Υπάρχει ο Σατανάς; Ο Διάβολος και το Κακό στην ιστορία της ανθρωπότητας

Η Ανθρωπότητα πάντοτε αντιμετώπιζε εκτενώς το πρόβλημα του Κακού. Ανέκαθεν επιζητούσε να εξηγήσει τις δυσχέρειες της καθημερινότητας, τις δυσκολίες της ζωής που δεν γίνεται να αγνοηθούν ή να μείνουν κρυμμένες κάτω από πρόσκαιρες δικαιολογίες. Και καθώς αναζητούσαμε το νόημα της ύπαρξής μας ως άνθρωποι, τα συστήματα πεποίθησης εμφανίστηκαν για να αντιμετωπίσουν τέτοια θεμελιώδη υπαρξιακα ερωτήματα. Ίσως ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα είναι η ύπαρξη του κακού, που προσωποποιήθηκε στην μορφή του Διαβόλου ή του Σατανά!

Η Δημιουργία του Διαβόλου
Η Αρχετυπική μορφή του Σατανά που γνωρίζουμε οι περισσότεροι μέσα από την απεικόνιση του Χριστιανικού Διαβόλου αντικατοπτρίζει την ανθρωπομορφική έννοια του Κακού. Η ύπαρξη διαφορετικών θεοτήτων ή δαιμονικών πνευμάτων σε όλους τους πολιτισμούς του κόσμου που κατέχουν παρόμοια χαρακτηριστικά με τον Χριστιανικό Σατανά όμως, δείχνει πως η έννοια του “Διαβόλου” δεν σχετίζεται αποκλειστικά με τον Χριστιανισμό, αφού μπορούμε να τον βρούμε σε διάφορες μορφές στην Ιστορία της Ανθρωπότητας. Το ζήτημα του Σατανά μπορεί να αντιμετωπιστεί με διαφορετικούς τρόπους, με ιστορική ματιά, θεολογική, καθώς και ψυχολογική. Γιατί είναι σχεδόν βέβαιο πως υπάρχει μία ψυχολογική ερμηνεία στο φαινόμενο της ύπαρξης του Σατανά σε όλες τις μορφές όπως τις γνωρίζουμε μέχρι και σήμερα. Για να κατανοήσουμε περισσότερα για τα εσώτερα μηνύματα που περνά η μορφή του πιο δαιμονικού πλάσματος στην ανθρώπινη ιστορία, αξίζει να δούμε πως “γεννήθηκε” ο Σατανάς στην ιστορία.

Η Δαιμονική οντότητα που είναι γνωστή ως Διάβολος διαθέτει χαρακτηριστικά που υπάρχουν σε θεότητες διαφόρων θρησκειών και στα περισσότερα συστήματα πεποίθησης. Οι περισσότεροι θεοί στις λεγόμενες “πρωτόγονες” θρησκείες και στα πολυθειστικά συστήματα βαδίζουν ανάμεσα στις ιδιότητες του καλού και του κακού, ανάλογα με την συνθήκη στην οποία εκδηλώνονται. Η ιδέα του διαχωρισμού των ιδιοτήτων μεταξύ καλού και κακού ανήκει σε πιο σύγχρονα θρησκευτικά συστήματα, αφού στις παλιότερες θρησκείες η κάθε θεότητα διαθέτει και τις δύο αρχές μέσα της. Αρχετυπικά, όταν μία νέα θεότητα ξεπερνούσε κάποια παλιά με ομαλό τρόπο, ονομαζόταν Υιός του θεού που αντικαθιστούσε. Όταν όμως αυτή η θεική μετάβαση γινόταν επιθετικά, τότε η νέα θεότητα κατακτούσε στην συνείδηση των πιστών όλες τις θετικές ιδιότητες, ενώ η παλιότερη εξοριζόταν και μετατρεπόταν σε αρνητική θεότητα, διατηρώντας όλες τις σκοτεινές και δαιμονικές ιδιότητες που μπορούσε να έχει ένας Θεός.

Στην Αρχαία Αίγυπτο αυτή η μετάβαση του καλού και του κακού απεικονίζεται άψογα στον Θεό Σετ (Σεκεθ ή Σεθ τα άλλα ονόματά του), ο οποίος αρχικά ήταν ο πρεσβευτής του Καλού ως Όσιρις, ενώ αργότερα εκφυλίστηκε τόσο που το όνομά του καταστράφηκε και έγινε συνώνυμο του κακού!

Η Δαιμονοποίηση του Παγανισμού & Το κακό μέσα μας
Οι αρχές του Καλού και του κακού ήρθαν αντιμέτωπες στον υπέρτατο βαθμό, δηλαδή περίπου όπως ο Θεός με τον Διάβολο του Χριστιανισμού, στην Θεολογία του Ζωροαστρισμού, μίας από τις παλαιότερες θρησκείες που ξεκίνησαν από τον Πέρση Προφήτη που πιθανότατα έζησε τον 12 Αιώνα Π.Χ! Εκείνος ήταν ο πρώτος που εισήγαγε την μορφή του “Διαβόλου” ως την απόλυτη ενσάρκωση του Κακού! Ο Ζωροαστρισμός βασίστηκε στην Περσική λατρεία των Αχούρας (Ahuras), που ήταν θετικές οντότητες που πολεμούσαν μονίμως τις σκοτεινές οντότητες Ντέβας (Daevas). Ενώ ο Ζωροάστρης και οι ακόλουθοί του ήταν οι πρώτοι που ενσωμάτωσαν την αρχή του κακού σε μία θεική προσωπικότητα, η έννοια του Σατανά όπως τον γνωρίζουμε σήμερα είναι Εβραικής προέλευσης.

Η ενσωμάτωση της υπέρτατης Δαιμονικής μορφής στην Εβραική θρησκεία που αναδυόταν με ραγδαίους ρυθμούς εκείνη την εποχή και αποζητούσε τον εξοστρακισμό κάθε είδους παγανιστικής λατρείας, έφερε ως αποτέλεσμα την προσωποποίηση του υπέρτατου κακού, στο πρόσωπο μίας αρχετυπικής Παγανιστικής Θεότητας, του Πάνα. Αυτή η δαιμονοποίηση μίας κεντρικής θεότητας του Παγανισμού, έδωσε στους πιστούς της νέας θρησκείας την όψη του υπέρτατου κακού, που διαστρεβλώθηκε στοχευμένα κυρίως για να δαιμονοποιήσει και κάθε αρχέγονη φυσιολατρική πρακτική, επιτυγχάνοντας έτσι την τρομολαγνεία προς τον παγανισμό και τον προσηλυτισμό στην νέα “καθαρή” από αμαρτίες και δεινά θρησκεία. Έτσι με το πέρασμα των χρόνων ο Πάνας μετατράπηκε στον Baphomet, τον υπέρτατο Δαίμονα της Κολάσεως που είναι συνώνυμο του Σατανά.

Καθώς ο Χριστιανισμός εξελισσόταν δαιμονοποιούσε αρκετές Παγανιστικές αρχές. Έτσι η Χριστιανική έννοια του Σατανά επηρεάστηκε από Λαογραφικά στοιχεία Ελληνικής, Αιγυπτιακής, Κέλτικης και Σλάβικης καταβολής. Όπως και με τον Πάνα, αρκετοί θεοί όπως οι κερασφόροι θεοί της Σκανδιναβίας σχετίστηκαν με τον Διάβολο, και έτσι μέσα από αυτούς τους συσχετισμούς η εικόνα του Κερασφόρου Σατανά πέρασε στην Χριστιανική Τέχνη.

Μερικοί από αυτούς τους θεούς βέβαια σχετίστηκαν με το Αγαθό Θείο πριν δαιμονοποιηθούν από τις Μονοθειστικές θρησκείες. Παρακάτω θα δούμε μερικές Θεότητες που αν και αρχικά θετικές, σχετίστηκαν αργότερα με τον Σατανά.

Ο Θεός Aten
Η Λατρεία του Aten στην Αρχαία Αίγυπτο περίπου 3.500 χρόνια πριν θεωρήθηκε μία από τις πρώιμες μονοθειστικές θρησκείες, η οποία όμως ξεθώριασε γρήγορα. Αφού η πίστη σε αυτό ν ανάγκασε τους Αιγύπτιους να σπάσουν την παράδοση και να λατρέψουν την συγκεκριμέν η θεότητα, προκάλεσε τεράστια ταραχή στην θρησκευτική επανάσταση και τότε προσπάθησαν να εξαλειψουν την ύπαρξή του, αφού τον συσχέτισαν με δαιμονικές ιδιότητες.

Ο Εωσφόρος
Ο Εωσφόρος είναι γνωστός ως ο “Θεός του Πρωινού Φωτός”, ως εκείνος που φέρει την φώτιση, την Σοφία και την Γνώση, και όμως η ιστορία του καταλήγει με τον Θεό να εκπίπτει στα βαθύτερα σημεία του σκότους, μετατρέποντας τον εαυτό του στο σκοτεινό αρχάγγελο της κολάσεως. Ο Λουσιφεριανισμός που είναι ένα από τα παρακλάδια της λατρείας στον Σατανά θεωρεί τον Εωσφόρο ως ίσο του Σατανά ενώ άλλοι θεωρούν πως ο Εωσφόρος είναι η πιο θετική έννοια του Διαβόλου.

Ο θεός Ba’al
Ο Θεός Βa’al λατρευόταν στην αρχαία Καρχηδόνα και η πίστη σε αυτόν αναφέρεται στην παλαιά διαθήκη – με τις αναφορές να τον ονομάζουν Baal και Baal-zebub και Το όνομά του σχετίζεται επίσης με αρκετούς θεούς. Υπάρχει ένα βιβλίο του Beleil στην Σατανική Βίβλο που συνδέει τον Θεό Ba’al με τον Σατανισμό που ανέπτυξε ο LaVey. Σε αυτή την μορφή του Σατανισμού και στην Εκκλησία του Azazel πιστεύουν πως ο Belial (Beliel-Ba’al) είναι η επίγεια και πρακτική μορφή του Σατανά.

Λίλιθ
Η Λίλιθ είναι μία Δαιμονική Θεότητα της Μεσοποταμίας και θεωρήθηκεπως ήταν εκείνη που έφερνε στην περιοχή τις ασθένειες και τον θάνατο. Η Φιγούρα της Λίλιθ εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην Μεσοποταμία γύρω ανάμεσα σε δαίμονες και πνεύματα όπως η Λιλιτού γύρω στο 3.000 Π.Χ. Από το 1970 και μετά η Λίλιθ λατρεύεται από πολλούς ανθρώπους, ανάμεσά τους Νεο-Παγανιστές, αρκετούς Σατανιστές, και άλλους που σχετίζουν την Λίλιθ με τα Βαμπίρ. Βέβαια η μεγάλη πλειοψηφία των υποστηρικτών της δεν είναι σατανιστές, ενώ σήμερα η αρχετυπική μορφή της Λίλιθ αντιμετωπίζεται ως το πρώτο φεμινιστικό πρότυπο στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Tiamat
Η Τιαματ απεικονίζεται ως Δαιμονική Οντότητα με τον Μάρντουκ να βρίσκεται στην αντίθετη θετική πλευρά του Βαβυλωνιακού Πάνθεον. Ίσως μέσα από αυτή την θέση η Τιαμάτ αντιπροσωπεύει την απεικόνιση του Διαβόλου, ενώ ακόμα και ο Μάρντουκ σχετίστηκε με δαιμονικές ιδιότητες.

Enki
Ο Ενκι ένας Σουμεριακός Θεός, το όνομα του οποίου σημαίνει κυριολεκτικά “Άρχοντας της Γης”, και μεταγενέστερα έγινε γνωστός στην Βαβυλωνιακή Μυθολογία με το όνομα Ea. Λόγω του γεγονότος πως σχετίστηκε με την Αρχηγεία επί της γης, αρκετές μορφές του Λουσιφεριανισμού θεώρησαν πως ο Ένκι είναι ο Εωσδφόρος, χωρίς όμως να λατρεύουν την ύπαρξή του. Αρκετοί Σατανιστές σήμερα παρ’όλα αυτά λατρεύουν τον Enki ως την εκδήλωση του Εωσφόρου.

Ο Διάβολος στην Χριστιανική Τέχνη.
Ο Μεσαίωνας βοήθησε αρκετά στην ανάπτυξη της εικόνας του Σατανά μέσα από την απεικόνισή του στην τέχνη. Ο Προβληματισμός και το παράδοξο της απεικόνισης της Ιδέας του Διαβόλου αντικατοπτρίζεται στον τρόπο με τον οποίο οι Χριστιανοί κατέδειξαν τον Εωσφόρο στην Τέχνη τους. Όταν η Ρωμαική αυτοκρατορία κατέπεσε, η Χριστιανική Λογοτεχνία αντιμετώπισε τον Σατανά ως την ραγδαία αναπτυσσόμενη έννοια του κακού και της καταστροφής που διέλυσε τα κεκτημένα τους. Με το πέρασμα των χρόνων ο Σατανάς απέκτησε περισσότερο υλική μορφή μέσα από αυτές τις απεικονίσεις, ειδικότερα αν αναλύσει κανείς τον τρόπο με τον οποίο αυτές διαφοροποιήθηκαν μέσα στους αιώνες. Τα έργα του Δάντη ίσως επηρέασαν περισσότερο από κάθε άλλον την έννοια για την ύπαρξη του Σατανά στα μυαλά των ανθρώπων.Έχοντας αποσχιστεί από την έννοια της Κολάσεως, ο Δάντης αποφάσισε πως αν υπάρχουν βαθμοί δαιμονικών όντων, τότε θα υπάρχουν και οι αντίστοιχες βαθμίδες της Κόλασης στις οποίες μπορεί κάποιος να καταδικαστεί. Ο Σατανάς φυσικά ήταν τοποθετημένος στο κέντρο της κόλασης μεταξύ φωτιάς και πάγου. Οι απεικονίσεις του Δάντη πιθανότατα απορρίπτονται από την πλειοψηφία των ανθρώπων της σύγχρονης εποχής, ανεξάρτητα από το αν πιστεύουν στον Σατανά, όμως τέτοιες περιγραφές βοήθησαν στην ανάπτυξη του Υπέρτατου Δαίμονα και της εικόνας που αυτός κατέχει στο συλλογικό ασυνείδητο της ανθρωπότητας.

Πέρα από την σκόπιμη χρήση αρχετυπικών θεικών εικόνων για την στοχοποίηση των εδραιωμένων θρησκειών, η Θέση του Σατανά στην Εβραική Θεολογία ενσωμάτωσε και την έννοια του Δαιμονικού μέρους της ανθρώπινης ψυχής. Η έλευση του Ιησού σύμφωνα με την Χριστιανική πίστη πραγματοποιήθηκε για την διάσωση της ανθρωπότητας. Όμως από τι έπρεπε να διασωθεί; Χωρίς την ύπαρξη του Κακού, ή τον τρόμο και τους σατανικούς πειρασμούς που περιέχονται στον Διάβολο, δεν θα χρειαζόταν λύτρωση από κανένα Υπερβατικό Θεό. Έτσι η αποστολή του Θεού που επικράτησε στις συνειδήσεις της ανθρωπότητας, ήταν η κάθαρση του κόσμου από το Κακό, που προσωποποιήθηκε σε μορφές όπως ο Μπάφομετ και ο Λούσιφερ, η πηγή κάθε κακού! Με αυτό τον τρόπο ο Σατανάς απέκτησε ιδιαίτερη σημασία, αφού στην περίπτωση του Εωσφόρου, η πτώση του από τον Παράδεισο μετατράπηκε σε στιγμή κλειδί για την ιστορία της Δημιουργίας αφού έτσι το κακό εισχώρησε στον κόσμο μας.

