμένα μέτρα. Το πρώτο είναι ένας ηθικός κώδικας για τη συμπεριφορά των επιστημόνων, ανάλογος με τον όρκο του Ιπποκράτη που δίνουν οι γιατροί. Ο ηθικός κώδικας για τη συμπεριφορά όσων ασκούν την ιατρική υπάρχει εδώ και δυόμισι σχεδόν χιλιάδες χρόνια. Στο παρελθόν, όπως και σήμερα, η ζωή του ασθενούς βρίσκεται κυριολεκτικά στα χέρια του γιατρού* και είναι απαραίτητο να εξασφαλιστεί ότι ο γιατρός χειρίζεται αυτή τη δύναμη υπεύθυνα, έχοντας ως πρώτιστο καθήκον τη φροντίδα του ασθενούς. Σήμερα, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι οι φυσικοί επιστήμονες έχουν σχεδόν παρόμοιο ρόλο σε σχέση με το ανθρώπινο είδος. Είναι επομένως καιρός, όσοι αποκτούν επιστημονικό τίτλο να αρχίσουν να δίνουν κάποιο είδος όρκου ή υπόσχεσης. Αυτό θα είχε μια σημαντική συμβολική αξία, αλλά θα μπορούσε επίσης να αναπτύξει στους νέους επιστήμονες την επίγνωση και τον προβληματισμό για ευρύτερα ζητήματα.

Τέτοιοι όρκοι έχουν εισαχθεί σε μερικές διακηρύξεις (για παράδειγμα, τούτη του Ινστιτούτου για τις Κοινωνικές Καινοτομίες —ISI), και έχουν προταθεί διάφορες μορφές διατύπωσης, κατάλληλες για ποικίλες περιπτώσεις. Ο παρακάτω όρκος, ο οποίος έχει προταθεί από το φοιτητικό τμήμα της Αμερικανικής Ομάδας της Pugwash, θα ήταν κατάλληλος για την τελετή αποφοίτησης όλων των νέων επιστημόνων:

 «Υπόσχομαι να εργαστώ για έναν καλύτερο κόσμο, όπου η επιστήμη και η τεχνολογία θα χρησιμοποιούνται με κοινωνικά υπεύθυνο τρόπο. Δεν θα χρησιμοποιήσω τις γνώσεις μου για οτιδήποτε έχει σκοπό να βλάψει τους ανθρώπους ή το περιβάλλον. Καθ’ όλη τη σταδιοδρομία μου θα εξετάζω έγκαιρα τις ηθικές συνέπειες της επιστημονικής δράσης μου. Παρότι οι αξιώσεις της θέσης που θα κατέχω μπορεί να είναι πολύ μεγάλες, αποδέχομαι αυτή τη δήλωση, διότι αναγνωρίζω ότι η ατομική ευθύνη αποτελεί το πρώτο βήμα στο δρόμο για την ειρήνη.»

 Αντιλαμβάνεστε ότι ένας τέτοιος όρκος δεν μπορεί να συμβιβαστεί με σταδιοδρομίες που σχετίζονται με χημικά, βιολογικά ή πυρηνικά όπλα.

 Θα ήθελα να δω τα πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο να υιοθετούν την πρακτική μιας τέτοιας ορκωμοσίας κατά την αποφοίτηση των φοιτητών τους. Μια προϋπόθεση γι’ αυτό θα ήταν η εισαγωγή στην πανεπιστημιακή ύλη μαθημάτων σχετικών με τις ηθικές πλευρές της επιστήμης.

 Ενώ λοιπόν είναι ιδιαίτερα σημαντικό να κατανοήσουν την κοινωνική τους ευθύνη όσοι ξεκινούν την επιστημονική τους σταδιοδρομία, είναι εξίσου σημαντικό να έχουν συνείδηση αυτών των ευθυνών και οι παλιότεροι επιστήμονες. Γι’ αυτό το λόγο προτείνω οι εθνικές ακαδημίες επιστημών (ή τα αντίστοιχα ιδρύματα στις χώρες όπου δεν υπάρχουν ακαδημίες) να συμπεριλάβουν ρητώς ηθικά ζητήματα στον καθορισμό των αρμοδιοτήτων τους). Τα καταστατικά ορισμένων ακαδημιών ήδη περιλαμβάνουν άρθρα που τους επιτρέπουν να ασχοληθούν με τις κοινωνικές συνέπειες της επιστημονικής έρευνας. Θα ήθελα όμως αυτά τα άρθρα να γίνουν υποχρεωτικά. Θα επιθυμούσα όλες οι εθνικές ακαδημίες να δηλώνουν ρητά ότι τα ηθικά ζητήματα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του επιστημονικού έργου.

 Ως συνέπεια αυτής της γενικής δέσμευσης, προτείνω να αναλάβουν οι ακαδημίες ένα συγκεκριμένο καθήκον: την ίδρυση επιτροπών δεοντολογίας — άλλη μία πρακτική που εφαρμόζεται στην ιατρική. Σε πολλές χώρες τα ερευνητικά προγράμματα που αφορούν ασθένειες πρέπει να εγκρίνονται από επιτροπές δεοντολογίας της πολιτείας ή του νοσοκομείου προκειμένου να εξασφαλισθεί ότι η έρευνα δεν θα θέσει σε κίνδυνο την υγεία του ασθενούς. Θα επιθυμούσα να επεκταθεί αυτή η πρακτική στην ερευνητική εργασία γενικότερα, αρχίζοντας από τη γενετική μηχανική.

 Εκτός από τις ακαδημίες Επιστημών, σημαντικό ρόλο μπορούν να παίξουν και άλλοι, ανεξάρτητοι οργανισμοί οι οποίοι ενδιαφέρονται ειδικά για τα ηθικά ζητήματα που προκύπτουν από την επιστημονική έρευνα και τις εφαρμογές της. Αυτοί οι οργανισμοί μπορούν να αναπτύξουν δραστηριότητες τις οποίες οι ακαδημίες αδυνατούν να διεξέλθουν, είτε εξαιτίας καταστατικών περιορισμών είτε επειδή είναι, επισήμως ή εμμέσως, κυβερνητικοί οργανισμοί.

 Υπάρχουν πολλοί τέτοιοι ανεξάρτητοι οργανισμοί επιστημόνων, αυτός όμως που γνωρίζω καλύτερα είναι η κίνηση Pugwash, η οποία αυτοπροσδιοριζεται ως η «συνείδηση των επιστημόνων» και περιγράφει το ρόλο της ως εξής:

 «Η κίνηση Pugwash είναι η έκφραση της επίγνωσης του κοινωνικού και ηθικού καθήκοντος των φυσικών επιστημόνων να βοηθήσουν στην αποτροπή και το ξεπέρασμα των πραγματικών και δυνητικών επιζήμιων αποτελεσμάτων των επιστημονικών και τεχνολογικών ανακαλύψεων και να προωθήσουν τη χρήση της επιστήμης και της τεχνολογίας για ειρηνικούς σκοπούς.»

 Στα 42 χρόνια της ύπαρξης της, η κίνηση Pugwash έχει συγκεντρώσει, απ’ όλο τον κόσμο, επιστήμονες, διανοούμενους και ανθρώπους με εμπειρία σε κυβερνητικά, διπλωματικά και στρατιωτικά ζητήματα. Σκοπός της είναι η μείωση του κινδύνου ένοπλης σύγκρουσης και η εύρεση συνεργατικών λύσεων σε παγκόσμια προβλήματα που άπτονται της επιστήμης και των διεθνών υποθέσεων.

 Η κοινωνική συνείδηση των επιστημόνων της κίνησης Pugwash βρήκε την κύρια έκφραση της στην ενασχόληση με τη βασική απειλή που προήλθε από την επιστημονική έρευνα: την ανάπτυξη των πυρηνικών όπλων. Για πολλά χρόνια, το κύριο καθήκον της ήταν να εμποδίσει τη μετατροπή του Ψυχρού Πολέμου σε θερμό —κάτι που θα οδηγούσε στην καταστροφή του πολιτισμού μας και πιθανόν του ανθρώπινου είδους. Οι προσπάθειες της κίνησης επικεντρώθηκαν σε μέτρα που θα σταματούσαν την κούρσα των πυρηνικών εξοπλισμών μέσω συμφωνιών περιορισμένης σημασίας, όπως η Συνθήκη μερικής απαγόρευσης των πυρηνικών δοκιμών (1963), η Συνθήκη για τους αντιβαλλιστικούς πυραύλους (1972) και η Συνθήκη για τα πυρηνικά όπλα μέσου βεληνεκούς (1987).

 Όταν ο Ψυχρός Πόλεμος τερματίστηκε, η κίνηση Pugwash έστρεφε το ενδιαφέρον της στον κύριο στόχο —την πλήρη εξάλειψη των πυρηνικών όπλων. Οι δημοσιεύσεις που προέκυψαν από αυτή την προσπάθεια είχαν ως συνέπεια να καταστεί αντικείμενο σοβαρής μελέτης το ζήτημα του απαλλαγμένου από πυρηνικά όπλα πλανήτη μας. Άμεσο αποτέλεσμα υπήρξε η ίδρυση της Επιτροπής της Καμπέρα: η αναφορά της επιτροπής, η οποία δημοσιεύτηκε το 1996, αποτελεί το πλέον εύγλωττο επιχείρημα υπέρ της ιδέας της πυρηνικής αποτροπής.

 Μπορεί να συμβάλει άμεσα η επιστημονική κοινότητα στην εξάλειψη των πυρηνικών και λοιπών όπλων μαζικής καταστροφής; Νομίζω ότι θα το είχε πράξει ήδη αν πρόσεχε τις εκκλήσεις του νομπελίστα φυσικού Hans Bethe πριν από λίγα χρόνια:

 «Εισερχόμαστε σε μιαν εποχή αφοπλισμού και απόσυρσης των πυρηνικών όπλων. Ωστόσο, μερικές χώρες συνεχίζουν να αναπτύσσουν πυρηνικά όπλα. Είναι αβέβαιο αν, και πότε, θα συμφωνήσουν τα έθνη να σταματήσει τούτο το επικίνδυνο παιχνίδι. Όμως, οι μεμονωμένοι επιστήμονες μπορούν να επηρεάσουν αυτή τη διαδικασία αρνούμενοι να συμπράξουν. Γι’ αυτό το λόγο, ζητώ από τους επιστήμονες όλων των χωρών να απέχουν από κάθε εργασία δημιουργίας, ανάπτυξης, βελτίωσης και παραγωγής πυρηνικών όπλων, καθώς και οποιουδήποτε άλλου όπλου με δυνατότητες μαζικής καταστροφής, όπως τα χημικά ή τα βιολογικά όπλα.»

 Η εξάλειψη των πυρηνικών όπλων θα απομάκρυνε τον άμεσο κίνδυνο για το ανθρώπινο είδος, αλλά δεν εγγυάται την ασφάλεια μακροπρόθεσμα. Τα πυρηνικά όπλα δεν μπορεί να «αποεφευρεθούν», δεν γίνεται να σβήσουμε απ’ τη μνήμη μας τη γνώση της κατασκευής τους. Αν υπάρξει στο μέλλον μια σοβαρή σύγκρουση μεταξύ μεγάλων δυνάμεων, τα πυρηνικά οπλοστάσια θα αναδυθούν και θα επιστρέψουμε στο κλίμα του Ψυχρού Πολέμου. Συνεπώς, θα πρέπει εντέλει να ασχοληθούμε με τη φαινομενικά ουτοπική ιδέα ενός κόσμου χωρίς πόλεμο.

 «Η εξάλειψη των αιτιών του πολέμου» θα είναι το θέμα της επόμενης ετήσιας συνδιάσκεψης της Pugwash που θα διεξαχθεί στο Queen’s College του Πανεπιστημίου του Καιμπριτζ τον Αύγουστο του 2000. Και αυτό αποτελεί πραγματικά ένα καθήκον για τον νέο αιώνα.

