Όρκοι, κατάρες, γλώσσα, θρησκεία και δικαιϊκές πρακτικές στην αρχαία Ελλάδα

Στην παρούσα μελέτη θα επιχειρήσουμε να μελετήσουμε την ιδιάζουσα σχέση που παρουσιάζουν οι όρκοι, οι κατάρες και οι δικαιϊκές πρακτικές στο κοινωνικό θρησκευτικό περίβλημα της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας και να δείξουμε τη δυναμική της γλώσσας ιδιαίτερα του προφορικού λόγου- στο συγκεκριμένο πεδίο.

 

Στην πραγματικότητα, σε μια τέτοια μελέτη το ζητούμενο είναι η σχέση νόμου και μαγείας, μια και οι κατάρες, οι κατάδεσμοι, οι μαγικοί πάπυροι και οι όποιες άλλες μαγικο-θρησκευτικές πρακτικές είναι στην πραγματικότητα τα μέσα μόνον για την άσκηση της μαγείας και σε ένα βαθμό συνδέονται με δικαιϊκές πρακτικές της αρχαιότητας, τόσο στη Βαβυλώνα, όσο και στην Ελλάδα ή την αρχαία Ρώμη.

 

Βέβαια, τούτη η διασύνδεση ανάμεσα στο νόμο και την επικράτεια της μαγείας δεν είναι καινοφανής και δεν παρουσιάζεται μόνον στην αρχαία Ελλάδα. Οι καταβολές της είναι πανάρχαιες και οι ρίζες της αντλούνται από τη σχέση της κοινότητας ή του ατόμου με την ιδέα του tabu, του απαγορευμένου, που ούτως ή άλλως αποτελεί και το ουσιαστικό περίβλημα, μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η ιδέα του νόμου.

 

Ένας επιπλέον παράγοντας που υπεισέρχεται εδώ είναι η χρήση της γλώσσας και οι ψυχοειδείς μηχανισμοί που την καθιστούν ένα δυναμικό εργαλείο, μέσω του οποίου επιτυγχάνεται η συμπαθητική μαγεία στις πρωτόγονες κοινωνίες, έτσι όπως την περιγράφει ο J. Frazer στο έργο του Ο Χρυσός Κλώνος[1]. 

 

Ι. Η Κατάρα

 

Από μία άποψη η κατάρα, όπως αποδίδεται στους ελληνικούς κατάδεσμους, τους ρωμαϊκούς defixiones ή τους αιγυπτιακούς μαγικούς πάπυρους, ανήκει στο χώρο της μαγείας και ως τέτοια είναι παρέμβαση στη φυσική τάξη των πραγμάτων. Στην πραγματικότητα φαίνεται πως αντιπροσωπεύει μια προσπάθεια επιβολής της ατομικής θέλησης με τη χρήση δυνάμεων που βρίσκονται πέρα από τον ανθρώπινο έλεγχο. Για παράδειγμα, η κατάρα «Ποσειδώνα...δέσε το δόρυ το ορειχάλκινο του Οινόμαου», έτσι όπως αναφέρεται στον Πίνδαρο (476 Π.Κ.Ε.), υπονοεί την επενέργεια της θεϊκής δύναμης του Ποσειδώνα για την επίτευξη μιας προσωπικής επιθυμίας, η οποία ωστόσο δεν παύει να αντιπροσωπεύει προσπάθεια επιβολής της θέλησης του καταρώμενου ή της καταρώμενης.

 

Οι οπαδοί του Ορθού Λόγου ισχυρίζονται πως οι γητειές, οι κατάρες και εν γένει η χρήση της μαγείας είναι σημεία θρησκευτικής και κοινωνικής φθοράς, μέσα στα πλαίσια ενός κλειστού πολιτιστικού συστήματος. Ωστόσο, δεν υπάρχει κάποια ένδειξη ότι η Βαβυλώνα, η Ελλάδα ή η Ρώμη γνώρισαν τη μαγεία, όταν άρχισε να φθίνει ο πολιτισμός τους. Η Χαλδαία ή η Ν. Βαβυλώνα θα μπορούσε ίσως να προσδιοριστεί ως ο γνωστότερος τόπος γέννησης της μαγείας, σύμφωνα με τις γραπτές πηγές επικλήσεων, που έφθασαν ως εμάς από το 800 Π.Κ.Ε. Αυτές οι πηγές αντιγράφηκαν από ασσύριους ιερείς, από αρχαιότερες Βαβυλωνιακές.

 

Στον κώδικα του Χαμουραμπί (2.000 Π.Κ.Ε..) προβλέπεται η δοκιμασία του νερού για εκείνον που κατηγορείται ως μάγος, αλλά και για τον κατήγορο. Αν ο κατηγορούμενος πνιγόταν, η περιουσία του μεταβιβαζόταν στον κατήγορο. Αν σωζόταν, τότε ο κατήγορος θανατωνόταν και η περιουσία του μεταβιβαζόταν στον κατηγορούμενο. Αυτό, βέβαια, στην περίπτωση που δεν ήταν σίγουροι για το αν ευσταθούσε η κατηγορία. Σε διαφορετική περίπτωση αποδεδειγμένης κατηγορίας η ποινή προέβλεπε θανάτωση, ιεροδικία[2].

 

Οι Ιουδαίοι με τη σειρά τους ήταν αρκετά εξοικειωμένοι με τη μαγεία, γεγονός που αντανακλάται στους αυστηρούς νόμους ενάντια στη μαγεία και τις προειδοποιήσεις των προφητών (Έξοδος, xxii, 18, Δευτ. xviii, 10, Βασ. Α΄, xxi, 6 κ.α.). Παρόλες τις προειδοποιήσεις η ιουδαϊκή μαγεία άνθισε, ιδιαίτερα κατά την εποχή της γέννησης του Ιησού, προς την παραδοσιακή γραμμή του Ταλμούδ, γεγονός που πιστοποιείται αργότερα από τον Ωριγένη.

 

Οι Έλληνες θεωρούσαν τη Θεσσαλία και τη Θράκη ως περιοχές που ήταν ιδιαίτερα εθισμένες στη μαγεία και τη χρήση της για προσωπικούς σκοπούς. Η θεά Εκάτη ήταν εκείνη που προΐστατο σε κάθε τελετουργική πράξη, μια θεότητα ξένη την οποία εισήγαγε ο Ησίοδος στην Κοσμογονία του. Ωστόσο, ο χθόνιος Ερμής, ο ψυχοπομπός είναι η μεγαλύτερη σε ισχύ θεότητα που απαντάται σε παρόμοιου είδους τελετουργίες, μαζί με την Αρτέμιδα μια άλλη συμβολική όψη της Σελήνης.

 

Νόμος, κατάρες, φαρμακεία, κατάδεσμοι, καταπασσαλεύσεις

 

Σύμφωνα με την άποψη της J. E. Harrrison[3] ο νόμος και η μαγεία είναι δύο έννοιες στενά συνδεδεμένες. Τούτο βέβαια όχι μόνο από την οπτική γωνία του tabu, του απαγορευμένου[4]. Η μαγεία για τον πρωτόγονο κώδικα είναι κατάρα ή ευλογία. Η κατάρα ή αρά «συμμετέχει της ουσίας του νόμου», γιατί στην πραγματικότητα εκφέρεται για τον περιορισμό του παραβάτη.

 

Ο νόμος είναι μια ιδέα με χρονικό βάθος μεγαλύτερο από εκείνο της εκκλησίας ή του κράτους, της θρησκείας ή της ηθικής. Ανήκει στο λυκαυγές της πρωτοϊστορίας, στις μακρινές εκείνες εποχές κατά τις οποίες η θρησκεία δεν είχε γίνει ακόμα διακριτή και δεν είχε αποσπαστεί από τις επικράτειες της μαγείας. Σε αυτές τις εποχές, απ’ όσο γνωρίζουμε, μπορούσε κανείς, δίχως τη βοήθεια κάποιας εκδικητικής θεότητας, να καταραστεί κάποιον, να τον δέσει και να τον υποχρεώσει να κάνει το καθήκον του με μάγια και με ξόρκια.

 

Ο πρωτόγονος άνθρωπος που πίστευε στη δύναμη της «συμπαθητικής μαγείας» και προσπαθούσε να γονιμοποιήσει τη γη, θάβοντας σύμβολα γονιμότητας, χρησιμοποιούσε ανάλογα σύμβολα για να εξαναγκάσει τα άλλα μέλη της κοινότητας σε δράση προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Οι καταπασσαλεύσεις[5] ή οι κατάδεσμοι[6], οι μαγικοί πάπυροι στην Αίγυπτο και την Ελλάδα ή οι ρωμαϊκοί defixiones, είναι τα μέσα για την άσκηση αυτού του είδους της μαγείας μέσω της κατάρας. Οι καταπασσαλεύσεις είναι ομοιώματα του θύματος κατασκευασμένα από κερί, από μόλυβι ή κάποιο άλλο υλικό. Αυτά τα ομοιώματα οι μάγισσες ή οι μάγοι τα έδεναν με δεσμά και τα τρυπούσαν με αιχμηρά αντικείμενα, όπου επιθυμούσαν να προξενήσουν κάποια βλάβη και τα έχωναν σε τάφους ή τα βύθιζαν σε πηγές[7].

 

Ένα τέτοιο συγκεκριμένο ομοίωμα, που ανακαλύφθηκε σε αττικό τάφο και μελέτησε ο R. Wunsch αποδίδεται στον 3ο περίπου π.Χ. αιώνα, έχει 6 cm ύψος ως τα γόνατα και είναι κατασκευασμένο από μόλυβδο. Είναι αποκεφαλισμένο, η στάση του είναι γονατιστή, ενώ τα χέρια και τα πόδια είναι δεμένα πίσω με ισχυρά μολύβδινα δεσμά. Δεσμά φαίνονται και στο άνω τμήμα του κορμού, ενώ δύο σιδερένια καρφιά είναι μπηγμένα στο στήθος και την κοιλιά[8].

