Πώς πρέπει να μιλάς για να πείθεις, σύμφωνα με τους αρχαίους

Μέλος του Institut de France και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου, ο ελληνιστής Laurent Pernot είναι ο σπουδαίος Γάλλος ειδικός της ρητορικής της Αρχαιότητας. Κατά την άποψή του, οι Αρχαίοι, εφευρίσκοντας και διαμορφώνοντας την τέχνη της πειθούς, μάς κληροδότηταν όχι μόνο μεθόδους και τεχνικές, αλλά και ένα αληθινό πρότυπο κοινωνίας.

«Η ρητορική», επισημαίνει μεταξύ άλλων σε συνέντευξή του στο περιοδικό Le Point, «είναι μία διαδικασία προσέγγισης και πολιτισμού. Προμηθεύει ένα μοντέλο δημιουργίας ανθρωπίνων σχέσεων, που μπορεί να μας βοηθήσει να ζήσουμε λίγο καλύτερα και όλοι μαζί. Η βία και η καταπίεση αναπτύσσονται σε κοινωνίες που δεν αφήνουν θέση στον ελεύθερο λόγο και στην ανταλλαγή επιχειρημάτων. Δηλαδή, όπου υπάρχει η ρητορική, αποδέχεται κανείς την ύπαρξη του άλλου. Ένα από τα περίφημα συνθήματα του Μάη του ΄68 “Φτάνουν οι πράξεις, ας περάσουμε στα λόγια”, εννοεί ακριβώς αυτό». «Ο λόγος είναι το εργαλείο λειτουργίας της κοινωνίας», θα αναφέρει σε άλλο σημείο της συνέντευξής του.

 

  Ακολουθεί η συνέντευξη του Laurent Pernot, στους Romain Brethes και Thomas Mahler για λογαριασμό του εβδομαδιαίου περιοδικού Le Ρoint.

• Τι είναι η ρητορική; Σήμερα έχουμε γι΄αυτή μία εικόνα αρκετά πεζή, που συνδέεται με κενά και ψεύτικα λόγια.

Laurent Pernot: Πρέπει να ξεκινήσουμε από τον αρχαίο ορισμό της ρητορικής, δηλαδή την τέχνη της πειθούς. Η ρητορική είναι μία προσπάθεια κατανόησης και ρύθμισης της πειθούς, αυτού του αινιγματικού φαινομένου, που οδηγεί στο να μεταβάλλει κάποιος την άποψή του χωρίς καμία βία, μόνο με τον λόγο. Οι Έλληνες εφηύραν αυτή την τέχνη. Και το σημαντικότερο που είπαν, ήταν, νομίζω, πως υπάρχουν τρεις πηγές πειθούς. Υπάρχουν βεβαίως τα λογικά επιχειρήματα, αλλά επίσης υπάρχει η αυθεντία και ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται αυτός που ομιλεί. Και έπειτα υπάρχει η ψυχολογία εκείνου, ο οποίος βρίσκεται στο ακροατήριο: είναι θυμωμένος, φοβάται, είναι αδιάφορος;

• Το περίφημο «λόγος, ήθος, πάθος», που συναντάται στη «Ρητορική» του Αριστοτέλη;

Ακριβώς. Η πειθώ δεν έχει να κάνει μόνο με τη χρήση επιχειρημάτων (λόγος). Πρέπει επίσης να ληφθεί υπ΄όψιν η προσωπικότητα του ομιλητή (ἦθος) και το πάθος (αρχ. πάθος), που κινητοποιεί τα συναισθήματα του ακροατηρίου. Η άλλη μεγάλη ιδέα της ρητορικής είναι πως υπάρχει μία μέθοδος, για να δομήσει κανείς έναν λόγο. Η Αρχαιότητα πρόβλεψε πέντε κλασικά στάδια: τη σύλληψη των επιχειρημάτων (εὕρεσις), τη διάταξη των επιχειρημάτων με τρόπο αποτελεσματικό (τάξις), το ύφος και την έκφραση (λέξις), την απομνημόνευση (μνήμη), ώστε να παραμείνει ο λόγος στο νου του ομιλητή και την εκφώνηση (ὑπόκρισις). Είναι πολύ σημαντικό, διότι ο καθένας μπορεί να διαπρέψει στον έναν ή στον άλλον τομέα. Μπορεί να είναι έξυπνος, χωρίς όμως καλή φυσική παρουσία, και αντιστρόφως.

 

Γιατί η τέχνη αυτή αναπτύχθηκε στην Ελλάδα;

Υπήρχε φυσικά κάποια τέχνη του λόγου και σε άλλους πολιτισμούς, γιατί τίποτε δεν είναι πιο φυσικό από τον ίδιο τον λόγο. Αλλά η θεωρητικοποίησή του, με τη μορφή ενός ιδιαίτερου κλάδου, αποτελεί εφεύρεση της Αρχαίας Ελλάδας. Η λέξη της «ρητορικής» πρέπει να ξαναμπεί στη σειρά των ελληνικών λέξεων, που υποδηλώνουν τις σημαντικές καινοτομίες στον πολιτισμό μας, δίπλα στην «πολιτική», την «ιστορία», τη «φιλοσοφία», την «ηθική», τα «μαθηματικά» …. Αυτό είναι το ελληνικό θαύμα, μία σειρά από θωρητικοποιήσεις με οικουμενική διάσταση.

• Ήδη στον Όμηρο, ο λόγος αποτελεί χαρακτηριστικό του ομηρικού ήρωα, όπως και η ομορφιά και το θάρρος…

Πράγματι, οι ήρωες στον Όμηρο εκφωνούν τουλάχιστον τόσους λόγους, όσες και οι μάχες, στις οπoίες παίρνουν μέρος! Αλλά το πιο αξιοσημείωτο είναι πως στην «Ιλιάδα» και στην «Οδύσσεια», συναντούμε ήδη έναν προβληματισμό γύρω από τη ρητορική τέχνη. Κάποιος, για παράδειγμα, εκφράζει μία άποψη για έναν λόγο, που μόλις εκφωνήθηκε, και αμέσως ο Οδυσσέας, ο Φοίνιξ και ο Αίαντας εκφωνούν κι αυτοί με τη σειρά τους λόγους, ώστε να προκύπτουν οι συγκρίσεις μεταξύ των διαφόρων μορφών ευγλωττἰας.

 

Στη συνέχεια, κατά τον πέμπτο προ Χριστού αιώνα, συστηματοποιήθηκε η θεωρία της ρητορικής τέχνης. Πρέπει να προσδιορίσουμε το πλαίσιο αυτής της συστηματοποίησης. Γιατί, αν και η Ρητορική είναι η εννοιολογική ανάλυση της πειθούς, αντικατοπτρίζει επίσης και μία λειτουργία της κοινωνίας, έναν τρόπο συμβίωσης.

 

Στην Αθήνα συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της δημοκρατίας, υπόβαθρο της ρητορικής ήταν το δικαστικό πεδίο : οι αγορητές παραθέτουν τα επιχειρήματά τους και ακολουθεί η ετυμηγορία του λαού, ο οποίος όμως δεν θεωρεί πως κατέχει την απόλυτη αλήθεια, αλλά μόνον τη δικαστική. Στο πολιτικό πεδίο συμβαίνει το ίδιο: όταν οι πολίτες πρέπει να λάβουν μία απόφαση, συγκεντρώνονται, μιλούν, ακούνε, και στο τέλους επικρατεί κάποια άποψη, έναντι μιας άλλης. Όπως σημείωσε ο Fénelon γενικεύοντάς το: «Στους Έλληνες όλα εξαρτώνταν από τον λαό, και ο λαός εξαρτώνταν από τον λόγο». Ο λόγος είναι το εργαλείο λειτουργίας της κοινωνίας.

• Η πρώτη σημαντική σχολή είναι αυτή των σοφιστών, οι οποίοι έχουν σήμερα πολύ κακή φημη. Την άξιζαν;

Οι σοφιστές – ο Γοργίας, ο Πρωταγόρας … – αποτελούν την πρώτη σημαντική στιγμή της θεωρητικοποίησης της ρητορικής τέχνης. Έρχονταν από άλλες περιοχές του ελληνικού κόσμου, και η παρουσία τους στην Αθήνα προκάλεσε αίσθηση. Ισχυριζόμενοι, όπως ο Πρωταγόρας, ότι «για κάθε πράγμα μπορούμε να υποστηρίξουμε εξ ίσου επιτυχώς μία άποψη, όσο και την αντίθετή της», χρησιμοποιώντας το ίδιο ισχυρά επιχειρήματα, αυτοί οι σοφιστές έδιναν εντύπωση ανηθικότητας και υποστήριζαν έναν σκανδαλώδη σχετικισμό. Επιτέλεσαν όμως ένα αξιοσημείωτο έργο ανάλυσης και μετάδοσης της ρητορικής τέχνης. Ο Πλάτων ονείδισε τη σοφιστική και τον σοφιστή, θεωρώντας τον σοφιστή κακέκτυπο του φιλοσόφου. Πρέπει επίσης να πούμε πως ο Πλάτων ήταν εξαιρετικά συγκρατημένος όσον αφορά στη ρητορική. Όντας αντίπαλος της δημοκρατίας, δεν μπορούσε παρά να καταγγείλει την τέχνη του λόγου, τη ρητορική, η οποία αποτελούσε κινητήρια δύναμη του αθηναϊκού καθεστώτος. Αυτό και για προσωπικούς λόγους, καθώς ο δάσκαλός του, ο Σωκράτης, είχε καταδικαστεί σε θάνατο, όχι τόσο από τη δημοκρατία, αλλά κυρίως από την ίδια τη ρητορική: ο Σωκράτης παρουσιάστηκε ενώπιον ενός λαϊκού δικαστηρίου και δεν έπεισε τους δικαστές. Κατά τη διάρκεια της Αρχαιότητας η φιλοσοφία και η ρητορική ήταν, μπορούμε να πούμε, αδελφές που εχθρεύονταν η μία την άλλη, ωστόσο αλληλοεμπλουτίζονταν.

• Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο Δημοσθένης (384-322), για να διορθώσει ένα πρόβλημα άρθρωσης, μιλούσε βάζοντας μικρά βότσαλα στο στόμα του, ή έτρεχε απαγγέλλοντας στίχους, για να δυναμώσει τη φωνή του…

Ο Δημοσθένης είχε διαμορφώσει μία υπόγεια αίθουσα, όπου εξασκούνταν στην αγόρευση. Λέγεται πως ξύριζε το μισό κεφάλι, όταν κατέβαινε εκεί, και ξανανέβαινε, όταν τα μαλλιά του είχαν μεγαλώσει. Μία προτομή του Δημοσθένη εμφανίζει μία παραμόρφωση στο στόμα, κάτι που εξηγεί ίσως το πρόβλημα του ρήτορα στην εκφορά του λόγου. Οι διηγήσεις που συνδέονται με τον Δημοσθένη, δείχνουν πως η ρητορική είναι πρωτευόντως αποτέλεσμα δουλειάς. Για τους Έλληνες η ρητορική εκπορεύεται από τρεις πηγές: το φυσικό ταλέντο (ωραία φωνή, ωραία φυσική παρουσία, διαύγεια πνεύματος), τη θεωρητική κατάρτιση (μέθοδοι) και τέλος την εξάσκηση.

 

Να γιατί η ρητορική είναι στην ουσία της δημοκρατική. Αν κάποιος εμφανίζει μειονεκτήματα – χαμηλή φωνή ή όχι εντυπωσιακή φυσική παρουσία – και πάλι μπορεί να καταφέρει να μιλήσει ωραία, αναπτύσσοντας τις δύο άλλες πλευρές. Κατά μία έννοια αυτό είναι ένα ηθικό δίδαγμα.

• Σε τι μπορεί να μας χρησιμεύσει σήμερα η ρητορική;

Η ρητορική προσφέρει τον κώδικα. Έχουμε όλοι αισθανθεί κάποτε τον φόβο να μην ξερουμε τι να πούμε ενώπιον ενός ακροατηρίου, να μας λείπουν τα κατάλληλα επιχειρήματα. Η ρητορική δεν προσφέρει έτοιμους λόγους, για να ανταπεξέλθει κάποιος σε αυτή την κατάσταση, αλλά ιδέες, έναν κατάλογο ερωτήσεων, που μπορεί κανείς να υποβάλει στον εαυτό του, ώστε να είναι ικανός να αναπτύξει αποτελεσματικά ένα θέμα. Το κλασικό σχεδιάγραμμα του δικανικού λόγου, με τα πέντε μέρη, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε άλλη περίσταση, αποτελεί ένα ενδεικτικό πλαίσιο.

 

Αρχίζει με το προοίμιο, που σκοπό έχει να κερδίσει την προσοχή του ακροατηρίου, επιδιώκοντας να καταδείξει πως αυτό που θα ειπωθεί το αφορά. Ο Κικέρωνας ήταν ειδικός στο είδος αυτό, όπως για παράδειγμα στον πρώτο λόγο του «Κατά Κατιλίνα» : «Ω καιροί, ώ ήθη. Αυτά όλα η Σύγκλητος τα ξέρει, ο ύπατος τα βλέπει, και όμως ο Κατιλίνας ζεί ακομη!». Ακολουθεί η διήγησις, που αφηγείται τα γεγονότα. Εδώ ο ομιλητής τοποθετείται ήδη στο ζήτημα, αφού εκθέτει τα γεγονότα με τον δικό του τρόπο, ντύνοντάς τα με τον μανδύα της αντικειμενικότητας. Τα γεγονότα αυτά πρέπει να παρουσιαστούν με τον πιο άμεσο τρόπο, τον ονομαζόμενο σήμερα storytelling. Σε τρίτη φάση έρχεται η πρότασις, που αναγγέλει τα σημεία που θα εξεταστούν. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως στον προφορικό λόγο, περισσότερο απ΄ ό,τι στον γραπτό, είναι απαραίτητο να καθοδηγήσει ο ρήτορας το ακροατήριό του. Στην τέταρτη θέση έρχεται η επιχειρηματολογία, η πίστις, που είναι και το σημαντικότερο. Η ρητορική μάς «προμηθεύει» διάφορες λίστες επιχειρημάτων, οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθοούν. Αν θέλετε να προτείνετε κάποιο μέτρο, για παράδειγμα, πρέπει να αποδείξετε πως είναι δίκαιο, νόμιμο, δυνατό, χρήσιμο, απαραίτητο, ηθικό και σύμφωνο με τις παραδόσεις… Ο ομιλητής εξετάζει όλα αυτά τα σημεία και αναρωτιέται ποια είναι αποτελεσματικότερα στη δική του περίπτωση. Μπορείτε να το επιχειρήσετε σε μία συνεδρίαση, σε μια αίθουσα διδασκαλίας ή σε ένα διοικητικό συμβούλιο: η μέθοδος δουλεύει! Και τέλος υπάρχει ο επίλογος, που ήταν συνήθως σύντομος στους Αρχαίους. Είναι η στιγμή κατά την οποία μπορεί κανείς να κινητοποιήσει τα πάθη. Ο Κικέρων πάλι, ήταν κορυφαίος σε αυτό. Όταν υπήρχαν πολλοί δικηγόροι που αγόρευαν, άφηναν τον Κικέρωνα να αγορεύσει τελευταίος, γιατί ήξεραν πως μπορούσε να εξάψει το ακροατήριό του αλλά και να του προκαλέσει αγανάκτηση.