Μια νέα σούπερ-Γη μπορεί να περιστρέφεται γύρω από το άστρο Proxima Centauri

Οι λεπτές μετατοπίσεις στην κίνηση του γειτονικού μας μικρού ερυθρού νάνου, του Proxima Centauri, που είναι περίπου 4,24 έτη φωτός μακριά, υποδηλώνουν ότι μπορεί να φιλοξενεί όχι έναν αλλά δύο ξένους κόσμους.

 

Το φως του ερυθρού νάνου άστρου Promixa Centauri πέφτει πάνω στην επιφάνεια του πλανήτη Proxima b. Οι αστρονόμοι πιστεύουν τώρα ότι ο εξωπλανήτης Proxima b έχει ένα αδελφό: μια σούπερ Γη που μπορεί να περιστρέφεται γύρω από το ίδιο ερυθρό άστρο λίγο περισσότερο από 4 έτη φωτός μακριά.

«Είμαστε στην ευχάριστη θέση να σας πούμε ότι υποψιαζόμαστε την παρουσία ενός νέου εξωπλανήτη γύρω από το Proxima Centauri, που ονομάσαμε Proxima c», δήλωσε ο Mario Damasso του Παρατηρητηρίου της Ιταλίας κατά τη διάρκεια συνεδρίου.

 

Αν ο πλανήτης είναι εκεί, θα έχει τουλάχιστον έξι φορές τη μάζα της Γης – δημιουργώντας αυτό που ονομάζεται σούπερ Γη – και θα χρειάζεται 1.936 ημέρες για να στραφεί γύρω από το γονικό του αστέρι. Αυτό σημαίνει ότι η μέση θερμοκρασία στην επιφάνεια του πλανήτη είναι πάρα χαμηλή για να ρέει υγρό νερό.

 

«Είναι αυτός ο πλανήτης κατοικήσιμος; Όχι, γιατί είναι πολύ κρύος», λέει ο Φάμπιο Del Sordo από το Πανεπιστήμιο της Κρήτης και το ΙΤΕ.

 

Το 2016 οι επιστήμονες βρήκαν τον εξωπλανήτη Proxima Centauri b να στρέφεται γύρω από το άστρο Proxima Centauri, μάζας τουλάχιστον 1,3 φορές όσο η Γη που είναι ίσως αρκετά ζεστός για να υπάρχει ζωή όπως τη γνωρίζουμε στην επιφάνεια του. Οι επιστήμονες εντόπισαν τον πλανήτη αυτό μελετώντας τον τρόπο με τον οποίο έλκει η βαρύτητά του το Proxima Centauri και προκαλεί την αλλαγή στην τροχιά του αστέρα.

 

Πρόσφατα, οι Damasso και Del Sordo αποφάσισαν να επανεξετάσουν τα δεδομένα που χρησιμοποιήθηκαν για να εντοπίσουν το Proxima b. Τα επεξεργάστηκαν όμως κάπως διαφορετικά, αφαιρώντας τα σήματα από το Proxima b και την εγγενή αστρική δραστηριότητα και πρόσθεσαν 61 μετρήσεις που έγιναν για επιπλέον 549 ημέρες με το φασματογράφο HARPS, που είναι τοποθετημένος σε ένα τηλεσκόπιο στο Παρατηρητήριο  La Silla της Χιλής.

 

Συνολικά, έπειτα είχαν δεδομένα περίπου 17 ετών σχετικά με την κίνηση του μικρού ερυθρού νάνου. Σε αυτά εντοπίστηκαν ένα σήμα που θα μπορούσε να είναι ένας άλλος πλανήτης σε τροχιά γύρω από το Proxima Centauri. Αν είναι εκεί – και αυτό είναι ακόμα ένα αρκετά μεγάλο «αν» –θέλει λίγο περισσότερο από πέντε Γη χρόνια για να στραφεί γύρω από το αστέρι του, με μια ακτίνα που είναι 1,5 φορές μεγαλύτερη από ό, τι η Γη είναι από τον ήλιο.

 

«Αυτή η ανίχνευση είναι πολύ δύσκολη», λέει ο Del Sordo. «Ρωτήσαμε τον εαυτό μας πολλές φορές αν αυτός είναι ένας πραγματικός πλανήτης. Αλλά αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι ακόμα κι αν αυτός ο πλανήτης δεν υπάρχει, θα πρέπει να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε για να βάλουμε ακόμα πιο ισχυρά θεμέλια κάτω από αυτόν».

 

Οι επιστήμονες θα συνεχίσουν να συλλέγουν δεδομένα για το αστέρι και σχεδιάζουν να χρησιμοποιήσουν πληροφορίες από το διαστημικό σκάφος Gaia της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας για να μελετήσουν περαιτέρω την κίνηση του ερυθρού νάνου Proxima Centauri, που θα βελτίωνε την ερμηνεία τους για την κίνηση του. Προτείνουν επίσης ότι ο πλανήτης θα μπορούσε να ειδωθεί άμεσα με τα μελλοντικά τηλεσκόπια. Επίσης, οι παρατηρήσεις του άστρου με το τηλεσκόπιο Atacama Large Millimeter / Submilliter Array ή ALMA μπορούν να υποστηρίξουν την πιθανότητα να βρίσκονται σε τροχιά πολλοί εξωπλανήτες.

Να μάθεις να τρέφεις την ψυχή σου

Ένας Πέρσης μυστικιστής δήλωνε: «Αν είχα δυο καρβέλια ψωμί, θα πούλαγα το ένα και θα αγόραζα μερικούς υάκινθους για την ψυχή μου». Η φροντίδα και η τροφή του πνεύματός σου είναι πολύ πιο σημαντικές από όλες τις άλλες σου δραστηριότητες· ό,τι άλλο κάνεις εξαρτάται από αυτό.

Όταν η ψυχή σου είναι καλοταϊσμένη, αισθάνεσαι περίφημα. Η υγεία σου είναι λαμπρή· είσαι γεμάτος ενέργεια και ενθουσιασμό· οι σχέσεις σου σου δίνουν μεγάλη ικανοποίηση· ό,τι αγγίζεις μετατρέπεται σε επιτυχία.

Αν η ψυχή σου πάσχει από ασιτία, τίποτε άλλο δεν λειτουργεί. Αισθάνεσαι χάλια· ταράζεσαι για ένα σωρό ανόητα πράγματα· τσακώνεσαι με τους ανθρώπους σε καθημερινή βάση· το καρνέ των επιταγών σου γίνεται τόσο μαντάρα ώστε αναγκάζεσαι να κλείσεις το λογαριασμό, να ανοίξεις καινούργιο και να εύχεσαι ότι δεν θα αποδειχτεί ακάλυπτη καμιά από τις παλιές σου επιταγές· στη δουλειά, ξοδεύεις τον περισσότερο χρόνο σου «σβήνοντας φωτιές»· η ερωτική σου ζωή είναι ταινία φρίκης, επικό δράμα ή έργο χωρίς πράξεις.

Σίγουρα, μπορείς να προσποιείσαι και να ξεγελάς μερικούς ανθρώπους, αλλά αν μέσα σου είσαι άδειος και πονάς, τίποτα απ’ όσα ξεκινάς να κάνεις, δεν θα σου φέρει την ικανοποίηση που αναζητάς. Όταν αναγνωρίζεις ότι το πνεύμα σου μαραίνεται, στάσου και κάνε ό,τι χρειάζεται για να ανανεωθείς. Βγες έξω. Βγάλε τον καλύτερό σου φίλο για φαγητό στο αγαπημένο σου εστιατόριο.

Περπάτα στην παραλία και ρούφηξε τη μαγική στιγμή που ο ήλιος φιλάει τη θάλασσα. Βάλε να σου κάνουν ένα μασάζ με αισθησιακά αρωματικά έλαια. Νοίκιασε τις αγαπημένες σου ταινίες, φτιάξε ένα τεράστιο μπολ ποπ-κορν και κάνε το δικό σου φεστιβάλ κινηματογράφου για ένα Σαββατοκύριακο.

Προγραμμάτισε ή κάνε τις διακοπές που αναβάλλεις εδώ και τόσον καιρό. Θαύμασε τη σκιά σου κάτω από την πανσέληνο. Ό,τι κάνεις για να νιώσεις καλύτερα, θα αλλάξει όλα όσα κάνεις. Όπως είπε και η Άλι ΜακΜπιλ: «Όταν τρώω ζελέ νιώθω καλύτερα. Μη μου ζητάτε να το αναγάγω σε επιστήμη».

Συνήθως, σκεφτόμαστε τη λιμοκτονία σαν σωματικό πρόβλημα και αγνοούμε κάτι που πηγαίνει βαθύτερα: την πνευματική πείνα. Όλοι έχουμε δει τις σπαραχτικές εικόνες των πεινασμένων παιδιών της Αφρικής, με τις πρησμένες κοιλιές και τα τεράστια θλιμμένα τους μάτια. Ωστόσο, βλέπουμε κάθε μέρα στους δικούς μας δρόμους ανθρώπους που είναι σωματικά χορτάτοι, αλλά η ψυχή τους λιμοκτονεί.

Δεν το πολυσκεφτόμαστε επειδή έχουμε καταλήξει να δεχόμαστε την ψυχική λιμοκτονία σαν τρόπο ζωής. Μπορεί να έχεις τεράστιο υλικό πλούτο και να είσαι απίστευτα πεινασμένος πνευματικά. Το να μάθεις να τρέφεις την ψυχή σου είναι ένα από τα πιο σημαντικά μαθήματα μιας ολόκληρης ζωής.

Ελληνιστική Γραμματεία: Τα λογοτεχνικά είδη, Ελληνιστικά είδη, Ελεγεία

Αρχικά ἔλεγος ονομαζόταν ένα είδος θρηνητικού τραγουδιού, ωστόσο στη συνέχεια ο όρος ἐλεγεία δήλωνε γενικότερα κάθε ποίημα γραμμένο σε ελεγειακό μέτρο (δηλαδή στο λεγόμενο «ελεγειακό δίστιχο» αποτελούμενο από έναν δακτυλικό εξάμετρο και έναν δακτυλικό πεντάμετρο). Ήδη από τα μέσα του 7ου αι. και καθόλη τη διάρκεια της αρχαϊκής εποχής η ελεγειακή ποίηση γνωρίζει μεγάλη άνθηση στην Ιωνία παράλληλα με την καθαυτό εξαμετρική∙ είναι μια ποίηση κατάλληλη για κάθε είδους κοινωνική περίσταση και με ποικίλο περιεχόμενο-συμποτικό και γνωμικό όπως του Θεόγνη, προτρεπτικό όπως του Καλλίνου και του Τυρταίου, σατιρικό όπως του Ξενοφάνη, πολιτικο-φιλοσοφικό όπως του Σόλωνα.