 

Από το ίδιο υλικό, το μολύβι, κατασκευάζονταν και οι κατάδεσμοι. Οι κατάδεσμοι, που εκτείνονται σε μια χιλιετία, από το 500 π.Χ. έως το 500 μ.Χ περίπου[9] και φαίνεται πως είχαν ευρύτατη λαϊκή απήχηση, ήταν πλάκες μεταλλικές, χαραγμένες με μαγικούς χαρακτήρες και κατάρες. Θάβονταν, επίσης, σε τάφους, έτσι ώστε να μην είναι δυνατή η ανακάλυψη ή η καταστροφή τους και συνεπώς να εκτείνεται απεριόριστα η διαιώνιση της γοητείας και του προτιθέμενου κακού.

 

Ο αρχαιότερος πιθανώς κατάδεσμος ανακαλύφθηκε στη Σικελία και χρονολογήθηκε στα τέλη του 6ου π.Χ. αιώνα. Αρκετοί, επίσης, έχουν αποκαλυφθεί σε ανασκαφές της Αττικής, που χρονολογήθηκαν στα μέσα του 5ου π.Χ. αιώνα, ενώ η παρουσία τους γίνεται ιδιαίτερα αισθητή στον 4ο και τον 3ο π.Χ. αιώνα.

 

Ανάλογα με το ζητούμενο αποτέλεσμα οι κατάδεσμοι στοχεύουν στην ερωτική έλξη ή αντίστροφα στην ερωτική απομόνωση του αντίπαλου, στην αποτυχία του σε θέματα προσωπικής ευημερίας και εργασίας, στη φίμωση της γλώσσας του, στην αποτυχία αντιδίκων στο δικαστήριο, στην παράλυση του νου και της γλώσσας κατά τη διάρκεια της δίκης. Οι πρωιμότεροι είναι στραμμένοι προς την κατεύθυνση των δικαιϊκών πρακτικών, ενώ οι μεταγενέστεροι εντοπίζονται σε ερωτικά και αθλητικά θέματα. Σε αρκετές περιπτώσεις γινόταν ευρεία χρήση των κατάδεσμων για νίκη σε αρματοδρομίες[10].

 

Βέβαια, η επιγραφή από μόνη της δεν είχε την ιδιαίτερη μαγική δύναμη, που συμπληρωνόταν με τις «γοητείες», επικλήσεις που ψάλλονταν στους τάφους προς τους νεκρούς ή τους χθόνιους δαίμονες. Σε αυτή την ιδιαίτερη μεταγλώσσα έχουν μεγάλη δύναμη τα ονόματα θεοτήτων όπως η Εκάτη, σύμβολο της σκοτεινής σελήνης, ο Ερμής, η Περσεφόνη, η Δήμητρα, η Κόρη, η επίσης σεληνιακή Άρτεμις και άλλες υποχθόνιες θεότητες ή δαιμονικά όντα, όπως οι Ερινύες ή οι νεκυο-δαίμονες του Κάτω Κόσμου.

           

Κλασικό θέμα για την αρχαία μαγεία είναι φυσικά το δεύτερο ειδύλλιο του Θεόκριτου[11], όπου η Σιμαίθα η μάγισσα, προκειμένου να φέρει πίσω τον Μύνδιο Δέλφη που την εγκατέλειψε, ετοιμάζει τα μαγικά της φίλτρα δίπλα στη θάλασσα. Επικαλείται το Μαγικό Πτηνό[12] ως ενδιάμεσο αγγελιαφόρο και την Αρτέμιδα, αυτή που δύναται να σείσει τις κολώνες του Aδη, τονίζοντας έτσι την υποχθόνια δύναμή της[13].

 

Σε αυτή τη μυστηριώδη μεταγλώσσα συχνή είναι η χρήση του ρήματος εξορκίζω. Για να υπακούσει ο δαίμονας απαιτείται ο όρκος της δέσμευσής του. Ένας όρκος βέβαια που επιβάλλεται από το γητευτή, αλλά δείχνει καθαρά τη νομοτελειακή δύναμη του όρκου και τη σχέση του με τον απαράβατο νόμο, γραπτό ή άγραφο. Η ανυπακοή στον όρκο από το άτομο είναι παράβαση του νόμου και ως τέτοια προκαλεί κλυδωνισμούς στη σταθερότητα της κοινότητας. Άλλοι συνηθισμένοι ρηματικοί τύποι είναι εκείνοι του καταδίδημι, καταδώ, δέω, καταγράφω, ανατίθημι, κ.λπ., που συμπληρώνουν τη μαγική γλώσσα των κατάδεσμων. Στην ίδια γλώσσα το μαγικό πτηνό Ίυγξ είναι ισότιμο της έννοιας της Σειρήνας και ως τέτοιο έχει άμεση σχέση με τον κόσμο των δαιμόνων[14].

 

Βέβαια, η τέλεση τέτοιων τελετουργιών, όπως αυτή της Σιμαίθας, είναι αρκετά συχνή και πριν την εποχή του Θεόκριτου. Τούτο φαίνεται από τη θέση που παίρνει ο Πλάτωνας στους Νόμους του[15], όπου θεωρεί αναγκαίο να έχει η ιδανική πολιτεία διάταγμα ενάντια σε όποιον προσπαθεί να σκοτώσει ή να τραυματίσει κάποιον ασκώντας μαγεία, όπως και ενάντια σε εκείνους που προκαλούν φυσική βλάβη.

 

Πίστευε ο Πλάτωνας στη μαγεία και τις ευρύτατα διαδεδομένες δεισιδαιμονίες; Μάλλον όχι. Ωστόσο, θεωρούσε πως η πρόθεση, ένα σημαντικό στοιχείο παρόν στη σύγχρονη δικαιϊκή πρακτική, είναι αρκετά σημαντική, όπως και η φυσική τέλεση του εγκλήματος. Τούτο φαίνεται καθαρά όταν λέει: «Υπάρχουν δύο ειδών δηλητηριάσεις (φαρμακείες), η φύση των οποίων δεν επιτρέπει κάποιο σαφή διαχωρισμό μεταξύ τους. Υπάρχει το είδος που ήδη αναφέραμε και είναι η βλάβη που προκαλεί ένα σώμα σε κάποιο άλλο με φυσικό τρόπο. Το άλλο, όμως, προκαλεί βλάβες με τη μαγεία, τα ξόρκια και τα μαγικά δεσίματα, όπως τα αποκαλούν, (καταδέσεσι). Εδώ οι επιτιθέμενοι παρακινούνται, (συνεπώς έχουν την εσωτερική πρόθεση), να προκαλέσουν όσο το δυνατόν μεγαλύτερη βλάβη σε άλλους και πείθουν αυτούς που υποφέρουν ότι θα βλαφθούν περισσότερο από οτιδήποτε άλλο από τούτη τη δύναμη της μαγείας...».

 

Η σοβαρότητα με την οποία αντιμετωπίζει ο φιλόσοφος το θέμα και η θανατική ποινή που προτείνει, είναι ίσως το μοναδικό δείγμα πρόθεσης νομοθέτησης, καθώς ούτε ο δρακόντειος, μήτε ο σολώνειος κώδικας περιείχαν νόμους σχετιζόμενους με τους ψυχοειδείς μηχανισμούς της πρόθεσης τέλεσης εγκλήματος μέσω της μαγείας. Ωστόσο, παρόλο που ο νομοθέτης δεν είχε προβλέψει μια τέτοια δικαιϊκή πρακτική, από τον Κλαύδιο Αιλιανό[16] μαθαίνουμε ότι το εθιμικό δίκαιο τιμωρούσε αυστηρά τα εγκλήματα μαγείας και φαρμακείας, όπως στην περίπτωση μιας φαρμακίδας που συνελήφθη στην Αθήνα και καταδικάστηκε σε θάνατο από τον Aρειο Πάγο. Μάλιστα, επειδή ήταν έγγυος, η ποινή εκτελέστηκε μετά τη γέννηση του παιδιού της.

 

Σύμφωνα με μια άλλη αφήγηση του Δημοσθένη[17], μια γυναίκα από τη Λήμνο με το όνομα Θεωρίδα καταδικάστηκε σε θάνατο με όλη την οικογένειά της εξαιτίας φαρμακείας και της γνώσης της για τις μαγικές επωδούς. Η καταδίκη της είναι σαφώς δηλωτική του φόβου που προκαλούσε η γνώση και ο χειρισμός μαγικών δυνάμεων, αλλά και μια σύγχυση ανάμεσα στα όρια των θρησκευτικών και των θεραπευτικών πρακτικών, καθώς η Θεωρίδα αναφέρεται ως ιέρεια και μάντιδα κάποιας μυστηριακής θεότητας, την οποία χρησιμοποιούσε ως εμπνευστική δύναμη, προκειμένου να θεραπεύει με μαγικό-θρησκευτικό τρόπο.

 

Πραγματική νομοθεσία απαντάται στους Ρωμαίους με τον νόμο του Σύλλα lex Cornelia de sicariis et veneficis [18], (81 Π.Κ.Ε.), ο οποίος θεωρείται ως θεμελιώδης νομική δράση αναλαμβανόμενη ενάντια στη μαγεία. Βέβαια ο νόμος δεν καταδικάζει τη μαγεία per se, αλλά στοχεύει σε περιπτώσεις αιφνίδιων και εν πολλοίς ανεξήγητων θανάτων πολιτών, οι οποίοι εμπίπτουν στην περιοχή της μαγείας[19]. Ωστόσο, αυτό που λείπει από το ρωμαϊκό νόμο είναι ο προσδιορισμός του γόητα, του αγύρτη, ή του μάγου, που ασκεί τη μαγεία και συνεπώς η διάκριση ανάμεσα στην πρακτική θεραπεία και τη φαρμακεία. Αυτά τα στοιχεία μπορούμε βέβαια να τα αντλήσουμε από τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο, ο οποίος διακρίνει ανάμεσα στην medicina και την magia, την ψευδοθεραπευτική[20], παρέχοντάς μας τα αναγκαία στοιχεία για να κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζαν οι Ρωμαίοι, στο δικό τους πολιτισμικό περίβλημα, την ιδέα της μαγείας, της γοητείας και της φαρμακείας.