• Ως προς τι ο Κικέρων ενσαρκώνει την ακμή της ρητορικής;

Ο Κικέρων πραγματοποιεί μία σύνθεση, καθώς ήταν ο σημαντικότερος ρήτορας της εποχής του, αλλά και ο θεωρητικός της ρητορικής και φιλόσοφος, ενώ το έργο του αποτελεί τη βάση της μελλοντικής ανθρωπιστικής παιδείας. Συνδυάζει την τιμιότητα με την ευχαρίστηση και αναζητά τη συμφιλίωση μεταξύ αλήθειας και καλλιέπειας. Είναι το ιδανικό της πολιτικής του Γάλλου προέδρου Μακρόν, της «ταυτόχρονης» διευθέτησης αντίθετων πραγμάτων. Και έπειτα ο Κικέρων είναι ο άνδρας της μοίρας, γιατί δολοφονήθηκε για τις ιδέες του, ενώ οι αντίπαλοί του, μεταξύ αυτών και ο Αντώνιος, κατέλαβαν την εξουσία με τη βία. Εκτός από τον αξιοθαύμαστο λόγο, ο Κικέρων ήξερε να προσαρμόζεται στο ακροατήριό του. Ο λατινιστής Guy Achard υπολόγισε ότι, όταν ο ρήτορας απευθυνόταν στη Σύγκλητο, αφιέρωνε το 16% της επιχειρηματολογίας του, για να καταδείξει την ευγένεια της πράξης, έναντι 1%, όταν βρισκόταν ενώπιον της συνέλευσης του λαού, οπότε και χρησιμοποιούσε επιχειρήματα, που αναφέρονταν στη χρησιμότητα της πράξης. Ο Κοϊντιλιανός εμπνεύστηκε από τον Κικέρωνα στη συγγραφή της Ρητορικής αγωγής (Instituto oratoria), δηλαδή της ρητορικής εκπαίδευσης. Το έργο αυτό αποτελεί το πιο ωραίο σύνολο όλων των εποχών στο είδος των εγχειριδίων ρητορικής.

• Η ρητορική μπορεί να επιστρατευτεί στην ερωτική έλξη;

Ασφαλώς! Η «τέχνη του έρωτα» (Ars amatoria) του Οβίδιου, μπορεί να διαβαστεί και ως μία σάτιρα των εγχειριδίων ρητορικής: «Μελετήστε τις ελευθέριες τέχνες, σας το συνιστώ, νέοι Ρωμαίοι, η γυναίκα, ηττημένη θα καταθέσει τα όπλα στην ευγλωττία σας. Αλλά κρύψτε τα μέσα που διαθέτετε και μην αναλώνετε την ευφράδειά σας…». Και το αρχαιότερο κείμενο πάνω στη ρητορική, το «Ἑλένης ἐγκώμιον» του Γοργία, υπερασπίζεται εκείνη που θεωρούνταν η αιτία του Τρωικού Πολέμου, καθώς εγκατέλειψε τον άνδρα της και υπέκειψε στις προτάσεις του Πάρη. Ο Γοργίας την απενοχοποιεί εξετάζοντας τους διάφορους λόγους που θα μπορούσαν να την έχουν καθοδηγήσει. 1) Είτε οι θεοί το θέλησαν, και δεν είναι δικό της το σφάλμα. 2) Είτε αρπάχθηκε με τη βία, και δεν μπορούσε να κάνει τίποτε. 3) Είτε πείστηκε από τον λόγο του, και ποιος μπορεί να αντισταθεί στη δύναμη της πειθούς; 4) Είτε τον ερωτεύτηκε, και κανείς δεν μπορεί να αντισταθεί στο θεό Έρωτα. Σε κάθε περίπτωση ο Ελένη, κατά τον Γοργία, είναι αθώα.

• Πώς κρίνετε τους σύγχρονους πολιτικούς ρήτορες;

Οι μεγάλοι κοινοβουλευτικοί ρήτορες της τρίτης Δημοκρατίας, ο Κλεμανσώ, ο Ζορές, παρουσίασαν αληθινά έργα ρητορικής. Σήμερα ένας πολιτικός δεν θα τολμούσε κάτι τέτοιο από φόβο μήπως κατηγορηθεί πως κάνει επίδειξη. Η κομματική πειθαρχία έχει σκοτώσει την κοινοβουλευτική ρητορική. Στην αρχαία Αθήνα, μπορούσαν με τον λόγο να πείσουν στην Εκκλησία του Δήμου, ενώ σήμερα, αν η ψήφιση μιας ρύθμισης είναι αποφασισμένη εκ των προτέρων, και αν, επί πλέον, το θέμα της συζήτησης είναι, λόγου χάριν, ο καθορισμός της τιμής της πατάτας την Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν μπορούμε να πάμε πολύ μακριά με τη ρητορική.

• Η ρητορική θεωρούνταν επί μακρόν η βασίλισσα των μαθημάτων. Ήταν καλό αυτό;

Η ρητορική είναι μία τέχνη φτιαγμένη για να διδάσκεται. Η ωραία έκφραση κάποιου δεν εξαρτώνταν μόνο από την επιδεξιότητά του. Προϋπέθετε επίσης παιδεία, την ανάγνωση και την ερμηνεία σπουδαίων κειμένων, γνώσεις λογικής, γλωσσολογίας, ιστορίας και δικαίου. Περιελάμβανε ασκήσεις διαφόρων ειδών. Στην αρχαιότητα χρησιμοποιούσαν κυρίως τα προγυμνάσματα της ρητορικής, τις μελέτες, μία μέθοδο ενεργούς παιδαγωγικής, που συνίστατο στη σύνθεση ενός υποτιθέμενου ρητορικού λόγου πάνω σε θέμα, που είχε δοθεί. Στη Ρώμη η μελέτη αποτελεί ένα κοσμικό γεγονός και παίρνει διαστάσεις υπερβολής, όταν οι φοιτητές πρέπει να αναπτύξουν θέματα περίτεχνα:

 

Μία νέα κοπέλα αρπάζεται και βιάζεται από πειρατές και στη συνέχεια συλλαμβάνεται από ληστές. Πρέπει να αποδειχθεί ότι είναι πολίτης, για να επανεναχθεί στην πόλη.

 

Ή ακόμη, ένας άνδρας κατηγορείται ότι βίασε δύο γυναίκες την ίδια νύχτα, ξέροντας ότι ένας νόμος ορίζει πως η γυναίκα που βιάστηκε, μπορεί να προτείνει, είτε να θανατωθεί ο βιαστής της, είτε να απαιτήσει να την παντρευτεί: τι θα συμβεί αν η μια γυναίκα ζητήσει την καταδίκη του σε θάνατο και η άλλη τον γάμο;

 

«Μέσα από τέτοια αυθαίρετα παραδείγματα, εμπεδωνόταν μία αληθινή μάθηση των τεχνικών της επιχειρηματολογίας και της παρουσίασης. Ο Πετρώνιος στο «Σατυρικό» τα εμπαίζει. Όμως, νομίζω πως αυτή η διδασκαλία είναι αξιοπρόσεκτη. Σχετικά πρόσφατα μιλούσαν ακόμη για λειτουργία «τάξεων ρητορικής». Η ρητορική παρέμεινε παρούσα για δυόμιση χιλιάδες χρόνια στο ευρωπαϊκό εκπαιδευτικό σύστημα.

• Ο Jean-Michel Blanquer ανήγγειλε ότι το 2021 όλοι οι υποψήφιοι του Baccalauréat (απολυτήριο Λυκείου) θα περάσουν από μία μεγάλη προφορική εξέταση. Ποια είναι η γνώμη σας;

Είναι ένα πολύ καλό μέτρο. Επί μακρόν η Γαλλία αποτελούσε εξαίρεση, αφιερώνοντας μικρή θέση στην προφορική διδασκαλία, και ήταν προσανατολισμένη κυρίως στις γραπτές εξετάσεις. Είναι ωστόσο εμφανές πως στην κοινωνία μας όλο και περισσότερο πρέπει να είναι κανείς ικανός να χειρίζεται αποτελεσματικά την τέχνη της δημόσιας ομιλίας, κυρίως στον χώρο της εργασίας. Αυτό είναι το καλύτερο, γιατί θα οδηγήσει τους εκπαιδευτικούς να σκύψουν περισσότερο στις μεθόδους της ρητορικής.

• Ακούγοντάς σας, σχηματίζει κανείς την εντύπωση πως η ρητορική θα σώσει τον κόσμο…

Μα τον έχει κιόλας σώσει! Κάθε φορά που οι άνθρωποι κάθισαν γύρω από ένα τραπέζι ή σε ένα ημικύκλιο για να ανταλλάξουν επιχειρήματα, αντί να χρησιμοποιήσουν ύβρεις και βία, η ανθρωπότητα έκανε μία μικρή πρόοδο. Προφανώς δεν πρέπει να είναι κανείς αφελής. Ο λόγος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την εξαπάτηση και για τη χειραγώγηση. Ωστόσο, η διαδικασία της πειθούς περιλαμβάνει το να προσεγγίσει κάποιος έναν άλλον. Όταν σκέφτομαι μόνος, είμαι δυνατός για το δίκιο μου και είμαι σίγουρος ότι δε σφάλλω. Όταν όμως απευθύνομαι στον άλλο, αρχίζω να αντιλαμβάνομαι έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης. Υπό αυτή την έννοια η ρητορική είναι μία διαδικασία προσέγγισης και πολιτισμού. Προμηθεύει ένα μοντέλο δημιουργίας ανθρωπίνων σχέσεων, που μπορεί να μας βοηθήσει να ζήσουμε λίγο καλύτερα και όλοι μαζί. Η βία και η καταπίεση αναπτύσσονται σε κοινωνίες που δεν αφήνουν θέση στον ελεύθερο λόγο και στην ανταλλαγή επιχειρημάτων. Δηλαδή όπου υπάρχει η ρητορική, αποδέχεται κανείς την ύπαρξη του άλλου. Ένα από τα περίφημα συνθήματα του Μάη του ΄68 «Φτάνουν οι πράξεις, ας περάσουμε στα λόγια», εννοεί ακριβώς αυτό.

Το χάος και η σχετικότητα στον Πουανκαρέ

Το 2012 συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από το θάνατο του μεγάλου φιλόσοφου και επιστήμονα Jules Henri  Poincaré (Nancy 1854 – Παρίσι 1912). Με την αφορμή αυτής ας δούμε σύντομα το σημαντικό έργο του στον χώρο των φυσικών επιστημών. 

 

Ο Poincaré σπούδασε μεταλλευτική μηχανική, μαθηματικά και φυσική στο Παρίσι. Ξεκινώντας το 1881, δίδαξε στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης. Εκεί κράτησε τις Έδρες της Πειραματικής Φυσικής και Μηχανικής, της Μαθηματικής Φυσικής και της Θεωρίας των Πιθανοτήτων καθώς και της Ουράνιας Μηχανικής και Αστρονομίας.  Από το 1887 ήταν μέλος της Ακαδημίας των Επιστημών, από το 1893 μέλος του γραφείου Μέτρων και Σταθμών και από το 1908 μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας.

Κατά τη διάρκεια των σπουδών του στις διαφορικές εξισώσεις, ο Poincaré έκανε χρήση της μη-Ευκλείδειας γεωμετρίας του Lobachevsky. Αργότερα, ο Poincaré εφάρμοσε στην ουράνια μηχανική τις μεθόδους που είχε εισάγει στην διδακτορική του διατριβή, στην οποία επινόησε ένα νέο τρόπο μελέτης των ιδιοτήτων των συναρτήσεων που ορίζονται από τις διαφορικές εξισώσεις. Η έρευνά του σχετικά με τη σταθερότητα του ηλιακού συστήματος άνοιξε την πόρτα για τη μελέτη των χαοτικών ντετερμινιστικών συστημάτων. Και οι μέθοδοι που χρησιμοποίησε οδήγησαν στην Αλγεβρική Τοπολογία.

 

Ο Poincaré σκιαγράφησε ένα προκαταρκτικό κείμενο της ειδικής θεωρίας της σχετικότητας και αποφάνθηκε ότι η ταχύτητα του φωτός είναι το όριο της ταχύτητας στη φύση και ότι η μάζα εξαρτάται από την ταχύτητα. Διατύπωσε την αρχή της σχετικότητας, σύμφωνα με την οποία κανένα μηχανικό ή ηλεκτρομαγνητικό πείραμα δεν μπορεί να διακρίνει μεταξύ μιας κατάστασης με ομοιόμορφη κίνηση και μιας κατάστασης με ηρεμία, και παρήγαγε τους μετασχηματισμούς Lorentz.

 

Το θεμελιώδες θεώρημα του ότι κάθε μεμονωμένο μηχανικό σύστημα επιστρέφει μετά από ένα πεπερασμένο χρονικό διάστημα [ο Χρόνος Επανάληψης του Πουανκαρέ] στην αρχική του κατάσταση, είναι η πηγή πολλών φιλοσοφικών και επιστημονικών αναλύσεων σχετικά με την εντροπία. Τέλος, ξεκαθάρισε πόσο ριζικά διαφορετική είναι η κβαντική θεωρία από την κλασσική φυσική.

 

Ιδιαίτερα μπορεί να αναφερθεί ότι θεμελίωσε τη σύγχρονη τοπολογία και δημοσίευσε, σχεδόν συγχρόνως με τον Αϊνστάιν, μελέτες αναφερόμενες στη θεωρία της σχετικότητας (δυναμική των ηλεκτρονίων).

 

Το πρόβλημα των τριών σωμάτων και το χάος

Το πρόβλημα των «τριών σωμάτων» αποτελεί την πιο απλή εκδοχή του προβλήματος της αμοιβαίας αλληλεπίδρασης των «πολλαπλών σωμάτων», που επί έναν αιώνα αποτελούσε τον εφιάλτη της νευτώνειας δυναμικής.

 

Για να μελετήσει αυτή την ασύλληπτης δυσκολίας σπαζοκεφαλιά, ο Poincaré αποφάσισε να υιοθετήσει μια γεωμετρική ή ακριβέστερα μια τοπολογική προσέγγιση του προβλήματος, δηλαδή να αναλύσει τις τροχιές των τριών αλληλεπιδρώντων σωμάτων στο χώρο των φάσεων. Πρόκειται για έναν αφηρημένο μαθηματικό χώρο που αποδεικνύεται εξαιρετικά χρήσιμος και βολικός για την αναπαράσταση περίπλοκων δυναμικών αλληλεπιδράσεων.

 

Αναλύοντας υπομονετικά τα γραφήματα που προέκυπταν από την είσοδο ενός τρίτου σώματος, κατέληξε στο εξωφρενικό συμπέρασμα ότι μακροχρόνιες προβλέψεις είναι αδύνατες διότι οι μαθηματικές εξισώσεις, δηλαδή οι σειρές που περιγράφουν τις τροχιές των τριών αλληλεπιδρώντων ουράνιων σωμάτων, όχι μόνο δεν συγκλίνουν σε κάποιες προκαθορισμένες θέσεις, αλλά αντίθετα αποκλίνουν!

 

Πρώτος λοιπόν ο Poincaré έδειξε πόσο ουτοπικό και πρακτικά ανεφάρμοστο ήταν το φιλόδοξο πρόγραμμα της «κλασικής» φυσικής για την ασφαλή πρόβλεψη και την πλήρη ντετερμινιστική περιγραφή όλων των φυσικών φαινομένων. Ανοίγοντας έτσι το δρόμο – χωρίς ίσως να το συνειδητοποιεί και ο ίδιος – για την επέλαση του χάους στη σύγχρονη επιστημονική σκέψη.
 

Έτσι, ο Poincaré έγινε ο πρώτος που ανακάλυψε ένα χαοτικό ντετερμινιστικό σύστημα. Λαμβάνοντας υπόψη το νόμο της βαρύτητας και τις αρχικές θέσεις μαζί με τις ταχύτητες από τρία μόνο σώματα σε όλο το διάστημα, οι διαδοχικές θέσεις και ταχύτητες είναι σταθερές, έτσι ώστε το σύστημα των τριών σωμάτων να είναι ντετερμινιστικό.

 

Διαπίστωσε λοιπόν ότι η εξέλιξη ενός τέτοιου συστήματος είναι συχνά χαοτικό με την έννοια ότι μια μικρή διαταραχή στην αρχική κατάσταση, όπως μια μικρή αλλαγή στην αρχική θέση ενός σώματος μπορεί να οδηγήσει σε μια ριζικά διαφορετική τελική κατάσταση, από ό,τι θα παράγεται από ένα αδιατάραχτο σύστημα. Αν η μικρή αλλαγή δεν είναι ανιχνεύσιμη από τα όργανα των μετρήσεων μας, τότε δεν θα είμαστε σε θέση να προβλέψουμε σε ποιά τελική κατάσταση θα φτάσει. Έτσι, η έρευνα του Poincaré απέδειξε ότι το πρόβλημα του ντετερμινισμού και το πρόβλημα της πρόβλεψης είναι δύο διαφορετικά προβλήματα.