 

Η ελληνιστική περίοδος βρίσκει στην ελεγεία το όχημα της νεωτερικότητας. Στον προγραμματικό Πρόλογο των Αιτίων, ο Καλλίμαχος εισάγει την περίφημη σύγκριση μεταξύ της «καλής» και της «κακής» ελεγείας, μια σύγκριση που θα μπορούσε να αφορά μια σειρά από πολύστιχες και πιο σύντομες ερωτικές ή/και μυθολογικές ελεγείες όπως η Ναννώ του Μίμνερμου (τέλη 7ου αι. π.Χ.), η Λύδη του Αντιμάχου (τέλη 4ου αι. π.Χ.) και η Δήμητρα του Φιλίτα (4ος-3ος αι. π.Χ.) [Καλλίμαχος, Αἴτια απ.1]∙ αυτός ο τελευταίος, ο Φιλίτας από την Κω, θεωρείται και ο εμπνευστής της ελληνιστικής ελεγείας με τον εκλεπτυσμένο, λόγιο χαρακτήρα. Ο Καλλίμαχος δίνει τη δική του εκδοχή για το ύφος και το περιεχόμενο της ελεγειακής ποίησης με το έργο του Αίτια σε 4 βιβλία. Εδώ φιλοξενούνται αυτοτελή αφηγηματικά ποιήματα με μυθολογικό θέμα και αιτιολογική αιχμή, ενταγμένα σε μια χαλαρά αρθρωμένη συλλογή καταλογικού χαρακτήρα. Ανάμεσα στις καλλιμαχικές ελεγείες ξεχωρίζουν η ερωτική ιστορία του Ακόντιου και της Κυδίππης και η «Κόμη της Βερενίκης», ένα ποίημα για τον καταστερισμό του πλοκάμου της Βερενίκης της Β΄, συζύγου του Πτολεμαίου Γ΄ του Ευεργέτη.

 

Η ελεγεία στο πλαίσιο της καλλιμαχικής ποιητικής σύντομα απέκτησε κάποια διακριτά χαρακτηριστικά: η ελληνιστική ελεγεία πραγματεύεται «ρομαντικά» επεισόδια από τον ελληνικό μύθο, με έμφαση στη σκιαγράφηση των ανθρωπίνων συναισθημάτων και με μία λόγια επένδυση μυθολογικού ή αιτιολογικού προσανατολισμού. Μια σειρά από καταλογικές συνθέσεις αποτελούμενες από ελεγείες επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Το Λεόντιον του Ερμησιάνακτα σε 3 βιβλία και οι Ἕρωτες ἢ Καλοί του Φανοκλή αφηγούνται διάσημους έρωτες σε καταλογικά αρθρωμένες ελεγείες. Υπήρχαν ωστόσο και ενιαία ελεγειακά ποιήματα, όπως η Ηριγόνη του Ερατοσθένη.

 

Η ελληνιστική ελεγεία σύντομα μεταφέρθηκε στη Ρώμη. Μεσολαβητής ήταν πιθανότατα ο Παρθένιος από τη Νίκαια (1ος αι. π.Χ.) που συνέλεξε υλικό για ελεγείες σε μια πεζή συλλογή με τον τίτλο Ἐρωτικά Παθήματα. Η υποκειμενική ερωτική ελεγεία του Κορνήλιου Γάλλου, και αργότερα του Προπέρτιου και του Οβιδίου, ήταν πιθανότατα μετεξέλιξη της αλεξανδρινού τύπου ελεγείας.

Κείμενα:

· Καλλίμαχος, Αίτια απ.1 (Τα πρότυπα της νεωτερικής ελεγείας)

· Καλλίμαχος, Αίτια απ. 67-75 (Η ελεγεία του Ακόντιου και της Κυδίππης)

· Καλλίμαχος, Αίτια απ. 110 (Η κόμη της Βερενίκης)

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ - Ἱππῆς (40-96)

40 ΟΙ. Α’ λέγοιμ᾽ ἂν ἤδη. νῷν γάρ ἐστι δεσπότης
ἄγροικος ὀργήν, κυαμοτρώξ, ἀκράχολος,
Δῆμος Πυκνίτης, δύσκολον γερόντιον
ὑπόκωφον. οὗτος τῇ προτέρᾳ νουμηνίᾳ
ἐπρίατο δοῦλον βυρσοδέψην, Παφλαγόνα
45 πανουργότατον καὶ διαβολώτατόν τινα.
οὗτος καταγνοὺς τοῦ γέροντος τοὺς τρόπους,
ὁ βυρσοπαφλαγών, ὑποπεσὼν τὸν δεσπότην
ᾔκαλλ᾽, ἐθώπευ᾽, ἐκολάκευ᾽, ἐξηπάτα
κοσκυλματίοις ἄκροισι, τοιαυτὶ λέγων·
50 «ὦ Δῆμε, λοῦσαι πρῶτον ἐκδικάσας μίαν,
ἐνθοῦ, ῥόφησον, ἔντραγ᾽, ἔχε τριώβολον.
βούλει παραθῶ σοι δόρπον;» εἶτ᾽ ἀναρπάσας
ὅ τι ἄν τις ἡμῶν σκευάσῃ τῷ δεσπότῃ
Παφλαγὼν κεχάρισται τοῦτο. καὶ πρώην γ᾽ ἐμοῦ
55 μᾶζαν μεμαχότος ἐν Πύλῳ Λακωνικήν,
πανουργότατά πως παραδραμὼν ὑφαρπάσας
αὐτὸς παρέθηκε τὴν ὑπ᾽ ἐμοῦ μεμαγμένην.
ἡμᾶς δ᾽ ἀπελαύνει κοὐκ ἐᾷ τὸν δεσπότην
ἄλλον θεραπεύειν, ἀλλὰ βυρσίνην ἔχων
60 δειπνοῦντος ἑστὼς ἀποσοβεῖ τοὺς ῥήτορας.
Ἄιδει δὲ χρησμούς· ὁ δὲ γέρων σιβυλλιᾷ.
ὁ δ᾽ αὐτὸν ὡς ὁρᾷ μεμακκοακότα,
τέχνην πεπόηται· τοὺς γὰρ ἔνδον ἄντικρυς
ψευδῆ διαβάλλει· κᾆτα μαστιγούμεθα
65 ἡμεῖς· Παφλαγὼν δὲ περιθέων τοὺς οἰκέτας
αἰτεῖ, ταράττει, δωροδοκεῖ λέγων τάδε·
«ὁρᾶτε τὸν Ὕλαν δι᾽ ἐμὲ μαστιγούμενον;
εἰ μή μ᾽ ἀναπείσετ᾽, ἀποθανεῖσθε τήμερον.»
ἡμεῖς δὲ δίδομεν· εἰ δὲ μή, πατούμενοι
70 ὑπὸ τοῦ γέροντος ὀκταπλάσιον χέζομεν.
νῦν οὖν ἁνύσαντε φροντίσωμεν, ὦγαθέ,
ποίαν ὁδὸν νὼ τρεπτέον καὶ πρὸς τίνα.
ΟΙ. Β’ κράτιστ᾽ ἐκείνην τὴν μολωμεν, ὦγαθέ.
ΟΙ. Α’ ἀλλ᾽ οὐχ οἷόν τε τὸν Παφλαγόν᾽ οὐδὲν λαθεῖν·
75 ἐφορᾷ γὰρ αὐτὸς πάντ᾽. ἔχει γὰρ τὸ σκέλος
τὸ μὲν ἐν Πύλῳ, τὸ δ᾽ ἕτερον ἐν τἠκκλησίᾳ.
τοσόνδε δ᾽ αὐτοῦ βῆμα διαβεβηκότος
ὁ πρωκτός ἐστιν αὐτόχρημ᾽ ἐν Χάοσιν,
τὼ χεῖρ᾽ ἐν Αἰτωλοῖς, ὁ νοῦς δ᾽ ἐν Κλωπιδῶν.
80 ΟΙ. Β’ κράτιστον οὖν νῷν ἀποθανεῖν. ΟΙ. Α’ ἀλλὰ σκόπει,
ὅπως ἂν ἀποθάνοιμεν ἀνδρικώτατα.
ΟΙ. Β’ πῶς δῆτα, πῶς γένοιτ᾽ ἂν ἀνδρικώτατα;
βέλτιστον ἡμῖν αἷμα ταύρειον πιεῖν·
ὁ Θεμιστοκλέους γὰρ θάνατος αἱρετώτερος.
85 ΟΙ. Α’ μὰ Δί᾽ ἀλλ᾽ ἄκρατον οἶνον ἀγαθοῦ δαίμονος.
ἴσως γὰρ ἂν χρηστόν τι βουλευσαίμεθα.
ΟΙ. Β’ ἰδού γ᾽ ἄκρατον. περὶ ποτοῦ γοῦν ἐστί σοι.
πῶς δ᾽ ἂν μεθύων χρηστόν τι βουλεύσαιτ᾽ ἀνήρ;
ΟΙ. Α’ ἄληθες, οὗτος; κρουνοχυτροληραῖος εἶ.
90 οἶνον σὺ τολμᾷς εἰς ἐπίνοιαν λοιδορεῖν;
οἴνου γὰρ εὕροις ἄν τι πρακτικώτερον;
ὁρᾷς, ὅταν πίνωσιν ἄνθρωποι, τότε
πλουτοῦσι, διαπράττουσι, νικῶσιν δίκας,
εὐδαιμονοῦσιν, ὠφελοῦσι τοὺς φίλους.
95 ἀλλ᾽ ἐξένεγκέ μοι ταχέως οἴνου χοᾶ,
τὸν νοῦν ἵν᾽ ἄρδω καὶ λέγω τι δεξιόν.

***
ΠΡ. Δ. (Στρέφεται προς τους θεατές:)
[40] Λοιπόν, ακούστε· έχουμε ένα αφεντικό με άγαρμπο φυσικό, κουκιών-τραγανιστή, ζοχαδιάρη, τον Δήμο τον Πυκνιώτη, γέρο στριμμένο και μισόκουφο. Που λες ετούτος την πρωτομηνιά που μας πέρασε ψώνισε δούλο βυρσοδέψη, έναν Παφλαγόνα αρχικατεργάρη και αρχιρουφιάνο. Λοιπόν ο βυρσοπαφλαγόνας που λέγαμε, αφού μελέτησε τα χούγια του γέρου, έγινε χαλί στα πόδια του αφεντικού, βάλθηκε να τον κανακεύει, να τον χαϊδολογά, να τον κολακεύει, να τον σέρνει από τη μύτη με κάτι λόγια τέτοιας λογής, σαν λιμαδούρες από σολόδερμα:
[50] «Δήμε μου, πάρε πρώτα ένα μπάνιο, μόλις δικάσεις μια υπόθεση· ύστερα ρίξε μάσα, τράβα ρουφηξιές, κάνε την ταράτσα, τσίμπα ένα τριώβολο. Θες να σου στρώσω τραπέζι;» Και στη στιγμή αρπάζει μέσ᾽ από τα χέρια μας ό,τι ο καθένας μας μαγείρεψε για το αφεντικό και του το κάνει χάρισμα ο Παφλαγόνας. Νά, τις προάλλες είχα ζυμώσει λαγάνα λακωνική στην Πύλο κι ετούτος με πονηριά μοναδική μ᾽ έκανε πέρα, μου την πήρε απ᾽ τα χέρια και τη σερβίρισε αυτός στο αφεντικό, αυτήν που εγώ είχα ζυμώσει! Κι εμάς μας αποδιώχνει και δεν αφήνει κανέναν άλλο να περετά τον αφέντη·
[60] όση ώρα ετούτος περιδρομιάζει, ο τύπος όρθιος δίπλα του, με το καμτσίκι στο χέρι, κάνει πέρα, σκιασμένους, τους ρήτορες. Κι ακόμη του ψαλμουδίζει χρησμούς, κι ο γέρος μας — τον πιάνει σιβυλίτιδα. Τότε ο δικός σου, μόλις τον βλέπει ζαβλακωμένο, βάζει σ᾽ ενέργεια την τέχνη του: καρφώνει στα ίσια με ψεύτικες καταλαλιές τους ανθρώπους του σπιτιού· κι ύστερα ο βούρδουλας δουλεύει στην πλάτη μας. Κι ο Παφλαγόνας να γίνεται τσιμπούρι στους παραγιούς, να ζητά λεφτά, να τρομοκρατεί, να τσεπώνει πεσκέσια — με λόγια σαν κι αυτά: «Βλέπετε βούρδουλας που πέφτει στον Ύλα; — από μένα τη βρήκε! Αν δεν μου κάνετε το χατίρι, πεθάνατε, σήμερα κιόλας!» Κι εμείς του δίνουμε· γιατί διαφορετικά
[70] ο γέρος μάς τσαλαπατά και μας στέλνει για οχταπλάσιο χέσιμο.
Λοιπόν, λεβεντιά μου, να σκεφτούμε χωρίς χασομέρια
«ποιά στράτα να τραβήξουμε,
σε ποιόν τον πόνο μας να πούμε».
ΔΕ. Δ. Η στράτα η καλύτερη, λεβεντιά μου, είναι αυτή που λέγαμε: αυτομολάμε.
ΠΡ. Δ. Έλα όμως που τίποτε δεν μπορεί να ξεφύγει απ᾽ τον Παφλαγόνα. Γιατί η ματιά του φτάνει παντού· το ένα του πόδι πατά στην Πύλο, το άλλο στην Πνύκα, και, όπως ο διασκελισμός του είναι τεράστιος, ο κώλος του άνετα ανοίγεται στη Χαονία, τα χέρια του στο Ζητούνι κι ο νους του στα Κλέφτικα λημέρια.
ΔΕ. Δ. Λοιπόν, το καλύτερο που μας απομένει είναι ο θάνατος.
ΠΡ. Δ.
[80] Τότε στοχάσου «του αντρειωμένου θάνατο να βρούμε, τον αντρίκειο».
ΔΕ. Δ. Πώς δηλαδή, πώς να γίνει «του αντρειωμένου ο αντρίκειος»; Ο πιο ηρωικός θάνατος για μας θα ᾽ταν να πιούμε αίμα ταύρου· ν᾽ ακολουθήσουμε τον δρόμο που άνοιξε ο Θεμιστοκλής!
ΠΡ. Δ. Να πιούμε, μά τον Δία, δεν λέω όχι, αλλά κρασί άκρατο, πρόποση στον Αγαθοδαίμονα. Μπορεί έτσι να περάσει απ᾽ το μυαλό μας καμιά καλή ιδέα.
ΔΕ. Δ. Νά τα μας, άκρατο κρασί! Όλο το πιοτό έχεις στον νου σου. Μπορεί όμως να βγει καλή ιδέα από μυαλό άνθρωπου μεθυσμένου;
ΠΡ. Δ. Σοβαρολογείς, άνθρωπέ μου; είσαι το κεφαλόβρυσο της κοτσάνας.
[90] Τολμάς ν᾽ αμφισβητήσεις πως το κρασί κατεβάζει ιδέες; Βρίσκεται στον κόσμο πράμα πιο αποτελεσματικό απ᾽ το κρασί; Δεν βλέπεις, όταν ο άνθρωπος πίνει, τότε καζαντίζει βιός, τελειώνει δουλειές, κερδίζει στο δικαστήριο, πλέει στην ευτυχία, ευεργετεί τους φίλους. Άντε γρήγορα, φέρε μου από μέσα μια κανάτα κρασί, για ν᾽ αρδέψω το μυαλό μου και να πω καμιά έξυπνη ιδέα.