 

Νόμος, Όρκος, Κατάρα

 

Η κατάρα που δένει, ο κατάδεσμος, είναι η βάση για την κατανόηση και ενός άλλου στοιχείου που έχει ιδιάζουσα σημασία στην αρχαιότητα, του όρκου. Ο τύπος στην κατάρα ήταν πολλές φορές καταδώ, δηλαδή δένω στέρεα[21]. Άλλοτε, όμως ήταν και παραδίδωμι, δηλαδή παραδίνω. Το καταραμένο ή καταδεμένο πρόσωπο ήταν κατά μία έννοια δώρο η θυσία προς τις επικράτειες του ιερού, προς τους θεούς της κατάρας. Για παράδειγμα ο άνθρωπος ο στιγματισμένος με αίμα είναι αφιερωμένος (καθιερωμένος) στις Ερινύες.

 

Οι προσφορές με κατάρες ή οι άλλες τελετουργίες μαγείας, πέρα από την εκπλήρωση του ατομικού φθοροποιού πάθους έχουν ως στόχο τους και τον εξευμενισμό των θεών και των δαιμόνων, για αυτό σε πλλές περιπτώσεις αποκαλούνται και θυσίες. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο φαρμακός, ο αποδιοπομπαίος τράγος που φορτώνεται τα κρίματα της κοινότητας, αποκαλείται θυσία από μεταγενέστερους ερευνητές, όπως ο Mircea Eliade, ή ο Joseph Campbell.

 

Η κατάρα (αρά) εξελίχθηκε από θρησκευτικής άποψης σε όρκο[22] και προσευχή (ευχή). Από κοινωνικής άποψης μετουσιώθηκε σε θεσμό και εντέλει σε νόμο. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι πρώιμοι νομικοί τύποι απαιτούν την έγκριση της κατάρας. Ο νόμος δεν αναφέρει τι πρέπει να κάνει ο πολίτης και τι όχι. Θεωρεί, ωστόσο, καταραμένο εκείνον που πράττει κάτι και δεν πράττει κάτι άλλο. Χαρακτηριστικές στην προκειμένη περίπτωση είναι οι κατάρες της Τέω[23], που τελειώνουν με την επωδό: «Είθε να χαθεί αυτός και οι απόγονοί του». Είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε εδώ πως οι αραί της Τέω παράγουν ένα νομικό ή θεσμικό κώδικα, ο οποίος έχει ως στόχο του την προστάσία της κοινότητας . Για παράδειγμα, θα αναφέρουμε κάποιους στίχους από τις κατάρες που στοιχειοθετούν τα παραπάνω:

 

«Όποιος κατασκευάζει φίλτρα ολέθρια κατά των Τηίων, είτε για έναν μόνο είτε ενάντια σε όλους τους πολίτες, Είθε να χαθεί αυτός και οι απόγονοί του».

 

«Όποιος εμποδίζει τη μεταφορά σταριού στη χώρα των Τηίων, είτε με τέχνασμα φυσικό είτε με μαγεία, από ξηρά ή από θάλασσα και όποιος διώξει αυτό που φέραμε εδώ, είθε να χαθεί αυτός και οι απόγονοί του».

 

Η επιγραφή είναι μακροσκελής και δεν μπορούμε στα όρια της παρούσας μελέτης να επεκταθούμε περισσότερο, αλλά ωστόσο δείχνει προς δύο κατευθύνσεις. Η κατάρα στην προκειμένη περίπτωση είναι ένας εθιμικός κώδικας και επίσης προβλέπει την απώλεια όσων επιβουλεύονται την ευημερία της κοινότητας σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο, με φυσικό ή μαγικό τρόπο.

 

Εδώ, έχει ενδιαφέρον να παρουσιάσουμε ένα μέρος της σκέψης του C. R. Phillips, ο οποίος εντοπίζει την έρευνά του στη στάση του νομοθέτη απέναντι στο θέμα της μαγείας[24]. Θεωρεί πως οι αρχαίοι Έλληνες δεν κατόρθωσαν να φτάσουν σε μια γενικά αποδεκτή άποψη για τη μαγεία και προτείνει αντ’ αυτής τον όρο «ανίερη θρησκευτική δραστηριότητα». Ο ελληνικός νόμος σύμφωνα με τον παραπάνω συγγραφέα έχει ένα νομοθετικό κενό σε ό,τι αφορά στη μαγεία -σύμφωνα βέβαια με τη σύγχρονη και χριστιανικοποιημένη άποψή μας για το θέμα. Αντίθετα περιλαμβάνει αρκετές περιπτώσεις στις οποίες εμπλέκεται η ιδέα της ασέβειας. Βέβαια, κατανοεί και επισημαίνει το γεγονός ότι η ασέβεια ως όρος χρησιμοποιείτο σε αρκετές περιπτώσεις σε πολιτικές δίκες, προκειμένου να εμπλακεί το θρησκευτικό συναίσθημα σε κοσμικά θέματα. Τούτη η διαδικασία εμπλοκής του ιερού σε κοσμικά θέματα είναι πανταχού παρούσα σε πολλούς τομείς της αρχαίας φιλολογίας και του καθημερινού βίου των Ελλήνων. Ωστόσο, έγιναν στόχος του νόμου μόνο σε περιπτώσεις που απειλούσαν την κοινωνική τάξη, έτσι βέβαια όπως την αντιλαμβανόταν η ελίτ της αριστοκρατίας. Στο βαθμό, μάλιστα, που το επιτρέπουν οι υπάρχουσες μαρτυρίες, φαίνεται πως δεν υπήρχε σαφής νομικός περιορισμός σε τέτοια θέματα, καθώς δεν υπήρχε σαφής καθορισμός του τι είναι μαγεία[25]. Όπως είδαμε πιο πάνω ακόμη και ο Πλάτωνας απέφυγε να πάρει σαφή θέση στο όλο θέμα. Αλλάζει λοιπόν η οπτική γωνία εξέτασης των πραγμάτων. Για παράδειγμα θα αναφέρουμε το δίλημμα του αμερικανικού νομοθετικού σώματος στο θέμα της άμβλωσης, Τα νομικά συστήματα έχουν αρκετά προβλήματα με διάφορες κατηγορίες υποτιθέμενης εγκληματικής συμπεριφοράς, από τη στιγμή που δεν υπάρχουν σαφή επιστημονικά και θρησκευτικά κριτήρια[26]. Μάλιστα, χρησιμοποιεί αρκετά παραδείγματα αλλαγών ή βελτιώσεων σε διάφορα νομικά συστήματα, σύγχρονα ή αρχαία, προκειμένου να δείξει, με αφορμή την αδυναμία του αρχαίου ελληνικού νομικού συστήματος, το πόσο απαραίτητο είναι να υπάρχουν ξεκάθαρα επιστημονικά και θρησκευτικά κριτήρια στο νομοθετικό έργο. 

 

Η Πολιτική Κατάρα, το τελετουργικό υπόστρωμα του Αθηναϊκού Οστρακισμού

 

Ο οστρακισμός εισήχθη ως διακριτός πολιτικός θεσμός στα τέλη του 6ου π.Χ. αιώνα. Κάθε χρόνο κατά την 6η πρυτανεία διεξαγόταν ψήφισμα για το αν θα γινόταν οστρακισμός. Η διαδικασία λάμβανε χώρα κατά την 8η πρυτανεία με τη χρήση οστράκων. Μια γραμμή έρευνας για το τελετουργικό υπόστρωμα του οστρακισμού προτάθηκε από τον Louis Gernet και έγινε δημοφιλής από τον Jean Pierre Vernant, ο οποίος υποστήριξε ότι ο οστρακισμός έπαιξε ένα σημαντικό ρόλο στην πολιτική ζωή των Αθηναίων και ότι έμοιαζε ή υπήρξε συνέχεια του φαρμακού[27], μιας καθαρτικής τελετουργίας που χρησιμοποιούσε τον φαρμακό ή αποδιοπομπαίο τράγο[28] και την εξορία του ως θεραπεία των «δεινών» της πόλης[29].

 

Ωστόσο, πέρα από το γεγονός ότι ο φαρμακός και ο οστρακισμός μοιάζουν εξωτερικά στο γεγονός της αποπομπής ενός ατόμου από την κοινότητα, υπάρχουν και άλλα στοιχεία ομοιότητας, τα οποία παράλληλα αιτιολογούν και το τελετουργικό υπόβαθρο του οστρακισμού. Ο αποδιοπομπαίος τράγος, ο φαρμακός των Θαργηλίων είναι το μέσο για τη θεραπεία της κοινότητας. Κατά τον ίδιο τρόπο ο οστρακιζόμενος αποπέμπεται για να διατηρηθεί η πολιτική σταθερότητα και η ευημερία της κοινότητας.

 

Αυτό βέβαια που χρειάζεται να ερευνηθεί, είναι το μέσο του οστρακισμού, τα ίδια τα όστρακα, «οι πολιτικοί ή κοινωνικοί κατάδεσμοι», η πολιτική και κοινωνική κατάρα. Ένα σημαντικό κομμάτι της λειτουργίας του κατάδεσμου, όπως είδαμε ήδη, αφορούσε στο «δέσιμο» ή την «απόλυση» κάποιου συγκεκριμένου ατόμου, για λόγους προσωπικού, δικαστικού ή πολιτικού ανταγωνισμού. Το όστρακο εδώ είναι ο «κατάδεσμος», μέσω του οποίου επιτυγχάνεται η φυσική εξόντωση και δη με τρόπο που εξασφαλίζει την ανάλογη ανωνυμία του δράστη. Πολύ περισσότερο, μάλιστα, όταν οι ενδείξεις στοιχειοθετούν την υπόθεση πως ο οστρακισμός σε αρκετές περιπτώσεις λειτούργησε μάλλον ως μέσο απομάκρυνσης ανταγωνιστών αριστοκρατών αριστοκρατών, παρά ως μέσο απομάκρυνσης μελλοντικών τυράννων από την εξουσία[30].