Για αιώνες έπειτα από τις πρώτες εμφανίσεις του Σατανά στην Θρησκευτική ιστορία του πλανήτη οι Λόγιοι αναζητούσαν απαντήσεις για τις καταβολές του Διαβόλου. Ίσως αυτές οι απαντήσεις βρίσκονταν ενσωματωμένες στο Μυθολογικό σύστημα του Γνωστικισμού, που δίδασκε πως τα κακόβουλα πνεύματα και οι Δαιμονικές Θεότητες όπως ο Σατανάς, απορρέουν από τον θρήνο για τον χαμό του καλού. Έτσι ο Σατανάς που επιθυμεί να μετατραπεί σε Κοσμοκράτορα μέσα από την επιβολή του σκότους – αλλά και οι Δαίμονές του – βρήκαν λόγο ύπαρξης, αφού αντιπροσωπεύουν την αντίθετη πλευρά της κυριαρχίας επι της Γης, την Επιβολή του κακού πάνω στις καλοπροαίρετες ψυχές των ανθρώπων. Οι Γνωστικιστές είχαν εμμονή με το ζήτημα του υπέρτατου Κακού μέσα από τον Θεό Αμπραξά (Abraxas), ο οποίος αν και περιείχε θετικές αρετές μέσα του, ήταν Δαιμονικός. Ο Αμπραξάς είναι άλλη μία θεότητα που σχετίστηκε με την Αρχετυπική μορφή του Σατανά. Στον Γνωστικισμό ο Διάβολος κατέχει την θέση του καταστροφέα, που όμως είναι αναγκαίος στον πολύμορφο κόσμο. Είναι το Υπέρτατο Πλάσμα του Σκότους που όμως δεν αναιρεί τους Συμπαντικούς κανόνες αλλά ενσωματώνεται σε αυτούς μέσα από την εκδήλωση του Κακού σε κάθε έκφανση της ζωής του ανθρώπου, αν εκείνος το επιλέξει.

Η έννοια του Διαβόλου ως το Υπέρτατο κακό κρύβει και κάποιες ψυχολογικές πτυχές που αγγίζουν ίσως αρκετούς ανθρώπους. Οι άνθρωποι αντιμετωπίζουμε το θεικό συχνά με όρους ψυχολογίας, και άρα ίσως αξίζει να προσεγγίσουμε και το δαιμονικό μέσα από μία τέτοια σκοπιά. Εξάλλου ο κάθε θεός και ο κάθε δαίμονας εκδηλώνεται στην καθημερινότητα μέσα από τις ανθρώπινες πράξεις που διαθέτουν πάντα και τις δύο εκφάνσεις του Θεικού – Το υπέρτατο Καλό, και το καταστροφικό Κακό !

Ο Διάβολος Μέσα μας: Οι δαιμονικές πτυχές της Ψυχής
Σύμφωνα με τον Γιούνγκ η Μυθολογία, ο πνευματισμός και η Θρησκεία γίνεται καλύτερα κατανοητή μέσα από μεταφορές. Και αφού το Θεικό μεταλαμπαδεύεται μέσα στον ακέραιο εαυτό μας, πως μπορεί η Ανθρωπότητα να αφουγκραστεί τον Θεό και τον Σατανά,που είναι οι δράσεις προς δύο αντίθετες κατευθύνσεις; Όταν οι θρήσκοι άνθρωποι των παλαιότερων εποχών βρίσκονταν μπροστά σε δεινές καταστάσεις, τότε κατηγορούσαν τον Διάβολο που ήταν ο Δημιουργός του Κακού. Έτσι φαίνεται πως όταν οι άνθρωποι ερχόμαστε αντιμέτωποι με δυσχερείς καταστάσεις, τότε η αρχετυπική μορφή δαιμονικών όντων όπως εκείνη του Σατανά εξυπηρετέι τις ανησυχίες μας, αφού δίνει την δικαιολογία για την εμφάνιση αλλά και την έκβαση κάθε δυσάρεστης κατάστασης στην ζωή μας. Κάτι τέτοιο καταδεικνύει τα συμπτώματα μίας κοινωνίας που αρρωσταίνει με κάθε αρνητικό, αφού η ανικανότητα της αντιμετώπισης των δαιμονικών στοιχείων του εαυτού, οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σε ένα είδος κοινωνικής παράνοιας, και αυτό είναι ένα στοιχείο που μπορεί να διακρίνει ο κάθε ένας από εμάς, αρκεί να κοιτάξει τριγύρω.

Η Εδραιωμένη Θρησκεία, δηλαδή ο Χριστιανισμός, ίσως και άθελά του διαχώρισε με την ανάπτυξη του αρχέτυπου του Σατανά τον κόσμο σε δύο κατηγορίες, εκείνους που προχωρούν απαλλαγμένοι από το κακό και είναι πρακτικά αναμάρτητοι, και τους υπόλοιπους που καταδιώκονται από τις αμαρτίες τους και την δαιμονική φύση του Διαβόλου που φέρνει κάθε είδους δεινά στη ζωή τους.Ένα υγιές και απαλλαγμένο απο δεισυδαιμονίες άτομο μπορεί να εξαλείψει κάθε τι δαιμονικό στη ζωή του,ενώ αντίθετα όποιος καταπιέζει τέτοιες σκέψεις ασυνείδητα, τότε υλοποιεί την αρχετυπική μορφή του Σατανά, επιρρίπτοντάς του τις ευθύνες για τα δεινά που αναπόφευκτα εμφανίζονται στην ροή της καθημερινότητας. Αυτή είναι η μεταφορική πτώση του Εωσφόρου, που καταπέφτει συνειδητά στα βάραθρα της αρνητικής πτυχής του εσωτερικού εαυτού κάθε ανθρώπου.

Η Παρουσία και η Ανάπτυξη του Σατανά στις Θρησκείες και τα συστήματα πεποίθησης του κόσμου είναι άρα ο τρόπος για να εκλογικεύσουμε τις αρνητικές εμπειρίες της ζωής. Ένα Δαιμονικό Ον ευθύνεται για τα δεινά μας, ενώ ένα άλλο ( Ο Θεός) μας λυτρώνει από τα πάντα. Όμως η Φιγούρα του Σατανά ως πηγή κάθε κακού κρύβεται στο συλλογικό ασυνείδητο. Η άκρατη πίστη στην ύπαρξη του Διαβόλου αλλά και στις πράξεις του που καταδικάζουν την ανθρωπότητα στον πόνο και την φρίκη είναι ένα σοβαρό ζήτημα αφού αντικατοπτρίζει τις παθογένειες της ανθρώπινης ψυχής που αποτυπώθηκαν μέσα στις θρησκείες. Μέσα από τον φόβο για την ύπαρξη ενός τέτοιου ακατανίκητου Δαίμονα απομακρυνόμαστε από την αυτοβελτίωση και μεταφερόμαστε σε μία αυτοκαταστροφική διαδικασία στην οποία ο λογικός νους απομακρύνεται από τις θετικές και φωτεινές ρίζες του. Όλες οι δαιμονικές οντότητες, με πρώτο και καλύτερο τον Σατανά, είναι εξωγενείς παράγοντες που μας αποκόπτουν από την φύση μας, όπως ακριβώς συνέβη με την δαιμονοποίηση του φυσιολα τρικού Παγανισμού.

Στην σύγχρονη εποχή βέβαια η εκλογίκευση των εμπειριών μας περιέχουν και τις δύο θεικές πτυχές, αναπαριστούν και το καλό και το κακό, και με την ανάπτυξη της επιστήμης ακόμα και οι εδραιωμένες θρησκείες αμφισβητούνται επί καθημερινής βάσης. Σε αυτή την φάση το λογικό θα ηταν να μην υπάρχει θέση για πίστη σε οντότητες όπως ο Σατανάς και τα υπόλοιπα δαιμονικά πνεύματα, όμως κάτι τέτοιο ακόμα δεν φαίνεται να ισχύει στην ολότητά του. Σε αυτό έπαιξε ρόλο η ανάπτυξη της Λατρείας του Εωσφόρου της Σύγχρονης εποχής, που ενσωματώθηκε στον Σατανισμό του 20ου Αιώνα. Αυτή η Λατρεία στον Σατανά αναγέννησε ακόμα και στην εκλογικευμένη εποχή που ζούμε την ρομαντική αντίληψη για την αρχετυπική φιγούρα του Διαβόλου, ο οποίος αντιπροσωπεύει την ατομικότητα και την ελευθερία των αποφάσεων είτε είναι απλώς αρνητικές, είτε είναι Δαιμονικές στην αυτούσια φύση τους.

Φαίνεται πως η ανθρώπινη φύση έχει φτάσει στο ναδίρ της πνευματικής εξέλιξής της. Η Ανάπτυξη του Σατανά μέσα από αρχετυπικές θεικές παρουσίες σε όλα σχεδόν τα θρησκευτικά συστήματα έπαιξε και συνεχίζει να παίζει τον ρόλο της σε αυτή την παύση. Ίσως όμως αν κατορθώσουμε να κατανοήσουμε πως το υπέρτατο κακό δεν κρύβεται στον Σατανά αλλά μέσα μας, αν αντιληφθούμε πως οι βαθύτερες σκέψεις του νου μας δημιουργούν είτε θετικές σκεπτομορφές, είτε αρνητικά φορτισμένες ενεργειακές οντότητες που μας καταδειώκουν, τότε ίσως καταφέρουμε να εξαλείψουμε μία για πάντα τα δεινά που ταλανίζουν την ανθρωπότητα και εδραιώνουν το σκότος παντού τριγύρω... Τότε ο Κερασφόρος Δαιμονικός θεός δεν θα έχει καμία επιρροή πάνω στην ανθρώπινη ψυχή, όσο και αν έχει καταφέρει να εντυπωθεί στο συλλογικό ασυνείδητο, ως ο Άρχοντας κάθε κακού, και ο Δυνάστης των χαμένων ψυχών που δεν κατάφεραν ποτέ να ανακαλύψουν τον δρόμο προς το Ερεβοκτόνο φως.

Ένα βήμα πιο κοντά στην αποίκιση του «κόκκινου» πλανήτη με ένα ειδικό πυρηνικό αντιδραστήρα

Η NASA έχει βάλει στόχο να στείλει ανθρώπους στον Αρη ήδη από το 2010, πριν ακόμα ανακοινωθεί ότι στον πλανήτη υπάρχει νερό. Την ίδια στιγμή ο Ελον Μασκ, μια από τις πιο πολυσυζητημένες προσωπικότητες στις ΗΠΑ, έχει δηλώσει τις προθέσεις του να ηγηθεί στην προσπάθεια αποίκισης του κόκκινου πλανήτη. Μάλιστα σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα φαίνεται πως το πλάνο του δισεκατομμυριούχου ιδρυτή της SpaceX βρίσκεται ένα βήμα μπροστά από αυτό της NASA.

 

Στόχος του Μασκ είναι ο άνθρωπος να πατήσει στον Άρη πριν από το 2030. Εάν αυτό πραγματοποιηθεί, τότε θα μπορούμε να μιλάμε ίσως για το σημαντικότερο γεγονός του αιώνα. Το οποίο μάλιστα δεν θα έχει επιτευχθεί από μια εθνική υπηρεσία, όπως η NASA, αλλά από έναν ιδιώτη! Σε κάθε περίπτωση όμως, το αμετάκλητο δεδομένο είναι πως ο άνθρωπος όχι μόνο θα πατήσει σε άλλο πλανήτη για πρώτη φορά, αλλά θα πάει εκεί για να… μείνει. Πώς θα αντέξει όμως ο άνθρωπος χωρίς τις ευνοϊκές συνθήκες του «σπιτιού» του;

 

Οι τρεις βασικές ανάγκες για την αποίκιση του Αρη

Πάνω στη Γη έχουμε το… προνόμιο να ανοίγουμε την βρύση και να τρέχει νερό, να πηγαίνουμε στο σούπερμαρκετ και να αγοράζουμε ο,τι θέλουμε, να πατάμε ένα διακόπτη και να έχουμε φως. Στον Αρη, προφανώς, οι συνθήκες θα είναι πιο δυσμενείς. Στην νέα σελίδα που ανοίγει, ο άνθρωπος θα κληθεί να αντιμετωπίσει προβλήματα που είχε ξεχάσει εδώ και αιώνες. Παρόλα αυτά, κάπως πρέπει να εξασφαλιστούν τα βασικά αγαθά, αλλιώς η όποια προσπάθεια αποίκισης θα έχει τραγική κατάληξη.

 

Οι επιστήμονες έχουν ήδη αρχίσει έρευνες για να βρουν τις καλλιέργειες που μπορεί να φιλοξενήσει ο γειτονικός μας πλανήτης. Τα αποτελέσματα ως τώρα εμφανίζονται θετικά. Μπορεί οι πρώτοι άνθρωποι στον Αρη να μην έχουν μεγάλη διατροφική ποικιλία, αλλά θα μπορούν να αυτοσυντηρηθούν. Μάλιστα μετά τις πρώτες δεκαετίες αποκλειστικής χορτοφαγίας, δεν φαντάζει απίθανο το ενδεχόμενο οι άνθρωποι να μεταφέρουν και άλλα είδη στον Αρη. Το πρόβλημα της διατροφής φαίνεται πως δεν «δένει» τα χέρια των επιστημόνων.

 

Οπως και το πρόβλημα του νερού. Γνωρίζουμε πως υπάρχει νερό στον Αρη. Φυσικά, δεν υπάρχουν ωκεανοί, θάλασσες και ποταμοί, αλλά με τις κατάλληλες μεθόδους και με εξελιγμένη τεχνολογία θα μπορέσουν οι αστροναύτες να βρουν νερό στα υπόγεια, παγωμένα αποθέματα του πλανήτη. Φυσικά, μέχρι να σταθεροποιηθεί η κατάσταση, θα υπάρχουν συχνές αποστολές που θα μεταφέρουν τα απαραίτητα στον πλανήτη. Αν δεχτούμε πως στο ζήτημα του νερού οι επιστήμονες έχουν βρει την απάντηση, τότε μένει μόλις η τρίτη βασική ανάγκη για την εξασφάλιση της σταθερότητας στον πλανήτη. Η ενέργεια.

 

Η ενέργεια είναι εξίσου σημαντική για την βιωσιμότητα της αποικίας στον Αρη. Υπεύθυνη για την θέρμανση, τον φωτισμό, την ψύξη αλλά και για την «ζωή» των ηλεκτρικών συσκευών, των μηχανημάτων μεταφοράς και κάθε είδους αυτοματισμού, η ενέργεια αποτελεί βασική ανάγκη του ανθρώπου.

Πώς θα δώσουμε ενέργεια στον Άρη; – Η τεχνική που μπορεί να λύσει το πρόβλημα

Στην Γη έχουμε βρει μια, έστω και προσωρινή, λύση στα ορυκτά καύσιμα. Κάρβουνο, πετρέλαιο και φυσικό αέριο «κινούν» την Γη τους τελευταίους αιώνες. Τίποτα από αυτά όμως δεν είναι διαθέσιμο στον Άρη, την ώρα που η ενεργειακές ανάγκες μακριά από την Γη είναι ακόμα μεγαλύτερες! Εδώ οι επιστήμονες βρίσκουν το μεγαλύτερο τους εμπόδιο. Πάνω από το 80% της ενέργειας στην Γη προέρχεται από ορυκτά καύσιμα. Για τον Αρη όμως θα πρέπει να στραφούμε στις ανανεώσιμες πηγές και στην πυρηνική ενέργεια.