Μορφές και Θέματα της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας: ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ, Ίμβρασος, Ίναχος, Ινωπός

Ίμβρασος

Θεός ποταμός της Σάμου, γιος του Απόλλωνα και της Νύμφης Ωκυρρόης. Εκεί είδε για πρώτη φορά το φως η Ήρα, στη ρίζα μιας λυγαριάς, όπου αργότερα κατασκευάστηκε ο ναός της. Σύμφωνα με τον Παυσανία, οι κάτοικοι του νησιού θεωρούσαν ότι το ιερό της θεάς ιδρύθηκε από τους Αργοναύτες γύρω από ένα ξόανο που είχαν φέρει μαζί τους από το Άργος. Αν και οι πρώτοι άποικοι του νησιού πρέπει πράγματι να είχαν έλθει από το Άργος, όπου είναι γνωστή η απήχηση της λατρείας της θεάς, αρχαιολογικά ευρήματα στην περιοχή μαρτυρούν την ύπαρξη βωμών από τον 10ο και τον 9ο αι. π.Χ., γεγονός που υποδεικνύει ότι η λατρεία της αργείας Ήρας εξομοιώθηκε με μιαν αρχαιότερη τοπική θεότητα.

 

Ίναχος (Πελοπόννησος)

 

α) Θεός-ποταμός της Αργολίδας, γιος του Ωκεανού και της Τηθύος. Οι Αργείοι έλεγαν ότι έζησε πριν το ανθρώπινο γένος, σύγχρονος του Εριχθόνιου και του Εύμολπου, που ζούσαν στην Αθήνα και την Ελευσίνα αντίστοιχα, και ότι ήταν γενάρχης των ανθρώπων, καθώς ο γιος του Φορωνέας, από την Ωκεανίδα Μελία, ήταν ο πρώτος άνθρωπος. Άλλοτε εμφανίζεται ως ευεργέτης των ανθρώπων, καθώς τους συγκεντρώνει μετά τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα και τους εγκαθιστά στην κοιλάδα του ποταμού που εκείνοι ονόμασαν Ίναχο σε ανάμνηση του ευεργετήματός του. Εξάλλου, και η ετυμολογία* του ονόματός του αυτή καθαυτή τον συνδέει με το νερό.

 

β) Όταν Αθηνά και Ποσειδώνας ανταγωνίζονταν για την προστασία του βασιλείου του Άργους, προσέτρεξαν στους ποταμούς Ίναχο, Αστερίωνα και Κηφισό, για να διαιτητεύσουν στη διαμάχη. Η ετυμηγορία τους ευνόησε τη θεά και ο Ποσειδώνας, για να τους τιμωρήσει, αποτράβηξε τα νερά από ολόκληρη την περιοχή, με αποτέλεσμα να ρέει νερό στους τρεις ποταμούς, μόνον όταν εκείνος αποφάσιζε να ρίξει βροχή. Αυτός, ή ο γιος του Φορωνέας, έχτισε πρώτος ναό στην Ήρα την Αργεία.

 

γ) Στα παιδιά του συγκαταλέγονται η Μυκήνη, επώνυμο της πόλης των Μυκηνών, ο Άργος, ο Πελασγός, η Ιώ, με την οποία ενώθηκε ο Δίας. Λένε ότι προσπάθησε να καταδιώξει τον απαγωγέα της κόρης του, όπως ο Ασωπός, όταν του άρπαξε την κόρη του Αίγινα. Εκείνος όμως έστειλε εναντίον του μια Ερινύα, την Τεισιφόνη, η οποία τον βασάνισε τόσο πολύ που έπεσε στα νερά του ποταμού που ως τότε ονομαζόταν Αλιάκμων. Ή ακόμη ο Δίας τον χτύπησε με τον κεραυνό του προκαλώντας την ξηρασία του ποταμού, που ονομάστηκε πια Ίναχος.

 

δ) Διηγούνταν ακόμη πως Ίναχος ήταν το τρίτο όνομα του ποταμού. Στην αρχή ονομαζόταν Καρμάνωρ, μετά Αλιάκμονας από τον ομώνυμο κάτοικο της Τίρυνθας που σε μια κρίση τρέλας έπεσε στον ποταμό. Ύστερα, επιβλήθηκε στον ποταμό το όνομα Ίναχος από τον ομώνυμο ήρωα. Σε αυτόν τον Ίναχο οι τραγικοί αποδίδουν την πατρότητα της Ιούς, που έγινε ιέρεια της Ήρας στο Άργος. Στη λίμνη της Λέρνης την είδε ο Δίας και την ερωτεύτηκε. Όταν ο πατέρας της Ίναχος προσπάθησε να κυνηγήσει τον απαγωγέα Δία, ο θεός έστειλε μια Ερινύα που τον βασάνισε τόσο μέχρι που ρίχτηκε στον ποταμό που λεγόταν Αλιάκμονας μετονομάζοντάς τον.

 

ε) Στον ποταμό Ίναχο πρσέφερε μία πλεξούδα από τα μαλλιά του ο Ορέστης και ύστερα πήγε στον τάφο του πατέρα του, όπου εναπόθεσε ακόμη μία. Ήταν, βέβαια, συνηθισμένη πρακτική η αφιέρωση μαλλιών στους θεούς ή τους νεκρούς ως ένδειξη ευχαριστίας ή πένθους. (Βλ. Ο Αχιλλέας στον Σπερχειό**)

 

Ινωπός (Δήλος)

 

Δίπλα στον Ινωπό ποταμό η Λητώ αγκάλιασε τη φοινικιά και γέννησε τον Απόλλωνα. Το τι ακολούθησε τη γέννηση του θεού δίνεται από τον Καλλίμαχο (Ύμνοι 4, Εις Δήλον 260 κ.ε.):

 

«χρυσή έγινε όλη σου η γη [αναφέρεται στη Δήλο], χρυσάφι έτρεχε όλη τη μέρα στη λίμνη σου, χρυσά φύλλα έβγαλε η ελιά σου, από χρυσάφι πλημμύρισε ο Ιωνπός ποταμός, και ήσουν συ [Δήλος] που από το χρυσό σου σώμα σήκωσες το μωρό».

 

Προσωποποιημένος εμφανίζεται σε γλυπτό από τη Δήλο, c. 100 π.Χ.

---------------------

*αξ-, αχ-, ακ-: Αξιός, Αχελώος, Αχέρων, Ίναχος…

Η συλλαβή αξ-, αχ-, ακ- ενυπάρχει σε λέξεις που έχουν τη σημασία του ιερού και του νερού, όπως οι ποταμοί Αξιός και Αχελώος που, εκτός από τους συγκεκριμένους ποταμούς, σήμαινε σε ορισμένους συγγραφείς κάθε ποταμό ή το νερό γενικά (Ευρ. Βάκχες 625, Αριστοφ. απ. 130). Ή η ονομασία της νήσου Ν-άξ-ος, νησί ιερό, όπου ο Θησέας εγκατέλειψε την Αριάγνη/Αριάδνη, για να δοθεί στον Διόνυσο. Ή ακόμη και το λατινικό aqua

Και το όνομα Αχαιός θεωρείται βάσιμα ότι ανάγεται στην ινδοευρωπαϊκή ρίζα akw- «νερό», όπως και τα ονόματα των ποταμών Αχελώος, Ίναχος, Αχάμας, Αχάτης, Αχέλης, Αχάρδεος, Αχέρων. Ακόμη και ο Αχιλλέας μπορεί να θεωρηθεί παλαιός θεός του υγρού στοιχείου, πόσο μάλλον που τιμώνταν στον Πόντο με το επίθετο Ποντάρχης.

 

**Ο Αχιλλέας στον Σπερχειό

Είναι η στιγμή που ο Αχιλλέας κόβει την ξανθήν του κόμην που εφύλαγε του ποταμού Σπερχειού, προσφορά στον νεκρό Πάτροκλο, λέγοντας:

 

Άλλα σου ευχήθη, ω Σπερχειέ, το στόμα του πατρός μου

όταν εκεί θα εγύριζα στην γην την πατρικήν μου,

να δώσει εσέ την κόμην μου και αγίαν εκατόμβην,

και αυτού στο κτήμα, στες πηγές, πόχεις βωμόν ευώδη

πεντήκοντ' αμουνούχιστα κριάρια να μου σφάξη.

(Όμ., Ιλ. Ψ 144-148)

Μήπως έχεις… φτωχά, προσωπικά όρια;

Ένα από τα προβλήματα των φίλων είναι ότι έχουν «φτωχά» όρια με αποτέλεσμα να μπαίνουν στα προβλήματα όσων συμβουλεύουν, αντιμετωπίζοντάς τα σαν δικά τους. Πολλές φορές δεν προστατεύουν τον εαυτό τους αφού δεν αναγνωρίζουν το δικαίωμα των δικών τους προσωπικών ορίων.