 

Αν και η τελετουργική διαδικασία του οστρακισμού είναι ιδιαίτερα εμφανής, ωστόσο η τεκμηριωμένη συγγένεια οστρακισμού και τελετουργίας απαιτεί περισσότερα στοιχεία. Η πράξη της αναγραφής του ονόματος ενός προσώπου σε ένα όστρακο και η τοποθέτηση του όστρακου σε ένα προσδιορισμένο σημείο, δείχνει προς την κατεύθυνση μιας τοτεμικής διαδικασίας, μέσω της οποίας το άτομο σημειώνεται τελετουργικά και υπόκειται στη θέληση της κοινότητας.

 

ΙΙ. Ο Όρκος

 

Προκειμένου να γίνει κατανοητή η σχέση μεταξύ όρκου και δικαιϊκών πρακτικών, απαιτείται να αντιληφθούμε πως οι αρχαίες κοινωνίες στο σύνολό τους ήταν κοινωνίες θρησκευτικές. Τούτο είχε ως συνέπεια την επισκίαση των κοινωνικών πρακτικών από την πεποίθηση της πανταχού παρουσίας μιας θεϊκής δύναμης. Ο όρκος ως όψη της κοινωνικής δικαιοσύνης ταυτίζεται εν μέρει ή πλήρως με αυτό που είναι δίκαιον[31] και συνεπώς διεκδικεί το μερίδιό του στη δικαιϊκή πρακτική. Πολύ περισσότερο όταν ο όρκος αναγνωρίζεται ως εξορκισμός, μια διαδικασία που θέτει εκτός πλαισίου[32], εκτός του κοινωνικού πλαισίου και εκτός προστασίας των θεών το άτομο και τη δεδομένη κατάσταση που προκαλεί το κακό[33]. Εκτός από θρησκευτική πρακτική, ο Όρκος στο Έργα και Ημέραι του Ησίοδου παρουσιάζεται ως προσωποποιημένη οντότητα και είναι γιος της Έριδας[34], αποδίδοντας τη θρησκευτική ρίζα της χρήσης του στη δικαστική επίλυση των διαφορών που προέκυπταν ως αποτέλεσμα της κοινωνικής έριδας[35]. Είναι ένας δαίμων και το έργο του σχετίζεται με την τιμωρία της ψευδορκίας και της επιορκίας, σε συνεργασία με τις Ερινύες.

 

Η θρησκευτική ρίζα κάνει τον όρκο με διάφορους τρόπους αναπόσπαστο τμήμα κάθε είδους δικαιϊκής πρακτικής. Στους Λόγους του Δημοσθένη[36] έχουμε ένα παράδειγμα του όρκου στην πρακτική της αναβολής της δίκης. Στον Πλάτωνα[37], στον Ισαίο[38], τον Δημοσθένη, ακόμα και στον Αριστοφάνη[39] υπάρχουν αναφορές σε μια άλλη πρακτική την αντωμοσία, ή ένορκη κατάθεση μάρτυρος ενάντια στην ένορκη μαρτυρία κάποιου άλλου.

 

Όσον αφορά τώρα στη φύση του όρκου per se μπορούμε να διακρίνουμε τρεις διαφορετικές κατηγορίες του: τον υποσχετικό, τον αποφαντικό ή βεβαιωτικό και τον δηλωτικό[40]. Ο υποσχετικός δεσμεύει το άτομο σε έναν τρόπο ζωής ή στην τέλεση μιας μελλοντικής πράξης. Ο αποφαντικός ή βεβαιωτικός σχετίζεται περισσότερο με παρούσες ή παρελθούσες πράξεις, ενώ ο δηλωτικός αντιπροσωπεύει μια ιεροπρεπή δήλωση ή ισχυρισμό. Στη δικαιϊκή πρακτική ο δηλωτικός χρησιμοποιείτο, προκειμένου να συμφωνήσουν οι αντίδικοι να μην αλλάξουν θέμα της υπόθεσης και να δεσμεύονταν για αυτό ενώπιον του δικαστηρίου.

 

Σε σχέση με το νόμο ο όρκος μπορεί να είναι αναγκαστικός, εκούσιος, επίσημος και δικαστικός[41]. O αναγκαστικός απαιτείτο σύμφωνα με το νόμο στην ανάληψη δημοσίων θέσεων και σε δικαστικές διαδικασίες. Ο εκούσιος ήταν ο όρκος των μαρτύρων και επιτρεπόταν όταν ο μάρτυρας επιθυμούσε να δώσει ορισμένη βαρύτητα στη μαρτυρία του, ή δεχόταν πρόκληση από την αντίθετη πλευρά να ορκιστεί για το αληθές των λόγων του. Ο δικαστικός όρκος χρησιμοποιείτο σε ορισμένες δικαστικές διαδικασίες ή σε θέματα που αφορούσαν στις δικαστικές διαδικασίες και μπορούσε να είναι αναγκαστικός ή εκούσιος. Ο επίσημος όρκος με τη σειρά του δινόταν επ’ ευκαιρία της ανάληψης κάποιας δημόσιας θέσης και ήταν ως προς τη φύση του υποσχετικός για την ορθή χρήση της δύναμης.

 

Ο κώδικας της Γόρτυνας και η χρήση του όρκου στη δικαστική πρακτική

 

Μία από τις σημαντικότερες πηγές της γνώσης μας για τις δικαιϊκές πρακτικές είναι η Δωδεκάδελτος ή Κώδικας της Γόρτυνας, που χρονολογείται στο πρώτο μισό του 5ου Π.Κ.Ε. αι., αλλά φαίνεται πως ενσωματώνει πολλούς αρχαιότερους νόμους σε «βουστροφηδόν» γραφή. Τούτο ώθησε αρκετούς ερευνητές να υποθέσουν πως πρόκειται για συστηματική αναθεώρηση αρχαιότερων νόμων από το νομοθετικό σώμα της Γόρτυνας. Οι δώδεκα δέλτοι ασχολούνται με διαφορετικά θέματα, δίνοντάς μας παράλληλα την ευκαιρία να παρατηρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο εξελισσόταν η διαδικασία στα δικαστήρια της αρχαίας Ελλάδας. Η δικαιϊκή πρακτική στο νόμο της Γόρτυνας ήταν προφορική και οι μόνες αποδείξεις που γίνονταν δεκτές ήταν οι μαρτυρίες και οι όρκοι. Υφίσταται βέβαια μια διαφωνία ανάμεσα στους ερευνητές ως προς το αν ο δικαστής απλώς παρείχε την κρίση του ή αποφάσιζε βάσει όρκου. Σύμφωνα με τον J. W. Headlam[42] η διάκριση ανάμεσα στο δικάζειν (δικάδδεν[43]) και το ομνύοντα κρίνειν (ομνύντα κρίνεν), έτσι όπως παρουσιάζονται στο συγκεκριμένο κώδικα είναι ίδια με τη διάκριση ανάμεσα στην ανάκρισιν και την κρίσιν των αθηναϊκών δικαστηρίων. Ο δικαστής εξέδιδε την απόφασή του, όταν η κρίση καθοριζόταν από τη μαρτυρία ή τον όρκο των εναγομένων. Στις περιπτώσεις που υπήρχε κρίσις, δηλαδή δεν υπήρχε μαρτυρία και ο νόμος δεν αποδεχόταν τον όρκο ως απόδειξη, ο δικαστής αποφάσιζε κατά την κρίση του, έχοντας ακούσει τους αντίδικους και λαμβάνοντας όρκο ως απόδειξη της αμεροληψίας του.

 

Επίσης, από τον κώδικα της Γόρτυνας έρχονται οι πλέον πρώιμες μαρτυρίες για αναγκαστικούς όρκους διάδικων, όπως αυτός της συζύγου που οφείλει να ορκιστεί ότι μετά το διαζύγιό της έχει κρατήσει ακριβώς το μερίδιο της περιουσίας που της αναλογεί και ότι έχει επιστρέψει το υπόλοιπο στον πρώην σύζυγό της[44]. Σε άλλη περίπτωση αν κάποιος σκλάβος που πουλήθηκε δραπετεύσει, ο πρώην ιδιοκτήτης του οφείλει να αναλάβει όρκο για να αποδείξει ότι δε σχετίζεται με τη φυγή του σκλάβου. Σε περίπτωση άρνησης οφείλει να πληρώσει την τιμή του σκλάβου[45]. Παρόλο που γενικά ο όρκος των αντιδίκων δεν είναι υποχρεωτικός, σε τέτοιες περιπτώσεις φαίνεται πως ο Νόμος της Γόρτυνας ακολουθεί τον πανάρχαιο κανόνα του όρκου, που βρίσκεται και σε άλλα νομικά συστήματα και επιβάλλει τον όρκο, όταν δεν υπάρχει άλλος τρόπος απόδειξης για την έκδοση απόφασης.

 

Στην Αθήνα της κλασικής Ελλάδας οι διάδικοι ήταν υποχρεωμένοι να αναλάβουν τον όρκο, προκειμένου να υπερασπίσουν τις θέσεις τους στην προκαταρκτική ακρόαση (ανάκρισις), όρκους που πιθανώς να μην είχαν ιδιαίτερη σημασία στην ετυμηγορία αλλά αναλαμβάνονταν ελλείψει μαρτύρων. Το γεγονός ότι ο όρκος των διάδικων επιβιώνει ακόμη και στον σολώνειο κώδικα, αποκαλύπτει εν μέρει τη δύναμη που αντλεί ο όρκος από το εθιμικό δίκαιο παλαιότερων χρόνων, παρόλο που στην κλασική περίοδο δεν ήταν αποφασιστικός ως προς την έκδοση της ετυμηγορίας.