 

Από επιστημονική άποψη τα αποτελέσματα του Poincaré για τα τρία σώματα δεν έλαβαν την προσοχή που τους άξιζε. Η μελέτη του είχε παραμεληθεί έως ότου ο μετεωρολόγος Edward Lorenz, το 1963, επανανακάλυψε ένα χαοτικό αιτιοκρατικό σύστημα ενώ μελετούσε την εξέλιξη ενός απλού μοντέλου της ατμόσφαιρας.

 

Νωρίτερα, ο Poincaré είχε προτείνει ότι οι δυσκολίες της αξιόπιστης πρόβλεψης του καιρού οφείλονται στην εγγενή χαοτική συμπεριφορά της ατμόσφαιρας. Μια άλλη ενδιαφέρουσα πτυχή της μελέτης του Poincaré είναι η πραγματική φύση της κατανομής στον χώρο των φάσεων των σταθερών και των ασταθών σημείων, τα οποία είναι τόσο αναμεμιγμένα, που δεν μπόρεσε να τα ξεχωρίσει. Τώρα γνωρίζουμε ότι το σχήμα της εν λόγω κατανομής είναι κάτι σαν φράκταλ. Ωστόσο, η επιστημονική μελέτη των φράκταλ ξεκίνησε από τον Benoit Mandelbrot το 1975, έναν αιώνα μετά την πρώτη εικόνα του Πουανκαρέ.

 

Γιατί όμως η έρευνα του Poincaré παραμελήθηκε και υποτιμήθηκε; Το ζήτημα αυτό έχει ενδιαφέρον, επειδή στον Poincaré απονεμήθηκε το 1889 το έπαθλο του βασιλιά της Σουηδίας Όσκαρ Β΄, ο οποίος προκήρυξε διεθνή διαγωνισμό για τη λύση του προβλήματος των 3 σωμάτων, το οποίο μέχρι τότε το θεωρούσαν άλυτο.  Ήταν ένα σημαντικό επιστημονικό βραβείο για την έρευνά του πάνω στην ουράνια μηχανική και αναγνωρίστηκε ως θεμελιώδους σημασίας.

 

Πιθανώς υπήρξαν δύο αιτίες για αυτήν παραμέληση και υποτίμηση: οι επιστήμονες και οι φιλόσοφοι πρωτίστως ενδιαφέρονταν για τις νέες επαναστατικές θεωρίες της φυσικής, της σχετικότητας και της κβαντομηχανικής, αλλά ο Poincaré δούλεψε πάνω στην κλασική μηχανική. Επίσης, η συμπεριφορά ενός χαοτικού ντετερμινιστικού συστήματος μπορεί να περιγραφεί μόνο με μια αριθμητική λύση του οποίου η πολυπλοκότητα είναι συγκλονιστική. Χωρίς τη βοήθεια ενός υπολογιστή η λύση γίνεται σχεδόν απελπιστική.

 

Χώρος και Χρόνος

Σχετικά με το ζήτημα της ύπαρξης τελείως κενού χώρου ή της ύπαρξης αιθέρα μεταξύ των ουράνιων σωμάτων και των συστατικών σωματιδίων των ατόμων (πρωτόνια, ηλεκτρόνια, κλπ. ), ο Poincaré, όπως άλλωστε και ο Αϊνστάιν, δεν δέχεται την ύπαρξη κενού χώρου, δηλαδή χώρου χωρίς ύλη ή εν γένει χωρίς μια άλλη ουσία. Η μέθοδός του στηριζόταν στη θεωρία του ηλεκτρομαγνητισμού και περιοριζόταν σε φαινόμενα συνδεόμενα με την έννοια ενός παγκόσμιου αιθέρα που λειτουργούσε ως το μέσο για τη διάδοση του φωτός.

 

Σχετικά με τον καλούμενο γεωμετρικό χώρο, πρέσβευε ότι η εκλογή των γεωμετρικών αξιωμάτων καθοδηγείται από πειραματικά γεγονότα, μένει όμως ελεύθερη και δεν περιορίζεται παρά μόνο από την ανάγκη να αποφύγουμε κάθε αντίφαση.

 

Σχετικά με το χρόνο και την πορεία του Κόσμου μέσα σε αυτόν, υποστήριζε ότι ο Κόσμος αναπόφευκτα βαίνει βραδέως προς τον θερμικό καλούμενο θάνατο.

 

Ο Albert Einstein σε νεαρή ηλικία είχε διαβάσει τα δοκίμια του Poincaré τα οποία τον είχαν επηρεάσει ιδιαίτερα. Όταν συναντήθηκαν στο πρώτο Συνέδριο Solvey, στις Βρυξέλες το 1911, ο Αϊνστάιν ήταν 32 ετών και ο Poincaré 57.  Θέμα του Συνεδρίου ήταν η δομή του φωτός και οι περισσότεροι φυσικοί είχαν αποδεχθεί τη Θεωρία της Σχετικότητας.

 

Ο Poincaré ήταν μία από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες του πρώτου Συνεδρίου Solvay, το οποίο ήταν και το μοναδικό στο οποίο παραβρέθηκε διότι σε λιγότερο από ένα χρόνο μετά το Συνέδριο έφυγε από τη ζωή.

 

Ήταν ο μαθηματικός ενός συνεδρίου στο οποίο κυριαρχούσαν οι θεωρητικοί φυσικοί. Οι σχετικές μάλιστα συζητήσεις που έγιναν στο Συνέδριο για τη φύση της ακτινοβολίας τον παρακίνησαν να επιχειρήσει να αποδείξει μαθηματικά ότι «στον νόμο της ακτινοβολίας του Planck ήταν αναγκαία η εισαγωγή των κβάντα». Το πέτυχε και μία από τις συνέπειες ήταν η μεταστροφή του Άγγλου James Jeans από αντίπαλο σε υποστηρικτή της κβαντικής θεωρίας.

 

Αν και δεν έχει καταγραφεί κάποια συνομιλία τους ο Αϊνστάιν έγραψε αργότερα ότι «ο Πουανκαρέ περιορίστηκε σε μια αρνητική στάση και παρά την οξυδέρκειά του δεν φάνηκε να έχει καταλάβει πολλά για το θέμα».

 

Ωστόσο και παρά τις διαφωνίες τους ο Πουανκαρέ έγραψε ότι «Το μυαλό του κυρίου Αϊνστάιν είναι ένα από τα πιο πρωτότυπα που έχω συναντήσει. Από τη στιγμή όμως που οι αναζητήσεις του στρέφονται προς κάθε κατεύθυνση ορισμένα από τα μονοπάτια που ακολουθεί θα οδηγούν αναπόφευκτα σε αδιέξοδο».

 

Και είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι ποτέ δεν περιέλαβε τις ανακοινώσεις του Αϊνστάιν για τη Σχετικότητα στη βιβλιογραφία κάποιας εργασίας του. Μέχρι το τέλος της ζωής του, το 1912 σε ηλικία 58 ετών, ο Πουανκαρέ έβλεπε τη θεωρία του Αϊνστάιν ως μία από τις απόψεις που κυκλοφορούν. Προτιμούσε εκείνη του Lorentz με τον αθέρα.

Αρχαία Ελληνική Ιστοριογραφία: Μεθοδολογία της ιστορικής έρευνας - Η άσκηση πολεμικής

Η πολεμική ήταν αρκετά διαδεδομένη ανάμεσα στους αρχαίους Έλληνες ιστορικούς. Είναι ενδιαφέρον ότι κάποια σχετικά παραδείγματα απαντούν ήδη στον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη. Στις πρώιμες αυτές εκφάνσεις της, η πολεμική είναι συνήθως ανώνυμη και αποσκοπεί στο να καταδείξει την ανωτερότητα της παράδοσης που ακολουθεί ο ιστορικός και της μεθόδου που επιλέγει για να συγκεντρώσει το υλικό του. Αυτό συμβαίνει, λόγου χάρη, όταν ο Ηρόδοτος αμφισβητεί όσα αναφέρονται σχετικά με τα νερά του Νείλου (2.19-34) και τον Ηρακλή (2.42.5) ή όταν ο Θουκυδίδης θέτει στο στόχαστρό του τους λογογράφους, που δίνουν προτεραιότητα στην τέρψη των αναγνωστών τους και όχι στη διακρίβωση της αλήθειας (1.21). Ακόμη όμως και από αυτά τα πρώτα ιστορικά έργα δεν λείπουν οι περιπτώσεις επώνυμης κριτικής, όπως, για παράδειγμα, του Ηρόδοτου εναντίον του Ομήρου (2.112-20) και του Θουκυδίδη εναντίον του Ελλάνικου (1.97.2).

 

Με την πάροδο του χρόνου, βέβαια, και καθώς το γραμματειακό είδος της ιστοριογραφίας εξελίσσεται και οι εκπρόσωποί του πληθαίνουν, παρουσιάζονται περισσότερες ευκαιρίες αντιπαράθεσης και η πολεμική αρχίζει να ασκείται με συστηματικό τρόπο. Οι ιστορικοί δεν διστάζουν να διακόπτουν την αφήγηση των γεγονότων για να διορθώνουν τις ιστορικές ανακρίβειες που εντοπίζουν στα έργα των ομοτέχνων τους αλλά και για να τους ελέγχουν για τις μεθοδολογικές επιλογές τους. Ζητήματα όπως η παράθεση των δημηγοριών, η ενσωμάτωση των παρεκβάσεων, η κριτική των πηγών και η στάση που οφείλει να κρατάει ο ιστορικός απέναντι στην παρουσίαση παράδοξων και συγκινητικών καταστάσεων επανέρχονται πολύ συχνά στα αποσπάσματα που διαθέτουμε. Η πλέον χαρακτηριστική περίπτωση είναι ο Πολύβιος, για τον οποίο, όχι άδικα, έχει ειπωθεί ότι με την κριτική που ασκεί στους ομοτέχνους του προσφέρει το υλικό για ένα εγχειρίδιο ιστοριογραφίας. Κρίνοντας όμως από το είδος και το ύφος της πολεμικής που απαντά σε αποσπάσματα άλλων ιστορικών, όπως του Κτησία από την Κνίδο (FGrH 688 T 8) και του Δούρι από τη Σάμο (FGrH 76 F 1), εύλογα μπορούμε να υποθέσουμε ότι η περίπτωση του Πολύβιου δεν θα έμοιαζε τόσο ξεχωριστή, αν είχαν διασωθεί περισσότερα ιστορικά κείμενα της περιόδου που ακολούθησε τον Θουκυδίδη.

 

Η συστηματοποίηση της πολεμικής συνδέεται προφανώς με την αύξηση της παραγωγής ιστορικών έργων που σημειώθηκε μετά τον 4ο αι. Το πλήθος και η ποικιλία των κειμένων που δημοσιεύονταν καθιστούσαν επιτακτική την ανάγκη θέσπισης κανόνων για τη συγγραφή ιστορίας. Η πολεμική εναντίον των προδρόμων επέτρεπε στους ιστορικούς όχι μόνο να εξηγούν στους αναγνώστες τους τη μέθοδο της ιστοριογραφίας αλλά και να κατοχυρώνουν τη θέση τους στην ιστοριογραφική παράδοση με το να τονίζουν τις βελτιώσεις που επέφεραν. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η μεγάλη διάδοση της πολεμικής οφειλόταν ακριβώς στη δυνατότητα που παρείχε στους συγγραφείς να μιλήσουν για τη συμβολή τους με έμμεσο και συγκαλυμμένο τρόπο. Μερικές φορές, ωστόσο, το μέτρο χανόταν και η κριτική προσελάμβανε χαρακτήρα ευθείας και προσβλητικής επίθεσης. Άκρως ενδεικτική είναι η περίπτωση του Τίμαιου του Ταυρομενίτη, στο στόχαστρο του οποίου είχαν την ατυχία να μπουν πολλοί συγγραφείς (ανάμεσα στους οποίους ο Θεόπομπος, ο Αριστοτέλης, ο Καλλισθένης, ο Έφορος και ο Δημοχάρης), και μάλιστα όχι μόνο για το έργο τους αλλά και για την προσωπική ζωή και τα ελαττώματά τους. Η επικριτική τάση του Τίμαιου, εξαιτίας της οποίας απέκτησε το παρωνύμιο Επιτίμαιος, στηλιτεύτηκε έντονα από μεταγενέστερους συγγραφείς όπως ο Ίστρος και ο Πολύβιος, και για έναν από αυτούς, τον Πολέμωνα, γνωρίζουμε ότι συνέγραψε τουλάχιστον δώδεκα βιβλία πολεμικής εναντίον του Τίμαιου.

 

Η μεγάλη διάδοση της πολεμικής κατά την ελληνιστική περίοδο μαρτυρείται και από τη συζήτηση που διεξαγόταν σχετικά με τον ορθό τρόπο άσκησής της. Με αφορμή την κατάχρηση της πολεμικής από τον Τίμαιο, ο Πολύβιος αναλύει λεπτομερώς τα κριτήρια που τη διέπουν. Η πολεμική, τονίζει, δεν μπορεί να γίνεται ανεξέλεγκτα. Απώτερος στόχος της πρέπει να είναι το κοινό καλό. Πρέπει επίσης να είναι τεκμηριωμένη και διατυπωμένη με ευγένεια, ώστε να γίνεται αποδεκτή. Οι ιστορικοί οφείλουν να συγκρατούν τα παράφορα συναισθήματα και το πάθος τους και να λαμβάνουν υπόψη όχι τι αξίζει να ακούσει ο άλλος αλλά τι αρμόζει στους ίδιους να πουν. Οι ιστορικοί οφείλουν επιπλέον να εστιάζουν την προσοχή τους στο έργο των ομοτέχνων τους. Η ευγενής καταγωγή ενός συγγραφέα ή η υψηλή θέση του στον δημόσιο βίο δεν πρέπει να συνιστούν κριτήρια για την αποτίμηση της αξιοπιστίας του. Ο Πολύβιος προειδοποιεί ακόμη τους ιστορικούς να μην εκλαμβάνουν τα λάθη των άλλων ως δικά τους προτερήματα. Φαίνεται πάντως ότι η τελευταία αυτή προειδοποίηση ήταν και η πιο θεωρητική από όσες εξέδωσε ο Πολύβιος αναφορικά με το θέμα της κριτικής. Στην πραγματικότητα, η πολεμική στους ομοτέχνους δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί για τους αρχαίους Έλληνες ιστορικούς (και όχι μόνο) μέσο αυτοπροβολής και αυτοπροσδιορισμού.

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΑΙΣΧΥΛΟΣ - Ἱκέτιδες (866-902)

ΧΟ. αἰαῖ αἰαῖ. [στρ. β]
αἲ γὰρ δυσπαλάμως ὄλοιο
δι᾽ ἁλίρρυτον ἄλσος,
κατὰ Σαρπηδόνιον
870 χῶμα πολύψαμμον ἀλαθεὶς
Εὐρεΐαισιν αὔραις.

ΚΗ. ἴυζε καὶ λάκαζε καὶ κάλει θεούς.
Αἰγυπτίαν γὰρ βᾶριν οὐχ ὑπερθορῇ.
[ἴυζε καὶ]
875 † βόα, πικρότερ᾽ ἀχέων οἰζύος ὄνομ᾽ ἔχων. †

ΧΟ. οἰοῖ οἰοῖ [ἀντ. β]
λύμας, ᾇ σὺ πρὸ γᾶς ὑλάσκων
† περιχαμπτὰ βρυάζεις·
ὃς ἐπωπᾷ δ᾽, ὁ μέγας
880 Νεῖλος, ὑβρίζοντά σ᾽ ἀποτρέ-
ψειεν ἄιστον ὕβριν.

ΚΗ. βαίνειν κελεύω βᾶριν εἰς ἀμφίστροφον
ὅσον τάχιστα· μηδέ τις σχολαζέτω.
ὁλκὴ γὰρ αὕτη πλόκαμον οὐδάμ᾽ ἅζεται.