Και δεν αφορά μόνο σε ειδικούς. Αν νιώθεις ότι δεν μπορείς να πεις όχι, αν δεν μιλάς όταν σε μειώνουν, αν συνηθίζεις να αγγίζεις κάποιον ενώ δεν έχεις πάρει άδεια, αν δίνεις ή παίρνεις ό,τι κι αν σου ζητηθεί, τότε τα προσωπικά σου όρια είναι ασθενή και χρήζεις επαναπροσδιορισμού.

 

Η ελευθερία ενός ατόμου πρέπει να φτάνει ως το σημείο που δεν παραβιάζει την ελευθερία του άλλου. Για αυτό και ο Αμερικανός ακτιβιστής George Jackson είχε πει ότι η υπομονή έχει τα όριά της. Αν πάει πολύ μακριά, φτάνει τα όρια της δειλίας.

 

Πώς να «φιλτράρεις» τι είναι αποδεκτό και τι όχι

 

Πρώτον, πρέπει να επιβεβαιώσεις τις δικές σου ανάγκες. Οι άνθρωποι με ασθενή όρια τείνουν να έχουν χαμηλή επίγνωση των δικών τους αναγκών. Έτσι, κάνεις… απογραφή των αναγκών και των πεποιθήσεών σου. Και μάλλον θα ανακαλύψεις ότι έχεις βάλει τις δικές σου ανάγκες πίσω στο ράφι.

 

Αν θέλεις να αξιολογήσεις τα όριά σου, ξεκίνησε εξετάζοντας την ιεραρχία των αναγκών του Maslow. Για παράδειγμα, αξιολόγησε την ανάγκη συμμετοχής και αποδοχής. Εξέτασε πόσο καλά ικανοποίησες την ανάγκη σου για αγάπη, σεβασμό και αυτοπεποίθηση. Πόσο βοηθούν ή εμποδίζουν τα όριά σας στην ικανοποίηση των αναγκών σας;

 

Γιατί είναι σημαντικό να έχεις όρια;

 

Τα υγιή προσωπικά όρια βοηθούν στη διατήρηση μιας θετικής αυτο-ιδέας. Είναι σημαντικό επειδή «μπορώ να φροντίζω καλύτερα τον εαυτό μου» και να «μην επιτρέπω σε άλλους ανθρώπους να καθορίσουν ποιος είμαι». Χωρίζονται σε τρεις τύπους: τα υγιή, τα άκαμπτα και τα πορώδη.

 

Έχεις υγιή όρια αν:

 

• υπολογίζεις τη βαρύτητα της δικής σας γνώμης,
• δεν υποβαθμίζεις τις αξίες σας για άλλους ανθρώπους,
• μοιράζεσαι κατάλληλα τα προσωπικά σας στοιχεία,
• αποδέχεσαι τους άλλους όταν λένε όχι εσύ.

 

Έχεις άκαμπτα όρια αν:

 

• αποφεύγεις την οικειότητα και τις στενές σχέσεις,
• συνήθως δεν ζητάς βοήθεια,
• έχεις λίγες στενές σχέσεις,
• φαίνεσαι απομονωμένος,
• αποφεύγεις την απόρριψη.

 

Έχεις πορώδη όρια αν:

 

• μοιράζεσαι πολλά προσωπικά σου ζητήματα,
• έχεις δυσκολία στο να λες όχι στα αιτήματα των άλλων,
• εμπλέκεσαι υπερβολικά στα προβλήματα άλλων κάνοντάς τα δικά σου,
• αν ανέχεσαι την κατάχρηση ή την έλλειψη σεβασμού.

 

Να σημειωθεί πάντως, ότι οι πολιτισμοί έχουν διαφορετικές προσδοκίες στα όρια. Για παράδειγμα, μερικοί πολιτισμοί δεν εκφράζουν δημόσια τα συναισθήματά τους.

 

Πώς φτιάχνω τα υγιή, προσωπικά όρια

 

Πίστεψε στον εαυτό σου. Κατά βάθος ξέρει τι χρειάζεσαι, αλλά ίσως παραμελείς να το εφαρμόσεις. Φρόντισε, όμως, καλύτερα τον εαυτό σου- συναισθηματικά, πνευματικά, σωματικά και πνευματικά.

 

Είσαι εξίσου σημαντικός με τους άλλους. Οι ανάγκες και τα συναισθήματά σου είναι το ίδιο κρίσιμα με τις ανάγκες και τα συναισθήματα των υπολοίπων. Αυτό είναι, εξάλλου, ένα από τα πιο δύσκολα μαθήματα.

 

Μάθε να λες όχι. Δυστυχώς ή ευτυχώς, έχεις ευχαριστήσει ακόμα και ανθρώπους που σε έβαλαν σε μειονεκτική θέση. Ένα ορισμένο ποσό εγωισμού είναι απαραίτητο για υγιή προσωπικά όρια.

 

Έχεις δικαίωμα στα όρια. Φέρεις ευθύνη για το πώς επιτρέπεις σε άλλους να σε αντιμετωπίσουν. Τα όρια είναι «φίλτρα» που επιτρέπουν ό,τι είναι αποδεκτό στη ζωή. Έτσι, σε προστατεύεις και σε σέβεσαι.

Για τις εξετάσεις του σχολείου και την παπαγαλία

Το περίφημο Επιχείρημα του Κινέζικου Δωματίου που διατύπωσε πρώτη φορά ο φιλόσοφος Τζον Σερλ, είναι ένα νοητικό πείραμα στο οποίο κάποιος που δεν ξέρει κινέζικα βρίσκεται κλειδωμένος σε ένα δωμάτιο και απαντά μηχανικά, ακολουθώντας ορισμένους κανόνες χειρισμού συμβόλων, σε ερωτήματα διατυπωμένα σε κινέζικους χαρακτήρες που του δίνονται κάτω από την πόρτα.

Ό,τι ερώτημα τού τίθεται το απαντά σωστά ακολουθώντας τους κανόνες, όπως περίπου κάνει ένας υπολογιστής, με αποτέλεσμα να δημιουργεί την εντύπωση στους έξω από το δωμάτιο ότι ξέρει κινέζικα ενώ αυτός αναγνωρίζει απλώς το σχήμα των χαρακτήρων χωρίς καν να καταλαβαίνει αν είναι κινέζικοι χαρακτήρες ή, π.χ., ιαπωνικοί. Ένα από τα συμπεράσματα του επιχειρήματος είναι ότι ο επιτυχημένος χειρισμός συμβόλων δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην κατανόηση.

«Ακριβώς ό,τι συμβαίνει στις εξετάσεις στο σχολείο» είπε ο εκπαιδευτικός της παρέας. Τα παιδιά μαθαίνουν να απαντούν σε συγκεκριμένες ερωτήσεις χωρίς πράγματι να κατανοούν το ερώτημα ή την απάντηση που δίνουν.

Άρχισα να συνειδητοποιώ το πρόβλημα όταν κάποτε εξεταζόταν η φιλοσοφία και ήμουν από αυτούς που έβαζαν θέματα. Την πρώτη φορά πήγα αποφασισμένος να μη βάλουμε θέματα παπαγαλίας αλλά προσγειώθηκα απότομα όταν μου είπαν «και ποιος θα διορθώσει τα γραπτά;».

Έπρεπε να υπάρχει η αντικειμενική μεζούρα των συγκεκριμένων σελίδων της ύλης. Μετά επιλέξαμε ένα θέμα αυξημένης δυσκολίας που απαιτούσε την κατανόηση ενός φιλοσοφικού αποσπάσματος.

«Είναι αρκετά δύσκολο» είπα.

«Εγώ χρειάζομαι μισή ώρα να το σκεφτώ πριν το απαντήσω».

«Α, μην ανησυχείτε» μου απάντησε μια εκπαιδευτικός».

«Θα δουν τα παιδιά ότι είναι του τάδε φιλοσόφου και θα απαντήσουν ό,τι λέει το βιβλίο».

Δεν είχε σημασία τι ακριβώς έλεγε το απόσπασμα, δεν είχε σημασία τι ρωτούσαμε εμείς, σημασία είχε να αναπαραγάγουν οι μαθητές ένα συγκεκριμένο χωρίο από το βιβλίο για να μπορέσει να διορθωθεί «αντικειμενικά».

Δεν είναι να απορεί κανείς με τις επιδόσεις μας στην κατανόηση κειμένου στον διαγωνισμό PISA!

Τι επιτυγχάνουμε έτσι; Έχουμε βρει έναν τρόπο για να κόβουμε αυτούς που δεν χωράνε στο πανεπιστήμιο, ο αριθμός των οποίων αποφασίζεται με βάση το εκάστοτε κυβερνητικό συμφέρον. Η δυσκολία ή η ευκολία των θεμάτων είναι εντελώς αδιάφορη, καθώς ο αριθμός των εισαγομένων είναι κλειστός και συζητείται μόνο για να βγάζουν ανακοινώσεις οι σύλλογοι διδασκόντων.

Οι εξετάσεις που έχουμε δεν επιλέγουν κατ’ ανάγκην τους πιο άξιους, επιλέγουν αυτούς που έχουν μάθει να χειρίζονται επιδέξια τον συγκεκριμένο διαγωνισμό κυρίως με τη βοήθεια των φροντιστηρίων που έχουν καταστήσει τις τελευταίες τάξεις του λυκείου πρακτικά περιττές.

Το εκπαιδευτικό μας σύστημα δεν ενδιαφέρεται για τη μόρφωση των παιδιών αλλά για τη διεκπεραίωση μιας διαδικασίας με συνεχείς εξετάσεις που καταλήγουν στην απονομή διπλωμάτων και πτυχίων. Όσο τα πτυχία χρησιμοποιούνταν ως εισιτήριο για το Δημόσιο, είχαν κάποια αξία έστω και ως απλό χαρτί χωρίς απαραίτητα αντίκρισμα. Τι γίνεται όμως τώρα;

Κλειδί για να γίνουν τα σχολεία μας χώροι μόρφωσης είναι δύο σχετιζόμενες αλλαγές που φαίνονται μεν μικρές αλλά είναι, κατά τη γνώμη μου, κρίσιμες:

1. Να μην ταυτίζεται η διδακτέα με την εξεταστέα ύλη (αντίθετα με την υπόσχεση του υπουργείου να επεκτείνει από του χρόνου την ταύτιση σε όλες τις τάξεις του λυκείου) και

2. Να μην ορίζει το υπουργείο με ακρίβεια σελίδων από ένα διδακτικό εγχειρίδιο το αναλυτικό πρόγραμμα και την εξεταστέα ύλη. Το υπουργείο θα πρέπει να δίνει απλώς τις κατευθυντήριες γραμμές και στη συνέχεια οι εκπαιδευτικοί να προσδιορίζουν τι ακριβώς και πώς θα διδάσκεται στο σχολείο τους. Με αυτόν τον τρόπο θα διαμορφώνεται η ειδική φυσιογνωμία κάθε σχολείου και δεν θα καταδυναστεύεται η εκπαιδευτική διαδικασία από το ένα και μοναδικό εγχειρίδιο που ακυρώνει τον ρόλο και την ευθύνη των καθηγητών. Θα μπορούν να χρησιμοποιούνται διαφορετικά, περισσότερα και καλύτερα βιβλία από τα σημερινά.

Οι σχολικές μονάδες και οι καθηγητές θα αξιολογούνται για το έργο τους με κριτήρια που θα περιλαμβάνουν και το πώς αποδίδουν οι μαθητές τους στα εξεταζόμενα μαθήματα χωρίς κλειστή ύλη.

Έτσι θα στραφεί η διδασκαλία όχι στην αποστήθιση αλλά στην ουσία, έτσι θα δίνεται προσοχή στις ειδικές ανάγκες και στις ικανότητες των μαθητών και μαθητριών και δεν θα ισοπεδώνονται όλα στον Προκρούστη του εξαντλητικά ορισμένου (και αναχρονιστικού) αναλυτικού προγράμματος. Υπάρχουν πολλά που μπορεί και πρέπει να γίνουν στην εκπαίδευση αλλά οι δύο αυτές κινήσεις είναι βασικές.