 

Μια άλλη διαδικασία, η πρόκληση σε όρκο, αναφέρεται συχνά στην ελληνική γραμματεία και περιγράφεται ως διαδικασία σύμφωνα με την οποία ο ένας διάδικος είτε προσφέρεται να αναλάβει όρκο ή προκαλεί τον αντίδικο να ορκιστεί, όπως για παράδειγμα στον Δημοσθένη[46]. Εάν ο όρκος αναλαμβανόταν, η υπόθεση θεωρητικά έληγε. Ως προς τούτη την υπόθεση υπάρχουν αρκετές διαφωνίες, αλλά φαίνεται πως ήταν μέθοδος -μάλλον ανεπίσημη- για να τελειώνει η υπόθεση πριν παρουσιαστεί στο δικαστήριο[47].

 

Σημαντικό για την αρχαιοελληνική κοινωνία και τις δικαιϊκές πρακτικές ήταν και το ζήτημα της ψευδορκίας ή επιορκίας. Από θρησκευτικής άποψης η επιορκία συνδέεται άμεσα με την κατάρα του όρκου, την οποία θα εξετάσουμε με συγκεκριμένα παραδείγματα. Σύμφωνα με τον Όμηρο[48], ο επίορκος είναι αμαρτωλός μπρος στα μάτια των θεών. Από αυτό και πολλά άλλα παραδείγματα από τον Όμηρο, τον Ησίοδο και τον Ηρόδοτο ακόμα, φαίνεται πως υπήρχε πίστη στη μαγική δύναμη της κατάρας του όρκου, μια μαγική δύναμη που μπορούσε να σπάσει μόνον η τήρηση του όρκου. Σε ό,τι αφορά στη νομική της ουσία, η επιορκία φαίνεται πως δεν είχε ιδιαίτερες συνέπειες για τον επίορκο. Αρκούσε πιθανώς το γεγονός ότι είχε να αντιμετωπίσει τους θεούς και η πολιτεία δεν επέβαλλε κάποια ιδιαίτερη τιμωρία[49].

 

Ο Όρκος και το ζήτημα της Κατάρας

 

Ο όρκος στην αντίληψη της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας είναι η μεγαλύτερη κατάρα και τούτο φαίνεται από δύο συγκεκριμένα παραδείγματα. Ο Πλούταρχος στους Βίους Παράλληλους[50] αναφέρει την περίπτωση του Κάλλιππου από τις Συρακούσες. Ο Κάλλιππος συνομωτούσε ενάντια στον φίλο του Δίωνα. Όταν έγινε αντιληπτός από τη γυναίκα του Δίωνα, προκειμένου να καθησυχάσει τις υποψίες τους, δέχθηκε να δώσει τον μεγάλο όρκο. Ο μεγάλος όρκος γινόταν στο τέμενος των Θεσμοφόρων. Εκείνος που δίνει τον όρκο φορά τον πορφυρό μανδύα της θεάς, εδώ της Κόρης, και αφού τελέσει συγκεκριμένες τελετουργίες, αποποιείται ενόρκως (απομήμνυσι) τις κατηγορίες, κρατώντας αναμμένο πυρσό στα χέρια του. Ανάλογος όρκος, βέβαια, συνδέεται και με τις σύγχρονες δικαιϊκές πρακτικές. Η καταπάτησή του επισύρει την κατηγορία της ψευδορκίας. Στην περίπτωση του Κάλλιππου έχουμε καταπάτηση του μεγάλου όρκου και συνεπώς ιεροδικία, αφού τελικά θυσίασε το θύμα του στη γιορτή των Κορείων, τη γιορτή της θεάς στην οποία ορκίστηκε.

 

Η κατάρα είναι η καθιέρωση ή αφοσίωση άλλων. Ο όρκος, όπως και η απτή μορφή του, η δοκιμασία, είναι η αφιέρωση του ίδιου του καταρώμενου[51]. Συνεπώς η άσκηση του όρκου είναι μια πράξη βαρύνουσας σημασίας στην ελληνική αρχαιότητα, είτε εφαρμόζεται ως μέσο πρόκλησης των αντιδίκων, είτε ως τρόπος άρνησης μιας κατηγορίας, ή ως σημειολογία της μυστικότητας των δρώμενων στα μυστήρια.

 

Ειδικότερα σε ό,τι αφορά στην τελευταία περίπτωση έχουμε μαρτυρίες δικαστικών περιπτώσεων για κατηγορίες παράβασης του όρκου περί μυστικότητας. Η μία είναι η γνωστή περίπτωση του Αισχύλου, ο οποίος κατηγορήθηκε ότι εισήγαγε δρώμενα των Ελευσίνιων Μυστηρίων στη θεατρική σκηνή. Βέβαια, αν και είχε γεννηθεί στην Ελευσίνα, ο Αισχύλος ήταν γνωστός για το γεγονός ότι δεν ήταν μυημένος.. Έτσι, κατόρθωσε να αποδείξει την αθωότητά του και να απαλλαγεί, καθώς δεν μπορούσε σκόπιμα, ως μη μυημένος, να είχε μιμηθεί τα ιερά δρώμενα[52].

 

Μια άλλη διάσημη περίπτωση είναι εκείνη του Ανδοκίδη, πάλι με επίκεντρο τα Ελευσίνια Μυστήρια. Ο λόγος του Περί των Μυστηρίων γράφτηκε το 400 Π.Κ.Ε., ως απολογία ενάντια στην κύρια κατηγορία ότι είχε παραβεί το νόμο, παρακολουθώντας τα Ελευσίνια, ενώ πρότερα είχε κατηγορηθεί για ασέβεια. Η υπερασπιστική γραμμή που ακολουθεί για τον εαυτό του στηρίζεται στο γεγονός ότι ο νόμος με τον οποίο τον κατηγορούν δεν είναι έγκυρος, το 400 π.Χ., οπότε δεν μπορεί να ισχύει για κάτι που έγινε το 415 Π.Κ.Ε., οπότε είχε παρακολουθήσει τα Μυστήρια[53].

 

Επίλογος

 

Η κατάρα και ο όρκος, έννοιες αλληλεξαρτώμενες κατά την άποψή μας και σημαντικές για το σχηματισμό των κοινωνικών δομών της αρχαιοελληνικής κοινωνίας, έπαιξαν εξίσου σημαντικό ρόλο -κυρίως κατά την αρχαϊκή περίοδο- στη θεμελίωση των δικαιϊκών πρακτικών. Ο όρκος αμέσως και η η κατάρα εμμέσως, βάσει της σχέσης της με τον όρκο. Ο θρησκευτικός χαρακτήρας του όρκου και συνεπώς της κατάρας εκκοσμικεύεται κατά την κλασική περίοδο και χάνει ένα μέρος της δύναμής του σε μια κοινωνία που ρίχνει το βάρος της περισσότερο στην καθιέρωση κοινωνικών και πολιτικών θεσμών, παρά το γεγονός ότι ακολουθεί απαρέκκλιτα το θρησκευτικό τελετουργικό της, ακόμα και στην ύστερη κλασική περίοδο.

 

Είναι φυσιολογικό, λοιπόν, να παρατηρεί κανείς μια σταδιακή μετατόπιση εννοιών στη μαγική γλώσσα των αρχαίων Ελλήνων, αυτή που ευρύτατα χρησιμοποιήθηκε στην έκφραση του όρκου και της κατάρας και την αντικατάστασή τους με κοσμικές και ενίοτε πολιτικές ή κοινωνικές αποχρώσεις. Η θρησκεία έπαιζε και παίζει ένα σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των κοινωνικών δομών. Ωστόσο, σε ό,τι αφορά στις δικαιϊκές πρακτικές, ο ρόλος και η δύναμη των θεών αντικαταστάθηκε από τον ορθό λόγο και την ανθρώπινη ευθυκρισία. Από αυτή την άποψη ιδωμένος ο όρκος και η κατάρα ακόμα και στις σύγχρονες κοινωνίες είναι δείγμα ψυχικής πρόθεσης και ως τέτοιο επιτρέπει μια βαθύτερη ματιά στα κίνητρα της ανθρώπινης ψυχής κατά την τέλεση οποιασδήποτε δράσης, αξιόποινης ή μη.

---------

Βιβλιογραφία:

 

Βακαλούδη Α., Η Εξέλιξη της Μαγείας από την Αρχαιότητα έως τους Πρώτους Χριστιανικούς Αιώνες, Κέδρος, (Αθήνα, 2001)

Burkert W., Greek Religion, Cambridge, M.A. (1985)

Faraone C. A. - Obbink D., (eds.) Magika Hiera. Ancient Greek Magic and Religion, Oxford University Press, (Oxford, 1991)

Frazer J. G., Ο Χρυσός Κλώνος. Μελέτη για τη Μαγεία και τη Θρησκεία, Τόμος 1, (Αθήνα 1990)

Graf F., Magic in the Ancient World, Harvard University Press, (Cambridge, 1997)

Harrison A.R.W., The Law of Athens, Τομ 2., Oxford University Press, (Oxford 1977)

Harrison J. E., Προλεγόμενα στη Μελέτη της Ελληνικής Θρησκείας, Αρχαίες Ελληνικές Γιορτές, Ιάμβλιχος, (Αθήνα 1996)

Kerenyi Κ., Ελευσίς, Ιάμβλιχος, (Αθήνα 2000)

MacDowell D., Antiphon and Andocides, vol 1 of "Classical Greek Oratory", (Austin, 1998)

Plescia J., The Oath and Perjury in Ancient Greece, University Press of Florida, (Florida and N.Y. 1970)

Rhodes P. J., A Commentary on the Aristotelian Athenaion Politeia, (Oxford, 1981)

Rousse W.H., Greek Votive Offerings, (Cambridge 1904)

Vernant J. P., Myth et Tragedie en Grece Ancienne, (Paris 1972)

 

Επιστημονικός τύπος:

 

Wunch R., «Eine antike Rachepuppe», στο Philolog. LXI, 1902

Ziebart D., «Der Fluch im Griechischen Recht», στο Hermes, XXX

Headlam J. W., «The Procedure of the Gortynian Inscription», στο JHS, 13, 1892-93

 

Πηγές:

 

Boisacq Ε., Dictionnaire Etymologique de la Langue Grecque, 4th ed., Heidelberg, 1950.