885 ΧΟ. οἰοῖ, πάτερ, βρέτεος ἄρος [στρ. γ]
ἀτᾷ μ᾽· ἅλαδ᾽ ἄγει,
ἄραχνος ὥς, βάδην.
ὄναρ ὄναρ μέλαν,
ὀτοτοτοτοῖ,
890 μᾶ Γᾶ μᾶ Γᾶ, βοὰν
φοβερὸν ἀπότρεπε·
ὦ βᾶ Γᾶς παῖ Ζεῦ.

ΚΗ. οὔτοι φοβοῦμαι δαίμονας τοὺς ἐνθάδε·
οὐ γάρ μ᾽ ἔθρεψαν, οὐδ᾽ ἐγήρασαν τροφῇ.

895 ΧΟ. μαιμᾷ πέλας δίπους ὄφις· [ἀντ. γ]
ἔχιδνα δ᾽ ὥς με ‹φόνιος ἢ›
τί ποτέ ν‹ιν καλῶ›
δάκος; ἀχ...
ὀτοτοτοτοῖ,
900 μᾶ Γᾶ μᾶ Γᾶ βοὰν
φοβερὸν ἀπότρεπε,
ὦ βᾶ Γᾶς παῖ Ζεῦ.

***
ΧΟΡΟΣ
Κακήν κακός άθε χαθείς
στο μαύρο του πελάου το κύμα,
αφού ήθε πρώτα πλανηθείς
μ᾽ αγέρα και με καταχνιά
870 στην πολυστοίβαχτη αμμουδιά
γύρω στο Σαρπηδόνιο μνήμα.

ΚΗΡΥΚΑΣ
Χούγιαζε, σκούζε, ζήτ᾽ απ᾽ τους θεούς βοήθεια,
μ᾽ απ᾽ το Αιγυπτιακό κάτεργο δε ξεφεύγεις
κι αν θρήνου ακόμη πιο πικρό σκοπό μάς ψάλεις.

ΧΟΡΟΣ
Βρισιές το στόμα σου αλυχτά
και τρως τα λύσσακά σου,
μα ο μέγας Νείλος που κοιτά
880 τ᾽ ανήκουστα φερσίματά σου
ας σβήσει αυτός το γαύριασμά σου.

ΚΗΡΥΚΑΣ
Εμπρός, προστάζω, γρήγορα για το καράβι
τ᾽ ολοστρόγγυλο ακλούθα με· καιρό μη χάνεις
και δε θα ᾽ντηρηθώ να σε μαλλιοτραβήξω.

ΧΟΡΟΣ
Αλί, πατέρα, τρισαλί!
χαμός μου βγήκ᾽ η απαντοχή,
κρίμα! – των αγαλμάτων!
νά, βήμα βήμα με τραβά
σαν άραχνος, το μαύρο σκιάχτρο!
— Αλί και τρεις φορές αλί,
890 μάνα μου Γη, μάνα μου Γη!
το φοβερό τον κράχτη,
Δία πατέρα, γιε της Γης,
κεραύνωσε και κάμε στάχτη.

ΚΗΡΥΚΑΣ
Δεν τους φοβούμαι εγώ τους θεούς εδώ του τόπου,
γιατί ουδέ νιο ουδέ γέροντα μ᾽ έχουνε θρέψει.

ΧΟΡΟΣ
Όφιος διπόδαρος, λυσσά
και χύνεταί μου από κοντά,
σαν αφρισμένη οχιά δαγκά
και πια δε ξεκολλά.
— Αλί και τρεις φορές αλί,
900 μάνα μου Γη, μάνα μου Γη!
το φοβερό τον κράχτη,
Δία πατέρα, γιε της Γης,
κεραύνωσε και κάμε στάχτη.

Θουκυδίδης: Η ανά τους αιώνες τραγωδία του εμφυλίου πολέμου

Οι σκηνές φρίκης της εμφύλιας τραγωδίας στη Γιουγκοσλαβία και σε άλλα μέρη του κόσμου, που παρακολουθούμε από την τηλεόραση, μας θύμισε το αντίστοιχο κλασικό κείμενο του μεγάλου ιστορικού Θουκυδίδη για τον εμφύλιο πόλεμο των Κερκυραίων. Το κείμενο αυτό περιέχει όλες τις πολύπλοκες πτυχές εσωτερικών καταστάσεων και εξωτερικών επεμβάσεων μιας εμφύλιας τραγωδίας. Είναι ένα κείμενο περιεκτικό και απλό πολιτικής παιδείας και παρέχει τη δυνατότητα στον καθένα, σε μια έκρηξη εμφυλίου πολέμου όπου γης, να φανταστεί ανάλογες σκηνές, να κάμει λογικές εκτιμήσεις των γεγονότων και των εξελίξεων και να τις επηρεάσει στο μέτρο των δυνάμεών του.

 

            Κάθε κοινωνία ανθρώπων από τη μικρή ως την παγκόσμια είναι ένα ηφαίστειο έτοιμο να εκραγεί. Γιατί η κοινωνία περιέχει τη διαφορετικότητα, που άλλοτε οδηγεί στην αρμονία και άλλοτε στη σύγκρουση, όταν διαταραχθούν οι αναγκαίες δυνάμεις ισορροπίας. Βέβαια στον εμφύλιο πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας δεν έχουμε μια περίπτωση καθαρής εμφύλιας σύγκρουσης μεταξύ της ίδιας φυλής, όπως στην περίπτωση των Κερκυραίων, αλλά εθνοτήτων. Όμως σήμερα στην πολιτική επιστήμη έχει διευρυνθεί η έννοια του εμφυλίου πολέμου και περιλαμβάνει κάθε εσωτερικό πόλεμο ενός κράτους. Και επίσης η πολεμική σύγκρουση δύο ομοφύλων κρατών Δεν θεωρείται εμφύλιος πόλεμος, αλλά εξωτερικός πόλεμος. Η διαφορετικότητα, πνευματική, θρησκευτική, κοινωνική, οικονομική, παραδοσιακή και ατομική, οδηγεί στη δημιουργία δύο πολιτικών παρατάξεων: των δημοκρατικών και των ολιγαρχικών. Και οι παρατάξεις αυτές αλληλοσυνδέονται με το εξωτερικό, με τις μικρές αλλά κυρίως με τις μεγάλες δυνάμεις, με ιδεολογικά πολιτειακά κριτήρια.

 

            Στη δίνη του Πελοποννησιακού Πολέμου και μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων του Ελλαδικού χώρου, Αθήνας και Σπάρτης, βρέθηκε και το όμορφο νησί της Κέρκυρας. Οι δύο υπερδυνάμεις ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα να συμπεριλάβουν στη σφαίρα επιρροής τους τη ναυτική δύναμη της Κέρκυρας, καθώς επίσης και η μητρόπολη των Κερκυραίων, η ολιγαρχική Κόρινθος, σύμμαχος της Σπάρτης. Και μάλιστα η Κόρινθος θέλοντας να επιβληθεί των Κερκυραίων, τους εξανάγκασε να συμμαχήσουν με τους Αθηναίους για τη διατήρηση της ανεξαρτησίας και της προστασίας του δημοκρατικού πολιτεύματος, οπότε το γεγονός αυτό αποτέλεσε και την αφορμή έναρξης του Πελοποννησιακού πολέμου.

 

            Από την άλλη πλευρά στο εσωτερικό οι ολιγαρχικοί Κερκυραίοι επεδίωκαν τη συμμαχία με τους ολιγαρχικούς Πελοποννησίους για την εγκαθίδρυση ολιγαρχικού πολιτεύματος, ενώ αντίθετα οι δημοκρατικοί είχαν εξασφαλίσει την συμμαχία των δημοκρατικών Αθηναίων για την προστασία του δημοκρατικού πολιτεύματος και της ανεξαρτησίας τους. Οι ολιγαρχικοί όμως, στην προσπάθειά τους για την εξόντωση των πολιτικών τους αντιπάλων, την κατάκτηση της εξουσίας και την κατάλυση του δημοκρατικού πολιτεύματος δεν δίστασαν να ποινικοποιήσουν την πολιτική ζωή της Κέρκυρας. Εισάγουν σε δίκη τον αρχηγό των δημοκρατικών Πειθία με τη βαριά κατηγορία της προδοσίας, δηλ. της υποδούλωσης της χώρας τους στους Αθηναίους. Αλλά εκείνος αθωώνεται. Και σε αντίποινα ο Πειθίας εισάγει σε δίκη με την κατηγορία της ιεροσυλίας τους πέντε πλουσιωτέρους από τους ολιγαρχικούς, οι οποίοι και καταδικάζονται. Έτσι οι ολιγαρχικοί βρίσκονται σε αδιέξοδο και καταφεύγουν σε μια χειρότερη ενέργεια, τη συνωμοσία. Αιφνιδιαστικά μπαίνουν στη βουλή και σκοτώνουν τον αρχηγό των δημοκρατικών Πειθία με άλλους εξήντα δημοκρατικούς βουλευτές και πολίτες. Και έχομε τη μεγάλη έκρηξη του ηφαιστείου του κερκυραϊκού κράτους. Ο εμφύλιος πόλεμος των Κερκυραίων σαν πυρακτωμένη λάβα κατέστρεψε το κάθε τι στο πέρασμά του.

 

            Οι πραξικοπηματίες ολιγαρχικοί, κύριοι της κατάστασης συγκαλούν το λαό και ισχυρίζονται, ότι το πραξικόπημα κρίθηκε αναγκαίο για τη σωτηρία της πατρίδας. Γιατί είναι πλέον δύσκολο να υποδουλωθούν στους Αθηναίους, αφού θα παραμείνουν ουδέτεροι. Μιλούν περί ουδετερότητας παραπλανητικά στον λαό, ενώ είναι βέβαιη η ουσιαστική συμμαχία τους με τους Πελοποννησίους. Ο λαός αναγκάζεται να επικυρώσει όλες τις πράξεις τους. Και αμέσως στέλνουν πρέσβεις στην Αθήνα με προφανή σκοπό να παραπλανήσουν και τους Αθηναίους. Αλλά εκείνοι αντιλαμβάνονται την παγίδα συλλαμβάνουν τους πρέσβεις και τους μεταφέρουν για ασφάλεια στην Αίγινα. Ταυτόχρονα δίνουν εντολή στον στρατηγό Νικόστρατο, που βρισκόταν στη Ναύπακτο, να πλεύσει προς βοήθεια των δημοκρατικών Κερκυραίων με δώδεκα πλοία και 500 Μεσσήνιους.

 

            Στην Κέρκυρα στο αναμεταξύ, μόλις έφτασε μία κορινθιακή τριήρης και Λακεδαιμόνιοι πρέσβεις, οι πραξικοπηματίες επιτέθηκαν εναντίον των δημοκρατικών, τους οποίους και νίκησαν. Αλλά κατά τη νύχτα οι μεν δημοκρατικοί κατέφυγαν στα οχυρά της ακρόπολης και στα υψηλότερα μέρη της πόλης., έχοντας και τον έλεγχο του Υλλαϊκού λιμανιού, οι Δε ολιγαρχικοί οχυρώθηκαν στην αγορά, όπου και κατοικούσαν ελέγχοντας το άλλο λιμάνι της πόλης, που είναι αντίκρυ προς την Ήπειρο. Στους δημοκρατικούς προσχώρησαν πλήθος δούλων με την υπόσχεση της απόκτησης της ελευθερίας τους, ενώ στους ολιγαρχικούς προσήλθαν από την Ήπειρο 800 μισθοφόροι. Στή μάχη που έλαβε χώρα την επόμενη μέρα, νίκησαν οι δημοκρατικοί, βοηθούμενοι ακόμη και από τις γυναίκες τους. Και οι μεν ολιγαρχικοί φεύγοντας πυρπόλησαν ακόμη και τις δικές τους κατοικίες, οι δε μισθοφόροι επέστρεψαν από κει που ήρθαν, καθώς και η κορινθιακή τριήρης απέπλευσε κρυφά.

 

            Την άλλη μέρα της νίκης των δημοκρατικών έφτασε ο Αθηναίος στρατηγός Νικόστρατος από τη Ναύπακτο. Αμέσως φρόντισε να συμβιβάσει τις δύο πολιτικές παρατάξεις : μόνο δέκα πρωταίτιοι από τους ολιγαρχικούς να δικαστούν και να υπογράψουν συμφωνία ειρήνης μεταξύ τους και με τους Αθηναίους συμμαχία που θα έχει κοινούς φίλους και εχθρούς. Ακόμη οι δημοκρατικοί έπεισαν το Νικόστρατο να τους αφήσει πέντε πλοία για τη διασφάλιση της τάξης, τα οποία θα αντικαταστήσουν με πέντε πλοία δικά τους επανδρωμένα κυρίως από τους πολιτικούς τους αντιπάλους. Οι ολιγαρχικοί όμως αντέδρασαν , επειδή φοβήθηκαν μήπως μεταφερθούν στην Αθήνα και προσήλθαν ικέτες στο ναό της Ήρας. Αλλά τελικά πείσθηκαν να μεταφερθούν σ’ ένα μικρό νησί μπροστά από το ναό της Ήρας. Τότε καταφθάνει ναυτική δύναμη των Πελοποννησίων αποτελούμενη από πενήντα τρία πλοία. Στή ναυμαχία που έλαβε χώρα, πάνω στα πλοία των Κερκυραίων έγινε πραγματική αλληλοεξόντωση μεταξύ ολιγαρχικών και δημοκρατικών. Αλλά η ναυτική δεξιοτεχνία των Αθηναίων, που υποχωρούσαν κωπηλατώντας ανάποδα, έδωσε την ευκαιρία στα κερκυραϊκά πλοία να καταφύγουν στο λιμάνι, όπου οι Πελοποννήσιοι δεν τόλμησαν να πλεύσουν (ΙΙΙ, 82 – 83).

 

            Μετά την συγκλονιστική περιγραφή των σκηνών της εμφύλιας κερκυραϊκής τραγωδίας και τη ρητή δήλωση του μεγάλου ιστορικού, ότι τα γεγονότα αυτά θα επαναλαμβάνονται πάντοτε σε κάθε περίπτωση εμφυλίου πολέμου, εφ’ όσον παραμένει ίδια η ανθρώπινη φύση, ανεξάρτητα τόπου, χρόνου, μικρής και μεγάλης κοινωνίας, μπορούμε να προχωρήσουμε στη διατύπωση πολιτικών κανόνων, που θα αποτελέσουν τμήμα της Πολιτικής Επιστήμης και για να διαπιστωθεί για μια ακόμη φορά, ότι η Πολιτική στη θεωρία και στην πράξη δεν είναι απλά και μόνο δεξιοτεχνία και δημαγωγία, όπως πιστεύεται από πολλούς, επειδή τους τελευταίους αιώνες δεν έχει καλλιεργηθεί ανάλογα, αλλά είναι επιστήμη. Και μάλιστα έρχεται στην πρώτη σειρά της ιεραρχίας των κοινωνικών επιστημών, αμέσως μετά τη Φιλοσοφία και την Ιστορία.

 

            Έτσι οι κανόνες του εμφυλίου πολέμου είναι :

1.     

1.      Η αιτία έκρηξης ενός εμφυλίου πολέμου εμπεριέχεται μέσα στην ανθρώπινη κοινωνία, που διακρίνεται για την πνευματική, θρησκευτική, οικονομική, κοινωνική, παραδοσιακή και ατομική διαφορετικότητα, καθώς και την πραγμάτωση των αιωνίων αξιών ελευθερίας, δικαίου και ειρήνης. Και μοιάζει με ένα πραγματικό ηφαίστειο, πολύ δε περισσότερο όταν η κρατική συγκρότηση εθνοτήτων ήταν αποτέλεσμα βίας.

2.      Η πολιτική συνοχή διατηρείται χάρις στην ισορροπία των εσωτερικών κι εξωτερικών δυνάμεων.

3.      Η αφορμή έκρηξης ενός εμφυλίου πολέμου οφείλεται στη διάσπαση της εξωτερικής κυρίως ισορροπίας, που επιφέρει ραγδαία και τη διάσπαση της εσωτερικής συνοχής.