Πόσο σημαντικό είναι να έχουμε όνειρα και όραμα για τη ζωή μας;

Πόσο σημαντικό είναι το οξυγόνο; Πόσο σημαντικός είναι ο ήλιος, το φεγγάρι, η βροχή, τα φυτά; Θα μπορούσαμε άραγε να ζήσουμε χωρίς αυτά; Έχεις ποτέ σταθεί να κοιτάξεις – και εννοώ πραγματικά να κοιτάξεις – να αναγνωρίσεις και να εκτιμήσεις τα μικρά θαύματα που υπάρχουν παντού γύρω σου; Την απίθανη ζωή που απλά συμβαίνει με ή χωρίς εσένα;

Παρατήρησες ποτέ τα δέντρα και τα δώρα τους ή έχεις σταθεί ποτέ κάτω από τη βροχή με την επίγνωση του ρόλου της στο ότι εσύ είσαι ζωντανός αυτήν ακριβώς τη στιγμή; Γιατί, βλέπεις, το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε είναι σε τόσο βαθιά ισορροπία, σε μια συνεργασία πλήρους ισορροπίας για να μας δίνει τις μέρες και τις νύχτες, τις τέσσερις εποχές, το οξυγόνο που αναπνέουμε και, και…

Γιατί τότε ξεχνάμε ότι είμαστε μέρος αυτού του περιβάλλοντος; Ότι τα σώματά μας δουλεύουν σε μια θαυμαστή ισορροπία με το περιβάλλον μας; Πως το σώμα μας είναι ένα αριστούργημα τελειότητας και μπορεί να αυτοθεραπεύεται; Αντιθέτως, διαχωρίζουμε τους εαυτούς μας από όλη αυτή τη μαγεία και περπατάμε και μιλάμε σαν ρομπότ. Επαναλαμβάνουμε όσα μας λένε, επαναλαμβάνουμε τις εμπειρίες μας, τα λάθη μας, χωρίς να βλέπουμε ολόκληρη την εικόνα.

Χωρίς να βλέπουμε την ομορφιά μέσα μας και έξω μας, χωρίς να καταλαβαίνουμε το άπειρο πλήθος διασυνδέσεων που υπάρχουν παντού. Είναι σαν να ζεις έναν συνεχή εφιάλτη πόνου, θλίψης, εξόδων, υποθηκών, χρεών, ασθενειών χωρίς να έχεις την παραμικρή ιδέα για τις άπειρες ανέγγιχτες δυνάμεις μας.

Αυτό που οι περισσότεροι από εμάς ξεχνάμε καθώς μεγαλώνουμε, είναι η αληθινή επιθυμία της καρδιάς μας να είμαστε μέρος αυτού του μαγικού σύμπαντος. Ξεχνάμε τα όνειρά μας, το πάθος μας, τους γνήσια ευτυχισμένους εαυτούς μας που οραματίζονται το μέλλον. Είναι εξαιτίας όσων από εμάς σταματάμε να ονειρευόμαστε, που η ισορροπία του σύμπαντός μας χάνεται. Γιατί, βλέπεις, όταν σταματάμε να ονειρευόμαστε και να είμαστε αυθεντικά δημιουργικοί, τότε σταματάμε τη ροή της ενέργειας μέσα μας και έξω από εμάς, εκπέμπουμε φόβο και πόνο σε όλους και σε καθετί ζωντανό γύρω μας.

Ο καθένας μας έχει τη δική του μοναδική ομορφιά, το δικό του μοναδικό μονοπάτι στη ζωή. Ναι, η κοινωνία μας δεν είναι φτιαγμένη έτσι ώστε ο καθένας μας να μπορεί να παίρνει το χρόνο του για να εξερευνήσει τα όνειρά του, αλλά όλοι ξέρουμε ότι όταν κάνουμε αυτό που αγαπάμε, ο χρόνος χάνει τη σημασία του, το φαγητό γίνεται απλά τροφή και όχι κάτι με το οποίο γεμίζουμε το κενό μας.

Τότε ερχόμαστε σε σύνδεση και επιθυμούμε να μοιραζόμαστε τα συναισθήματά μας με όλους, μοιραζόμαστε και δίνουμε με ευκολία, γινόμαστε θετικοί και αισιόδοξοι, εμπνέουμε τους ανθρώπους γύρω μας απλά και μόνο με το να υπάρχουμε. Ακόμα και αυτοί που δεν πιστεύουν σε μας, δεν μας ενοχλούν τόσο, γιατί έχουμε πλέον βρει το δικό μας νόημα ζωής. Γινόμαστε πλέον μέρος αυτού του μαγικού σύμπαντος, γινόμαστε μέρος του όλου. Αξίζει να ζεις τη ζωή σου χωρίς όνειρα, όραμα και νόημα; Σκέψου το!

Ελεύθερος είσαι μόνο όταν ελευθερωθείς από το μυαλό σου

Τι είναι τελικά αυτό που μας κρατάει δέσμιους; Είναι το ίδιο μας το μυαλό!

Είναι οι φοβίες μας είναι οι ψυχαναγκασμοί μας, είναι τα ταμπού, οι προκαταλήψεις και τα «αν» αυτά τα ψυχοφθόρα αν! όλα τα παραπάνω , μας τα έχουν φυτέψει μέσα μας εκείνοι που μας ανέθρεψαν, πολλά χρόνια πριν, από τα παιδικά μας χρόνια, και μας κρατάνε από το να πάρουμε κάποια απόφαση!

Όλα αυτά, έχουν ως αποτέλεσμα το δισταγμό, την έλλειψη απόφασης, άρα και ένα βόλεμα!

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη στασιμότητα, την αναβλητικότητα, άρα και καθόλου εξέλιξη. Έτσι περνάνε τα χρόνια μέσα στη καθημερινότητα και τη ρουτίνα. Πρέπει να σκεφτόμαστε που και που το πώς φανταζόμαστε τη ζωή μας μερικά χρόνια μετά.

Αυτός είναι ο μόνος τρόπος, να μας παρακινήσει θετικά, για να κάνουμε τη ρόδα της ζωής μας να κυλήσει αντίστροφα, και να μη επαναπαυόμαστε πέφτοντας στη παγίδα του ότι κάποια στιγμή κάτι «θα» αλλάξει!

Τι είναι ο «άνθρωπος»;

Ο άνθρωπος διαφέρει από το ζώο έχοντας τη δυνατότητα να ενεργήσει συνειδητά, τη δυνατότητα να πράξει. Δεν μπορούμε να το αρνηθούμε αυτό, και βλέπουμε ότι αυτός ο ορισμός ικανοποιεί όλες τις απαιτήσεις. Παρέχει τη δυνατότητα να ξεχωρίσει ο άνθρωπος από μια σειρά άλλων όντων που δεν διαθέτουν τη δυνατότητα της συνειδητής πράξης και ταυτόχρονα να διαχωριστεί ανάλογα με το βαθμό συνειδητότητας των πράξεών του.

Χωρίς καμία υπερβολή μπορούμε να πούμε ότι όλες οι διαφορές που μας εντυπωσιάζουν ανάμεσα στους ανθρώπους μπορούν να αναχθούν στις διαφορές συνειδητότητας των πράξεών τους. Οι άνθρωποι μας φαίνονται τόσο διαφορετικοί ακριβώς επειδή οι πράξεις μερικών απ’ αυτούς είναι κατά τη γνώμη μας βαθιά συνειδητές, ενώ oι πράξεις άλλων είναι τόσο ασυνείδητες, πιο ασυνείδητες και από μιας πέτρας, η οποία αντιδρά τουλάχιστον σωστά στα εξωτερικά φαινόμενα, Το πρόβλημα περιπλέκεται από το γεγονός ότι ένας και ο αυτός άνθρωπος εκδηλώνει παράλληλα με αυτό που εμφανίζεται σε μας σαν πλήρως συνειδητές πράξεις θελήσεως, άλλες, τελείως ασυνείδητες μηχανικές αντιδράσεις ζώου.

Στην προσωπική, οικογενειακή και κοινωνική ζωή, στην πολιτική, την επιστήμη, την τέχνη, και τη φιλοσοφία, όλα «συμβαίνουν», από την αρχή ως το τέλος, κανένας δεν μπορεί να «πράξει» οτιδήποτε.

Για να πράξει κανείς είναι απαραίτητος ένας πολύ υψηλός βαθμός της γνώσης και του είναι.

Ένας άνθρωπος που κοιμάται δεν μπορεί να «πράξει». Σ’ αυτόν, τα πάντα συμβαίνουν στον ύπνο. Εδώ δεν εννοούμε τον ύπνο με την κυριολεξία του οργανικού μας ύπνου, αλλά με την έννοια μιας κατάστασης συνειρμικής ύπαρξης. Πρώτα απ’ όλα πρέπει να ξυπνήσει.

O μύθος του έρωτα

Ας αναλογιστούμε το γνωστό – πλασμένο από τον Πλάτωνα – μύθο του Έρωτα, που γνώρισε εξαιρετική επιτυχία ιδιαίτερα την εποχή της ευρωπαϊκής Αναγέννησης.

Πράγματι στο Συμπόσιο ο φιλόσοφος συγκρίνεται με τον Έρωτα διότι αμφότεροι είναι καταδικασμένοι στην αιώνια κίνηση μεταξύ των άκρων. Αρκεί να ξαναδιαβάσουμε το μύθο της σύλληψης του Έρωτα που αφηγείται η ιέρεια Διοτίμα και της οποίας τα λόγια μεταφέρει ο Σωκράτης, για να καταλάβουμε καλύτερα τη σύγκριση. Κατά τη διάρκεια γιορτής για τη γέννηση της Αφροδίτης, ο Πόρος (θεός της επινοητικότητας), μεθυσμένος από νέκταρ, παραδίδεται στην Πενία (θεά της φτώχειας) : από την ένωσή τους γεννιέται ο Έρως του οποίου το πεπρωμένο, λόγω των αντιτιθέμενων χαρακτηριστικών των γωνιών του, είναι να χάνει και να κερδίζει το καθετί.

Ούτε θνητός ούτε αθάνατος, ούτε φτωχός ούτε πλούσιος, ο Έρως παίζει το ρόλο του μεσάζοντα, κατορθώνοντας να εκφράσει συμβολικά τη συνθήκη του φιλόσοφου, πάντα αιωρούμενη μεταξύ άγνοιας και σοφίας. Τοποθετημένος ανάμεσα στους θεούς (που δεν αποζητούν τη σοφία διότι ήδη την έχουν) και τους αμαθείς (που δεν την αποζητούν διότι νομίζουν ότι την κατέχουν), ο αληθινός φιλόσοφος, εραστής της σοφίας, θα προσπαθήσει να την προσεγγίσει κυνηγώντας τη σε όλη του τη ζωή.

Η πλήξη δεν είναι κάτι που μπορούμε να το πάρουμε αψήφιστα

Η ζωή της μεγάλης πλειοψηφίας των ανθρώπων είναι ένας διαρκής αγώνας να επιβιώσουν, όντας σίγουροι πως στο τέλος θα χάσουν. Αυτό που τους δίνει τη δυνατότητα ν’ αντέξουν τον κάματο της μάχης δεν είναι τόσο πολύ η αγάπη της ζωής όσο ο φόβος του θανάτου, ο οποίος ωστόσο ως αναπόφευκτος περιμένει στα παρασκήνια, απ’ όπου μπορεί την κάθε στιγμή να βγει στη σκηνή. Η ίδια η ζωή είναι μια θάλασσα γεμάτη βράχια και φουρτούνες. Ο άνθρωπος αποφεύγει αυτές τις κακοτοπιές όσο πιο προσεχτικά μπορεί, αν και γνωρίζει ότι, ακόμα κι αν, με κόπο και επιδεξιότητα καταφέρει να τις ξεπεράσει, κάθε του βήμα τον φέρνει όλο και πιο κοντά στο μεγαλύτερο, στο απόλυτο, στο αναπόφευκτο και αναπότρεπτο ναυάγιο, για την ακρίβεια κατευθύνεται πλησίστιος προς αυτό, προς τον θάνατο. Αυτός είναι ο τελικός προορισμός του κουραστικού ταξιδιού και είναι χειρότερος απ’ όλα τα βράχια που έχει καταφέρει να αποφύγει.