 

Η στροφή σε εναλλακτικές ενεργειακές πηγές φυσικά θα ωφελήσει διπλά την ανθρωπότητα. Πέρα από το πλάνο αποίκισης, στο μυαλό των επιστημόνων υπάρχει και ο δικός μας πλανήτης. Αν συνεχίσουμε στο ίδιο μοτίβο, είναι μαθηματικά βέβαιο πως θα έρθει σύντομα η στιγμή που θα… στερέψουμε από ενέργεια. Η ανάγκη για πιο «ανεπτυγμένες» πηγές ενέργειας είναι πιο άμεση από ποτέ.

 

Σε αυτό το πλαίσιο η ιδέα του πρώην προέδρου της Αμερικανικής Αστρονομικής Κοινότητας Frank Shu, μπορεί να αποδειχτεί «επαναστατική». Ο διακεκριμένος αστρονόμος πρότεινε μια σπουδαία ιδέα που αν είναι εφαρμόσιμη, θα λύσει χιλιάδες προβλήματα. Ενα είδος πυρηνικού αντιδραστήρα που είναι φθηνότερος, ασφαλέστερος και πιο αποτελεσματικός από τους σημερινούς.

 

Ο μηχανισμός παραγωγής πυρηνικής ενέργειας του κ. Shu είναι ένας «αντιδραστήρας δύο ρευστών ‘λιωμένων’ αλάτων». Τα πλήρη στοιχεία για την συγκεκριμένη τεχνική αναφέρονται στο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας, αλλά η βασική ιδέα είναι η εξής: Η πρώτη παρτίδα λιωμένου άλατος είναι γεμάτη από μια ένωση θορίου, το οποίο διασπάται τελικά σε ουράνιο όταν τα νετρόνια ‘βομβαρδίζουν’ το μείγμα. Αυτό το ουράνιο πηγαίνει στην δεύτερη παρτίδα των λιωμένων αλάτων για να κυκλοφορήσει στον πυρήνα του αντιδραστήρα. Εκει έρχεται σε σύγκρουση με νετρόνια για να δημιουργηθεί μια αλυσιδωτή σχάση και να παραχθεί ενέργεια.

 

Το πρώτο πλεονέκτημα αυτού του, ομολογουμένως περίεργου, συστήματος είναι πως έχει την ικανότητα να αυτορυθμίζεται. Αυτό το κάνει πολύ πιο ασφαλές σε σχέση με τα υπάρχοντα. Το δεύτερο πλεονέκτημα είναι πως ο Αρης έχει άφθονο θόριο. Το σύστημα του Shu λοιπόν μπορεί να παρέχει ενέργεια σε σταθερή βάση, σε αντίθεση με άλλες πηγές όπως ο Ηλιος που ανά καιρούς μπορεί να «κρυφτεί» από τις θύελλες σκόνης του πλανήτη.

 

Βέβαια, κάθε νέα τεχνολογία πρέπει να αποδείξει ότι έχει τη δυνατότητα να λειτουργεί με ασφάλεια, ενώ παράλληλα θα πρέπει να σιγουρευτεί ότι υπερτερεί από τις άλλες, καθιερωμένες επιλογές. Αυτό απαιτεί χρόνο αλλά και πόρους. Ωστόσο φαίνεται πως η ιδέα του κ. Shu είναι ιδιαίτερα ελπιδοφόρα.

Αν το πλάνο του αστρονόμου προχωρήσει, τότε οι νέοι πυρηνικοί αντιδραστήρες θα δοκιμαστούν πρώτα στην Γη, με στόχο να αποτελέσουν τις κύριες ενεργειακές πηγές του Αρη. Αν όλα κυλήσουν βάση σχεδίου, τότε όχι μόνο θα λύσουμε το βασικό πρόβλημα αποίκισης του γειτονικού πλανήτη, αλλά παράλληλα θα έχουμε βρει μια εξαιρετική ενεργειακή πηγή για το «σπίτι» μας!

Οι σημαντικότερες διαστημικές αποστολές το 2018

Το 2018 θα είναι ένα ακόμη έτος που δεν θα πλήξουμε, όσον αφορά τις εξελίξεις στο διάστημα. Ουκ ολίγες εκτοξεύσεις και διαστημικές αποστολές αναμένεται να ελκύσουν το ενδιαφέρον των ειδικών και μη. Οι κυριότερες αποστολές θα έχουν ως προορισμό τη Σελήνη, τον Ήλιο, τον ‘Αρη, τον Ερμή και δύο αστεροειδείς. 

Σελήνη

Δεν αποκλείεται οι πρώτοι τουρίστες να επισκεφθούν φέτος το φεγγάρι. Αν και η NASA δεν θα κάνει κάποια ρομποτική ή επανδρωμένη αποστολή στη Σελήνη, η Space X (ξανά αυτή!) σχεδιάζει να στείλει ένα ζευγάρι τουριστών γύρω από το δορυφόρο της Γης μέσα στη διαστημική κάψουλα Dragon 2, η οποία θα ανυψωθεί με το νέο πύραυλο βαρέων βαρών Falcon Heavy. Κανείς άνθρωπος δεν έχει κάνει κάτι τέτοιο από το 1972, όταν έγινε η τελευταία προσελήνωση από την αποστολή «Απόλλων 17». Όλες οι μεγάλες ασιατικές διαστημικές δυνάμεις (Κίνα, Ινδία, Ιαπωνία) έχουν τα δικά τους σχέδια το 2018. Η Κίνα έχει στα σκαριά δύο διαδοχικές σεληνιακές αποστολές μετά την πρώτη προσελήνωση μιας κινεζικής κάψουλας (Chang’e 3) και ενός ρόβερ το 2013. Έως το τέλος του έτους θα σταλεί στο φεγγάρι το Chang’e 4, πάλι μαζί με ένα ρόβερ.

 

Στη συνέχεια η Κίνα θα επιχειρήσει την πρώτη -μετά το 1976- αποστολή λήψης δείγματος από την επιφάνεια της Σελήνης και επιστροφής του στη Γη. Η αποστολή του σκάφους συλλογής δειγμάτων Chang’e 5 θα γίνει με τον πύραυλο Long March στο τέλος του έτους, αλλιώς θα μετατεθεί για το 2019. Πρόσθετο ενδιαφέρον προκαλεί ότι το σκάφος θα προσεληνωθεί στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, για την οποία οι επιστήμονες δεν ξέρουν πολλά πράγματα. Στο φεγγάρι θα πάει και η Ινδία τον Μάρτιο, με την εκτόξευση της αποστολής Chandrayaan 2, που περιλαμβάνει ένα σκάφος σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη, μια κάψουλα προσελήνωσης και ένα ρόβερ, το οποίο θα μελετήσει τη σεληνιακή επιφάνεια. Θα είναι η πρώτη φορά που η Ινδία θα επιχειρήσει να προσεληνώσει ένα σκάφος και να κινήσει ένα ρόβερ πάνω στο φεγγάρι. Η χώρα διαθέτει ήδη ένα δορυφόρο (Mars Orbiter Mission-MOM) σε τροχιά γύρω από τον ‘Αρη. Η Ιαπωνική Διαστημική Υπηρεσία (JAXA) έχει προγραμματίσει την εκτόξευση αρκετών δορυφόρων παρατήρησης της Γης, μια αποστολή ανεφοδιασμού του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού, ενώ συμμετέχει και στην αποστολή του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA) στον Ερμή.

 

Ερμής

Αυτή θα είναι και η σημαντικότερη φετινή ευρωπαϊκή αποστολή. Πριν το τέλος του 2018, πιθανώς τον Οκτώβριο, η ESA σχεδιάζει να εκτοξεύσει την αποστολή BepiColombo με προορισμό τον κοντινότερο πλανήτη στον Ήλιο, τον Ερμή. Το σκάφος αναμένεται να φθάσει εκεί το 2025. Δύο διαστημοσυσκευές, το ευρωπαϊκό Mercury Planet Orbiter και το ιαπωνικό Mercury Magnetospheric Orbiter, μετά από το επταετές ταξίδι με το μητρικό σκάφος Mercury Transfer Module (MTM), θα τεθούν σε τροχιά γύρω από τον πλανήτη για να μελετήσουν τη γεωλογία του, την εσωτερική δομή και σύνθεσή του, το μαγνητικό πεδίο του κ.α.

 

Αστεροειδείς

Tόσο οι ΗΠΑ όσο και η Ιαπωνία έχουν σχεδιάσει φέτος αποστολές σε αστεροειδείς. Το σκάφος OSIRIS-REx της NASA, που είχε εκτοξευθεί το 2016, αναμένεται να φθάσει τον Αύγουστο στον αστεροειδή Μπενού και να τεθεί σε τροχιά γύρω του επί δύο χρόνια, με στόχο να πάρει ένα δείγμα από αυτόν το 2020 και το φέρει πίσω στη Γη το 2023. Αν όλα πάνε καλά, θα είναι η πρώτη αμερικανική αποστολή συλλογής δείγματος από αστεροειδή. Ο Μπενού εκτιμάται ότι έχει μία πιθανότητα στις 2.500 να πέσει στον πλανήτη μας στο τέλος του 22ου αιώνα.Το σκάφος Hayabusa 2 της JAXA, το οποίο είχε εκτοξευθεί το 2014, θα έχει τον Ιούνιο ραντεβού με ένα άλλο αστεροειδή, τον Ριούγκου. Είχε προηγηθεί η αποστολή Hayabusa 1, που είχε φέρει στη Γη το 2010 τα πρώτα δείγματα αστεροειδούς. Αυτή τη φορά οι Ιάπωνες θα στείλουν πάνω στον αστεροειδή μια μικρή στατική διαστημοσυσκευή και τρία μίνι-ρόβερ για να τον μελετήσουν λεπτομερώς επί τουλάχιστον ένα έτος, προτού επιστρέψουν τα δείγματα στη Γη το 2020.

 

Άρης

Ο Άρης ασφαλώς δεν θα μπορούσε να μείνει παραπονεμένος. Τον Μάιο η NASA θα εκτοξεύσει το σκάφος InSight (Interior Exploration using Seismic Investigations Geodesy and Heat Transport), που αναμένεται να κατέβει στην επιφάνεια του κόκκινου πλανήτη το Νοέμβριο. Αν και στατικό, με τα εξελιγμένα επιστημονικά όργανά του θα μελετήσει το εσωτερικό του γειτονικού πλανήτη, τους αρειανούς σεισμούς και γενικότερα τη γεωλογική εξέλιξή του.

Ήλιος

Η σημαντικότερη ίσως αποστολή το 2018 θα είναι η εκτόξευση από τη NASA τον Ιούλιο της αποστολής Parker Solar Probe με προορισμό τον Ήλιο. Το σκάφος θα πλησιάσει το καυτό άστρο μας περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο έως τώρα, ολοκληρώνοντας 24 κοντινές προσεγγίσεις σε διάστημα επτά ετών. Θα φθάσει σε απόσταση έως 6,2 εκατομμυρίων χιλιομέτρων από την «κολασμένη» επιφάνεια του Ήλιου, ώστε να μελετήσει εκ του σύνεγγυς τα ηλιακά ηλεκτρικά και μαγνητικά πεδία, το ηλιακό στέμμα, τον ηλιακό άνεμο κ.α.

 

Δορυφόροι-κυνηγοί εξωπλανητών

Το 2017 ανακαλύφθηκαν πολλοί νέοι εξωπλανήτες και το 2018 είναι σίγουρο ότι θα γίνει το ίδιο. Τον Μάρτιο η NASA θα εκτοξεύσει το δορυφόρο TESS (The Transiting Exoplanet Survey), το νέο «κυνηγό» εξωπλανητών της, που επί δύο τουλάχιστον χρόνια θα παρακολουθεί 200.000 άστρα σε απόσταση έως λίγων εκατοντάδων ετών φωτός για τυχόν ίχνη πλανητών γύρω τους. Επίσης το ευρωπαϊκό δορυφορικό τηλεσκόπιο CHEOPS (Characterizing Exoplanet Satellite) της ESA αναμένεται να εκτοξευθεί το 2018 και θα τεθεί σε τροχιά γύρω από τη Γη με στόχο την αναζήτηση εξωπλανητών.

 

Ο Νο 1 πύραυλος βαρέων βαρών

Η αρχή θα γίνει στο τέλος Ιανουαρίου με την παρθενική εκτόξευση του πιο ισχυρού πυραύλου στον κόσμο, του Falcon Heavy (Βαρύ Γεράκι), της ιδιωτικής αμερικανικής αεροδιαστημικής εταιρείας Space X. Ο πύραυλος, που στην ουσία είναι τρεις μικρότεροι πύραυλοι Falcon 9 στη «συσκευασία» του ενός, μπορεί να ανυψώσει υπερδιπλάσιο φορτίο σε σχέση με τον έως τώρα μεγαλύτερο πύραυλο, τον Delta IV Heavy, και μάλιστα στο ένα τρίτο του κόστους. Στην πρώτη αυτή πτήση από το Ακρωτήριο Κανάβεραλ στη Φλόριντα ο ιδιοκτήτης της Space Χ Έλον Μασκ σχεδιάζει να διαφημίσει την άλλη εταιρεία του παραγωγής ηλεκτροκίνητων οχημάτων Tesla, το τελευταίο μοντέλο της οποίας, ένα σπορ Tesla Roadster, θα βρίσκεται μέσα στον πύραυλο. Τελικά, αν όλα πάνε καλά, ο Falcon Heavy θα χρησιμοποιηθεί μελλοντικά για τη μεταφορά φορτίων και ανθρώπων μεταξύ Γης και ‘Αρη.

 

Οι πρώτες επανδρωμένες ιδιωτικές πτήσεις των ΗΠΑ στον ISS

Οι ΗΠΑ πιθανότατα θα ξαναρχίσουν φέτος τις επανδρωμένες πτήσεις στο διάστημα, κάτι που έχουν να κάνουν από αμερικανικό έδαφος από το 2011. Έκτοτε όλα τα ταξίδια των αμερικανών αστροναυτών στο Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (ISS) έχουν γίνει με ρωσικούς πυραύλους «Σογιούζ» από το Καζακστάν. Η Αμερικανική Διαστημική Υπηρεσία (NASA) -με παρότρυνση και από τον πρόεδρο Τραμπ- σκοπεύει φέτος να στείλει αστροναύτες στο Διεθνή Διαστημικό Σταθμό με αφετηρία τις ΗΠΑ και με τη βοήθεια των ιδιωτικών εταιρειών Boeing και Space X. Τον Αύγουστο η Space Χ προγραμματίζει να χρησιμοποιήσει τον πύραυλο Falcon 9 για να κάνει μια δοκιμαστική μη επανδρωμένη πτήση του νέου διαστημικού σκάφους Crew Dragon, ενώ το Δεκέμβριο θα ακολουθήσει η πρώτη δοκιμαστική επανδρωμένη αποστολή στον ISS. Από την πλευρά της, η Boeing προγραμματίζει τον Αύγουστο να χρησιμοποιήσει τον πύραυλο Atlas V της United Launch Alliance για να κάνει μια δοκιμαστική μη επανδρωμένη πτήση του νέου σκάφους Starliner, ενώ η πρώτη δοκιμαστική επανδρωμένη πτήση θα ακολουθήσει το Νοέμβριο. Δεν αποκλείεται πάντως να χρειασθούν περισσότερες δοκιμές και οι επανδρωμένες πτήσεις ίσως και των δύο εταιρειών στον ISS να μετατεθούν για το 2019.