Burnet J., (εκδ.) Plato. Platonis Opera, Oxford University Press. 1903.

Evelyn-White H. G. (trans.) Hesiod. The Homeric Hymns and Homerica. Works and Days. Cambridge, MA. Harvard University Press, London, William Heinemann Ltd. 1914.

North Τh., (ed), Plutarch, Lives: Caius Martius Coriolanus: Julius Caesar: Marcus Brutus: Marcus Antonius: Octavius Caesar Augustus: Theseus: Alcibiades.

Willetts R. F., The Law Code of Gortyn. Kadmos Supplement 1. Berlin 1967.

Rennie W. (ed.) Demosthenes. Demosthenis.Orationes. Oxonii. E Typographeo Clarendoniano. 1921.

Monro D. B. - Allen T. W. (trans.) Homer. Homeri Opera in five volumes, Oxford, Oxford University Press, 1920.

Liddell H. G. - Scott R. A Greek-English Lexicon. Oxford. Clarendon Press. 1940.

 -------------------

Σημειώσεις:

 

[1] Frazer J. G., Ο Χρυσός Κλώνος. Μελέτη για τη Μαγεία και τη Θρησκεία, Τόμ. 1, Αθήνα 1990.

[2] Thorndyke L., «The Place of Magic in the Intellectual History of Europe» στο Stud.Hist. Econom. of Columbia University, XXIV, New York, 1905.

[3] Harrison J. E., Προλεγόμενα στη Μελέτη της Ελληνικής Θρησκείας, Αρχαίες Ελληνικές Γιορτές, Ιάμβλιχος, (Αθήνα 1996): 189.

[4] Εliade Μ., Πραγματεία επί της Ιστορίας των Θρησκειών, Χατζηνικολής (Αθήνα, 1995): 54.

[5] Βακαλούδη Α., Η Εξέλιξη της Μαγείας από την Αρχαιότητα έως τους Πρώτους Χριστιανικούς Αιώνες, Κέδρος, (Αθήνα, 2001): 78.

[6] Από το ρήμα καταδώ, που σημαίνει δένω στέρεα.

[7] Wunch R., «Eine antike Rachepuppe», Philolog. LXI, (1902): 26.

[8] Στο ίδιο: 27.

[9] Βακαλούδη Α., ό.π.: 76.

[10] Barb Α.Α., «The Survival of Magic Arts», στο Momigliano A., Conflict: 119.

[11] Θεόκριτου, Ειδύλλιο ΙΙ, 8, κ.ε.

[12] Το πτηνό ίυγξ, πιθανώς η κοινή σουσουράδα δεμένη σε ένα μαγικό τροχό. Μια ιπτάμενη ψυχή που έχει τη δύναμη να παρασύρει άλλες ψυχές.

[13] Harrison J. E., ό.π.: 191.

[14] Βλ. Ξενοφώντος, Απομνημονεύματα, ΙΙΙ, 11, 18.

[15] Πλάτωνος, Νόμοι, 933.

[16] Κλαύδιου Αιλιανού, σοφιστού, Ποικίλη Ιστορία, V, 18.

[17] Δημοσθένους, Κατά Αριστογείτονος, Ι.

[18] Graf Fr., Magic in the Ancient World, Harvard University Press, (Cambridge, 1997): 64.

[19] Στο ίδιο: 66.

[20] Πλίνιου του Πρεσβύτερου, Φυσική Ιστορία, 30, 1.

[21] W.H. Rousse, Greek Votive Offerings, (Cambridge 1904): 339.

[22] Βλ. Λεξικόν Σουΐδα, «Εξάρασθαι ή το εκτελέσαι τα αράς, τουτ’ έστι τας ευχάς ας επί ταις ιδρύσεσι των ναών ειώθασι ποιείσαι».

[23] Ziebart D., «Der Fluch im Griechischen Recht», στο Hermes, (XXX): 57.

[24] Phillips C. R. III, «Nullum Crimen sine Lege: Socio-religious Sanctions on Magic» στο συλλογικό έργο C. A. Faraone and Dirk Obbink (eds) Magika Hiera. Ancient Greek Magic and Religion, Oxford University Press, Oxford, 1991, Κεφ. 10.

[25] Στο ίδιο: 263.

[26] Στο ίδιο: 266.

[27] Burkert W., Greek Religion, Cambridge, M.A. (1985): 82-4.

[28] Vernant J. P., Myth et Tragedie en Grece Ancienne, Paris 1972, σελ. 299-300.

[29] Στο ίδιο: 124.

[30] Rhodes P.J., A Commentary on the Aristotelian Athenaion Politeia, Oxford, 1981, σελ 270.

[31] Διογένης Λαέρτιος, 8, 33. Βλ. επίσης, Hicks R.D. (trans.) Diogenes Laertius, Lives of the Eminent Philosophers (2 Vols.), Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press [Loeb Classical Library], 1925, 1991.

[32] Βλ. Liddell H. G. - Scott R. A Greek-English Lexicon. Oxford. Clarendon Press. 1940, λήμμα όρκος. Επίσης Boisacq Ε., "Horkos", Dictionnaire Etymologique de la Langue Grecque, 4th ed., Heidelberg, 1950.

[33] Βλ. J. Plescia, The Oath and Perjury in Ancient Greece, University Press of Florida, (Florida and N.Y. 1970): 2.

[34] Ησίοδος, Έργα και Ημέραι, 805, «΄Ορκον γεινόμενον, τον ΄Ερις τέκε πημ' επιόρκοις...» Βλ. επίσης, Evelyn-White H. G. (trans) Hesiod. The Homeric Hymns and Homerica. Works and Days. Cambridge, MA. Harvard University Press, London, William Heinemann Ltd. 1914.

[35] A.R.W. Harrison, The Law of Athens, Τομ 2., Oxford University Press, (Oxford 1977): 99.

[36] Δημοσθένης, Λόγοι, 3.24 « [...] καίτοι πόσα χρήματα τους ηγεμόνας των συμμοριών η τους δεύτερους και τρίτους οίεσθε μοι διδόναι, ώστε μάλιστα μεν μη θείναι τον νόμον τούτον, ει δε μη, καταβαλλόντ' εάν εν υπωμοσία».

[37] Πλάτων. 4, 24.

[38] Ισαίος, 4, 36.

[39] Αριστοφάνης, Σφήκες, στ. 542.

[40] Βλ. Plescia J., ό.π.: 13.

[41] Στο ίδιο: 14.

[42] Headlam J. W., «The Procedure of the Gortynian Inscription», στο JHS, 13, (1992-93): 48-69.

[43] Γόρτυνος Νόμος, ΙΙ, 26-31, «τον δικαστάν, ότι μεν κατά μαίτυρανς έγρατται δικάδδεν ε απόμοτον, δικάδδε αι έγραττε, τον δ' αλλόν ομνύντα κρίνεν πορτί τα μολιόμενα...».

[44] Στο ίδιο IV, 5-9.

[45] Στο ίδιο ΙV, 16-26.

[46] Δημοσθένης, Προς Βοιωτόν περί του Ονόματος, 39. 3-4 «εάν όρκον αυτή δίδω περι τούτων, μη ομείσθαι [...] ».

[47] Mirhady D., «The Oath Challenge in Athens», στο CQ 41, (1991): 79.

[48] Ομήρου, Ιλιάς, 23, 595.

[49] Βλ. J. Plescia, ό.π.: 88.

[50] Πλούταρχου, Δίων-Βρούτος, 56. Βλ. επίσης, Thomas North, (εκδ), Plutarch, Lives: Caius Martius Coriolanus: Julius Caesar: Marcus Brutus: Marcus Antonius: Octavius Caesar Augustus: Theseus: Alcibiades.

[51] J. E. Harrison, ό.π.: 196.

[52] Κ. Kerenyi, Ελευσίς, Ιάμβλιχος, (Αθήνα, 2000): 43.

[53] D. MacDowell, Antiphon and Andocides, (Toμ. 1 of "Classical Greek Oratory", Austin 1998): 14-15.

Δε διακρίνονται χωρίς εγγύτητα τα πρόσωπα

Μόνο η αγάπη αποκαλύπτει τη μοναδικότητα που όντως είναι ο άλλος. Ο αγαπημένος άλλος.

Ας κοιτάξουμε το πλήθος που περπατά στα πεζοδρόμια στο κέντρο μιας μεγαλούπολης. Τα κεφάλια, τα σώματα, η κίνηση, όσο πιο απόμακρα στεκόμαστε και τα παρατηρούμε, όσο πιο ψηλά πηγαίνουμε και απλώνει η οπτική μας, μας δίνουν την εντύπωση ενός τεράστιου αριθμού παρόμοιων αντικειμένων που κινούνται αδιαλείπτως με την ίδια μονότονη ροή.

Ακόμη και αν το παιδί μας βρίσκεται κάπου εκεί ανάμεσά τους, μπορεί ούτε να το προσέξουμε. Κι όμως, ένας απ’ αυτούς τους δήθεν όμοιους αριθμούς που κυλούν όλοι μαζί, ασήμαντοι και αφανείς, μπορεί να είναι ο Εκείνος ή η Εκείνη της ζωής και του θανάτου μας. Δε διακρίνονται χωρίς εγγύτητα τα πρόσωπα, δε γνωρίζονται και δεν αναγνωρίζονται δίχως σχέση. Με τη σχέση γίνονται εκείνο που είναι, δηλαδή αποκαλύπτονται, φανερώνονται και παίρνουν την αληθινή αξία τους στη ζωή μας.