4.      Ο σκοπός των πολιτικών αντιπάλων είναι η εξουσία, ακόμη και η μεταβολή του πολιτεύματος.

5.      Τα μέσα που χρησιμοποιούν οι πολιτικοί αντίπαλοι είναι η ποινικοποίηση της δημόσιας ζωής, τα αντίποινα, το πραξικόπημα και η κατάλυση της έννομης τάξης, οι δολοπλοκίες οι δολοφονίες, οι αυτοκτονίες, η ιεροσυλία ή παραβίαση των συμφωνιών, ως και η κατάργηση κάθε έννοιας δικαίου και ηθικής στο εσωτερικό, καθώς επίσης η πρόσκληση για βοήθεια και εσωτερική επέμβαση συγγενών ιδεολογικά ξένων δυνάμεων. Σήμερα το διεθνές Δίκαιο αποδέχεται την παροχή βοηθείας μόνο σε διεθνώς αναγνωρισμένες κυβερνήσεις. Ακόμη την επέμβαση δέχεται για την προληπτική αυτοάμυνα ή για «ανθρωπιστικούς» ή «δημοκρατικούς» λόγους, αλλά σε κάθε περίπτωση με απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του Ο.Η.Ε. Εν τούτοις γίνονται επεμβάσεις στρατιωτικές και για την υποστήριξη ομοφύλων ή ιδεολογικά συγγενών πολιτικών παρατάξεων κατόπιν πρόσκλησης των ενδιαφερομένων και εναντίον της νόμιμης κυβέρνησης, πράγμα που αποτελεί σαφή παραβίαση των αρχών του Διεθνούς Δικαίου και των αποφάσεων του Συμβουλίου ασφαλείας του Ο.Η.Ε. Το σχετικό άρθρο του καταστατικού του Ο.Η.Ε αναφέρει :  

«όλα τα μέλη θα απόσχουν στις διεθνείς σχέσεις τους από την απειλή ή τη χρήση βίας εναντίον της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας οιουδήποτε κράτους».

6.   Οι συνέπειες ενός εμφυλίου πολέμου είναι τραγικές και δεν ενδιαφέρουν από εκείνον των ζώων. Παύει κάθε ανθρωπιά. Η τραγωδία καταλήγει σε κτηνωδία. Και επεκτείνεται η αλληλοσφαγή μέχρι τις προσωπικές σχέσεις. Γι’ αυτό η μετατραυματική περίοδος του εμφυλίου πολέμου απαιτεί πολλά χρόνια, για να επουλώσει τα υλικά και ηθικά τραύματα που επέφερε στη χώρα αυτός. Ένας εμφύλιος πόλεμος από απόψεως μέσων είναι πολύ χειρότερος ενός πολέμου μεταξύ κρατών.

 

Αν έχομε υπ’ όψιν λοιπόν τους κανόνες του εμφυλίου πολέμου, τότε μπορούμε εύκολα να επεξεργαστούμε λογικά την εξέλιξη των γεγονότων κάθε εμφυλίου πολέμου. Αν όμως σταθούμε επιφανειακά και επιπόλαια, τότε όλα τα γεγονότα του εμφυλίου πολέμου μοιάζουν παράλογα, αντιφατικά, μάταια και ανόητα. ΄Οπως το ίδιο μοιάζουν και οι φρικιαστικές σκηνές της μικρής κερκυραϊκής κοινωνίας, που συγκλονίστηκε κατά τη διάρκεια του πελοποννησιακού Πολέμου από τον εμφύλιο πόλεμο. Και όμως ένας εμφύλιος πόλεμος είναι μια υπαρκτή ιστορική περίπτωση, και σαν τέτοιας πρέπει να γνωρίζομε τους κανόνες της, για να την αποτρέψουμε, να την αντιμετωπίσομε και, ει δυνατόν, να ελαχιστοποιήσομε τις μοιραίες καταστροφές της. Μιά μικρή κοινωνία, της Κέρκυρας, κι ένας μεγάλος ιστορικός, ο Θουκυδίδης, μας έδωσαν τη δυνατότητα να βγάλουμε διαχρονικούς πολιτικούς κανόνες, που θα ισχύουν πάντοτε και θα αποτελέσουν κεφάλαιο της Πολιτικής Επιστήμης. Επίσης ο Θουκυδίδης είναι μεταξύ των πρώτων διανοητών στον κόσμο, που με κοινωνιολογικά κριτήρια κατέταξε τους μεν πλουσίους στην παράταξη των ολιγαρχικών, τους δε φτωχούς στην παράταξη των δημοκρατικών.

Εσύ, να επιλέγεις την αγάπη

Σ’ έναν κόσμο που προσπαθεί να σε κάνει να πιστέψεις ότι είναι καλύτερο να είσαι σκάρτος, εσύ να είσαι αληθινός. Να συμπονάς, να είσαι άνθρωπος και να το εννοείς. Να είσαι πιο ισχυρός από τον πόνο σου και να αφήνεις αυτά που σε πλήγωσαν πίσω, σ’ ένα παρελθόν που διέγραψες. Να είσαι αυτός που θέλει να αγαπά, χωρίς να υπολογίζει το κόστος και χωρίς να φρενάρει από τις φορές που η αγάπη τον απογοήτευσε. Σ’ έναν κόσμο που είναι πλέον γνωστός για την ανελέητη αγένειά του, εσύ να μην καταδέχεσαι να λερώνεις τα ευγενικά σου αισθήματα για κανέναν.

Σ’ έναν κόσμο που σου επιβάλλει να τα κάνεις όλα μόνος, εσύ μάθε να μοιράζεσαι. Να μάθεις να μοιράζεις τις ευθύνες, όπως τα χαμόγελα και τις στιγμές. Να ζητάς βοήθεια, όταν το έχεις ανάγκη και να μην περιμένεις να φτάσεις στην αυτολύπηση για να το κάνεις. Πλαισίωσε τον εαυτό σου με εκείνους τους λίγους ανθρώπους που έμειναν δίπλα σου στα δύσκολα. Με εκείνους τους φίλους που σε έκαναν να χαμογελάσεις στις φουρτούνες σου και μ’ εκείνον τον τρελό που σου έμαθε πώς είναι να προσπαθείς να γίνεις καλύτερος σύντροφος. Εκεί να μένεις.

Κι όσο κι αν όλοι γύρω σου προσπαθούν να σε πείσουν πως είναι καλύτερο να μη στηρίζεσαι στους ανθρώπους, με θεωρίες περί ανεξαρτησίας και γενναιότητας, εσύ να νιώθεις καλά που είσαι ευάλωτος. Να νιώθεις περήφανος που είσαι εκείνος που λέει πρώτος το “σ’ αγαπώ” και δεν περιμένει τα σημάδια της επιβεβαίωσης, γιατί ξέρεις πόσο πιο γεμάτος νιώθεις όταν εκδηλώνεις τα συναισθήματά σου. Άλλωστε, χαμένος πάντα θα είναι εκείνος, που από φόβο μήπως πληγωθεί, δεν παίρνει το ρίσκο και χάνει όλη την απόλαυση των μικρών ή μεγάλων στιγμών.

Σ’ έναν κόσμο που προσπαθεί να σε πείσει πως πρέπει να ζεις στο ψέμα, εσύ επίλεξε την αλήθεια. Να κοιτάζεις στον καθρέφτη και να μη συναντάς έναν άγνωστο. Η ζωή θα γίνεται πάντα πιο εύκολη τη στιγμή που θα αποδέχεσαι πλήρως τον εαυτό σου και όταν δε θα νιώθεις υποχρεωμένος να ζεις σύμφωνα με τις επιταγές των άλλων.

Και όσο σου λένε πως δεν μπορείς να τα έχεις όλα, τόσο περισσότερο εσύ να ονειρεύεσαι, τόσο να τολμάς να πιστεύεις σε σένα. Να συνεχίζεις να λειτουργείς με το χέρι στην καρδιά και να σκορπάς την ευγένεια, μπας και ομορφύνει ο κόσμος μας. Και για να γίνουν αυτά χρειάζεται αγάπη. Πολλή αγάπη, από εκείνην που βγαίνει από τα μέσα μας, που μας κάνει όμορφους και αληθινούς. Γιατί, όταν ο κόσμος πάψει να υπάρχει, δε θα θυμάσαι τις φορές που συγκρατήθηκες, που φοβήθηκες, που ήσουν σκληρός με τον εαυτό σου. Αυτά που θα σου μείνουν είναι οι φορές που ερωτεύτηκες, οι αναμνήσεις που σού φέρνουν χαμόγελο στο πρόσωπο, οι άνθρωποι που με τις πράξεις τους έγιναν οικογένειά σου, οι πράξεις ατόφιας και καθαρής καλοσύνης και τα βλέμματα αποδοχής και κατανόηση.

Και όταν πια θα έχεις μεγαλώσει πολύ, θα γυρίσεις τη σκέψη σου πίσω και θα χαμογελάσεις για όλη την αγάπη που μοίρασες και μοιράστηκες. Τότε και μόνο τότε θα καταλάβεις πόσο μάταιο ήταν οτιδήποτε άλλο, που δεν εμπεριείχε το βασικότερο συστατικό. Αγάπη.

Αγάπη θα πει επιλογή, όχι ανοχή

Ξέρεις, κάποιες φορές σε μια προσπάθειά μας να φανούμε ίσως ευγενικοί, ίσως κάπως ότι κάνουμε και καλά την αυτοκριτική μας, ταπεινώνουμε και μειώνουμε τον εαυτό μας σε σημείο που μπορεί ούτε κι εμείς οι ίδιοι να το αντιλαμβανόμαστε.

Αυτό συμβαίνει ακόμη πιο συχνά στις σχέσεις μας. Πάρε για παράδειγμα το «Ευχαριστώ που με ανέχεσαι». Το είπες και το είπα ίσως περισσότερες φορές απ’ ό,τι θυμόμαστε -και σίγουρα περισσότερες απ’ ό,τι θα έπρεπε. Θα μου πεις, τι είναι τόσο λάθος με τη φράση αυτή; Φαινομενικά, τίποτα. Αλλά αν το καλοσκεφτείς θα βρεις ένα σωρό λάθη που αφορούν κυρίως εσένα.

Αρχικά η ίδια η φράση είναι προσβολή προς τον ίδιο μας τον εαυτό. Τι πάει να πει «με ανέχεσαι»; Και τι είμαστε για να μας ανέχονται; Είμαστε μήπως κάτι τόσο δα τρομερό; Ή κάναμε ποτέ κάτι τόσο φοβερό κι άξιο ανοχής; Προσβάλλει ακόμη την ίδια τη σχέση μας κι αν το πάρουμε και παρακάτω ίσως προσβάλλει και τον ίδιο το σύντροφό μας και την αγάπη του για μας.

Διαφορετικό πράμα η ανοχή και διαφορετικό η υπομονή κι η επιμονή. Αν κάποιος μας αγαπάει, μας αγαπάει επειδή το θέλει και γιατί αξίζουμε πραγματικά αυτή του την αγάπη. Δε μας αγαπάει ούτε επειδή πρέπει, ούτε με το ζόρι, ούτε γιατί μας ανέχεται. Κι όποιος από μας πιστεύει πως τον αγαπάνε από λύπηση ή από ανοχή, καλύτερα να μαζεύει όσο το δυνατόν πιο σύντομα τα μπογαλάκια του και να τραβήξει για καμιά άλλη παραλία.

Δε λέω ότι τη φράση αυτή τη λέμε εννοώντας όλα τα παραπάνω. Ίσως αυτό που πραγματικά θέλουμε να πούμε είναι «ευχαριστώ για την υπομονή που μου δείχνεις όταν έχω τις μαύρες μου» ή «ευχαριστώ που με καταλαβαίνεις όταν δεν είμαι καλά» ή «ευχαριστώ που μου κρατάς το χέρι στα δύσκολα». Αυτές οι φράσεις όχι μόνο δείχνουν μια υγιή αυτοκριτική κι αυτοσαρκασμό, αλλά είναι ίσως κι αναγκαίες σε μια σχέση έτσι ώστε να δείξουν στο σύντροφό μας πως αντιλαμβανόμαστε και μας αρέσει που είναι κοντά μας όταν έχουμε τα νεύρα και τα πείσματά μας. Η λέξη «ανοχή» όμως είναι βαριά κι άσχημη. Υποδηλώνει συμπεριφορές που σε κανέναν δεν αρέσουν, υποδηλώνει βάρος κι ευθύνη που δεν είναι θεμιτή, υποδηλώνει σκουριά, πράξεις και συναισθήματα με το ζόρι.

Η αγάπη δεν είναι ούτε ζόρι, ούτε ευθύνη, ούτε αυτοταπείνωση. Πόσο μάλλον εξιδανίκευση του συντρόφου μας ότι αυτός «ανέχεται» όλα μας τα κουσούρια και μας χαρίζει απλόχερα την αγάπη του ενώ δεν την αξίζουμε. Η αγάπη είναι καθημερινή και συνεχόμενη επιλογή. Επιλογή του συντρόφου μας και των καθημερινών του αναγκών και κουσουριών, επιλογή των χαρούμενων και των λυπητερών του στιγμών, επιλογή όλων εκείνων των συναισθημάτων και των καταστάσεων που τον περιτριγυρίζουν, επιλογή των σκοτεινών και λαμπερών του ημερών.

Κανείς δεν είναι χρωματιστός και λαμπερός όλη μέρα, κάθε μέρα. Το θέμα είναι να διαλέγουμε και τα σκοτάδια και τα μαύρα χρώματα αυτών που πραγματικά θέλουμε κι αγαπάμε.

Άρα όχι, δεν ευχαριστούμε κανέναν αν μας ανέχεται, γιατί αν μας ανέχεται πολύ απλά δε μας αγαπάει. Ευχαριστούμε κάποιον που μας κρατάει το χέρι σε ένα δρόμο γεμάτο αγκάθια και σε μια μέρα γεμάτη δάκρυα. Γιατί «αγαπώ» σημαίνει «επιλέγω».

Για να αγαπήσεις το ποιος είσαι, δεν μπορείς να μισείς τις εμπειρίες που σε σχημάτισαν

Πόσες φορές έχεις εστιάσει στα λάθη σου; Πόσες φορές έχεις επιμείνει σε όλα όσα θα μπορούσες να είχες κάνει και δεν έκανες;

Πόσες φορές άραγε δεν θυμίζεις στον εαυτό σου τι έχουν κάνει οι σύντροφοί σου, οι φίλοι σου; Πόσες φορές θυμάσαι τις στιγμές που πληγώθηκες και πόσες φορές έκλαψες για τις κακές στιγμές;

Πόσες φορές μίλησες για τις στιγμές του παρελθόντος στους φίλους και στους γνωστούς σου; Είναι άραγε τόσες οι φορές που ονειρεύτηκες το μέλλον σου; Είναι άραγε τόσες οι φορές που άφησες τον εαυτό σου να δοκιμάσει κάτι καινούργιο;

Είναι άραγε τόσες οι φορές που επέλεξες να μην εστιάσεις στις κακές στιγμές και επέλεξες να τις ξεπεράσεις γρήγορα, γιατί διψάς για κάτι νέο, για κάτι όμορφο;

Άλλαξε την νοοτροπία σου. Έχεις τη δύναμη να επιλέξεις που θα εστιάσεις την προσοχή σου. Έχεις τη δύναμη να φεύγεις από καταστάσεις που δεν σου αρέσουν.

Αποδέξου όμως ποιος είσαι. Αποδέξου τις εμπειρίες που σε σχημάτισαν και σε επηρέασαν. Αποδέξου το παρελθόν σου, αλλά άλλαξε το παρόν και το μέλλον σου.

«Για να αγαπήσεις ποιος είσαι, δεν μπορείς να μισείς τις εμπειρίες που σε σχημάτισαν…» Κι αν δεν μπορείς μόνος σου, μη φοβάσαι να ζητήσεις βοήθεια. Οι σύμμαχοι είναι δώρο στη ζωή μας.