 

Ιδιώτες στο φεγγάρι

Εξάλλου, στις 31 Μαρτίου λήγει η προθεσμία του διαγωνισμού Google Lunar X με την υποστήριξη της Google, που έχει θέσει ως στόχο στις ιδιωτικές εταιρείες -και όχι σε κρατικές διαστημικές υπηρεσίες- να φθάσουν στο φεγγάρι. Η πρώτη ιδιωτική εταιρεία που θα προσεληνώσει ένα σκάφος μαζί με ρόβερ (το οποίο θα πρέπει να κινηθεί για τουλάχιστον 500 μέτρα και να στείλει πίσω στη Γη φωτογραφίες και βίντεο υψηλής ανάλυσης) θα πάρει το βραβείο των 20 εκατομμυρίων δολαρίων. Στην «κούρσα» έχουν μείνει πέντε εταιρείες: η αμερικανική Moon Express, η ινδική Team Indus΅, η ιαπωνική Hakuto, μία ισραηλινή και μία διεθνής.

Ο Σωκράτης, η μαιευτική μέθοδος και η άπιαστη έννοια της αρετής

«Αν πιστεύαμε πως πρέπει να αναζητούμε όσα δεν γνωρίζουμε, θα γινόμαστε καλύτεροι, πιο θαρραλέοι και λιγότερο νωθροί» Πλάτων, Μένων, 86b

Ο Σωκράτης επέστρεφε συχνά στο ζήτημα της αρετής˙ τι είναι και πώς θα την αποκτήσουμε. Κι αν συνήθως μελετούσε κάποια συγκεκριμένη από το σύνολο των αρετών (ανδρεία, σωφροσύνη, πολιτική αρετή…), στον διάλογο Μένων, ασχολείται με την ίδια την αρετή σαν συνολική έννοια.

 

Όταν λοιπόν ο Μένων τον ρωτάει πώς αποκτάει κανείς την αρετή, αν μπορεί να γίνει αντικείμενο διδασκαλίας ή αν είναι έμφυτη, ο Σωκράτης απαντάει ότι όχι μόνο δεν έχει την απάντηση, αλλά δεν ξέρει καν τι είναι η αρετή: «δεν γνωρίζω απολύτως τίποτα για την αρετή˙ πώς θα μπορούσα να γνωρίζω τι είδους είναι κάτι που δεν γνωρίζω τι είναι;»^71b

 

Μετά την αποδοκιμαστική έκφραση έκπληξης του Μένωνα και τον κομπασμό του ότι ο ίδιος όλα αυτά τα έμαθε από τον Γοργία, δίνει τη δική του εκδοχή για τον ορισμό της αρετής. Όσον αφορά την αρετή του άνδρα, λέει, αυτή είναι να ασχολείται με τις υποθέσεις της πόλης και κατά την ασχολία του να κάνει καλό στους φίλους, να τιμωρεί τους εχθρούς και να προσέχει μην πάθει τίποτε άσχημο. Η αρετή της γυναίκας είναι να διοικεί το νοικοκυριό και να υπακούει τον άνδρα. Άλλη η αρετή του παιδιού, άλλη του δούλου και άλλη του γέρου. «Η αρετή του καθενός είναι ανάλογη με κάθε πράξη και ηλικία, και αλλάζει σε σχέση με κάθε έργο»^71d. Το ίδιο ισχύει και για την κακία.

 

Όπως και άλλοι συνομιλητές του Σωκράτη έδωσαν παραδείγματα της έννοιας που αναζητούσαν (Ευθύφρων, Λάχης…) αποτυγχάνοντας να επιδείξουν αυτό που είναι κοινό σε όλα όσα τους αποδίδεται η εν λόγω έννοια, έτσι και ο Μένων αδυνατεί να δώσει μια απάντηση για το τι είναι εκείνο που χαρακτηρίζει όλα τα ενάρετα, και μόνο διαχωρίζει την αρετή σε είδη. Η αρετή όμως πρέπει να είναι κάτι όμοιο, είτε αφορά άνδρες, γυναίκες, παιδιά, δούλους ή οποιονδήποτε άλλον. Οι άνδρες για να διοικούν δίκαια και συνετά την πόλη, και οι γυναίκες το σπίτι, πρέπει να διοικούν με δικαιοσύνη και σωφροσύνη – μόνο τότε θα είναι καλοί και ενάρετοι. «Αν τύχει να έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά, γίνονται ενάρετοι»^73b. Ποια είναι λοιπόν αυτά τα χαρακτηριστικά;

 

Ο Μένων λέει ότι σύμφωνα με τον Γοργία, αρετή είναι «η ικανότητα να εξουσιάζεις τους ανθρώπους»^73c. Ο Σωκράτης απαντάει στη μάλλον παράξενη αυτή δήλωση ότι σε αυτήν την περίπτωση θα έπρεπε να πούμε ότι ο ενάρετος δούλος εξουσιάζει τον αρχηγό της οικογένειας, πράγμα που θα σήμαινε όμως ότι δεν είναι δούλος (ή ότι δεν υπάρχει ενάρετος δούλος). Επίσης, κάθε εξουσιασμός, για να ταυτίζεται με την αρετή, πρέπει να γίνεται δίκαια. Πώς θα μπορούσαμε εξ άλλου να βαφτίσουμε ενάρετο έναν βασιλιά που δεν ενδιαφέρεται για το καλό του λαού του, αλλά χρησιμοποιεί την εξουσία του για προσωπικό όφελος; Η δικαιοσύνη όμως με τη σειρά της είναι μία μόνο από τις αρετές (όπως η ανδρεία, η σύνεση, η σοφία). Όπως και πριν λοιπόν, καταλήξαμε σε πολλές αρετές ενώ ψάχναμε τον ορισμό της αρετής, και ο Μένων ουσιαστικά μίλησε για μία από τις αρετές, ενώ ζητούσαμε το κοινό χαρακτηριστικό όλων των αρετών.

 

Ο Μένων δίνει τώρα τον ορισμό της αρετής από κάποιον ποιητή (που δεν κατονομάζει), ότι είναι «το να επιθυμείς τα ωραία και να μπορείς να τα αποκτήσεις»^77b.

 

Όλοι όμως επιθυμούν τα ωραία και τα καλά. Ακόμα κι αυτοί που φαίνεται να επιθυμούν τα κακά, τα επιθυμούν επειδή νομίζουν ότι είναι καλά, εφόσον αλλιώς θα ήξεραν ότι αυτά θα τους κάνουν κακό. Κανένας λοιπόν δεν επιθυμεί τα κακά, εάν βέβαια δεν θέλει να είναι δυστυχής (ο Σωκράτης αναφέρεται εδώ μόνο στα κακά που κάνουν κακό σε αυτόν που τα κατέχει, και όχι σε αυτά που βλάπτουν τους άλλους αλλά ωφελούν αυτόν). Άρα, αφού όλοι επιθυμούν τα καλά, ο παραπάνω ορισμός του ενάρετου περιορίζεται σε αυτόν που μπορεί να αποκτήσει τα καλά.

 

Αν όμως τα αποκτά με άδικο τρόπο; Σίγουρα αυτό θα το λέγαμε κακία και όχι αρετή. Αντιθέτως, πρέπει να το κάνει με δικαιοσύνη, που είναι μέρος της αρετής. Άρα και η απόκτηση των καλών προϋποθέτει αρετή˙ αυτή είναι όμως που προσπαθούμε να ορίσουμε. Και δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη που προσπαθούμε να ορίσουμε στον ορισμό της. Ο Μένων έχει πει ουσιαστικά ότι ενάρετος είναι αυτός που ό,τι κάνει, το κάνει με ενάρετο τρόπο.

 

Ο Μένων πείστηκε πια πως δεν γνωρίζει τι είναι αρετή, ενώ πριν νόμιζε πως ήξερε. Παρομοιάζει τον Σωκράτη με μουδιάστρα (ιχθύς που με ηλεκτρισμό προκαλεί νάρκωση σε ό,τι την ακουμπάει), γιατί με όποιον μιλάει του προκαλεί απορία εκεί που νόμιζε πως υπήρχε γνώση. Ο Σωκράτης αποκρίνεται πως η παρομοίωση αυτή δεν του ταιριάζει, γιατί δεν προκαλεί απορία στους άλλους ενώ ο ίδιος έχει τις απαντήσεις, αλλά με τον ίδιο τρόπο που ο ίδιος έχει απορίες, κάνει και τους άλλους να απορούν.
 

«Με ποιον τρόπο, Σωκράτη, θ’ αναζητήσεις τούτο που αγνοείς παντελώς τι είναι; Ποιο απ’ όσα δεν γνωρίζεις θα θέσεις ως στόχο σου και θ’ αναζητήσεις; Ή, ακόμα κι αν κατά τύχη το βρεις, πώς θα ξέρεις ότι είναι αυτό το οποίο εσύ δεν γνώριζες;»^80d. Ο Σωκράτης αναγνωρίζει στα λεγόμενα του Μένωνα ένα εριστικό επιχείρημα, ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να αναζητά ούτε αυτό που γνωρίζει ούτε αυτό που δεν γνωρίζει. Γιατί, αν το γνωρίζει δεν υπάρχει λόγος να το αναζητά, και αν δεν το γνωρίζει δεν ξέρει τι να ψάξει, ούτε θα το αναγνωρίσει αν το συναντήσει κατά τύχη.

 

Για να απαντήσει σε αυτήν τη σοφιστεία, ο Σωκράτης χρησιμοποιεί τη θεωρία της ανάμνησης που δίδασκε ο Εμπεδοκλής, και ξέρει ότι ο Μένων πρέπει να την διδάχτηκε αφού έχει μαθητεύσει στον Γοργία. Σύμφωνα με τον Εμπεδοκλή, η ανθρώπινη ψυχή είναι αθάνατη, και όταν το σώμα πεθαίνει αυτή ξαναγεννιέται και κατοικεί σε νέο σώμα. Στο ενδιάμεσο, γίνεται μάρτυρας αυτών που αργότερα ο Πλάτωνας ονόμασε Ιδέες, δηλαδή των πραγματικών, απόλυτων εννοιών και πραγμάτων, των οποίων «σκιές» μόνο υπάρχουν στον κόσμο που ζουν οι άνθρωποι. Με αυτόν τον τρόπο, η ψυχή γνωρίζει τα πάντα. Με τη μετοίκηση όμως σε νέο σώμα τα «ξεχνάει», και το μόνο που μπορεί να κάνει τώρα είναι να τα θυμηθεί. Έτσι, οποιαδήποτε μάθηση, είτε για την αρετή είτε για οτιδήποτε άλλο, μεταφράζεται σε ανάμνηση. «Η αναζήτηση και η μάθηση είναι γενικά ανάμνηση»^81d.

 

Επιδεικνύει την θεωρία αυτή, καλώντας έναν δούλο του Μένωνα, και βοηθώντας τον να θυμηθεί κάτι που η ψυχή του είχε μάθει πριν αυτός γεννηθεί. Σχεδιάζει ένα τετράγωνο με πλευρά 2 πόδες. Ρωτάει τον δούλο τι εμβαδόν έχει και του απαντάει 4. Του ζητάει στη συνέχεια να του πει τι μήκος θα έχει η πλευρά ενός τετραγώνου το οποίο θα έχει διπλάσιο εμβαδόν από το αρχικό τετράγωνο, δηλαδή 8. Ο δούλος βιάζεται να απαντήσει ότι η πλευρά του νέου τετραγώνου πρέπει να είναι 4 (διπλάσια της πλευράς του πρώτου), αλλά ο Σωκράτης τον παροτρύνει με τον ίδιο τρόπο όπως για το αρχικό τετράγωνο, να υπολογίσει το νέο εμβαδόν, που ισούται με 16 (τέσσερα επί τέσσερα). Ο δούλος πλέον παραδέχεται ότι δεν γνωρίζει την απάντηση, κι ας του φαινόταν προφανής αρχικά.
 

Σε πρώτη φάση λοιπόν, ο Σωκράτης αποδεικνύει στον δούλο ότι δε γνωρίζει, ενώ νομίζει ότι γνωρίζει. Αυτό είναι το πρώτο στάδιο της μάθησης, και είναι μια βελτίωση, αφού ο δούλος έχει ωφεληθεί από τη συνειδητοποίηση της άγνοιάς του. Τώρα θα αναζητά με ευχαρίστηση, ενώ πριν πίστευε ότι δεν υπήρχε καν λόγος να αναζητά. Η μαιευτική λοιπόν μέθοδος (ή ελεγκτική*) δεν είναι μόνο μια μέθοδος απόρριψης της σφαλερής πεποίθησης, αλλά προκαλεί και ένα είδος κάθαρσης, για να ανοίξει ο δρόμος της νέας προσέγγισης του τι είναι αλήθεια.

 

Στη συνέχεια, κάνοντας ερωτήσεις και σχηματικές υποδείξεις στον δούλο, τον οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η πλευρά του νέου τετραγώνου πρέπει να είναι ίση με τη διαγώνιο του αρχικού.

 

Ο δούλος καταλήγει στο σωστό συμπέρασμα μόνο απαντώντας σε ερωτήσεις του Σωκράτη, ο οποίος χρησιμοποίησε τη γνωστή ως μαιευτική μέθοδο. Η σωστή απάντηση υπήρχε ήδη μέσα του, και ο Σωκράτης απλά την έβγαλε στην επιφάνεια, τη «γέννησε» στον συνομιλητή του. Υπάρχουν αληθείς γνώμες μέσα στον καθένα για αυτά που δεν γνωρίζει, οι οποίες ανακινούνται με κατάλληλες ερωτήσεις, άρα η γνώση υπάρχει ήδη κάπου μέσα του. Και αφού ο δούλος αυτός δε διδάχτηκε γεωμετρία ποτέ στη ζωή του, ο χρόνος κατά τον οποίο απέκτησε τη γνώση «είναι εκείνος κατά τον οποίο δεν ήταν άνθρωπος»^86a, δηλαδή πριν γεννηθεί. «Η ανάκτηση της γνώσης από τον ίδιο του τον εαυτό δεν είναι ανάμνηση;»^85d

 

Φυσικά ο Σωκράτης ήξερε να κάνει τις κατάλληλες ερωτήσεις, και με τον τρόπο του πρόδωσε στον δούλο τη σωστή απάντηση, αφού ουσιαστικά του μαρτύρησε τη χρησιμότητα της διαγώνιου του αρχικού τετραγώνου για τον υπολογισμό της πλευράς του καινούργιου. Οι ερωτήσεις του Σωκράτη στο εδάφιο του κειμένου ήταν τόσο τεχνικά λεπτομερείς και αντιδιαισθητικές όσον αφορά τη μέθοδο για τον σχηματισμό του νέου τετραγώνου που θα μπορούσαμε να πούμε ότι ισοδυναμούν με υπαγόρευση διδασκαλίας, που απλά εδώ γίνονται με τη βοήθεια ερωταπαντήσεων. Η απαντήσεις του δούλου περιορίζονται κατά κύριο λόγο σε «ναι», «βέβαια» και «όχι βέβαια», ενώ οι ερωτήσεις του Σωκράτη μοιάζουν με κάτι παραπάνω από οδηγίες: «θα μπορούσαμε να προσθέσουμε σε αυτό το τετράγωνο ένα άλλο ίσο;», «σχηματίστηκαν τέσσερα ίσα σχήματα;», «το σύνολο είναι τετραπλάσιο του πρώτου σχήματος;», «υπάρχει τώρα μια γραμμή που εκτείνεται από γωνία σε γωνία και χωρίζει στα δύο καθένα από τούτα τα σχήματα;» κτλ.