Από τις πιο ενοχλητικές για μένα «φιλοσοφίες» είναι εκείνη που διαρκώς επαναλαμβάνει: Ουδείς αναντικατάστατος! Μα πώς μπορούμε να το λέμε αυτό για πρόσωπα της ψυχής μας; Είναι δηλαδή αντικαταστάσιμος ο πατέρας μου; Ο ζωντανός αλλά και νεκρός πια πατέρας μου;

Ο άλλος σε σημαδεύει βαθιά, σου κεντάει την καρδιά και τη ζωή για πάντα, ακριβώς γιατί είναι αναντικατάστατος. Μόνο οι μηχανές και κάποια αντικείμενα αντικαθίστανται με τα ανταλλακτικά τους, κι αν ένα πρόσωπο για σένα μπορεί να αντικατασταθεί «συναισθηματικά» με κάποιο άλλο, αποδεικνύεται πως δεν αγαπούσες το ίδιο το πρόσωπο αλλά την κατάσταση, την παράσταση, όπου εκείνο έπαιρνε μέρος και έπαιζε ρόλο. Ρόλος και πρόσωπο είναι άλλο πράγμα.

Το μαρτύριο και η ευδαιμονία μιας αγαπητικής σχέσης είναι, ότι είναι απολύτως προσωπική. Με τίποτα και κανένα δε μοιάζει, τίποτε άλλο δε θυμίζει, όσοι προσπάθησαν να ερωτευτούν κάποιον άλλο, προκειμένου να υπομείνουν την οδύνη ενός χωρισμού από εκείνον που όντως αγαπούσαν, το γνωρίζουν καλά τούτο. Μπορεί να ανακουφίστηκαν κάπως από αντιπερισπασμό, ποτέ όμως από αντικατάσταση.

Από κανέναν ο αγαπώμενος δε γίνεται να αναπληρωθεί. Γι’ αυτό πονάει τόσο βαριά η απώλεια.

Μέσα στο χρόνο

Κάποτε με κατηγόρησαν

Ότι αμφισβήτησα το Βούδα,

Τον Ερμή τον Τρισμέγιστο,

Τον Σωκράτη,

Όλους, έναν έναν.

Αλλά αν δεν το έκανα, δεν θα τους αποδεχόμουν. Όλους!

Δεν θα έβρισκα την αλήθεια, πέρα από την εξουσία.

Το σωστό, πέρα από το ψέμα.

Τον Εαυτό μου, πέρα από το εγώ μου.

Κάποιος θα βρεθεί να με κατηγορήσει

Για οτιδήποτε.

Όσα δεν ταιριάζουν με τη δική του αντίληψη σωστού/λάθους.

 

Και ο άνθρωπος, ως κοινωνία, δεν έχει αλλάξει ακόμα. 

Αυτός ο κόσμος είναι πολύ τεράστιος για τα μικρά μάτια του εγώ

Είναι πολύ πιο θαυμαστός και δίκαιος απ' ότι φαίνεται

Πολύ πιο μαγικός απ' ότι νομίζει η γραμμική λογική μας

Πιο ευφάνταστος από τη μεγαλύτερη φαντασία μας.

 

Οι λέξεις παραμένουν ανοιχτές προς κατανόηση.

 

Εργαλεία που χρησιμοποιεί το εγώ

 

Ή εκφράσεις μοναδικές που εκδηλώνει το Πνεύμα.

Δεν Τον γνωρίσαμε κάποτε, παρά μόνο ελάχιστοι. Κανέναν!

 

Γνωρίζουμε μόνο ό,τι αναγνωρίζουμε στον Εαυτό μας.

 

Η πραγματικότητα αλλάζει μόνο όταν αλλάζουν οι άνθρωποι...

Τα όνειρά σου αξίζει να τα ζεις στο σήμερα και στο τώρα!

Ποτέ σου δεν μίλησες!
Έπνιξες τον εαυτό σου σαν μια σταγόνα θλίψης στους ωκεανούς του κόσμου.
Έπνιξες τα κρίματα μιας σχέσης που τελείωσε.
Έπνιξες το ξέσπασμα της δουλείας σου που έχει κλείσει σαν θηλιά γύρω από τον λαιμό σου.
Έπνιξες όλο σου το είναι στα πρέπει των άλλων μα τα δικά σου θέλω ξεχάστηκαν.

Τα κρατάς όλα μέσα σου, είναι καλύτερα λες, και προσπαθείς να πείσεις τον εαυτό σου πως η ιδιοσυγκρασία σου είναι αυτή που θα βγάλει άλλη μια φορά το φίδι από την τρύπα αλλά ξέρεις πως κάνεις λάθος.

Το μόνο που καταφέρνεις είναι να επαναφέρεις εφιάλτες του χθες στο σήμερα, στο δικό σου σήμερα, που το ζεις εδώ και τώρα!

Ζήσε το λοιπόν όπως του αξίζει, ζήσε το σήμερα με αλήθεια, όχι άλλα ψέματα, όχι άλλες εκπτώσεις.
Πότε ήταν η τελευταία φορά που ένιωσες ζωντανός ;
Πότε ήταν η τελευταία φορά που ανάσανες και γέμισαν τα πνευμόνια από αέρα ελεύθερο;
Δεν ήξερες πως όλα όσα έπνιγες την μέρα ζητούν απαντήσεις με τον ερχομό της νύχτας;
Δεν είναι η ζωή σου παζάρι ανατολίτικο να πουλάς τα συναισθήματα σου όσο όσο.
Άνοιξε τα μάτια της ψυχής σου και κοίταξε τον κόσμο, θα διαπιστώσεις πως σε κοιτάει και αυτός.
Κοίτα πέρα από τον ορίζοντα και πάρε ότι σου αξίζει και μην πνίγεις ό,τι σε κάνει άνθρωπο.
Διώξε την τοξικότητα από κοντά σου, διώξε ότι σε ενοχλεί, κάντο πέρα δίχως να το σκεφτείς.
Ζήσε δίχως αύριο με ότι χρόνο έχεις στην διάθεση σου, γιατί εγώ και εσύ είμαστε περαστικοί, ο χρόνος δεν κάνει εκπτώσεις, δεν έχει αφέντη, δεν θα περιμένει.

Πραγματικά ευτυχισμένος είναι αυτός που έχει ζήσει τον προσωπικό του μύθο και οι περισσότεροι από εμάς τον θάβουμε στο πιο σκοτεινό μπουντρούμι του μυαλού μας!

Δεν το ζούμε ποτέ και για αυτό παραμένει μύθος, μια γλυκιά ανάμνηση, μια ψεύτικη υπόσχεση καλύτερης ζωής που θα σε γλιτώσει από τα πλοκάμια της πραγματικότητας, μιας πεζής, κοινότυπης πραγματικότητας.

Μην αργείς, μην περιμένεις άλλο, σήκω και ζήσε ότι ονειρευόσουν, όχι χθες, όχι σε λίγο, τώρα.
Στα χέρια σου κρατάς το ελιξήριο μιας καλής ζωής, μην το πετάξεις, μην θάβεις άλλα συναισθήματα, κάνε το βήμα και μη φοβάσαι, αν δεν το κάνεις θα το μετανιώνεις για όλη σου τη ζωή, απελευθερώσου.

Άλλα νομίζουμε, άλλα ελπίζουμε κι άλλα αξίζουμε

Μην ανησυχείς. Δεν έγινε και τίποτα σπουδαίο. Της σειράς ήσουν κι εσύ και πέρασες. Καλά να είσαι. Τρέχα να τους πεις πως θα σε κατηγορήσω. Με μένα τα ‘χω. Εσύ, βλέπεις, τα βρήκες όλα εύκολα να μου τα πεις κι εγώ εύκολα τα δέχτηκα. Άδικα δε θα θυματοποιηθώ.

Ωστόσο, λίγο παράπονο το δικαιούμαι. Που άδικα επένδυσα, επενδύθηκα, που σ’ έκανα σπίτι μου και τώρα αφημένος σου γράφω μονολόγους στους πέντε δρόμους. Και τελικώς, δεν το γνωρίζω ποιανού είναι το λάθος. Αν φταις εσύ που μ’ έφερες στα μέτρα σου ή αν φταίω εγώ που δέχθηκα να χιλιοκοπώ για να έρθω στα δικά σου.

Και τι στα γράφω αυτά, άδικος κόπος. Διότι ανούσια στα λέω, αφού ποτέ σου δεν ακούς κι ανούσια υποσχόμαστε πως κάποτε, σε χρόνους καλύτερους και μελλοντικούς, τα λάθη μας ποτέ δε θα επαναληφθούνε. Και κάθομαι και σκέφτομαι και μας θυμώνω.

Αγαπημένη. Μετά από πολλές ανεπιτυχείς προσπάθειες, το έβγαλα νομίζω το συμπέρασμά μου. Ξέρω δε θα σε βρει σύμφωνη. Δε με πειράζει. Σου κρατώ αποδεικτικό στοιχείο, την απουσία σου την όλη.

Άλλα νομίζουμε, άλλα ελπίζουμε κι άλλα αξίζουμε. Κι αυτό ίσως σου ακούγεται εσένα λογικό μα εγώ αρνούμαι να το δεχτώ. Κι όλο έτσι είναι ο άνθρωπος. Αμαθής κι αδιόρθωτος. Και πάντα θα φεύγει και πάντα θα αρνείται κι εκεί που θα λέει πως απλώνει άγκυρα, θα σου λέει πως φεύγει να ξαναπροσπαθήσει.

Και στη ζωή όλα θα λύνονται και πάντα κάτι θα μένει άλυτο. Και πάντα από πίσω θα παραμονεύει ο ένας που δεν έμεινε, δεν πρόλαβε, δεν κατάλαβε. Στην αρχή, θα είναι ευκολότερο. Είσαι πιο ευέλικτος στις μετακινήσεις. Με τον καιρό κουράζεσαι. Γιατί έχεις πάει σε δυο-τρεις τόπους κι έχεις δει δυο-τρία πράγματα και το γέμισες το μάτι σου.