Όταν πονάς μα προχωράς, μεγαλώνεις τα όριά σου

Όταν πονάς μα προχωράς, μεγαλώνεις τα όριά σου. Ίσως το να σκληραίνεις, σε φέρνει πιο κοντά σε εσένα, μα πιο μακριά από τους ανθρώπους, επιστρέφεις στην Πηγή σου και αυτή η Πηγή είναι αστείρευτη!

Το αόρατο πλέγμα που δημιουργείται δεν είναι και τόσο αόρατο τελικά, δεν κρύβεται πίσω από το χαμόγελό σου. Μοιάζεις αλλόκοτος για τον κόσμο, παράξενος, κλεισμένος σε έναν κόσμο που επειδή δεν τον επέλεξαν οι ίδιοι, θεωρούν πως δεν υπάρχει. Πιστεύεις στις νεράιδες, τους δράκους, τα ξωτικά και σε κάθε μυθικό πλάσμα Επειδή κάτι δεν το βλέπεις με γυμνό μάτι, δεν σημαίνει πως δεν υπάρχει

Κι εσύ, που αρνείσαι τα πάντα και δέχεσαι μόνο τη στέρεα γη σου ως αληθινή, αν δεν γδύσεις τα μάτια της ψυχής σου πώς περιμένεις να δεις, να νιώσεις; Ίσως και να μην πιστεύεις πως έχεις ψυχή. Παραμένεις μόνος και μακριά από αυτό που πραγματικά είσαι. Δεν θέλεις, δεν επιτρέπεις στα μάτια του μυαλού σου να αναγνωρίσουν εσένα και τα απεριόριστα όριά σου. Δεν υπάρχουν όρια, όταν δεν κρατιέσαι από τον πόνο, τη μελαγχολία και τη μιζέρια. Δεν υπάρχουν όρια όταν προχωράς, μετατοπίζεσαι έστω λίγο από την ασφάλεια του δεν μπορώ.

Αυτή είναι η χειρότερη μοναξιά, να έρθεις στη γη και να νομίζεις πως έζησες. Τα κύτταρα έχουν μνήμη, την οποία ο εγκέφαλος τη συνθλίβει ολοένα και πιο πολύ με την πάροδο του χρόνου. Αυτή η άνιση μάχη, σε κρατά στη γη, άνθρωπο, κι όταν η ψυχή πετάξει, κανένας ουρανός δεν την χωρά, γι' αυτό και επιστρέφει.

Όταν πονάς μα προχωράς, μεγαλώνεις τα όριά σου. Όταν πονάς, επιστρέφεις σε εσένα μετά από κάθε δυσκολία τόσο αδύναμος, τόσο μόνος. Θα τα καταφέρω, ψελλίζεις, μα μέσα σου είναι κάτι στιγμές που δεν θες να σου συμβεί. Αυτό που θες, είναι να γκρεμιστείς, για να νιώσεις και μόνο την θαλπωρή του να σε σώζουν.

Κουράστηκες να σώζεσαι, βαρέθηκες να ακούς γι’ αυτή τη μαγική δύναμη που κρύβεις μέσα σου. Κουράστηκες να μεγαλώνεις τα όριά σου και να απομακρύνεσαι ολοένα και πιο πολύ από όλους γιατί αρέσκονται κολλημένοι στη στέρεη γη τους.

Νιώθεις τόσο μόνος στην αρχή. Θες εκείνο το κράτημα που θα αφεθείς, θα εμπιστευτείς, θα μοιραστείς τα βάρη, θα συνδέσεις τα δικά σου όρια με του διπλανού σου. Μα πότε συμβαίνει αυτό για να συμβεί και τώρα; Μόνος γεννήθηκες και μόνος συνεχίζεις. Προχωράς τη ζωή σου λίγο πιο κάτω κι αυτό σου ανοίγει τον χώρο σου, μεγαλώνει τις αόρατες διαστάσεις, τις ψυχικές σου διαστάσεις. Σαν μεγαλώνει η ψυχή, μην τη φοβάσαι τη ζωή, έχει πάντα κάτι από το δικό σου παρακάτω. Βρίσκεις εσένα μέσα στη ζωή κι έτσι όλα αποκτούν νόημα!

Όταν πονάς μα προχωράς, μεγαλώνεις τα όριά σου. Τίποτα δεν είναι έξω από εσένα και κανένα “γιατί” δεν χρειάζεται να ερμηνευτεί. Προχωράς σε ένα μονοπάτι τόσο ξένο, μα θα το ανακαλύψεις και μόνο επειδή το επέλεξες. Συνεχίζεις το δρόμο αυτό που μοιάζει τόσο δύσβατος, επειδή δεν τον γνωρίζεις. Όμως όσο τον ζεις, τον νιώθεις, μπαίνεις μέσα του, ανακαλύπτεις εσένα μέσα από τα βήματά σου στη γη του. Εσένα, μέσα από τη ζεστή σου ανάσα, στον κρύο αέρα του. Εσένα μέσα από την λάμψη των αστεριών, του παράξενου ουρανού του.

Μεγαλώνεις τα όριά σου, όταν δεν αφήνεσαι πίσω σε ό,τι σε πονά. Δυναμώνεις, πατάς γερά τα πόδια σου στη γη και σαν ισορροπήσεις εκεί, θες να πετάξεις ψηλά, να αγγίξεις το στερέωμα, να βρεις εκείνο που έχει κάτι από εσένα και δεν σε πληγώνει, θες να μεγαλώσεις τα όριά σου. Κι όσο τα μεγαλώνεις, τόσο ενώνεσαι, τόσο συνδέεσαι με την Πηγή κι όλα μοιάζουν Ένα κι όλα είναι Ένα, χωρίς όρια, χωρίς πόνο γιατί όλα έχουν κάτι από εσένα.

Κανένα συναίσθημα δεν κρατά για πάντα άμα το ζήσεις μέχρι το τέρμα

Ένα μούδιασμα συναισθηματικό. Που δεν δίνει δεκάρα για τα ολόγιομα φεγγάρια εκεί έξω. Γιατί; Ρωτάς; Πόσες αλήθεια απουσίες μέτρησες φέτος; Πόσες άνω τελείες πέρασες ελπίζοντας για μια συνέχεια; Κι αλήθεια αναρωτιέμαι αν σε αυτή τη ζωή πονά περισσότερο το ξαφνικό ή αυτό που περιμένεις. Δυο θάνατοι ανυπόφοροι και τα δυο.

Θα πάρεις τον εαυτό σου βόλτα σε χώρους που γαληνεύει ψυχή σου. Γιατί σιχάθηκες να βλέπεις αναρτημένες στιγμές δεξιά – αριστερά με «αυθόρμητες» φωτογραφίες και χαμόγελα τόσο ψεύτικα όσο τα χρήματα που βγάζαμε στη μονόπολη. Γκρίνια ε; Εμ, κάθε υπερβολή στο συναίσθημα βλ. χαρά, λύπη, κλάμα, φέρνει το πανέμορφο κι απόλυτο κενό. Που σε προετοιμάζει γι’ αυτό που θα έρθει. Το άγνωστο Χ που θα βρει το κενό και κυνικό Ψ για να το ταρακουνήσει και να του θυμίσει εκείνες τις ομορφιές που τόσο αρνείται πεισματικά να ξαναζήσει.

«Against all odds», λένε οι φίλοι μας οι Άγγλοι. Πανέμορφη φράση με σημασία σχεδόν ουτοπική. Παρ’ όλες τις ελάχιστες πιθανότητες, ενάντια σε όλα τα προγνωστικά και ίσως με τον πιο ασυνήθιστο και παράδοξο τρόπο έρχεται εκείνο το χάπι έντ. Χάπι πώς να είναι με τόσες άδειες καρέκλες μέσα στην καρδιά μας. Με τόσα αντίο και τόσα κεφάλια που σηκώσαμε ψηλά προχωρώντας με τα κομμάτια μας στην τρύπια μας βαλίτσα με προορισμό το άγνωστο.

Ένα διάβα πρωτόγνωρο, χωρίς χάρτες και οδικές πινακίδες. Χάσαμε στη διαδρομή τα θέλω μας που αναρωτηθήκαμε άπειρες φορές γιατί τα κρατήσαμε. Γιατί τα περάσαμε στο θρόνο της επιθυμίας – να το γιατί πάλι. Μια συνεχόμενη αντίφαση μέσα μας. Μια μικρή δόση ρεαλισμού ποτισμένη με λίγες ψιχάλες όνειρο. Ίσα-ίσα να μην ξεχνάμε την ανθρώπινή μας φύση και πετρώσει κι άλλο η καρδιά μας.

Κι αλήθεια, ο χρόνος περνά. Πότε γελά μαζί σου και πότε σου δίνει κάτι χαστούκια στη μούρη αφήνοντας το σημάδι της «παλάμης» του στο μάγουλο σαν παιδάκι να το κρατάς και να λες πάλι εκείνο το «γιατί». Και να ξέρεις υπάρχουν «γιατί» στο διάβα σου που δεν έχουν απάντηση και λογική. Η μόνη αλήθεια που μπόρεσα να καταλάβω και να δεχτώ – μεταξύ μας πάντα.


Αυτή η ησυχία τις καλοκαιρινές βραδιές στη βεράντα που κοιτάς τα αστέρια κι αν κλείσεις τα μάτια ακούς μέχρι και το γείτονα δίπλα να ροχαλίζει, σε τρομάζει. Σε παραξενεύει. Νιώθεις πως κάτι έρχεται. Πως κάτι σου λείπει. Πως κάτι πάει τόσο τρομερά λάθος και είσαι εκεί σ’αυτή τη καρέκλα να αμπελοφιλοσοφείς με τις σκέψεις σου.

Κενό. Και δεν το νοιάζει αν έξω βρέχει ή σκάει ο τζίτζικας. Δεν το νοιάζουν οι τέσσερις εποχές και τα παραμύθια που ακούγαμε παιδιά. Σου φωνάζει ένα «Ψιτ» και τρομάζεις. Σου ακυρώνει όλα όσα ήξερες. Αναθεωρείς, μουτζώνεσαι, σου φταίνε τα πάντα. Μα «against all odds» κάτι το σπάει εκεί που βολεύεται μέσα σου και το διώχνει κακήν-κακώς για διακοπές χωρίς επιστροφή εκεί που κρυβόταν τόσο καιρό πριν έρθει να σου συστηθεί. Και να θυμάσαι: Κανένα συναίσθημα δεν κρατά για πάντα άμα το ζήσεις μέχρι το τέρμα.

Ο κύκλος του 99 – Η ιστορία του.

Μια φορά και έναν καιρό, υπήρχε ένα πολύ μακρινό βασίλειο με έναν πολύ λυπημένο κυβερνήτη. Δεν καταλάβαινε τον λόγο της μελαγχολίας του μέχρι που ένας από τους σοφούς άντρες του τον βοήθησε να καταλάβει πως όλα είχαν να κάνουν με τον κύκλο του 99. Ήταν ένα μάθημα που δεν θα ξεχνούσε ποτέ.

Όλα ξεκίνησαν ένα πρωί, όταν ο βασιλιάς, πολύ καταθλιπτικός, είδε έναν από τους υπηρέτες του να μπαίνει στο δωμάτιο. Ο ταπεινός άντρας χαμογέλασε και άρχισε να σφυρίζει μια ευχάριστη μελωδία. Ο βασιλιάς συνειδητοποίησε πως ο υπηρέτης ήταν πάντα χαρούμενος και αναρωτήθηκε το γιατί. Πως μπορούσε ένας υπηρέτης να είναι τόσο χαρούμενος, όταν ο ίδιος, ο βασιλιάς, δεν μπορούσε να βρει την γαλήνη;

«Η πραγματική κοινωνική πρόοδος δεν έχει να κάνει με την αύξηση των αναγκών αλλά με την εθελοντική μείωση τους. Ωστόσο, αυτό απαιτεί ταπεινότητα.» -Mahatma Gandhi

Ο βασιλιάς ρώτησε τον άντρα, «Γιατί είσαι τόσο χαρούμενος;». Ο υπηρέτης δεν ήξερε πώς να απαντήσει. «Γιατί να μην είμαι;» απάντησε τελικά. «Ζω σε ένα παλάτι, σερβίροντας το πιο ισχυρό άτομο του βασιλείου… Τι άλλο θα μπορούσα να θέλω; Δεν βλέπω το γιατί δεν θα έπρεπε να είμαι χαρούμενος με την ζωή μου…»

Αυτό αναστάτωσε τον βασιλιά. Δεν πίστεψε ούτε λέξη. Πως μπορούσε ένας άντρας με ένα σπίτι και μια ζωή πολύ πιο μέτρια από τα δικά του να είναι τόσο χαρούμενος; Ο βασιλιάς τον απείλησε ότι θα τον αποκεφαλίσει αν δεν του αποκάλυπτε το μυστικό της ευτυχίας του. Ο υπηρέτης ζήτησε συγγνώμη που πρόσβαλε τον βασιλιά αλλά δεν ήξερε τι να πει.

Η σοφία και ο κύκλος του 99
Τελικά, ο βασιλιάς είπε στον υπηρέτη να φύγει. Δεν μπορούσε να αντέξει το αδιάκοπο χαμόγελο του. Ούτε καν η απειλή του θανάτου δεν τον αναστάτωσε. Αφού έφυγε ο ταπεινός υπηρέτης, αμέσως κάλεσε τους σοφούς άντρες του παλατιού. Το μυστήριο έπρεπε να λυθεί.

Όταν μαζεύτηκαν όλοι οι σοφοί άντρες, διέταξε να του πουν γιατί ο υπηρέτης ήταν τόσο χαρούμενος με την μίζερη ζωή του, ενώ ο ίδιος δεν μπορούσε να σταματήσει να αισθάνεται τόσο στεναχωρημένος. Ένας από τους σοφούς άντρες σηκώθηκε και είπε: «Είναι απλό. Ο υπηρέτης είναι χαρούμενος επειδή δεν έχει μπει στον κύκλο του 99.» Αυτό κίνησε το ενδιαφέρον του βασιλιά. Τι στο καλό ήταν ο κύκλος του 99;

Ο σοφός άντρας του είπε ότι ήταν άχρηστο να εξηγήσει τον κύκλο του 99 με λόγια. Χρειαζόταν να τον δει με τα μάτια του. Το μόνο που χρειαζόταν ο βασιλιάς ήταν 99 νομίσματα από καθαρό χρυσό και θα του έδειχνε πως κάθε χαρούμενος άνθρωπος, αφού μπει στον κύκλο του 99, γίνεται καταθλιπτικός. Ο βασιλιάς αποδέχτηκε την πρόκληση.

Μπαίνοντας στον κύκλο του 99
Ο βασιλιάς διέταξε να φτιαχτούν 99 νομίσματα από καθαρό χρυσό, τον πιο πολύτιμο στο βασίλειο. Τα έβαλε σε μια τσάντα και τα πήγε στο σπίτι του υπηρέτη, συνοδευόμενος από τον σοφό άντρα. Άφησαν την τσάντα στην πόρτα με ένα σημείωμα: «Ένα δώρο για την πιστή και ανιδιοτελή υπηρεσία σου. Απόλαυσε το.» Τότε κρύφτηκαν, για να δουν τι θα συμβεί.

Ο υπηρέτης γύρισε σπίτι, είδε την τσάντα και έμεινε έκπληκτος. Κοίταξε γύρω του και μετά μπήκε στο σπίτι του γεμάτος περιέργεια. Ο βασιλιάς και ο σοφός τον παρακολουθούσαν απ’ έξω ακόμα κρυμμένοι. Ο ταπεινός άντρας πήρε τα νομίσματα και τα έριξε στο τραπέζι.

Δεν μπορούσε να πιστέψει στα μάτια του. Άρχισε να μετρά την νέα του περιουσία, βάζοντας τα νομίσματα σε στοίβες των 10. Όταν τελείωσε και την τελευταία, νόμιζε ότι κάτι ήταν λάθος. Η τελευταία στοίβα είχε 9 νομίσματα αντί για 10.

Η παγίδα του κύκλου του 99
Ο υπηρέτης νόμιζε ότι ένα νόμισμα θα είχε πέσει από το τραπέζι και το έψαξε παντού, αλλά δεν μπόρεσε να τον βρει. Τότε σκέφτηκε φωναχτά «Κάποιος είδε την τσάντα και έκλεψε ένα νόμισμα». Τότε αναρωτήθηκε πόσο θα του έπαιρνε να κερδίσει ένα νόμισμα. Έκανε κάποιους υπολογισμούς.