 

Ολόκληρος ο διάλογος του Σωκράτη με τον δούλο (82a-85e) είναι πανομοιότυπος με αυτό που αποκαλούμε διδασκαλία, αφού ο Σωκράτης, έστω σε μορφή ερωτήσεων, καθορίζει μέχρι και τη μέθοδο εύρεσης της απάντησης. Όταν τον ρωτάει αν μπορούμε να σχεδιάσουμε δίπλα στο αρχικό τετράγωνο ένα δεύτερο ίδιου μεγέθους, και στη συνέχεια ένα τρίτο και μετά ένα τέταρτο, και ο δούλος του απαντάει καταφατικά 3 φορές, ο δούλος δεν κάνει τίποτα παραπάνω από ό,τι κάνει ένας μαθητής που ακούει για πρώτη φορά τη μέθοδο απόδειξης του πυθαγόρειου θεωρήματος. Δεν μπορούμε εύκολα να φανταστούμε τον δούλο, ή οποιονδήποτε άλλο, να βρίσκει μόνος του (ή να «θυμάται») αυτόν τον τρόπο επίλυσης του προβλήματος, χωρίς τη βοήθεια που του δόθηκε. Σε ολόκληρο το εδάφιο θα μπορούσαν να λείπουν οι απαντήσεις, και οι ερωτήσεις του Σωκράτη να μετατραπούν σε καταφατικές προτάσεις. Η μαιευτική εδώ μοιάζει με ένα απλό τρικ για να κρατήσει το ενδιαφέρον του δούλου, ή να του αφήσει χρόνο να κατανοήσει καλύτερα τα βήματα του τρόπου επίλυσης του προβλήματος, ίσως και δίνοντας την εντύπωση στον οποιονδήποτε ακροατή ότι ο δούλος έφτασε μόνος του στο συμπέρασμα.

 

Υπάρχει διαφορά βέβαια μεταξύ του να δώσει ένας δάσκαλος μια έτοιμη απάντηση στο μαθητή (εδώ π.χ. «για να σχηματίσουμε ένα τετράγωνο με διπλάσιο εμβαδόν από ένα άλλο, χρησιμοποιούμε σαν πλευρά του μεγαλύτερου τη διαγώνιο του μικρότερου»), και του να κάνει το μαθητή να απαντάει σε ερωτήσεις κατά τον παραπάνω τρόπο. Η διδασκαλία έτσι γίνεται πιο αποτελεσματική, αφού ο μαθητής μένει σε εγρήγορση και συμμετέχει σε κάθε βήμα επίλυσης του προβλήματος. Παραμένει όμως διδασκαλία. Ο ρόλος του δούλου ήταν μόνο να «εγκρίνει» (στην πραγματικότητα μόνο να κατανοεί) το κάθε εύρημα του Σωκράτη για να φτάσει στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Αν η μαιευτική μέθοδος είναι ικανή να οδηγεί σε θετικά συμπεράσματα, σε γέννηση ιδεών και σε γνώση, το παράδειγμα του δούλου δεν είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό.

 

Αυτό δε σημαίνει ότι η μαιευτική μέθοδος δεν έχει χρησιμότητα. Καθ’ όλη τη διάρκεια της συζήτησης με τον Μένωνα, αλλά και με τον δούλο, ο Σωκράτης χρησιμοποιεί την ίδια μέθοδο για να δείξει τι δεν ξέρει ο συνομιλητής του. Είτε καταδεικνύοντας τα προφανή σφάλματα των λεγομένων ενός συνομιλητή είτε θεωρώντας τα σαν αξιώματα τα οποία οδηγεί στα άκρα μέχρι να αποδειχτούν καταφανώς λαθεμένα, η μαιευτική μέθοδος έχει χρησιμοποιηθεί επιτυχημένα εναντίον τόσων αντιπάλων του Σωκράτη όσοι σχεδόν είναι και οι πλατωνικοί διάλογοι. Ο Σωκράτης την χρησιμοποιεί για να διαπιστώσει μια ανακολουθία στις απόψεις του συνομιλητή, μεταξύ της αρχικής του πεποίθησης και της ανάλυσής του ή μιας επιμέρους πεποίθησης.

 

Ο Σωκράτης μόνο καταδείκνυε μια τέτοια ανακολουθία, αλλά δεν φανέρωνε ποια από τις αλληλοσυγκρουόμενες απόψεις έπρεπε να κρατήσει και ποια να απορρίψει ο συνομιλητής. Το αντίθετο θα σήμαινε να υποστηρίξει πως ξέρει κάτι, πράγμα που δεν παραδεχόταν, τουλάχιστον όχι μέχρι να φτάσουμε στη μέση περίοδο των συγγραμμάτων του Πλάτωνα, όπου η επιρροή του Σωκράτη αρχίζει να φθίνει και ο Πλάτων παρουσιάζει τις δικές του απόψεις με τον Σωκράτη να χρησιμοποιείται σαν φερέφωνο (Μένων, Φαίδων, Συμπόσιο κτλ), και είναι ίσως σε αυτό το γεγονός που μπορούμε να αποδώσουμε τη θεωρία της ανάμνησης. Πώς αλλιώς να εξηγήσουμε την αποδοχή της θεωρίας της ανάμνησης εδώ και στον Φαίδρο, ή της θεωρίας των Ιδεών στο Συμπόσιο και αργότερα;

 

Παραμένει βέβαια το γεγονός ότι ο δούλος ανακάλυψε κάτι που δεν ήξερε πριν, και που μάλιστα νόμιζε πως ήξερε. Η απάντηση στο πρόβλημα που του έθεσε ο Σωκράτης ήταν κάτι που ήξερε εν μέρει˙ του ήταν μερικώς γνωστό και μερικώς άγνωστο. Πρέπει όμως στ’ αλήθεια να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι η ψυχή του δούλου θυμήθηκε κάτι που είχε μάθει πριν αυτός γεννηθεί; Ήταν σε θέση εξ άλλου να σκεφτεί λογικά ακολουθώντας τις προτάσεις του Σωκράτη, και ήταν αυτός ο λογισμός που τον οδήγησε στο σωστό συμπέρασμα. Δεν χρειάζεται να υποθέσουμε καμία λειτουργία ανάμνησης στην απόκτηση της γνώσης. Η ενεργοποίηση αυτής της λογικής διεργασίας είναι το εργαλείο που καρπώνει την επιστημονική γνώση.

-----------------

* Στους πρώιμους διαλόγους του Πλάτωνα, ο Σωκράτης συχνά αναφέρει ότι επιδιώκει τον «έλεγχο» του συνομιλητή του και παροτρύνει και αυτόν να κάνει το ίδιο. Αργότερα, στον Θεαίτητο, ο Πλάτωνας τον βάζει να παρομοιάζει τον εαυτό του με μαία, που δεν μπορεί να παράγει γνώση μόνος του αφού ο ίδιος δεν γνωρίζει τίποτα, και μπορεί μόνο να βοηθάει τον συνομιλητή να γεννήσει (να εκμαιεύσει) «πολλά και καλά»^150c-d.

 

Πλάτων – Μένων ή περί ανδρείας

Η Πολιτεία του Σπινόζα – Η Λογική στην Εξουσία

Ο Σπινόζα που διαβάζουμε στο έργο «Πολιτεία – Πολιτική Πραγματεία» δεν είναι ο αφαιρετικός μεταφυσικός της «Ηθικής», αλλά ένας οξύνους πολιτικός στοχαστής που απευθύνεται σε προβλήματα της εποχής του. Προβάλλει εδώ τη λογική σαν τον κατεξοχήν οδηγό οργάνωσης και διακυβέρνησης του κράτους. Ακόμα κι αν το πολίτευμα είναι η βασιλεία, πρέπει να ακολουθεί της επιταγές της λογικής, ειδάλλως σφάλλει, και αν η Πολιτεία δεν έχει νόμους που συνάδουν με τους φυσικούς νόμους της λογικής, πρέπει να βλέπουμε σ’ αυτήν όχι κάτι που ανήκει στη φύση, αλλά μια χίμαιρα. (4.4)

 

Αν πούμε πως η Πολιτεία έχει δικαίωμα να διατάξει τους πολίτες να κάνουν αυτό που η ανθρώπινη φύση αποστρέφεται, όπως να μην αποφύγει τον θάνατό του, να σκοτώσει τους αγαπημένους του, να γίνει μάρτυρας εναντίον του εαυτού του, είναι σαν να λέμε ότι ένας άνθρωπος έχει το δικαίωμα να είναι παράφρων ή να παραληρεί. «Με ποιες υποσχέσεις ή ποιες απειλές ένας άνθρωπος θα μπορούσε να αγαπήσει εκείνο που μισεί ή να μισήσει εκείνο που αγαπά;» (3.8). Αυτό που κάνει τους ανθρώπου καλούς πολίτες είναι η ανικανότητα να ζήσουν μόνοι τους, η ελπίδα ότι μια καλή Πολιτεία θα τους χαρίσει την ελευθερία και την ειρήνη και ο φόβος αντιποίνων αν δεν υπακούσουν στις προσταγές της. «Εκείνοι που δεν έχουν ούτε φόβο ούτε ελπίδα δεν εξαρτώνται παρά από τους ίδιους τους εαυτούς τους και είναι εχθροί του κράτους, στους οποίους έχουμε το δικαίωμα να επιβάλλουμε έναν καταναγκασμό.» (3.8). Οπότε από τη μια ο εξουσιαστής πρέπει να σεβαστεί τις ανάγκες των πολιτών του και από την άλλη οι πολίτες οφείλουν να υπακούν στους νόμους. «Κάθε πολίτης εξαρτάται όχι από τον ίδιο τον εαυτό του, αλλά από την Πολιτεία, στις ρητές διαταγές της οποίας  είναι υποχρεωμένος  να υπακούει…ακόμα κι αν ο υπήκοος κρίνει άδικες τις διαταγές της πολιτείας, είναι ωστόσο υποχρεωμένος να υποτάσσεται σε αυτές.» (3.5)

 

Σε επίπεδο κρατών, ο Σπινόζα πρότεινε τη συνεργασία, πάντα με οδηγό τη λογική και την αναγκαιότητα. «Αν δύο Πολιτείες θέλουν να αλληλοβοηθούνται, θα έχουν μαζί περισσότερη δύναμη και άρα περισσότερα δικαιώματα» (3.12). Η συνθήκη θα διατηρείται όσο καιρό ισχύει η αιτία που τη συνέστησε, δηλαδή είτε ο κίνδυνος ενός κακού ή η ελπίδα μιας ωφέλειας, αλλιώς η καθεμιά έχει δικαίωμα να σπάσει τη συμφωνία. «Όσο περισσότερες χώρες υπάρχουν που συμφωνούν για την ειρήνη, τόσο λιγότερο η καθεμιά από αυτές είναι επίφοβη στις άλλες». (3.16)

 

«Αν μια Πολιτεία παραπονιέται πως εξαπατήθηκε, δεν μπορεί να καταγγείλει το νόμο της ομόσπονδης Πολιτείας, αλλά να μέμφεται μάλλον τη δική της επιπολαιότητα: εμπιστεύθηκε τη σωτηρία της σε μια άλλη ανεξάρτητη Πολιτεία, για την οποία η σωτηρία του δικού της κράτους είναι ο υπέρτατος νόμος.» (3.14)

 

Στη συνέχεια, ο Σπινόζα απευθύνεται στο πρόβλημα του πώς θα εναρμονιστούν οι ανάγκες και οι επιθυμίες των πολιτών με τις επιταγές του κράτους. “Η πείρα έχει διδάξει στους πολιτικούς ότι όσο υπάρχουν άνθρωποι, θα υπάρχουν προβλήματα» (1.2)

 

«Ένα πράγμα είναι βέβαιο, ότι οι άνθρωποι είναι αναγκαστικά υποταγμένοι σε αδυναμίες, είναι φτιαγμένοι κατά τέτοιον τρόπο, που νοιώθουν οίκτο για εκείνους που βρίσκονται στη δυστυχία, ζήλεια για εκείνους που απολαμβάνουν την ευτυχία, ότι φέρονται πολύ περισσότερο προς την εκδίκηση παρά προς τον οίκτο, επιπλέον ο καθένας επιθυμεί να ζουν και οι άλλοι σύμφωνα με την δική του διάθεση, να εγκρίνουν εκείνο που αυτός ο ίδιος εγκρίνει, ν’ απορρίπτουν εκείνο που αυτός ο ίδιος απορρίπτει.» (1.5)

 

Ο Σπινόζα θεωρεί ότι σκοπός του κράτους είναι να μετριάσει αυτές τις φυσικές αδυναμίες των πολιτών, να τους κάνει να παραμερίσουν τα πάθη τους και να ενστερνιστούν τη λογική. Μόνο αυτός που ζει κάτω από την καθοδήγηση της λογικής μπορεί να αποκαλεστεί ελεύθερος. Ακόμα κι αν ο δεσπότης καταφέρει να ελαχιστοποιήσει τη βία και την ανυπακοή, αν το καταφέρει αυτό μόνο εξαναγκαστικά, το κράτος θα πρέπει να αποκαλείται «ερημιά», όχι Πολιτεία, και οι πολίτες καταντούν δούλοι και βάρβαροι, όχι ελεύθεροι υπήκοοι.

 

Το όραμα του Σπινόζα για μια ιδεατή κοινωνία, αφορά μια δυναμική σχέση μεταξύ υπηκόου και εξουσιαστή, όπου «οι άνθρωποι δε γέννιουνται πολίτες, γίνονται» (5.2) και «η ειρήνη δεν είναι η απλή απουσία πολέμου, είναι μια αρετή, γιατί η υπακοή είναι μια σταθερή θέληση να κάνεις εκείνο που πρέπει να γίνει σύμφωνα με το κοινό δίκαιο της Πολιτείας.» (5.4). Η ειρήνη δεν πρέπει να είναι αποτέλεσμα μιας αδράνειας των υπηκόων που οδηγούνται σαν κοπάδι. Αυτοί που νομίζουν ότι ένας μόνο άνθρωπος μπορεί να έχει το υπέρτατο δικαίωμα στην Πολιτεία διαπράττει μεγάλο λάθος, καθώς η δύναμη μόνο ενός ανθρώπου είναι αδύνατον να κρατήσει ένα τόσο μεγάλο βάρος.

 

Έτσι, «το κράτος που νομίζουμε πως είναι απόλυτα μοναρχικό, είναι στην πραγματικότητα αριστοκρατικό, κι αυτό όχι με φανερό τρόπο, αλλά καμουφλαρισμένο, και γι’ αυτό είναι κακό.» (6.5). Εφόσον οι καλοί πολίτες (αυτοί που υπακούν στη λογική) είναι σπάνιοι και ο βασιλιάς θα θέλει να κρατήσει την εξουσία του, θα φοβάται περισσότερο τους εσωτερικούς εχθρούς παρά τους εξωτερικούς, με αποτέλεσμα να καταπιέζει τους πολίτες.