Αξίζει εδώ να παρατηρήσουμε ότι απ’ τη μια μεριά, τα βάσανα και οι θλίψεις της ζωής μπορούν εύκολα να πάρουν τόσο μεγάλες διαστάσεις, ώστε ακόμη κι ο θάνατος, αυτό που κάθε ζωή προσπαθεί να αποφύγει, γίνεται επιθυμητός, κι ο άνθρωπος εκούσια πορεύεται προς αυτόν. Απ’ την άλλη μεριά, όμως, αξίζει να παρατηρήσουμε ότι, μόλις χαλαρώσουν κάπως οι στερήσεις και τα βάσανα, υπεισέρχεται αμέσως η πλήξη τόσο πιεστικά, ώστε οι άνθρωποι να χρειάζονται έναν τρόπο να ροκανίσουν το χρόνο. Αυτό που απασχολεί και κρατάει σε κίνηση όλα τα ζωντανά όντα είναι ο αγώνας για την ύπαρξη. Όταν όμως η ύπαρξη εξασφαλιστεί, δεν ξέρουν τι να την κάνουν. Οπότε το δεύτερο πράγμα που τους θέτει σε κίνηση, είναι η προσπάθεια ν’ απαλλαγούν απ’ το βάρος της ύπαρξης, να πάψουν να το νιώθουν, «να σκοτώσουν το χρόνο τους», με άλλα λόγια να ξεφύγουν απ’ την πλήξη. Έτσι παρατηρούμε, ότι σχεδόν όλοι, όσοι έχουν απαλλαγεί από έγνοιες και στερήσεις, τελικά, έχοντας απαλλαγεί απ’ όλα τα άλλα βάρη, έχουν μετατραπεί σε βάρος του εαυτού τους. Θεωρούν κέρδος κάθε ώρα που περνάει, δηλαδή κάθε μείωση αυτής της ίδιας ζωής, την οποία μέχρι τότε κατέβαλαν κάθε δυνατή προσπάθεια να παρατείνουν, Η πλήξη δεν είναι κάτι που μπορούμε να το πάρουμε αψήφιστα` σε τελευταία ανάλυση ζωγραφίζει στα πρόσωπά μας την πραγματική απόγνωση. Κάνει κάποια πλάσματα, που αγαπιούνται ελάχιστα μεταξύ τους, όπως οι άνθρωποι, να επιζητούν το ένα την παρέα του άλλου, γι’ αυτό και αποτελεί τη ρίζα της κοινωνικότητας.

Το κράτος ενεργώντας έξυπνα, με τον ίδιο τρόπο που αντιμετωπίζει και άλλες συμφορές, παίρνει παντού μέτρα εναντίον της πλήξης` γιατί αυτή η μάστιγα, όπως και το άκρο αντίθετό της, η πείνα, μπορεί να οδηγήσει τους ανθρώπους στις μεγαλύτερες υπερβολές και στην αναρχία` «άρτον και θεάματα» χρειάζεται ο λαός.

ARTHUR SCHOPENHAUER, Η ΤΕΧΝΗ ΝΑ ΕΠΙΒΙΩΝΕΙΣ

Πάθος ή προτεραιότητες;

Οι άνθρωποι που έχουν πάθος στη ζωή τους αλλά δεν έχουν προτεραιότητες είναι σαν εκείνους που βρίσκονται σε μια μοναχική ξύλινη καλύβα κάπου βαθιά στο δάσος, μια κρύα λευκή νύχτα του χειμώνα, και ανάβουν μερικά κεριά και τα τοποθετούν τριγύρω στο δωμάτιο. Δεν δημιουργούν αρκετό φως για να μπορούν να βλέπουν, ούτε αρκετή ζέστη για να ζεσταθούν. Στην καλύτερη περίπτωση, απλώς κάνουν το δωμάτιο να δείχνει λίγο πιο ευχάριστο. Από την άλλη, οι άνθρωποι που έχουν προτεραιότητες στη ζωή τους αλλά δεν έχουν πάθος είναι σαν αυτούς που βάζουν ξύλα στο τζάκι, σε αυτή την ίδια κρύα ξύλινη καλύβα, αλλά δεν ανάβουν ποτέ τη φωτιά. Όμως οι άνθρωποι που συνδυάζουν το πάθος με τις προτεραιότητες είναι σαν εκείνους που βάζουν τα ξύλα στο τζάκι, ανάβουν τη φωτιά, και απολαμβάνουν το φώς και τη ζεστασιά.

 Κάποια στιγμή, συνειδητοποίησα ότι αν κατάφερνα να συνδυάσω το πάθος μου με τις προτεραιότητές μου, θα μεγιστοποιούσα το ταλέντο μου και θα αξιοποιούσα στο μέγιστο τις δυνατότητές μου. Σπαταλούσα πολύ χρόνο σε πράγματα για τα οποία δεν είχα ούτε ταλέντο ούτε πάθος. Έπρεπε κάτι να αλλάξω – να εναρμονίσω τις πράξεις μου με το πάθος μου. Η διαφορά στη ζωή μου υπήρξε τεράστια μετά από αυτή την αλλαγή. Δεν εξάλειψε τα προβλήματά μου, ούτε κατέρριψε τα εμπόδια στον δρόμο μου, αλλά μου έδωσε τη δύναμη να τα αντιμετωπίσω με περισσότερη ενέργεια και ενθουσιασμό. Εδώ και τουλάχιστον τριάντα χρόνια, προσπαθώ να διατηρώ αυτή την εναρμόνιση του πάθους μου με τις προτεραιότητές μου. Και όσο προσπαθώ, δεν ξεχνώ ποτέ κάτι που είπε ένας φίλος και έχει για μένα καθοριστική σημασία: «Υπάρχουν πολλά πράγματα που θα κερδίσουν την προσοχή μου, όμως λίγα είναι αυτά που θα κερδίσουν την καρδιά μου. Με αυτά σκοπεύω να ασχοληθώ».

Οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι από γη και ουρανό

Βλέποντας το πρόσωπο της Ελένης στο φεγγάρι όλα έγιναν φανερά στο Θαλή. Η Ελένη ήταν η ίδια η θεά του φεγγαριού. Γι’ αυτό χανόταν και πάλι εμφανιζόταν. Γι’ αυτό κανείς ποτέ δεν την κράτησε, ούτε ακόμα κι ο Θησέας. Αυτό ήταν το μυστικό της γέννησής της. Και πώς αλλιώς; Αφού και οι δυο γονείς της ήταν αθάνατοι θεοί. Γι’ αυτό και δεν ήταν δυνατόν να την έχει ούτε ο Μενέλαος ούτε ο Πάρης. Ούτε ακόμα κι ο Θησέας, ήρωας πιο μεγάλος από τους άλλους δύο, δε στάθηκε δυνατόν να την κρατήσει κοντά του. Όμως, αυτό θα ήταν από την αρχή και για πάντα το νόημα στον πόλεμο που έγινε για χάρη της: Ο αγώνας των ανθρώπων για το καλύτερο, για να κάνουν δικό τους το καλύτερο και χάρη σε αυτό να πάνε ψηλά, όλο και πιο ψηλά… Γιατί οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι από γη και ουρανό και μέσα τους αυτά τα δύο στοιχεία συνυπάρχουν, πότε πολεμώντας το ένα το άλλο και πότε συμφιλιωμένα σε γόνιμη αρμονία. Η γη τους καλεί να ζήσουν τη ζωή τους εδώ κάτω, να αδράξουν την κάθε τους ημέρα σαν να είναι η πρώτη τους και συνάμα η τελευταία τους. Ο ουρανός που έχουν μέσα τους τούς καλεί να παλέψουν για να κρατήσουν στο δικό τους κόσμο την αθάνατη ομορφιά, που μόνο στους θεούς ανήκει.

Ο Θαλής τώρα, που είχε πια αποκρυπτογραφήσει το μυστικό του τρίποδα, έβλεπε με κάπως διαφορετικό τρόπο το μεγάλο κίνδυνο που απειλούσε τη Μίλητο, αλλά και την Ελλάδα ολόκληρη. Εξακολουθούσε, βέβαια, να ανησυχεί για την ανεξέλεγκτη επέκταση του κράτους των Περσών, όμως ήξερε πια, χάρη σε εκείνο το μήνυμα από το παρελθόν, πως οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι από γη και ουρανό. Και δεν υπάρχει τίποτα, απολύτως που να μπορεί να σκλαβώσει τη γη, τον ουρανό.

Ελληνιστική Γραμματεία: Τα λογοτεχνικά είδη, Ελληνιστικά είδη, Επύλλιο

Η λέξη ἐπύλλιον (δηλ. «μικρό έπος») χρησιμοποιήθηκε ως τεχνικός γραμματολογικός όρος από φιλολόγους του 19ου αι. για να περιγράψει ένα σύντομο αφηγηματικό ποίημα σε δακτυλικό εξάμετρο με μυθολογικό θέμα. Παρόλο λοιπόν που ο όρος είναι άγνωστος με αυτή τη σημασία στην αρχαιότητα, το είδος καλλιεργήθηκε σε μεγάλη έκταση κατά την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή περίοδο.

 

Βασικό μορφολογικό γνώρισμα του επυλλίου, πέρα από τον δακτυλικό εξάμετρο, είναι η ολιγοστιχία (ένα επύλλιο μπορεί να περιλαμβάνει από μερικές δεκάδες μέχρι λίγες εκατοντάδες στίχους). Το θέμα είναι ένα απόκρυφο επεισόδιο από τη ζωή ενός ήρωα, ενώ η πραγμάτευσή του περιλαμβάνει, εκτός από την καθαυτό αφήγηση, και άλλα επικά χαρακτηριστικά όπως η λεπτομερειακή περιγραφή ή ἔκφρασις ενός έργου τέχνης, η λόγια παρέκβαση και η παρεμβολή ευθέος λόγου.

 

Ο Καλλίμαχος συνέθεσε το πιο διάσημο επύλλιο της αρχαιότητας, την Ἑκάλη, σε περισσότερους από 1000 στίχους. Η υπόθεση αντλείται από έναν ατθιδογράφο, τον Φιλόχορο, αλλά το επεισόδιο είναι πρακτικά άγνωστο πριν από τον Καλλίμαχο: μια γυναίκα από την Αττική, η γερόντισσα Εκάλη, φιλοξενεί τον Θησέα όταν αυτός πηγαίνοντας στον Μαραθώνα πέφτει σε καταιγίδα και αναγκάζεται να ζητήσει καταφύγιο στη φτωχική καλύβα της. Η Ἑκάλη παρουσιάζει μια σειρά από καινοτομίες, σημαντικότερες από τις οποίες είναι η αντιηρωική θεματική, η εστίαση σε μια εκπρόσωπο του ταπεινού καθημερινού βίου και η αιτιολογία, οι οποίες εγκαινιάζουν το νεωτερικό αντι-έπος.