Δουλεύοντας κανονικά, θα χρειαζόταν 5 χρόνια. Αλλά αν δούλευε περισσότερο; Ίσως θα μπορούσε να το κερδίσει σε 2 χρόνια. Αν ζητούσε και από την γυναίκα του να βρει ακόμα μια δουλειά; Τότε ίσως να έφτανε στον στόχο του σε μόνο έναν χρόνο.

Από εκείνη την μέρα ο υπηρέτης έγινε πολύ καχύποπτος και δεν εμπιστευόταν κανέναν.

Υποπτευόταν πως κάποιος από το παλάτι είχε πάρει το νόμισμα, που σύμφωνα με τον ίδιο, έλειπε από την περιουσία του. Επίσης ανησυχούσε μήπως τον ξανά ληστέψουν.

Ο υπηρέτης ποτέ δεν σταμάτησε να κάνει σχέδια για το πώς να κερδίσει ακόμα ένα χρυσό νόμισμα. Είχε παγιδευτεί στον κύκλο του 99. Από τότε, ποτέ δεν σκεφτόταν τα πράγματα που είχε, μόνο αυτά που του έλειπαν. Τελικά ο σοφός είχε δίκιο.

Η παγίδα μέσα στην οποία πιάνονται οι πάντες

Όλο το ζήτημα είναι να κατανοήσεις την παγίδα μέσα στην οποία πιάνονται οι πάντες. Παρατήρησε απλώς υπομονετικά την όλη κατάσταση: «Ακόμη κι αν φτάσω στο ανώτατο σκαλοπάτι της σκάλας και τι έγινε;» Απλώς είσαι κρεμασμένος από τον ουρανό. Δεν υπάρχει πουθενά αλλού να πας.

Ασφαλώς δεν μπορείς  να κατέβεις κάτω, επειδή οι άνθρωποι θα αρχίσουν να σε κοροϊδεύουν: «Πού πας; Τι συνέβη; Ηττήθηκες;» Δεν μπορείς να κατέβεις κάτω και δεν μπορείς να πας αλλού, επειδή δεν υπάρχει ανώτερο σκαλοπάτι, οπότε είσαι κρεμασμένος από τον ουρανό, υποκρινόμενος ότι έχεις φτάσει. ότι έχεις βρει το νόημα της ζωής. Και ξέρεις πολύ καλά ότι δεν έχεις τίποτα. Απλώς είσαι ένας ανόητος που έχασες όλη σου τη ζωή. Τώρα δεν υπάρχει πιο πάνω να πας και αν κατέβεις κάτω, τότε οι πάντες θα σε κοροϊδεύουν…

Ο άνθρωπος προσπαθεί συνεχώς με κάθε τρόπο να κάνει κάτι ανώτερο, κάτι ιδιαίτερο, κάτι ανώτερο. Όλα αυτά όμως είναι σκέτη πολιτική. Και μόνο ο υποδεέστερος άνθρωπος ενδιαφέρεται γι’ αυτά. Ο άνθρωπος που είναι ευφυής, έχει κάτι πιο σημαντικό να κάνει. Η ευφυΐα δεν μπορεί να σπαταλιέται σε τρίτης κατηγορίες πολιτικές, σε άσχημες πολιτικές, σε βρώμικες πολιτικές…

Και τι είναι η ιστορία; Αποκόμματα από εφημερίδες αρχαίων χρόνων. Αν πας και βοηθήσεις κάποιον, καμία εφημερίδα δεν πρόκειται να το δημοσιεύσει. Αν όμως πας και σκοτώσεις κάποιον, θα το γράψουν όλες οι εφημερίδες. Και τι άλλο είναι η ιστορία, από ανθρώπους που έχουν αφήσει πληγές πάνω στην ανθρώπινη συνειδητότητα; Αυτό το λες εσύ ιστορία: Αυτά είναι σκέτα σκουπίδια!

Είναι παράξενο που τα πραγματικά λουλούδια της ευφυΐας δεν αναφέρονται καν. Εμείς όμως γνωρίζουμε μόνο ένα είδος κόσμου – τον κόσμο όπου επικρατεί το δίκαιο του ισχυρότερου.

Πολλή γνώμη, λίγη γνώση

Λέγεται πως υπάρχουν περισσότερες γνώμες απ’ ότι άνθρωποι, κι αυτό είναι αλήθεια. Από αυτό θα επινοήθηκε η ψήφιση κατά πλειοψηφία, γιατί όταν υπάρχουν περισσότερα από τρία άτομα, η συναίνεση είναι σχεδόν αδύνατη: πάντα υπάρχει κάποιος που θα έχει διαφορετική γνώμη και που δε θα είναι διατεθειμένος να υποχωρήσει.

Οι άνθρωποι συνηθίζουμε να έχουμε γνώμη για όλα.

Για ό,τι γνωρίζουμε με βεβαιότητα, για ό,τι πιστεύουμε με κλειστά μάτια, για ό,τι σκεφτόμαστε χωρίς να το στριφογυρνάμε και πολύ στο μυαλό, ακόμα και για κάτι που δεν του έχουμε αφιερώσει ούτε δύο σκέψεις.

Επειδή προτιμάμε να λέμε κάτι παρά να σωπαίνουμε και να δείχνουμε ότι δεν ξέρουμε για τι πράγμα μιλάμε.

Δεν είχαμε την ευκαιρία να μάθουμε να σωπαίνουμε στην Ακαδημία του Πλάτωνα.

Όπως είπε ο Τζον Φ. Κέννεντυ στην εναρκτήρια ομιλία του:

Ο μεγάλος εχθρός της αλήθειας πολύ συχνά δεν είναι το ψέμα, αποφασισμένο, κατασκευασμένο και ανέντιμο, αλλά ο μύθος, επίμονος, πειστικός και εξωπραγματικός.
Πολύ συχνά γραπωνόμαστε από τα κλισέ των προγόνων μας. Υποτάσσουμε όλα τα γεγονότα σε ένα σετ προκατασκευασμένων ερμηνειών.
Απολαμβάνουμε το βόλεμα της γνώμης χωρίς το ξεβόλεμα της σκέψης.

Πρόσφατες μελέτες αποδεικνύουν ότι εξαρτιόμαστε όλο και περισσότερο από το τι λένε οι άλλοι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σε τέτοιο σημείο που ένα οποιοδήποτε σχόλιο μπορεί να κάνει κάποιον να περάσει όλη τη νύχτα ξάγρυπνος ή να πάθει κρίση άγχους.

Κι όλα αυτά γιατί είναι εύκολο να μιλάμε για να μιλάμε, να δίνουμε τη γνώμη μας και να προσπαθούμε να πείσουμε τους άλλους.

Αλλά, όπως τόνιζε ο Μπέρτραντ Ράσελ στα Σκεπτικιστικά δοκίμια:

“Οι γνώμες που διατηρούνται με πάθος είναι πάντα αυτές που δεν έχουν μια καλή βάση. Το πάθος είναι το μέτρο εκείνων που δεν έχουν μια λογική πεποίθηση”.

Έτσι, λοιπόν, πρέπει να στεκόμαστε και να σκεφτόμαστε τη γνώμη μας και να έχουμε επίγνωση του ότι τα λόγια μας θα τα ακούσουν ή θα τα διαβάσουν και, προπαντός, θα τα θυμούνται.
Αυτά είναι το σήμα κατατεθέν μας και μας προσδιορίζουν ως ανθρώπους.

Εγκαταλελειμμένο γονίδιο ενεργοποιήθηκε ξανά και προστατεύει τους ελέφαντες από τον καρκίνο

Ένα εγκαταλελειμμένο γονίδιο που ξαναπόκτησε στην εξελικτική πορεία τη λειτουργικότητά του και συμβάλει στην ανθεκτικότητα των ελεφάντων στον καρκίνο αποκάλυψαν ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Σικάγο σε πρόσφατη δημοσίευσή τους στο περιοδικό Cell Reports.

Το αίνιγμα γιατί οι ελέφαντες εμφανίζουν σπάνια καρκίνο παρόλη τη μεγάλη μάζα κυττάρων που διαθέτουν απασχολεί χρόνια τους ερευνητές. Το πρόβλημα διατυπώθηκε σαφώς το 1970 από τον Richard Peto, ο οποίος παρατήρησε πως παρόλο που μέσα στο ίδιο είδος όσο περισσότερη μάζα έχει ένας οργανισμός τόσο περισσότερες πιθανότητες υπάρχουν για να αναπτυχθεί καρκίνος, δεν ισχύει το ίδιο για οργανισμούς που ανήκουν σε διαφορετικά είδη, όπως ο άνθρωπος με τον ελέφαντα. Το παράδοξο του Peto (Peto’s paradox) όπως ονομάστηκε, παραμένει άλυτο μέχρι και σήμερα, παρόλο που οι επιστήμονες αρχίζουν και προσεγγίζουν κάποιες πιθανές λύσεις.

Μία από αυτές τις λύσεις θα μπορούσε να είναι η ύπαρξη γονιδίων σε μεγάλα ζώα όπως ο ελέφαντας, τα οποία δεν υπάρχουν σε μικρότερα θηλαστικά. Μία τέτοια περίπτωση φαίνεται πως βρήκαν οι ερευνητές από τις ΗΠΑ. O μεταγραφικός παράγοντας LIF μπορεί να λειτουργήσει είτε κατασταλτικά απέναντι σε όγκους κυττάρων είτε ευνοϊκά ως προς την ανάπτυξη των όγκων αυτών. Οι ερευνητές έψαξαν στο γονιδίωμα 53 θηλαστικών για ψευδογονίδια του LIF, δηλαδή για γονίδια που έχουν χάσει τη λειτουργικότητά τους κατά τη διάρκεια της εξελικτικής διαδικασίας. Σχεδόν όλα τα θηλαστικά είχαν ένα μοναδικό γονίδιο LIF, εκτός από τρία είδη τα οποία 7-11 επιπλέον αντίγραφα του γονιδίου LIF. Ανάμεσα σε αυτά τα είδη, είναι και ο αφρικανικός ελέφαντας. «Τα γονίδια διπλασιάζονται συχνά. Μερικές φορές αντιγράφονται λανθασμένα, και παράγουν μη λειτουργικές εκδοχές που ονομάζονται ψευδογονίδια. Συχνά τα αναφέρουμε ως νεκρά γονίδια», σημείωσε ο καθηγητής Vincent Lynch στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου του Σικάγο.

Για να διερευνήσουν εάν αυτά τα αντίγραφα του γονιδίου LIF (ψευδογονίδια) εκφράζουν κάποια πρωτεΐνη, οι ερευνητές αλληλούχισαν το RNA των κυττάρων αυτών των ειδών χρησιμοποιώντας την τεχνική RNA-seq, η οποία εντοπίζει και αλληλουχεί τα προϊόντα όλων των γονιδίων σε μια δεδομένη χρονική στιγμή. Με έκπληξη βρήκαν πως το ψευδογονίδιο LIF6 εκφραζόταν σε κάποια κύτταρα του ελέφαντα. Υπερεκφράζοντας το γονίδιο αυτό σε κυτταρικές καλλιέργειες, οι ερευνητές διαπίστωσαν πως το LIF6 επάγει την απόπτωση των κυττάρων, δηλαδή τον θάνατό τους. Επίσης, βρήκαν πως σε περίπτωση βλάβης του DNA η έκφραση του γονιδίου αυξάνεται προκαλώντας πάλι απόπτωση. Το LIF6 κωδικοποιεί μια πρωτεΐνη η οποία μεταφέρεται στα μιτοχόνδρια, που είναι η ενεργειακή μηχανή του κυττάρου, και προκαλεί βλάβες σε αυτά οδηγώντας το κύτταρο στο θάνατο. «Αυτό το νεκρό γονίδιο επανήλθε στη ζωή. Όταν ενεργοποιείται από μία βλάβη του DNA, σκοτώνει το κύτταρο γρήγορα. Αυτό είναι ευεργετικό, επειδή ο οργανισμός απαλλάσσεται από ένα κύτταρο το οποίο μπορεί να είναι η αφορμή εμφάνισης ενός καρκίνου», συμπληρώνει ο καθηγητής Vincent Lynch.

Οι επιστήμονες υποθέτουν πως το γονίδιο αυτό έδωσε την ευκαιρία στους ελέφαντες να αποκτούν τόσο μεγάλο μέγεθος, και άρα άρχισε να λειτουργεί πριν ο ελέφαντας πάρει το σημερινό γνώριμο μέγεθος. Οι ερευνητές της ομάδας θα εστιάσουν τώρα στο σηματοδοτικό μονοπάτι που εμπλέκεται ο μεταγραφικός παράγοντας LIF6, για να καταλάβουν με ποιον τρόπο το γονίδιο επάγει την απόπτωση.

Edward Lorenz: μετεωρολόγος και πατέρας της θεωρίας του Χάους

Ο Edward Lorenz (1917 – 2008) ήταν ένας Αμερικανός μετεωρολόγος που προσπάθησε να προβλέψει τον καιρό με τους υπολογιστές, αλλά τελείως συμπτωματικά προκάλεσε τη δημιουργία ενός νέου επιστημονικού πεδίου, της θεωρίας του αιτιοκρατικού χάους. Με την ανακάλυψη του χάους ο Lorenz βρήκε ότι με αυτό επηρεάζεται βαθιά ένα μεγάλο φάσμα βασικών επιστημών, φέρνοντας έτσι δραματικές αλλαγές στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη φύση, όπως έκανε και ο Ισαάκ Νεύτωνας,.

 

Ένα διάγραμμα του παράξενου ελκυστή Lorenz για τιμές r = 28, σ = 10, b = 8/3

Άνοιξε το δρόμο σε αυτό που ορισμένοι αποκαλούν τρίτη επιστημονική επανάσταση στον 20ο αιώνα, μετά τις θεωρίες της σχετικότητας και της κβαντομηχανικής. Αποδεικνύοντας ότι συγκεκριμένα ντετερμινιστικά συστήματα έχουν προβλέψιμα όρια, ο Lorenz έβαλε το τελευταίο καρφί στο φέρετρο του Καρτεσιανού σύμπαντος. 

 

Ο Lorenz είναι καλύτερα γνωστός για την έννοια του φαινομένου της «πεταλούδας», η ιδέα ότι μια μικρή διαταραχή σαν το χτύπημα των φτερών μιας πεταλούδας, μπορεί να έχει τεράστιες συνέπειες.

 

Η τυχαία ανακάλυψη του χάους από τον του Lorenz ήρθε το χειμώνα του 1961, όταν ο Lorenz έτρεχε τις προσομοιώσεις του καιρού χρησιμοποιώντας ένα απλό υπολογιστικό μοντέλο. Μια ημέρα, θέλησε να επαναλάβει μία προσομοίωση για μια μεγαλύτερη περίοδο, αλλά αντί να επαναλάβει ολόκληρη την προσομοίωση, άρχισε να την τρέχει δεύτερη φορά από τη μέση, ξαναεισάγοντας τους αριθμούς που είχε πάρει από το πρώτο τρέξιμο της προσομοίωσης με τις αρχικές συνθήκες.

 

Το πρόγραμμα ήταν το ίδιο, έτσι τα καιρικά σχέδια της δεύτερης επανάληψης έπρεπε να ήταν ακριβώς εκείνων της πρώτης. Αντί όμως  να δει ένα ίδιο σχέδιο, τα δύο σχέδια του καιρού άρχισαν να αποκλίνουν γρήγορα σε δύο απολύτως ξεχωριστές πορείες.

 

Πρώτα, σκέφτηκε ότι ο υπολογιστής δυσλειτουργούσε. Μετά συνειδητοποίησε ότι δεν είχε εισαγάγει τις αρχικές συνθήκες ακριβώς. Ο υπολογιστής αποθήκευε τους αριθμούς με μια ακρίβεια έξι δεκαδικών, όπως 0.506127, ενώ ο Lorenz, για να γλιτώσει χώρο στο έντυπο των αποτελεσμάτων κόνταινε τους αριθμούς με τρία δεκαδικά, 0.506. Αυτή λοιπόν η μικρή απόκλιση των αριθμών που εισήγαγε ο Lorenz, λιγότερο από 0,1 τοις εκατό, άλλαξε εντελώς το τελικό αποτέλεσμα.