 

Χρησιμοποιεί την ιστορία με τον Οδυσσέα και τις σειρήνες, όπου αυτός είχε δώσει εντολή στους συντρόφους του να τον δέσουν στο κατάρτι και όσο κι αν τους διέταζε να τον ελευθερώσουν στο κάλεσμα των σειρήνων, να μην τον υπακούσουν. Έτσι και ο μονάρχης δεσμεύεται από τους νόμους που βρήκε όταν πήρε την εξουσία, γιατί οι πολίτες έχουν συμφωνήσει να του δώσουν αυτήν την εξουσία στη βάση αυτών των νόμων. «Πρέπει κάθε νόμος να εκφράζει μια θέληση του βασιλιά, αλλά όχι και κάθε θέληση του βασιλιά να έχει ισχύ νόμου.» (7.1). Ακόμα και ένας βασιλιάς περιορίζεται από τους νόμους του κράτους, και οι πολίτες οφείλουν να μην τον υπακούσουν όταν αυτός διατάζει κάτι που είναι ενάντιο σε αυτούς.

 

Αφού λοιπόν ο μονάρχης δεν μπορεί να κυβερνήσει εντελώς μόνος του και οι ενέργειές του πρέπει να μην είναι ανεξέλεγκτες, θα περιβάλλεται από συμβούλους, οι οποίοι είναι πολίτες από κάθε φυλή ή τάξη πολιτών που θα τον βοηθούν να παίρνει αποφάσεις αλλά και στους οποίους θα λογοδοτεί. Επειδή όμως ο εγωισμός είναι σύμφυτος με τον άνθρωπο, αναφέρει κάποιους κανόνες που θα ισχύουν στη λειτουργία και των συμβούλων. Δεν πρέπει να εκλέγονται ισόβια, διαφορετικά το πλειοψηφούν μέρος του πληθυσμού δε θα είχε καμιά ελπίδα να φτάσει σε αυτή την τιμή. Επιπλέον αυτοί, μην έχοντας να φοβηθούν τιμωρία από διαδόχους, θα φέρονταν όσο δεσποτικά τους επέτρεπε η ασυδοσία τους. Η θητεία τους πρέπει να είναι μικρή για να αποτρέπεται και η διαφθορά τους με δωροδοκίες. (7.13)

 

Επίσης, όταν πράττει ο βασιλιάς, είτε ωθούμενος από φόβο προς τη μάζα του πληθυσμού είτε επειδή θέλει να πάρει με το μέρος του την πλειοψηφία των υπηκόων του είτε ακόμα κι αν πράττει από γενναιοψυχία για το δημόσιο συμφέρον, πάντα θα δίνει ισχύ νόμου στη γνώμη που έχει η πλειοψηφία, έτσι ώστε όσο το δυνατόν να τον ακολουθήσει το σύνολο των πολιτών. (7.11)

Εν τέλει, η ιδανική μοναρχία του Σπινόζα προσομοιάζει αρκετά τη δημοκρατία. Φαίνεται να θεωρεί ότι η δύναμη της πλειοψηφίας είναι εγγενές χαρακτηριστικό της Πολιτείας και αυτή είναι που δίνει στο πολίτευμα δικαιοδοσία, γιατί η πλειοψηφία έχει τη δύναμη, και η δύναμη δίνει το δικαίωμα. Παρατηρούμε στη συνέχεια τη σκέψη του να απομακρύνεται από τη μοναρχία προς την αριστοκρατία, σαν μια βελτιωμένη μορφή πολιτεύματος.


Τα μέσα που έχει ένας παντοδύναμος βασιλιάς για να κυριαρχήσει μας τα έδειξε ο Μακιαβέλι, που μάλλον ήθελε να μας δείξει πόσο πρέπει να προφυλάσσεται ο πληθυσμός από το να αφήνει τη σωτηρία του σε έναν μόνο άνδρα, ο οποίος ή θα πρέπει να είναι αφελής και να νομίζει πως είναι αρεστός σε όλους ή θα πρέπει συνεχώς να φοβάται κάποια ενέδρα και επαγρυπνώντας για τη δική του σωτηρία να καταπιέζει το λαό, παρά να επαγρυπνεί για αυτόν. (5.7)

Στην αριστοκρατία έχουμε περισσότερο έλεγχο του εξουσιαστή και μεγαλύτερη διάχυση της πολιτικής εξουσίας. Αντί να υπάρχει ένας μονάρχης που ελέγχεται από τους Συμβούλους, η εξουσία και η θέσπιση νόμων ανήκει σε μια πολυάριθμη Σύνοδο που εκφράζει σε μεγαλύτερο βαθμό τη βούληση ολόκληρου του λαού.

Οι Σύνοδοι δεν χρειάζονται σύμβουλους όπως ο βασιλιάς και η λειτουργία τους διαιωνίζεται, καθώς η θητεία των μελών τους δεν είναι μεγάλη, σε αντίθεση με τον βασιλιά που είναι θνητός. Μαζί με τον βασιλιά πεθαίνει και η Πολιτεία κατά κάποιον τρόπο, και πρέπει τον διάδοχό του να τον δεχτεί εκ νέου ο λαός, για να έχει πραγματική εξουσία. Σε περίπτωση ασθένειας του μονάρχη, ή μεγάλης ηλικίας, ή παράλογων μεταβολών στη βούλησή του, η νομοθεσία υποφέρει κάτω από την πλήρη εξουσία του. Καθώς οι νόμοι είναι «η ψυχή του κράτους» (10.9), αυτό θα είναι πιο σταθερό χάρη στη συνέχεια που διατηρεί η Σύνοδος με την αέναη εναλλαγή των μελών της (8.3), σε σχέση πάντα με το τη μοναρχία.

 

Όμως οι νόμοι παραβιάζονται εύκολα, όταν αυτοί που πρέπει να τους τηρήσουν είναι ακριβώς εκείνοι που είναι σε θέση να τους παραβιάσουν. Χρειάζεται μια δικλείδα ασφαλείας, ένα δεύτερο συμβούλιο Συνδίκων που θα επαγρυπνεί ώστε να μην παραβιάζονται οι βασικοί νόμοι του κράτους που αφορούν τη Σύνοδο και τους δημόσιους υπαλλήλους. Οι Σύνδικοι αυτοί θα εκλέγονται ισόβια για να μην φοβούνται ανταπόδοση από τους διαδόχους τους (που αναγκαστικά θα ανέρχονταν από δημόσια αξιώματα) και θα πρέπει να έχουν στη διάθεσή τους ένα μέρος στρατιωτικής δύναμης υπό τις διαταγές τους. (8.19) (8.23)

 

Ένα τρίτο όργανο του κράτους στην αριστοκρατία είναι η Γερουσία, που έχει το δικαίωμα να καθορίζει τον τρόπο διάθεσης των φόρων, να στέλνει πρεσβευτές όπου κρίνει ότι χρειάζονται, να δίνει οδηγίες στο στρατό και να κηρύττει πόλεμο. Πρέπει σε αυτούς λοιπόν να δίνεται τέτοια αμοιβή ώστε να τους συμφέρει η ειρήνη και όχι ο πόλεμος. Η αμοιβή τους πρέπει να είναι ποσοστό των εξαγόμενων προϊόντων, δεδομένου ότι εν καιρώ πολέμου το εμπόριο μειώνεται. (8.19) (8.31)

 

Τα μέλη των οργάνων αυτών, σύμφωνα με τον Σπινόζα, είναι υποχρεωμένοι να συγκεντρώνονται και να συγκροτούν συμβούλιο, και οι απουσιάζοντες τιμωρούνται με σημαντικό χρηματικό πρόστιμο. Ειδάλλως, πολλοί θα παραμελούν τις κρατικές υποθέσεις για να ασχοληθούν με τις ιδιωτικές τους. (8.16)

 

Σε μια τελευταία αξιολόγηση της αριστοκρατίας σε σχέση με τη μοναρχία, ο Σπινόζα αναφέρει ότι μπορεί μεν οι αμοιβές των μελών της Συνόδου, των Συνδίκων και των Γερουσιαστών να είναι μεγάλο έξοδο για το κράτος, αλλά η αυλή του βασιλιά είναι αιτία για μεγαλύτερες δαπάνες και που μάλιστα δεν έχουν στόχο την διαφύλαξη της ειρήνης. Επίσης, σε μια μοναρχία όλο αυτό το χρήμα πηγαίνει μόνο σε ένα μικρό μέρος του πληθυσμού, ενώ στην αριστοκρατία σ’ έναν μεγάλο αριθμό ατόμων. Επιπλέον, ο βασιλιάς και η αυλή του δεν σηκώνουν οι ίδιοι το βάρος των εξόδων αυτών, ενώ η Σύνοδος, οι Σύνδικοι και οι Γερουσιαστές, που πάντα στην αριστοκρατία εκλέγονται μεταξύ των πιο πλούσιων, σηκώνουν μεγάλο μερίδιο των δημοσίων δαπανών.

 

Τέλος, τα οικονομικά βάρη σε μια μοναρχία, προέρχονται περισσότερο από μυστικές δαπάνες του βασιλιά που δεν απαιτείται η δικαιολόγησή τους, παρά από φανερές. (8.31)

 

Οι νόμοι παρόλα αυτά, είναι δυνατόν να νικηθούν, και ο μεγάλος εχθρός για τον Σπινόζα είναι ο φόβος. «Όσο καλά κι αν είναι ρυθμισμένη η Πολιτεία, όσο εξαίρετοι οι θεσμοί της, στις στιγμές της αγωνίας, όταν όλοι καταλαμβάνονται από τον πανικό, κάνουν ό,τι τους επιβάλλει ο φόβος και παραδίδονται στον μόνο άνθρωπο, γνωστό για τις ικανότητές του, με τον οποίο κατανικιέται ο φόβος, χωρίς να ενδιαφερθούν ούτε για το μέλλον ούτε για τους νόμους, και όλων τα πρόσωπα στρέφονται προς τον άνδρα που τον ανέδειξαν οι νίκες του. Τον βάζουν πάνω από τους νόμους, παρατείνουν την εξουσία του και του εμπιστεύονται όλα τα δημόσια πράγματα.» (10.10)

 

Η απάντηση που δίνει ο Σπινόζα είναι ότι σε μια Δημοκρατία δεν μπορεί ο φόβος να οδηγήσει σε τέτοια αποτελέσματα, καθώς σε μια Δημοκρατία δεν μπορεί ένας μόνο άνδρας να έχει μια φήμη τόσο λαμπρή που να στραφούν όλοι προς αυτόν. Αναγκαστικά θα έχει πολλούς ανταγωνιστές που θα έχουν από πολλούς οπαδούς ο καθένας. (10.10)

 

Δυστυχώς ο Σπινόζα πέθανε πριν εμβαθύνει στο δημοκρατικό πολίτευμα όσο στο μοναρχικό και το αριστοκρατικό, οπότε η Πολιτική του Πραγματεία έμεινε ημιτελής. Μπορούμε όμως να διακρίνουμε σε αποσπάσματα καθ’ όλη την έκταση του κειμένου την προτίμησή του για τη δημοκρατία. Ακόμα και στα απολυταρχικά καθεστώτα παρουσιάζει την χρησιμότητα ύπαρξης δημοκρατικών στοιχείων.

Όταν δικαιολογεί την αναγκαιότητα ύπαρξης της Συνόδου στη διαδικασία της νομοθεσίας, και σαν μέσο αποκέντρωσης της εξουσίας από τον βασιλιά στους εκλεκτούς αριστοκράτες, γράφει: «Αν υπάρχει μια απόλυτη εξουσία, δεν είναι παρά εκείνη που κατέχει όλος ο λαός.» (8.3). Οι διαφορές στην ικανότητα μεταξύ ατόμων και η αγραμματοσύνη εμφανίζονται μόνο επειδή ο λαός κρατιέται σε άγνοια για τα σημαντικά θέματα του κράτους (7.4). Διαφορετικά, «η φύση είναι η ίδια για όλους και κοινή σε όλους» (7.27)

 

Θεωρεί ότι οι ικανότητες ενός μόνο άνδρα δεν είναι αρκετές για να οδηγήσουν την Πολιτεία στην ειρήνη. «Το πνεύμα των ανθρώπων, πραγματικά, δεν είναι πάρα πολύ οξύ για να μπορούν να εμβαθύνουν σ’ όλα τα ζητήματα με μιας, αλλά συζητώντας και ακούγοντας, οξύνεται, και όλο και ψάχνοντας, οι άνθρωποι βρίσκουν τελικά τη λύση που αναζήτησαν και που εξασφαλίζει την επιδοκιμασία όλων.» (9.14)

 

 «Η θέληση μιας Συνόδου αρκετά πολυάριθμης, θα καθοριστεί λιγότερο από την όρεξη παρά από τη λογική» (8.6). Οι συλλογικές αποφάσεις σπρώχνουν τους ανθρώπους στην κοινή κατευθυντήρια λογική σκέψη και στο να «επιθυμούν το καλό, ή τουλάχιστον αυτό που φαίνεται ότι είναι καλό» (8.6)

Περαιτέρω, σε προηγούμενο έργο του, τη «Θεολογικό-Πολιτική Πραγματεία», γράφει:

 

«Σε μια δημοκρατία υπάρχει μικρότερος κίνδυνος για μια κυβέρνηση να φερθεί ανορθολογικά, καθώς είναι πρακτικά αδύνατο για την πλειοψηφία μιας συνέλευσης, αν είναι κάποιου μεγέθους, να συμφωνήσει στην ίδια ανοησία.»

 

«Αυτό το σύστημα διακυβέρνησης (η δημοκρατία) είναι αναμφίβολα το καλύτερο και τα μειονεκτήματά του είναι λιγότερα επειδή είναι πιο κοντά στην ανθρώπινη φύση.»

 

Όσο για τη θρησκεία; Ο Σπινόζα ήταν σφοδρός υποστηρικτής της ανεκτικότητας. Εκκλησίες δεν πρέπει να χτίζονται με έξοδα του κράτους,  αλλά με έξοδα εκείνων που τους δόθηκε η ελευθερία να ασκούν όποια θρησκεία είναι της αρεσκείας τους, εφόσον δεν είναι επαναστατικές και δεν καταστρέφουν τα θεμέλια της Πολιτείας. (6.39)

Δεν γίνεται να αρέσουμε σε όλους

Δεν είναι μόνο ανέφικτο αλλά και επικίνδυνο… Μήπως βάζετε τις ανάγκες των άλλων, πάνω από τις δικές σας;

Μήπως καταβάλετε όλες σας τις δυνάμεις για να «αρέσετε» και να ευχαριστείτε τους άλλους; Έχετε χρησιμοποιήσει εκφράσεις όπως «θέλω οι άλλοι να είναι καλά», «κάνω τα πάντα για να είναι οι δικοί μου ευτυχισμένοι»;

Όλα αυτά, είναι καταστάσεις, οι οποίες ποτέ δεν θα σας δώσουν αυτό που πραγματικά θέλετε.