 

Ως επύλλια αναγνωρίζονται από την έρευνα και ορισμένα ειδύλλια του Θεοκρίτου. Ίσως το μικρότερο σωζόμενο επύλλιο είναι ο Ὕλας (Ειδύλλιο 13) που πραγματεύεται σε μόλις 75 στίχους την αρπαγή ενός ωραίου νέου και σύντροφου του Ηρακλή, του Ύλα, από τις Νύμφες∙ καθώς το επεισόδιο διαδραματίζεται κατά τη διάρκεια της Αργοναυτικής εκστρατείας το ποίημα αποτελεί μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία για υπερτόνιση του συναισθηματικού και ειδυλλιακού σε βάρος του ηρωικού στοιχείου. Το Ειδ. 24 Ἡρακλίσκος αφηγείται μια διάσημη ιστορία, πώς ο Ηρακλής έπνιξε τα ερπετά που έστειλε η Ήρα στην κούνια του όταν ήταν ακόμη βρέφος. Περισσότερο μανιεριστικό εμφανίζεται ένα άλλο επύλλιο του βουκολικού corpus, η Εὐρώπη του Μόσχου, που περιγράφει την αρπαγή της Ευρώπης από τον Δία μεταμφιεσμένο σε ταύρο [Μόσχος, Ευρώπη].

 

Ενίοτε ως επύλλια χαρακτηρίζονται όχι μόνον ακέραια ποιήματα αλλά και θεματικά ή δομικά αυτόνομες ενότητες μεγαλύτερων επών. Η απομόνωση επεισοδίων με επυλλιακά χαρακτηριστικά απαντά ήδη στην αλεξανδρινή ποιητική παράδοση (π.χ. η αρπαγή του Ύλα από το πρώτο βιβλίο των Αργοναυτικών του Απολλώνιου Ρόδιου), κυρίως όμως στη λατινική: έτσι οι φιλόλογοι μελετούν ως επύλλια το επεισόδιο του Αριστέα από τα Γεωργικά του Βιργιλίου ή τις πολυάριθμες επιμέρους ιστορίες που συγκροτούν τις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου.

Κείμενα:

· Καλλίμαχος, Ἑκάλη

· Θεόκριτος, Ειδύλλιο 13 (Ὕλας), 24 (Ἡρακλίσκος)

· Μόσχος, Ευρώπη

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ - Ἱππῆς (1-39)

ΟΙΚΕΤΗΣ Α’
ἰατταταιὰξ τῶν κακῶν, ἰατταταῖ.
κακῶς Παφλαγόνα τὸν νεώνητον κακὸν
αὐταῖσι βουλαῖς ἀπολέσειαν οἱ θεοί.
ἐξ οὗ γὰρ εἰσήρρησεν εἰς τὴν οἰκίαν
5 πληγὰς ἀεὶ προστρίβεται τοῖς οἰκέταις.
ΟΙΚΕΤΗΣ Β’
κάκιστα δῆθ᾽ οὗτός γε πρῶτος Παφλαγόνων
αὐταῖς διαβολαῖς. ΟΙ. Α’ ὦ κακόδαιμον, πῶς ἔχεις;
ΟΙ. Β’ κακῶς καθάπερ σύ. ΟΙ. Α’ δεῦρο δὴ πρόσελθ᾽, ἵνα
ξυναυλίαν κλαύσωμεν Οὐλύμπου νόμον.
10 ΟΙ. Α’ & Β’ μυμῦ μυμῦ μυμῦ μυμῦ μυμῦ μυμῦ.
ΟΙ. Α’ τί κινυρόμεθ᾽ ἄλλως; οὐκ ἐχρῆν ζητεῖν τινα
σωτηρίαν νῷν, ἀλλὰ μὴ κλάειν ἔτι;
ΟΙ. Β’ τίς οὖν γένοιτ᾽ ἄν; ΟΙ. Α’ λέγε σύ. ΟΙ. Β’ σὺ μὲν οὖν μοι λέγε,
ἵνα μὴ μάχωμαι. ΟΙ. Α’ μὰ τὸν Ἀπόλλω ᾽γὼ μὲν οὔ.
15 ἀλλ᾽ εἰπὲ θαρρῶν, εἶτα κἀγὼ σοὶ φράσω.
17ΟΙ. Β’ ἀλλ᾽ οὐκ ἔνι μοι τὸ θρέττε. πῶς ἂν οὖν ποτε
18εἴποιμ᾽ ἂν αὐτὸ δῆτα κομψευριπικῶς; —
16πῶς ἂν σύ μοι λέξειας ἁμὲ χρὴ λέγειν;
ΟΙ. Α’ μή μοί γε, μή μοι, μὴ διασκανδικίσῃς·
20 ἀλλ᾽ εὑρέ τιν᾽ ἀπόκινον ἀπὸ τοῦ δεσπότου.
ΟΙ. Β’ λέγε δὴ μο-λω-μεν ξυνεχὲς ὡδὶ ξυλλαβών.
ΟΙ. Α’ καὶ δὴ λέγω· μολωμεν. ΟΙ. Β’ ἐξόπισθέ νυν
αὐ-το φάθι τοῦ μολωμεν. ΟΙ. Α’ αὐτο. ΟΙ. Β’ πάνυ καλῶς.
ὥσπερ δεφόμενός νυν ἀτρέμα πρῶτον λέγε
25 τὸ «μολωμεν», εἶτα δ᾽ «αὐτο», κᾆτ᾽ ἐπάγων πυκνόν.
ΟΙ. Α’ μολωμεν αὐτο μολωμεν αὐτομολῶμεν. ΟΙ. Β’ ἤν,
οὐχ ἡδύ; ΟΙ. Α’ νὴ Δία· πλήν γε περὶ τῷ δέρματι
δέδοικα τουτονὶ τὸν οἰωνόν. ΟΙ. Β’ τί δαί;
ΟΙ. Α’ ὁτιὴ τὸ δέρμα δεφομένων ἀπέρχεται.
30 ΟΙ. Β’ κράτιστα τοίνυν τῶν παρόντων ἐστὶ νῷν,
θεῶν ἰόντε προσπεσεῖν του πρὸς βρέτας.
ΟΙ. Α’ ποῖον βρετέτετας; ἐτεὸν ἡγεῖ γὰρ θεούς;
ΟΙ. Β’ ἔγωγε. ΟΙ. Α’ ποίῳ χρώμενος τεκμηρίῳ;
ΟΙ. Β’ ὁτιὴ θεοῖσιν ἐχθρός εἰμ᾽. οὐκ εἰκότως;
35 ΟΙ. Α’ εὖ προσβιβάζεις μ᾽. ἀλλ᾽ ἑτέρᾳ πῃ σκεπτέον.
βούλει τὸ πρᾶγμα τοῖς θεαταῖσιν φράσω;
ΟΙ. Β’ οὐ χεῖρον· ἓν δ᾽ αὐτοὺς παραιτησώμεθα,
ἐπίδηλον ἡμῖν τοῖς προσώποισιν ποεῖν,
ἢν τοῖς ἔπεσι χαίρωσι καὶ τοῖς πράγμασιν.

***
ΠΡΩΤΟΣ ΔΟΥΛΟΣ
Όι όι μάνα μ᾽, όι όι μάνα μ᾽, κακό που μας βρήκε! Όι όι μάνα μ᾽, όι όι μάνα μ᾽. Θεοί, στον άθλιο Παφλαγόνα, τον νιοφερμένο δούλο, άθλιο χαμό δώστε — να φουντάρει αύτανδρος, αυτός κι η συμβουλευτική του. Γιατί από την ώρα που κουβαλήθηκε στο σπιτικό μας, απ᾽ το πρωί ως το βράδυ ρημάζει τους παραγιούς με ξυλοφόρτωμα.
ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΔΟΥΛΟΣ
Να βρει τρισάθλιο χαμό — να φουντάρει αύτανδρος πρώτος απ᾽ όλους τους Παφλαγόνες, αυτός κι η συκοφαντική του.
ΠΡ. Δ. Καψερέ μου, πώς πορεύεσαι;
ΔΕ. Δ. Μαύρα κι άραχλα, όπως κι η αφεντιά σου.
ΠΡ. Δ. Τότε κάτσε πλάι μου, να κλαψουρίζουμε πριμοσεγκόντο έναν σκοπό του Ούλυμπου.
ΠΡ. & ΔΕ. Δ. (κλαψουρίζουν μαζί) [10] Μου μου, μου μου, μου μου, μου μου...
ΠΡ. Δ. Δεν βγαίνει τίποτε με το κλαψούρισμα. Αντί να κλαίμε και να κλαίμε, αυτό που μας χρειάζεται είναι να βρούμε κάποιον τρόπο να σωθούμε.
ΔΕ. Δ. Και ποιόν τρόπο;
ΠΡ. Δ. Εσύ να μου τον πεις.
ΔΕ. Δ. Και δεν τον λες εσύ — μακριά από μένα οι τσακωμοί!
ΠΡ. Δ. Μά τον Απόλλωνα, όχι εγώ! Πρότεινε εσύ κάτι θαρραλέο κι ύστερα θα σου πω κι εγώ.
ΔΕ. Δ. Έλα όμως που μου λείπει το «θάρρεψε». Αχ να μπορούσα να το ᾽λεγα ευριπιδοκουλτουριάρικα: «Τα που εγώ πρέπει να πω να τα ᾽κουα από σένα»!
ΠΡ. Δ. Παρακαλώ, παρακαλώ, μη πας να με τυλίξεις σαρμά μ᾽ ευριπιδολάχανα. [20] Βρες μόνο κάνα χορό σκερτσόζο, για να το στρίβουμε από τ᾽ αφεντικό.
ΔΕ. Δ. Τότε λέγε απανωτά, όπως σ᾽ το συλλαβίζω: α-μο-λά-με.
ΠΡ. Δ. Έγινε, λέω: α-μο-λά-με.
ΔΕ. Δ. Τώρα, αμέσως ύστερα απ᾽ το α-μο-λά-με, λέγε: αυ-τό.
ΠΡ. Δ. Αυ-τό.
ΔΕ. Δ. Έξοχα! Τώρα, με τον ρυθμό που κάνεις μαλακία, λέγε πρώτα σταθερά το α-μο-λά-με κι ύστερα το αυτό, στη συνέχεια λέγε τα ξανά και ξανά, όλο και πιο γρήγορα.
ΠΡ. Δ. Α-μο-λά-με αυ-τό α-μο-λά-με αυτοαμολάμε.
ΔΕ. Δ. Λοιπόν, μη μου πεις, γλύκα μια φορά!
ΠΡ. Δ. Μά τον Δία, δεν λέω όχι! μόνο φοβάμαι μην οργώσει την πέτσα μου αυτό το προμάντεμα.
ΔΕ. Δ. Από πού κι ως πού;
ΠΡ. Δ. Αμ με το βάρα τη βάρα τη, φυραίνει η έρμη η πέτσα.
ΔΕ. Δ. [30] Τότε, το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε για την ώρα είναι να πάμε να προσπέσουμε ικέτες σε κάποιου θεού το άγιο ξόανο.
ΠΡ. Δ. Άκου ξοξόανο! Δεν μου λες, στ᾽ αλήθεια πιστεύεις ότι υπάρχουν θεοί;
ΔΕ. Δ. Ολόψυχα.
ΠΡ. Δ. Και πού στηρίζεις την πίστη σου;
ΔΕ. Δ. Στο που οι θεοί μ᾽ έχουν στη μαύρη λίστα. Δεν το βρίσκεις λογικό;
ΠΡ. Δ. Μ᾽ έπεισες απόλυτα. Λοιπόν, ας ψάξουμε γι᾽ άλλη λύση. Θα ᾽θελες να εκθέσω την κατάστασή μας στους θεατές;
ΔΕ. Δ. Δεν είναι κι άσκημη ιδέα. Μόνο να τους ζητήσουμε μια χάρη, να μας φανερώσουν με την έκφραση του προσώπου τους, αν «τα λόγια και τα έργα μας είναι της αρεσιάς τους».