 

Ακόμα κι αν το μοντέλο του ήταν αρκετά απλό, ο Lorenz συνειδητοποίησε ότι αυτό σήμανε ότι η τέλεια καιρική πρόβλεψη ήταν μια φαντασία.

 

Μια τέλεια πρόβλεψη θα απαιτούσε όχι μόνο ένα τέλειο μοντέλο, αλλά και την τέλεια γνώση του αέρα, της θερμοκρασίας, της υγρασίας και άλλων συνθηκών παντού σε όλο τον κόσμο, σε μια στιγμή του χρόνου. Ακόμη και μια μικρή απόκλιση θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα απολύτως διαφορετικό καιρό.

 

Ο Lorenz δημοσίευσε τα συμπεράσματά του το 1963 και η επιστημονική του ανακοίνωση ήταν ένα αριστούργημα σαφήνειας του γιατί ο καιρός είναι απρόβλεπτος.

 

Την επόμενη χρονιά ο Lorenz δημοσίευσε μια άλλη εργασία που περιέγραφε πώς μια μικρή αλλαγή των παραμέτρων σε ένα μοντέλο, θα μπορούσε να παραγάγει μια τεράστια διαφορετική συμπεριφορά, που μπορεί να μετασχηματίσει κανονικά, περιοδικά γεγονότα σε ένα φαινομενικά τυχαίο χαοτικό σχέδιο. Η θεωρία του απέδειξε ένα χαοτικό μοντέλο σε μια πραγματική κατάσταση.

 

Κάποτε μίλησε για την ουσία των ιδεών του: «Προβλεψιμότητα: Το χτύπημα των φτερών μιας πεταλούδας στη Βραζιλία πυροδοτεί έναν ανεμοστρόβιλο στο Τέξας;»

 

Ο Lorenz δεν ήταν ο πρώτος που σκόνταψε πάνω στο χάος. Στο τέλος του 19ου αιώνα, ο μαθηματικός Henri Poincarι έδειξε ότι ο βαρυτικός χορός τριών μόνο ουράνιων σωμάτων ήταν απελπιστικά σύνθετος για να υπολογιστεί, ακόμα κι αν οι κρυμμένες εξισώσεις της κίνησης ήταν απλές. Αλλά τα συμπεράσματα του Poincarι ξεχάστηκαν στα πρώτα τρία τέταρτα του 20ού αιώνα.

Αλλά οι δημοσιεύσεις του Lorenz μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’70 δεν είχαν προσελκύσει πολλούς επιστήμονες.

 

Ο Lorenz γεννήθηκε το 1917 στο Κοννέκτικατ και αφού έλαβε το πτυχίο του στα μαθηματικά από το κολέγιο Dartmouth το 1938, έκανε εν συνεχεία μεταπτυχιακές σπουδές στο Χάρβαρντ το 1940. Εργάστηκε ως ειδικός στις καιρικές προβλέψεις κατά τη διάρκεια του Β! παγκόσμιου πολέμου. Ακολούθως σπούδασε μετεωρολογία και έκανε το διδακτορικό του στη μετεωρολογία στο ΜΙΤ.

 

«Ως παιδί πάντα με ενδιέφερε να κάνω πράγματα με τους αριθμούς και με ενθουσίαζαν οι αλλαγές του καιρού» έγραψε στην αυτοβιογραφία του. Ενώ παρέμεινε ενεργός σχεδόν ως το τέλος της ζωής του, και στην έρευνα και στις υπαίθριες δραστηριότητες.

Αρχαία Ελληνική Ιστοριογραφία: Μεθοδολογία της ιστορικής έρευνας - Μύθος και ιστοριογραφία

Η κριτική στον μύθο είναι άρρηκτα συνυφασμένη με τη γέννηση της αρχαίας ιστοριογραφίας. Ταυτόχρονα όμως οι αρχαίοι ιστορικοί, παρά τις επιμέρους διαφορές μεταξύ τους ως προς τη στάση τους απέναντι στους μύθους, ουδέποτε μπόρεσαν να απαλλαγούν εντελώς από αυτούς· τον ιστορικό τουλάχιστον πυρήνα των παραδεδομένων μύθων δεν τον έθεσαν ποτέ (ή πολύ σπάνια) σε αμφισβήτηση.

 

Ο Εκαταίος ο Μιλήσιος, ο σημαντικότερος από τους λογογράφους που επηρέασε ποικιλοτρόπως τον Ηρόδοτο, διατυπώνει ως εξής την εισαγωγική φράση του έργου του Γενεαλογίαι (απ. 1): Ἑκαταῖος Μιλήσιος ὧδε μυθεῖται· τάδε γράφω, ὥς μοι δοκεῖ ἀληθέα εἶναι· οἱ γὰρ Ἑλλήνων λόγοι πολλοί τε καὶ γελοῖοι, ὡς ἐμοὶ φαίνονται, εἰσίν [αυτά τα λέει ο Εκαταίος από τη Μίλητο·γράφω τα παρακάτω έτσι όπως νομίζω ότι ανταποκρίνονται στην αλήθεια· γιατί όσα λέγουν οι Έλληνες είναι, καθώς μου φαίνεται, πολλά και γελοία]. Η κριτική των λόγων, δηλαδή των μύθων, και η αναζήτηση της αλήθειας αποτελούν ένα και το αυτό -το πρωταρχικό μέλημα του «ιστορικού». Στη βάση της κριτικής αυτής βρίσκεται ο νόμος του πιθανού, του εύλογου (απ. 27 λόγον … εἰκότα) -θα μπορούσε κανείς να τον ονομάσει κριτήριο της κοινής λογικής. Ωστόσο, ακόμη και αν εφαρμοσθεί συστηματικά, η κριτική μέθοδος του Εκαταίου δεν έχει τη δυνατότητα να μετατρέψει τα γεγονότα του μύθου σε ιστορικά γεγονότα· ο Εκαταίος, όπως έχει γραφεί, απομάκρυνε μεν από τον θρύλο ό,τι φαινόταν αντίθετο στην καθημερινή εμπειρία, του αφαίρεσε όμως κάθε ζωντάνια (Lendle 18). Παραδείγματα αυτής της προσπάθειας εξορθολογισμού των μύθων αποτελεί το απ. 19, όπου απορρίπτεται η αναφορά του Ησίοδου στους πενήντα γιους του Αιγύπτου και προτείνεται, προφανώς ως πιο εύλογος ο αριθμός «κάτω από είκοσι» (παῖδες δέ, [ἐόντες], ὡς μὲν Ἡσίοδος ἐποίησε πεντήκοντα, ὡς ἐγὼ δέ, οὐδὲ εἴκοσι), ή το απ. 26, όπου ο Εκαταίος πάλι αντιπαρατίθεται στον Ησίοδο και προσπαθεί να εξορθολογίσει τον μύθο του Γηρυόνη: δεν πρόκειται για έναν τρικέφαλο γίγαντα που ζούσε στο νησί Ερύθεια έξω από τις στήλες του Ηρακλή ή στη γη των Ιβήρων, αλλά για έναν βασιλιά στην περιοχή της Αμπρακίας και Αμφιλοχίας· με τον εξορθολογισμό αυτόν του μύθου ο άθλος του Ηρακλή, η κλοπή των βοδιών του γίγαντα και η μεταφορά τους στις Μυκήνες, μπορούσε να θεωρηθεί μια θαυμαστή, αλλά όχι απίθανη πράξη. Ωστόσο, η εφαρμογή από τον Εκαταίο του κριτηρίου του πιθανού δεν είναι συστηματική· σε άλλα σημεία του έργου του αποδέχεται λ.χ. τον μύθο της σκύλας που γέννησε ένα ξύλο από το οποίο φύτρωσε ένα κλήμα (απ. 15), τον κριό του Φρίξου και της Έλλης που είχε ανθρώπινη φωνή (απ. 17), την ερωτική συνεύρεση του Δία με την Δανάη (απ. 21) ή τον Αμφιάραο που κοιμίζει τους ελέφαντες οι οποίοι φρουρούν τον βασιλιά των Ινδών (απ. 33).

 

Σε γενικές γραμμές ανάλογη, δηλαδή επαμφοτερίζουσα, είναι και η στάση του πατέρα της ιστορίας, του Ηροδότου (Said 82 κ.ε.). Στο προοίμιο του έργου του επιχειρεί πρώτα να εξορθολογίσει τους μύθους που αναφέρονται σε απαγωγές γυναικών μεταξύ Ελλήνων και βαρβάρων (λ.χ. στον μύθο της Ιούς ένας κυβερνήτης Φοινικικού πλοίου αντικαθιστά τον Δία), για να ολοκληρώσει το προοίμιο (1.5.3) με μια εμφατική απόρριψη κάθε ευθύνης για την ακρίβεια των μύθων που μόλις αφηγήθηκε (ἐγὼ δὲ περὶ μὲν τούτων οὐκ ἔρχομαι ἐρέων ὡς οὕτως ἢ ἄλλως κως ταῦτα ἐγένετο) και να δηλώσει ότι σημείο εκκίνησης της ιστορίας του θα είναι αυτός «που ο ίδιος ξέρω ότι πρώτος άρχισε τα άδικα έργα στους Έλληνες· αυτόν πρώτα θα παρουσιάσω και θα προχωρήσω στη συνέχεια της ιστορίας μου σταματώντας το ίδιο σε μικρές και μεγάλες πόλεις ανθρώπων».

 

H ίδια στάση κατά περίπτωση εξορθολογισμού αλλά και απόρριψης των μύθων απαντά σε ολόκληρο το έργο του. Έτσι, ο Ηρόδοτος θεωρεί «ανόητο» (εὐήθη) τον μύθο σύμφωνα με τον οποίο ο Ηρακλής, που οι Αιγύπτιοι οδηγούσαν σε βωμό για να τον θυσιάσουν, κατόρθωσε να ξεφύγει φονεύοντας «πολλές μυριάδες» Αιγυπτίων (2.45), αφού ο λαός αυτός ούτε καν ζώα δεν θυσιάζει και ο Ηρακλής, ένας θνητός κατά τους Αιγυπτίους, δεν ήταν δυνατό να έχει τόση δύναμη. Από την άλλη πλευρά αποδέχεται την παράδοση σύμφωνα με την οποία η Ελένη, αντί να μεταβεί στην Τροία, παρέμεινε στην Αίγυπτο στο παλάτι του Πρωτέα· και εδώ το κύριο επιχείρημα είναι το κριτήριο του εύλογου: αν η Ελένη ήταν στην Τροία, όταν την πολιορκούσαν οι Αχαιοί, είναι βέβαιο ότι οι Τρώες θα την είχαν παραδώσει, με ή χωρίς τη θέληση του Πάρη, από την αρχή της πολιορκίας ή έστω αργότερα, στον Μενέλαο, διότι δεν μπορεί να ήταν τόσο φρενοβλαβεῖς αυτοί και ο Πρίαμος και να προτιμούσαν να θέσουν σε θανάσιμο κίνδυνο την πόλη τους, απλώς και μόνο για να συνεχίσει ο Πάρης να συζεί με την Ελένη (2.120.2). Ένα ακόμη κλασικό παράδειγμα εξορθολογισμού του μύθου αποτελεί η ιστορία της ιέρειας από τις Θήβες της Αιγύπτου που πουλήθηκε από Φοίνικες πειρατές σε Έλληνες (όπως διηγούνται οι Αιγύπτιοι) ή του μαύρου περιστεριού που (όπως διηγούνται οι ιέρειες της Δωδώνης) αφού πέταξε από τον ίδιο τόπο της Αιγύπτου, προέτρεψε με ανθρώπινη φωνή τους κατοίκους της περιοχής να ιδρύσουν το μαντείο του Δία (2.55 κ.ε.). Ο Ηρόδοτος με μια εκτενή επιχειρηματολογία θεωρεί ότι η αναφορά στο περιστέρι ερμηνεύεται από το γεγονός ότι η Αιγύπτια ιέρεια που ίδρυσε το μαντείο της Δωδώνης ήταν αλλοδαπή και η γλώσσα που μιλούσε φαινόταν σαν του πουλιού· όταν οι ίδιες οι ιέρειες ισχυρίζονται ότι ύστερα από καιρό το περιστέρι μίλησε με ανθρώπινη φωνή αυτό σημαίνει ότι η Αιγύπτια ιέρεια άρχισε να μιλάει ελληνικά (2.57.2: ἐπεὶ τέωι τρόπωι ἂν πελειάς γε ἀνθρωπηίηι φωνῆι φθέγξαιτο) και όταν, τέλος, λένε ότι το περιστέρι ήταν μαύρο θέλουν να πουν ότι η γυναίκα ήταν Αιγύπτια.

 

Ο Θουκυδίδης επιχειρεί και αυτός από την πλευρά του να εξορθολογίσει τον μύθο με τη βοήθεια της μεθόδου του εἰκάζειν (της συναγωγής δηλαδή συμπερασμάτων) από την αξιοποίηση αρχαιολογικών, εθνολογικών και γεωγραφικών τεκμηρίων ή σημείων, αλλά και της ερμηνείας ποιητικών κυρίως πηγών· τα βασικά όμως «γεγονότα» των μύθων, όπως και οι μυθικοί πρωταγωνιστές τους δεν αμφισβητούνται. Έτσι, στην περίφημη «Αρχαιολογία» (κεφ. 2-19 στο 1ο βιβλίο της Ιστορίας) ο Τρωικός πόλεμος λ.χ. ή ο Έλληνας, ο γιος του Δευκαλίωνα, ο Μίνωας, ο Πέλοπας, ο Ατρέας, ο Ηρακλής ή ο Αγαμέμνονας αντιμετωπίζονται ως ιστορικά γεγονότα/ιστορικές μορφές. Σημαντικό ρόλο επίσης στην «απομυθοποίηση» του παρελθόντος διαδραματίζει η σύγχρονη εμπειρία του Θουκυδίδη: το μυθικό παρελθόν επανερμηνεύεται με βάση τους όρους και τις συνθήκες της εποχής του Πελοποννησιακού πολέμου· τα δύο στοιχεία στα οποία βασίζεται ο ισχυρισμός της «Αρχαιολογίας» ότι όλοι οι προηγούμενοι πόλεμοι ήταν λιγότερο σημαντικοί από τον Πελοποννησιακό, η ναυτική ισχύς και τα οικονομικά μέσα, είναι εκείνα που καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την αθηναϊκή πολιτική κατά τις παραμονές και κατά τη διάρκεια του πολέμου αυτού.

 

Αυτή η εικόνα του εξορθολογισμού/μερικής απόρριψης αλλά και αποδοχής του μύθου κυριαρχεί και στη μεταγενέστερη ιστοριογραφία· ο Πολύβιος λ.χ. από τη μια πλευρά απορρίπτει ρητά τους μύθους ή επικρίνει πορηγούμενους ιστορικούς για την άκριτη υιοθέτησή τους (κυρίως τον Τίμαιο), αλλά δέχεται ως κατά βάση ιστορικό τον Τρωικό πόλεμο (34.2.9-11). Ο Λουκιανός, τέλος, στο σύγγραμμα Πῶς δεῖ ἱστορίαν συγγράφειν, θα δώσει τη συμβουλή οι ιστορικοί να μνημονεύουν μεν τους μύθους, όταν χρειάζεται, αλλά ταυτόχρονα να δηλώνουν ότι δεν αναλαμβάνουν την ευθύνη για την αξιοπιστία τους και να τους θέτουν υπό την κρίση των αναγνωστών τους (κεφ. 60: καὶ μὴν καὶ μῦθος, εἰ τις παρεμπέσοι, λεκτέος μέν, οὐ μὴν πιστωτέος πάντως, ἀλλ'ἐν μέσωι θετέος τοῖς ὅπως ἂν ἐθέλωσιν εἰκάσουσι περὶ αὐτοῦ).