Έχει αποδειχθεί, ότι η αυτοβεβαίωση σας δεν χρειάζεται όλα αυτά για να αισθανθείτε καλά. Για πολλούς από εμάς έχει σημασία να κάνουμε καλή εντύπωση στους άλλους, να μας συμπαθούν, να μας επικροτούν, και προκειμένου να το καταφέρουμε, βάζουμε πάνω από όλα τους άλλους!

Θυμηθείτε όμως, ότι  δεν μπορείτε να είστε εκεί για όλους! Δεν μπορείτε να τους κάνετε όλους ευτυχισμένους!

Οι λόγοι είναι πολύ απλοί:

1. Όλοι έχουμε διαφορετικές προσωπικότητες. Δεν μπορούμε να συμφωνούμε σε όλα.
2. Έχουμε μεγαλώσει και γαλουχηθεί διαφορετικά. Ότι πρεσβεύει ο ένας, δεν σημαίνει ότι μπορεί να το αποδεχτεί και ο άλλος.
3. Δεν είναι απαραίτητο να προσφέρεις κάτι παραπάνω από αυτό που ήδη προσφέρεις στους άλλους. Κάποιοι είναι και ολιγαρκείς.
4. Όλοι οι άνθρωποι δεν σε ξέρουν όσο πρέπει, ούτε εσύ αυτούς.
5. Η ζωή δεν είναι αγώνας δρόμου, δεν έχει να αποδείξεις τίποτα σε κανέναν.

Δεν μπορείτε να είστε φίλη, μέντορας, σύντροφος, συνεργάτης, επαγγελματίας, αδελφή, κόρη, ξαδέρφη για όλους!!!

Δεν μπορείτε να αρέσετε σε όλους! Ούτε εσάς σας αρέσουν όλοι!

Σταματήστε λοιπόν να ανησυχείτε τόσο πολύ. Η προσπάθεια μας να «αρέσουμε» ή να «ευχαριστήσουμε» τους άλλους, μπορεί να προκαλέσει σημαντικές συναισθηματικές διακυμάνσεις, οι οποίες θα:

1. Σε εξαντλήσουν! Κάποια στιγμή θα αντιληφθείς ότι έχεις κουραστεί τόσο πολύ, χωρίς φυσικά να έχεις επιφέρει το «επιθυμητό» αποτέλεσμα.
2. Σε εκνευρίσουν! Γιατί απλά, στην προσπάθεια σου να «ικανοποιήσεις» τους ανθρώπους τα αρνητικά ή αδιάφορα μηνύματα, θα σε φτάσουν στα όριά σου – κάτι σαν «Έκανα τόσα για σένα, και δεν εκτίμησες τίποτα!».
3. Σε καταθλίψουν! Να τι συμβαίνει, όταν δεν πετυχαίνεις τον στόχο σου. Απογοητεύεσαι, στεναχωριέσαι, χάνεις την εμπιστοσύνη σου προς τους άλλους χωρίς λόγο.
4. Θα σε απογοητεύσουν, απλά γιατί κάποιοι θα σε απορρίψουν.
5. Και φυσικά θα σε αγχώσουν!

Είναι βέβαιο ότι για όλους μας υπάρχει κάποιος εκεί έξω που δεν του αρέσουμε ή τον έχουμε απογοητεύσει. Αλλά από την άλλη πλευρά, την θετική πλευρά, υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που σε αγαπάνε, που αν δεν ήσουν εσύ δεν θα ήταν ευτυχισμένοι, που σε εμπιστεύονται και ενδιαφέρονται, και που θα μπορούσαν να γίνουν χαλί να τους πατήσεις.

Ας κάνουμε λοιπόν ότι μπορούμε καλύτερο για να συνεχίσουμε να προχωρούμε μπροστά με λιγότερες διπλές σκέψεις και προβληματισμούς.

Πάρτε την κατάσταση στα χέρια σας και μην επιτρέψετε στον εαυτό σας, να πει «ναι», απλά για να ευχαριστήσει τους υπόλοιπους. Στο κάτω κάτω, σε όποιον αρέσουμε!

Μπορείς αυτό που δεν φανταζόσουν ποτέ ότι θα μπορέσεις

Είναι αυτές οι στιγμές που σε τρομάζει η ζωή. Είναι αυτές οι στιγμές που η πραγματικότητα που ζεις σε σκοτώνει. Που η αλήθεια σου είναι το μαχαίρι που σε ξεκοιλιάζει. Στιγμές που νιώθεις τόσο πολύ φοβισμένος, τόσο πολύ τρομαγμένος από αυτά που βιώνεις, που θες να εξαφανιστείς στην πιο απόμακρη γωνιά της γης.

Φοβάσαι τόσο πολύ και θες να γίνεις ένα μικρό, τόσο δα σποράκι για να μη σε βλέπει κανείς. Στιγμές που ο πόνος της ψυχής σου είναι τόσο ασύλληπτα μεγάλος που σε κάνει να θέλεις να επιστρέψεις ξανά μέσα στην κοιλιά της μάνας σου. Να κρυφτείς μέσα στην μήτρα της και να κοιμάσαι κουλουριασμένος, ασφαλής, γαλήνιος ,μακριά από τις σκληρές και ωμές αλήθειες της ζωής. Από αυτές τις στιγμές, τις δυσκολότερες της ζωής σου, ανακαλύπτεις πόση δύναμη, μεγαλείο και αντοχές έχεις.

Μαθαίνεις ότι ο άνθρωπος τα αντέχει σχεδόν όλα. Ότι όλοι μας, μέσα μας κουβαλάμε θεριό και Θεό μαζί. Μαθαίνεις, ότι ο άνθρωπος είναι καμωμένος για τα δύσκολα, είναι καμωμένος για να δώσει τις πιο σκληρές μάχες. Μέσα στον ανεμοστρόβιλο, μέσα στην καταιγίδα μαθαίνεις να είσαι θαρραλέος. Μαθαίνεις ότι δεν μπορείς να κάνεις τίποτα για να σταματήσει η καταιγίδα και ότι το μόνο που έχεις να κάνεις είναι να κάνεις υπομονή και να περιμένεις να σταματήσει. Αποδέχεσαι το πρόβλημα, την πληγή σου και υπομένεις, φροντίζεις τον εαυτό σου για όσο χρόνο χρειάζεται για να ξανασταθεί στα πόδια του. Αγαπάς όλο και πιο πολύ εσένα.

Ανακαλύπτεις ότι μπορείς να λυτρωθείς από τον πόνο που νιώθεις, βασιζόμενος μόνο στις δικές σου δυνάμεις χωρίς τα δεκανίκια κάποιου άλλου. Ανακαλύπτεις ότι μόνο εσύ έχεις την ευθύνη για να γιατρέψεις τις πληγές σου. Μόνο εσύ μπορείς να διώξεις τους φόβους που σε κρατάνε φυλακισμένο. Μπορείς να ξεπεράσεις ότι σε κάνει να υποφέρεις και να διώξεις ότι σου σιγοτρώει την ψυχή. Μπορείς να σκοτώσεις όλες τις σκέψεις-παράσιτα που σου ρουφάνε το μυαλό.

Θέλεις δε θέλεις, πρέπει να αντικρίσεις και να αντιμετωπίσεις όλες τις ανυπόφορες, φρικτές αλήθειες που στοιχειώνουν μέσα σου. Να δεις ξεκάθαρα τις αδυναμίες σου και τις ήττες σου. Πρέπει παρά το βάρος του πόνου που κουβαλάς, να γίνεις ακροβάτης, για να μη πέσεις στο κενό της κόλασης που κοχλάζει μέσα σου και σε καίει. Πρέπει να αντέξεις για να ξεσκίσεις, να σκάψεις όλα τα σκοτεινά κλειδαμπαρωμένα κομμάτια της ψυχής σου για να μπορέσεις να δεις πόσο δυνατή είναι. Σκάβοντας φτάνεις στην αλήθεια, στην πηγή της ζωής.

Σκάβεις και σκαλίζεις πολύ βαθιά μέσα στην ψύχη σου για να ανακαλύψεις ποιος είσαι. Πρέπει να την γδάρεις, να την ματώσεις..για να δεις πόσα αξίζεις. Για να δεις ότι μπορείς να λάμπεις μέσα στο σκοτάδι. Για να δεις ότι μπορείς να νικήσεις, ότι μπορείς να σταματήσεις να συντηρείς,να θρέψεις με το αίμα σου, τον φόβο σου που σε κρατάει αλυσοδεμένο. Για να δεις ότι μπορείς να καταφέρεις πολλά παραπάνω από όσα νόμιζες ότι μπορείς. Είσαι εσύ ο καπετάνιος. Μόνο εσύ! Σε όλες τις φουρτούνες.

Τρως απανωτά χαστούκια και δεν προλαβαίνεις να πεις «πόνεσα». Και ναι! Αντέχεις. Χωρίς ανάσα. Και συνεχίζεις… Και προχωράς. Μόνο εσύ μπορείς να σώσεις την ψυχή σου και την ζωή σου. Κανένας άλλος. Μπορείς μόνος να παλέψεις με τους πιο απροσπέλαστους ωκεανούς και τους πιο σκοτεινούς βυθούς. Μπορείς… Επιτέλους μπορείς αυτό που δεν φανταζόσουν ποτέ ότι θα μπορέσεις.

Αν δεν καώ εγώ –αν δεν καείς εσύ- πως θα γενούνε τα σκοτάδια φως;

Τον πιο παλιό καιρό ζούσε εδώ μία κοινότητα Ανθρώπων. Γύρω απ’τις τρεις μεριές του οικισμού, ήταν το Μαύρο Δάσος. Και από την τέταρτη, η απέραντη στέπα. Για πολύ καιρό ο ήλιος έλαμπε και ο ουρανός ήταν γαλάζιος, και έτσι οι Άνθρωποι ήταν γενναίοι και ευτυχισμένοι.

Μα κάποια μέρα, ήρθανε απ’την στέπα άλλοι Άνθρωποι, πιο νέοι, πιο βάρβαροι, πιο δυνατοί και έδιωξαν τους πρώτους, βαθιά μέσα στο Μαύρο Δάσος. Έλη τους περικύκλωσαν και βάλτοι και το σκοτάδι ήτανε πυκνό. Άρχισαν να πεθαίνουν, ο ένας μετά τον άλλο, απ’τα κουνούπια και τον μολυσμένο αέρα. 
Τότε, γυναίκες και παιδιά, αρχίσανε τους θρήνους και όλοι μαζί καθίσαν να σκεφτούν σαν τι θα κάνουν.

 

– Δυό δρόμοι ανοίγονται για μας.

• Ο ένας, προς τα πίσω. Μα εκεί, βρίσκονται οι δυνατοί εχθροί μας.
• Ο άλλος μπροστά, πέρα απ’τα Μαύρα Δάση, εκεί που τα μεγάλα δέντρα, με τα πανίσχυρα κλωνιά τους αγκαλιάζονται κι οι κόμποι απ’τις γυμνές τους ρίζες βυθίζονται βαθιά, στη λιπαρή τη λάσπη.

Και το σκοτάδι ήταν πυκνό και τα μεγάλα δέντρα –δέντρα πέτρινα- στεκόντουσαν βουβά και ακίνητα, μέσα στο μαύρο θάμπος και πιο σφιχτά πλησίαζαν το να το άλλο, τριγύρω στους Ανθρώπους. Μα εκείνοι είχαν συνηθίσει την απλωσιά της στέπας και πιο πολύ τους στένευε το Δάσος, παρά θηλιά κρεμάλας στο λαιμό τους.

 

Και η Ώρα χτύπησε Έντεκα. Και όμως, κάποτε ήταν δυνατοί και θα μπορούσαν να νικήσουν. Μα τώρα, κάτω απ’τα πυκνά κλαδιά, χάθηκε η ψυχή και –ίσως- το σώμα. Και οι θρήνοι γέννησαν την Φρίκη. 
Και οι Μάνες κλαίγανε τους πεθαμένους. Και οι ζωντανοί αλυσοδέθηκαν από τον Φόβο. Λόγια δειλίας άρχισαν να ακούγονται μέσα στο Δάσος. Και ήθελαν στους εχθρούς να παν και γονατίζοντας να τους προσφέρουν τη λευτεριά τους.

 

Και είπε ο Ντάνκο:

-Σύντροφοι, δεν κυλάει η πέτρα με την σκέψη μόνο. Όποιος δεν κάνει τίποτε, δεν του συμβαίνει τίποτε. Γιατί να σπαταλιέται η δύναμή μας στον καημό; Πάμε στο Δάσος και ας το περάσουμε ως πέρα. Σίγουρα θα 'χει κάποιο τέλος. Όλα στον Κόσμο έχουν ένα τέλος. Εμπρός λοιπόν!

-Οδήγησε μας, με μια φωνή είπανε όλοι. Και ξεκίνησαν.

Και σε κάθε βήμα, ο Βάλτος –άπληστο σάπιο στόμα- καταβρόχθιζε Ανθρώπους. Σαν φίδια απλωθήκανε παντού οι ρίζες και κάθε βήμα το πληρώνανε με αίμα. Περπάτησαν πολύ καιρό και όλο πύκνωναν τα σκοτάδια. Κουράστηκαν και άρχισαν να γκρινιάζουν για τον Ντάνκο και έλεγαν πως, άδικα, νέος και άπειρος τους έσυρε εδώ κάτω –κι ας είχαν όλοι τους συμφωνήσει.

 

Και κάποτε, στο Δάσος μπόρα ξέσπασε. Και έγινε το σκοτάδι πιο μαύρο και απ’της Κόλασης τις νύχτες. Μα ο Ντάνκο περπατούσε πάντα εμπρός. Και τα κλαδιά των δέντρων τους κυκλώσανε. Και κεραυνοί σκίζανε τον αιθέρα. Όλο δυνάμεις και πιο λίγες τους απόμεναν. Μα εκείνος περπατάει πάντα μπρος –«ένας αυτός, και ζει για χίλιους». 
Τσάκισαν και έχασαν το θάρρος τους και ρίξανε το φταίξιμο στον Ντάνκο.

 

-«Σας οδηγώ εγώ», μας είπες! -Σας οδήγησα. Μα εσείς; Σέρνεστε όλο πιο πολύ στη λάσπη, μπουσουλώντας με τα τέσσερα, σαν ζώα. Σκοτείνιασαν τα μάτια τους και φάνηκε μέσα σ’ αυτά η λάμψη του θανάτου. «Κοίτα τους», μονολόγησε, «πριν όλοι φίλοι, τώρα όλοι τους θηρία» και λάμψανε τα μάτια του σαν φάροι. Και βλέποντάς το αυτό, σκέφτηκαν πως τρελάθηκε και πως, γι' αυτό -έτσι ζωηρά- φλογίστηκε η ματιά του και φυλάχτηκαν. Και σαν κοπάδι λύκων –που θήραμα μυρίστηκε- μαζεύτηκαν, γιατί περίμεναν πως θα ριχτεί πάνω τους πρώτος. Και άρχισε να στενεύει γύρω του ο κλοιός. Και αυτός κατάλαβε τη σκέψη τους και η σκέψη γέννησε στην φλογερή καρδιά του το παράπονο. Και όλο το Δάσος άρχισε να ψέλνει το μαύρο, πένθιμο τραγούδι του. Και ο κεραυνός βροντάει και η βροχή πέφτει ασταμάτητα.

 

-«Αν δεν καώ εγώ –αν δεν καείς εσύ- πως θα γενούνε τα σκοτάδια φως;» φώναξε, κι απ’ τη Βροντή πιό δυνατά. Και έσκισε με τα χέρια του το στήθος του και έβγαλε από μέσα την καρδιά του και την κρατάει ψηλά, απ’ τα κεφάλια πάνω των Ανθρώπων. Αναλαμπάδιασε η Καρδιά –σαν ήλιος- και το σκοτάδι διαλύθηκε μέσα στο φως. Και οι Άνθρωποι –κατάπληκτοι- μαρμάρωσαν.

 

-Εμπρός, φωνάζει ο Ντάνκο και ρίχνεται μπροστά, στην πρωτινή του θέση, ψηλά κρατώντας την Φλεγόμενη Καρδιά του -που φώτιζε την Μοίρα των Ανθρώπων. Τον ακολούθησαν σαν μαγεμένοι. Το Δάσος αντιβούιζε έκπληκτο, μα η βοή του πνίγηκε στον Ήχο των Χρωμάτων. Και τώρα πέθαιναν, μα πέθαιναν δίχως παράπονα και παρακάλια. Έτρεχαν γρήγορα μπροστά, με γενναιότητα  το Φως του Φάρου ακολουθώντας –την Καρδιά του. Και ο Ντάνκο πάντα προχωρούσε προς τα εμπρός και η Φλόγα της Καρδιάς του όλο φούντωνε και φούντωνε. Και τέλειωσε το Δάσος. Και έμεινε πίσω τους, βουβό. Και στα λιβάδια πέρα, στη μεγάλη στέπα σαν ξεμύτισαν, λούστηκαν ξαφνικά από ηλιόφως και καθαρό αέρα ξεπλυμένο απ’ την βροχή. Και έλαμψε ο ήλιος και πέρα, το ποτάμι, σαν φιδίσιο σώμα αντιφέγγισε. Σουρούπωνε. Κατά το λιόγερμα, άρχισε να φαντάζει κόκκινο –σαν αίμα- το ποτάμι. Και εκείνος, χαμογέλασε περήφανα.

 

Και έγινε η Ώρα, Δώδεκα. Στο χώμα πέφτει και η Μάνα Γη προστάζει, και λουλούδια τον αγκάλιασαν. Και δεν τον πρόσεξε κανείς πού έπεσε κάτω. Και μόνο η γενναία του Καρδιά ακόμα άναβε. Και ένας, την πρόσεξε. Και –φοβισμένος- με το πόδι του την πάτησε. Και η Φλογερή Καρδιά του Ντάνκο, χάθηκε για πάντα.»

Μαξίμ Γκόργκι: Η φλογερή καρδιά του Ντάνκο και άλλα διηγήματα.
Το παραμύθι αυτό θεωρείται ένα από τα καλύτερα κείμενα του κλασικού Σοβιετικού συγγραφέα. Βεβαίως, ο συμβολισμός του παραπέμπει ευθέως στο γνωστότερο μύθο του Προμηθέα δεσμώτη.

Ας καούμε δυνατά

Πολλά έχουν ειπωθεί, από αρχαιοτάτων χρόνων για την ψυχή, κανένας όμως δεν μπορεί να καυχηθεί πως έχει την ακριβή περιγραφή της.

Πού βρίσκεται η ψυχή μέσα στο ανθρώπινο σώμα, πως δεν είναι μέσα σε αυτό, αλλά αντίθετα εκείνη το περιέχει μέσα της και το ανασυνθέτει συνεχώς. Στην επόμενη ερώτησή «πόση είναι η έκταση της ψυχής γύρω από το σώμα» και πόσο απέχει η μία ψυχή από την άλλη, η απάντηση είναι πως δεν υπάρχουν όρια. Πως όλα είναι ένα...

Μια μεγάλη φωτιά. Οι φλόγες που ανεβαίνουν με διάφορα σχήματα και χρώματα είμαστε εμείς οι άνθρωποι, σκέφτηκα. Ο καθένας ξεχωριστός και διαφορετικός, αλλά όλοι μας φλόγες της ίδιας φωτιάς. Ξεκινάμε από την κοινή φωτιά, ξεχωρίζουμε, μεγαλώνουμε και γινόμαστε καπνός...Μια ανακύκλωση μέσα στο σύμπαν...

Αν είναι έτσι, αν μια φλόγα είναι η ζωή μας, ας προσπαθήσουμε τουλάχιστον, από ετούτη τη χρονιά, να είναι μια μεγάλη φλόγα... ψηλή, δυνατή, μια φλόγα που λικνίζεται και χορεύει παράγοντας ήχους, δημιουργώντας σχήματα ατέλειωτα, μέχρι να σβήσει και να γίνει καπνός... Να μην μείνει η ζωή μας σαν μια μικρή αδύναμη φλογίτσα που τρεμοσβήνει μέχρι να χαθεί...

Ας ζήσουμε κάθε στιγμή μας σαν να είναι η τελευταία. Ρουφώντας με κάθε ανάσα μας τη ζωή και τις χαρές της, αγαπώντας κάθε τι που έχει φτιάξει η φύση. Παραβλέποντας τις ασχήμιες που οι άνθρωποι με θεοποιημένη τη φτωχή λογική τους δημιούργησαν και δημιουργούν. Όσο πιο δυνατές και μεγάλες οι φλόγες, τόσο το φως τους θα διαλύει τα σκοτάδια. Ας καούμε δυνατά, με θόρυβο...να μην περάσουμε από τη ζωή απαρατήρητοι και δίχως να υπηρετήσουμε το Ερεβοκτόνο φως!

Τα προβλήματα που έχει κάποιος με άλλους, είναι προβλήματα που έχει με τον εαυτό του

Στην έρευνά μου ανακάλυψα ότι τα προβλήματα που έχει ένα άτομο με άλλους ανθρώπους είναι προβλήματα που έχει με την προσωπικότητά του, με το σώμα, τα συναισθήματα και το νου του.

Εάν καταχράστε το σώμα σας, καταχράστε τα σώματα άλλων.

Εάν καταχράστε τα συναισθήματά σας, καταχράστε τα συναισθήματα των άλλων.

Εάν καταχράστε το νου σας, καταχράστε το νου των άλλων.

Και αφού καταχραστείτε τους άλλους, οι άλλοι θα σας καταχραστούν και θα τους καταχραστείτε.

Αυτό θα συνεχιστεί για πάντα, μέχρι ένας από εσάς να έρθει στα λογικά του και να σταματήσει αυτό το άσχημο παιχνίδι.

Μερικές φορές η κατάχρηση του εαυτού δημιουργεί έναν τεράστιο φόβο, έναν φόβο που γεννιέται μέσα μας.

Αυτός ο φόβος είναι το αποτέλεσμα της απόσυρσης του εαυτού μας.

Ο εαυτός μας αποσύρεται προσωρινά λόγω των καταχρήσεών μας και αυτό μας οδηγεί σε κατάθλιψη και φόβο.

Χρησιμοποιούν τον Σοφοκλή για να θεραπεύσουν τους Αμερικανούς στρατιώτες

Ο Σοφοκλής δείχνει ότι υπάρχει μια εναλλακτική λύση που έγκειται στη δύναμη της ιστορίας: μια διαχρονική τεχνολογία τόσο ισχυρή όσο και οποιοδήποτε όπλο.

Έργα σαν τον Αίαντα, και άλλες ιστορίες πολέμου, από την αρχαία Ελλάδα, έχουν τη δύναμη να βοηθήσουν εκείνους των οποίων οι ζωές έχουν καταστραφεί από τον πόλεμο.

Όπως και οι περισσότεροι άνδρες πολίτες της γενιάς του, ο Σοφοκλής ήταν βαθύτατα εξοικειωμένος με τον πόλεμο και τη στρατιωτική ζωή, καθώς και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι βετεράνοι που επιστρέφουν από το μέτωπο.

Εκτός από τη συγγραφή τραγωδιών, όπως η Αντιγόνη, ο Σοφοκλής υπηρέτησε ως στρατηγός στον αθηναϊκό στρατό κατά τη διάρκεια του πολέμου, στο πλευρό του Θουκυδίδη.

Ένα από τα λιγότερο γνωστά έργα του, ο Αίας, εξερευνά τον ψυχολογικό αντίκτυπο του πολέμου σε πολλούς από εκείνους που έλαβαν μέρος. Ο Αίας που είναι γνωστός ως ο πιο σκληρός πολεμιστής στον ελληνικό στρατό, χάνει το δρόμο του κατά τη διάρκεια του 9ετούς Τρωικού Πολέμου, μετά τον θάνατο του στενού του φίλου, Αχιλλέα.

Προδομένος, προσπαθεί να δολοφονήσει τους διοικητές του, αποτυγχάνει, και-τελικά-αυτοκτονεί. Η τραγωδία απεικονίζει τα γεγονότα που οδήγησαν στην αυτοκτονία του Αίαντα, μεταξύ των οποίων, η ξέφρενη προσπάθεια της συζύγου του και των στρατευμάτων να παρέμβουν, πριν να είναι πολύ αργά.

Η τραγωδία δείχνει επίσης τις καταστροφικές επιπτώσεις που είχε ο θάνατός του στην οικογένεια και τους φίλους του, που επί σκηνής αντικατοπτρίζονται από τις θλιβερές κραυγές της συζύγου του, όταν ανακαλύπτει το σώμα του.

Μετά από μια παράσταση του Αίαντα σε μία βάση του Σώματος Πεζοναυτών στην Καλιφόρνια, ένα μυώδης λοχίας στάθηκε μπροστά σε περισσότερα από εκατό μέλη της μονάδας του και διστακτικά άρχισε να λέει την ιστορία του. «Δεν είχα καμία πρόθεση να μιλήσω σήμερα,» είπε. «Αλλά έχασα κάθε μέλος της ομάδας μου στο Αφγανιστάν. Και τους έχασα όλους, αφού γυρίσαμε και επέλεξαν να αυτοκτονήσουν».

Οποιαδήποτε άλλη μέρα, ο ίδιος δεν θα μπορούσε να μοιραστεί τα συναισθήματά του μπροστά στους υφισταμένους και τους υπόλοιπους συναδέλφους του. Αλλά μόλις είχε ακούσει τους ηθοποιούς να ζωντανεύουν τις αρχαίες λέξεις του Σοφοκλή.

Για έξι χρόνια, μια θεατρική ομάδα από την Αμερική, ταξιδεύει σε στρατιωτικές βάσεις σε όλο τον κόσμο για να παρουσιάσει αναγνώσεις των τραγωδιών του Σοφοκλή στους στρατιώτες, τους βετεράνους και τις οικογένειές τους ως καταλύτης για διάλογο σχετικά με τα ορατά και τα αόρατα τραύματα, μεταξύ των οποίων και ειλικρινείς συζητήσεις για την αυτοκτονία.

Η ομάδα κατάφερε να δημιουργήσει ένα κοινό λεξιλόγιο για να συζητούν οι εμπλεκόμενοι ανοιχτά τον πόλεμο και τις συνέπειές του. Στόχος ήταν να δημιουργήσει ένα ασφαλές περιβάλλον για τους στρατιώτες και τους αγαπημένους τους, ώστε να αρχίσουν να συμβιβάζονται με τις πολεμικές εμπειρίες τους υπό την παρουσία των συναδέλφων, των φίλων και των συγγενών τους.

Οι Έλληνες γνώριζαν ότι δεν ήταν ασφαλές να ξεσπάσουν σε κλάματα κατά τη διάρκεια της μάχης, αλλά ήξεραν επίσης ότι τα συναισθήματα που συνδέονται με τον πόλεμο δεν μπορούσαν να κρύβονται για πολύ. Έπρεπε να τα απελευθερώσουν όταν θα βρίσκονταν υπό την προστασία μιας συμπονετικής παρέας.

Στην αρχαία Αθήνα, όταν η στρατιωτική θητεία ήταν υποχρεωτική για όλους τους πολίτες, το να συγκεντρωθεί μια τέτοια κοινότητα ήταν λιγότερο προκλητικό από ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες σήμερα, όπου λιγότερο από το ήμισυ του 1% του πληθυσμού των ΗΠΑ έχει υπηρετήσει στο Ιράκ και το Αφγανιστάν.

Ο κεντρικός ήρωας Αίαντας, εκφράζει τον κίνδυνο της απομόνωσης. Το έργο βάζει το κοινό μέσα στο μυαλό ενός πολεμιστή που έχει τάσεις αυτοκτονίας, και καθιστά την αυτο-απομόνωση λογική διαδικασία της σκέψης του.

Κατά τη διάρκεια της σκηνής στην οποία ο μεγάλος πολεμιστής παίρνει τη δική του ζωή, βυθίζοντας στο σώμα του το σπαθί του Έκτορα (το όπλο του εχθρού του), ο Σοφοκλής καθαρίζει το χώρο, αφήνοντας τον Αίαντα μόνο του ώστε να αναμετρηθεί με τον εαυτό του, λίγα μόλις μέτρα από τους Αθηναίους στρατηγούς που κάθονται σε θρόνους κοντά στο μπροστινό μέρος του αρχαίου αμφιθεάτρου.

Το PTSD ( Μετατραυματικό σύνδρομο) χρονολογείται από την εποχή προ Χριστού. Μετά από μία άλλη πρόσφατη παράσταση του Αίαντα, ένας στρατιώτης σηκώθηκε και είπε, «Ήξερα ότι ο Αίας σκεφτόταν να αυτοκτονήσει όταν εξαπάτησε την οικογένεια και τα στρατεύματά του και αποχώρησε από την σκηνή του κραδαίνοντας ένα όπλο.

Αλλά δεν νομίζω να ήξερε ότι επρόκειτο να δώσει τέλος στη ζωή του μέχρι που έμεινε μόνος στους αμμόλοφους με τους θεούς του». Η λέξη κλειδί είναι «μόνος». Ως κοινωνία, παρά τις καλύτερες προθέσεις μας, έχουμε αφήσει πάρα πολλούς βετεράνους μόνους σε αμμόλοφους.

Ο Σοφοκλής δείχνει ότι υπάρχει μια εναλλακτική λύση που έγκειται στη δύναμη της ιστορίας: μια διαχρονική τεχνολογία τόσο ισχυρή όσο και οποιοδήποτε όπλο. Όπως είπε και ένας Αμερικανός στρατηγός σε μια κατάμεστη αίθουσα από ανώτερους αξιωματικούς και υπαλλήλους του Υπουργείου Άμυνας κατά τη διάρκεια μιας παράστασης στην Ουάσιγκτον, όπου είχε παιχτεί το αρχαίο έργο «Συμπαρασταθείτε στον ταλαιπωρημένο και πλήξτε τον άνετο»

Έργα σαν τον Αίαντα, και άλλες ιστορίες πολέμου, από την αρχαία Ελλάδα μέχρι σήμερα, έχουν τη δύναμη να βοηθήσουν εκείνους των οποίων οι ζωές έχουν καταστραφεί από τον πόλεμο. Αλλά υπάρχουν και πολλές άλλες προσεγγίσεις για τη διευκόλυνση της αφήγησης, οι οποίες λειτουργούν εξίσου καλά.

Η δημιουργία ασφαλών χώρων, όπως έκανε και ο Σοφοκλής, όπου οι βετεράνοι μπορούν να μοιραστούν τις ιστορίες τους, με ανθρώπους που έχουν ζήσει παρόμοιες εμπειρίες μπορεί να είναι το πρώτο βήμα για να μπορέσουμε να υποδεχθούμε τους πολεμιστές μας πίσω.