Κι εσύ, που μέχρι τώρα την έχεις κοστολογήσει την αξία σου, μαζεύεις ό,τι έχεις και λες κάπου να το εναποθέσεις. Θεωρητικά τώρα, το βρίσκεις και πραγματικά νομίζεις πως τον βρήκες τον σχεσιακό παράδεισό σου. Κι όλα όμορφα κι εσύ δίνεσαι και χάνεσαι, γιατί μία φορά συμβαίνουν αυτά κι οφείλεις να το ζήσεις.

Μες στη χαρά σου χτίζεις πύργους και λες «Κοίτα τι έφτιαξα» κι «Εδώ πάντα θα μείνω». Και βέβαια, καλά κάνεις κι ελπίζεις, γιατί ως ένα μέρος σου το οφείλεις μα κάπου έρχεται και το γλυκό χαλάει. Αρχίζεις και βλέπεις τις ρωγμές, Κανά-δυο σάπια κουφώματα και λες «Μετά από τόση προσπάθεια, ε όχι, δεν τ’ αξίζω».

Κι αυτή, για να καταλάβεις, είναι η μικρογραφία κάθε, περίπου, σχέσης. Την ψάχνεις, τη βρίσκεις, νομίζεις πως σου κάνει -γι’ αυτό και άλλωστε τη χτίζεις- κι ύστερα που σου τελειώνει το βρίσκεις λογικό, γιατί ποτέ στ’ αλήθεια δε σου άξιζε.

Τουλάχιστον, την ξέρεις τη ροή. Πώς πάνε τα πράγματα και πώς έρχονται. Θα ξεχαστούνε. Κι εσύ, ας το ελπίσουμε, πως θα θυμάσαι. Να μην πάνε τα πράγματα και να μην ξανάρθουν έτσι. Και τώρα κοιμήσου. Απ’ αύριο παράπονα θα έχεις άλλα.

Αμαρτίαι γονέων παιδεύουσι τέκνα

 Λένε πως η γονεική αγάπη είναι το υψηλότερο και αγνότερο είδος αγάπης, καθώς προορίζεται για να δίνει, χωρίς να περιμένει ανταλλάγματα. Μπορεί ο εραστής να αγαπά και να περιμένει ανταπόδοση από τον αγαπημένο, το ίδιο και ο φίλος, ένας γονέας, όμως, αγαπά το παιδί του και του προσφέρει χωρίς περιορισμούς, μετέχοντας έτσι στο πιο αλτρουιστικό και ανιδιοτελές είδος της αγάπης.

Παρά τις επιμέρους διαφορές της αγάπης, ανάλογα με τον αποδέκτη της (εραστής, φίλος γονέας), ένα σημαντικό κοινό γνώρισμά τους είναι πως, σε κάθε περίπτωση, το άτομο ενδιαφέρεται ενεργά για το αντικείμενο της αγάπης του, και φροντίζει για την ανάπτυξή του στα διάφορα επίπεδα (κοινωνικό, προσωπικό, πνευματικό, κτλ).

Γονείς και λάθη

Κάθε γονέας, βέβαια, κάνει λάθη, των οποίων η σοβαρότητα ποικίλλει, από αμελητέα με μικρή ή και καθόλου επίδραση, μέχρι πολύ σοβαρά, με επίδραση ίσως και σε όλη τη μετέπειτα ζωή του ατόμου. Υπάρχουν, για παράδειγμα, γονείς που περιμένουν διαφόρων ειδών ανταλλάγματα από τα παιδιά τους, όπως το να σπουδάσουν ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, να κάνουν σχέση ή να παντρευτούν με ένα συγκεκριμένο άτομο, να τους επιτρέπουν να εμπλέκονται στη ζωή τους με τον/την σύζυγό τους, και λοιπά. Κάτι τέτοιο μπορεί να οδηγήσει το παιδί σε έναν δρόμο που δεν είναι ο δικός του, αλλά υπαγορεύεται από τις επιθυμίες του γονέα, με αποτέλεσμα να μειώνονται τα αισθήματα ικανοποίησης και ευτυχίας στη ζωή του.

Μπορεί, ακόμη, να δημιουργήσει προβλήματα στις σχέσεις του με τους άλλους, στις οποίες επιθυμούν να εισβάλλουν ή να ελέγξουν οι γονείς.

 

Επιπλέον, υπάρχουν γονείς που, αντί να επιδιώκουν την ανεξαρτησία των παιδιών τους και να χαίρονται όταν αυτά την πλησιάζουν, αντιθέτως, θα την υποδαυλίσουν ή θα φροντίσουν εξ' αρχής να παρατείνουν την περίοδο εξαρτησίας των παιδιών από τους ίδους. 

 

Άλλοι είναι εξαιρετικά χειριστικοί, προκειμένου να κατευθύνουν τη συμπεριφορά του παιδιού τους προς το αποτέλεσμα που οι ίδιοι επιθυμούν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο εκβιασμός ότι θα σταματήσουν να στηρίζουν το παιδί οικονομικά, εάν δε συμμορφωθεί με τις επιθυμίες του.

Ας σημειωθεί ότι ο όρος ''παιδί'' στο κείμενο δεν υποδηλώνει την ηλικία, παρά μόνο το ρόλο του ατόμου, σε σχέση με το γονέα.
 

Αναγνώριση λαθών από το παιδί

Παρά τα εκάστοτε λάθη των γονέων, όμως, υπάρχει μια δυσκολία στο να αναγνωρίζονται αυτά από τα παιδιά τους. Το γεγονός αυτό είναι λογικό, αν αναλογιστεί κανείς τη θέση των γονέων στην ψυχοσύνθεση των παιδιών. Αναλυτικότερα, οι πρώτοι κατέχουν μία εξιδανικευμένη θέση στο μυαλό των τελευταίων, και μόνο με το πέρασμα των χρόνων αρχίζουν να παίρνουν τις αντικειμενικές τους διαστάσεις. Όσο, όμως, περιβάλλονται από το σύννεφο της εξιδανίκευσης, είναι δύσκολο για το παιδί, ανεξαρτήτως ηλικίας, να τους δει καθαρά και να διακρίνει τα λάθη τους.

 

Θεωρώ, όμως, αναγκαίο να αναγνωρίσει κανείς τα λάθη των γονιών του, καθώς, όπως μας υπενθυμίζει και η φράση ''αμαρτίαι γονέων παιδεύουσι τέκνα'', τα λάθη αυτά είναι πολύ πιθανό να ταλαιπωρήσουν το παιδί στο μέλλον. Μπορεί, ακόμη, να ταλαιπωρήσουν και τους δικούς του απογόνους. Ο μόνος τρόπος να μη συμβεί κάτι τέτοιο, είναι το άτομο να αναγνωρίσει αυτά τα λάθη, μαζί με το είδος της επίδρασης που έχουν στον ψυχισμό του, και στη συνέχεια να τα αντιμετωπίσει ή να τα ελέγξει. Διαφορετικά, αν τα αφήσει στο σκοτάδι της άγνοιας, είναι πιθανό να μη μπορέσει να τα διορθώσει, αλλά ούτε και να ελέγξει την επίδρασή τους πάνω του.

 

Ο ρόλος των γονέων είναι, αδιαμφισβήτητα, κομβικός, σε μια πληθώρα εκφάνσεων της ζωής και της προσωπικότητας του ατόμου. Οι ίδιοι, έχουν την ευκαιρία, αλλά και την πρόκληση, να σμιλεύσουν ένα μοναδικό ον, ανεξάρτητο, δυναμικό και ικανό να αντιμετωπίζει μόνο του τις προκλήσεις τις ζωής, αλλά και να ακολουθεί υπεύθυνα τον δικό του, προσωπικό δρόμο. Τα λάθη σε μια τόσο δύσκολη και απαιτητική διαδικασία είναι αναπόφευκτα, πολλές φορές, όμως, είναι και ιδιαίτερα σημαντικά, ώστε να μπορεί κανείς να τα παραβλέψει.
 

Η ευθύνη του παιδιού-ενήλικα

Σε αυτό ακριβώς το σημείο, η ευθύνη μετατοπίζεται στο παιδί, το οποίο, ως πλέον ώριμος και ενήλικας άνθρωπος, καλείται να τα αναγνωρίσει και να τα αντιμετωπίσει, έτσι ώστε να εμποδίσει την επίδρασή τους στο ίδιο, αλλά και στους σημαντικούς άλλους της ζωής του. Του δίνεται, μάλιστα, η δυνατότητα να τα μετουσιώσει σε προσωπική του ψυχική ανθεκτικότητα, αλλά και μαθήματα ζωής για τα δικά του παιδιά.

Οι γυναίκες-άνθρακας δεν μεταμορφώνονται σε χρυσό

Τον άνθρακα που προσπαθούν να αποδείξουν μερικές, πως με λίγη φαντασία παραπάνω, λίγο επιμονή, απεριόριστες εμμονές, αρκετά φρούδα όνειρα και ένα ψεύτικο περιτύλιγμα ίσως καταφέρουν κάποια στιγμή να μεταμορφώσουν σε χρυσό, ενίοτε να αγγίξουν και τα αστέρια.

Να περιβάλλονται από μια ψεύτικη χρυσόσκονη.

Η αλήθεια, που όσο και αν δεν βολεύει και δεν τους αρέσει είναι ότι δεν πρόκειται ποτέ ο άνθρακας να μετατραπεί σε χρυσό.

Αυτό λοιπόν συμβαίνει και με μερικές γυναίκες που βαφτίζονται κυρίες και στην συνέχεια επιλέγουν να αυτοχαρακτηριστούν αυτοκράτειρες.

Κορίτσια προσοχή με τους βελούδινους θρόνους.

Οι πτώσεις συνήθως είναι απότομες και χωρίς αλεξίπτωτο.

Στολίζονται, βάφονται, νομίζουν ότι κάθονται στους ψηλότερους θρόνους και καμαρώνουν την ξεφτίλα τους.

Βαφτίζονται ηθικές, αλλά είναι οι χειρότερες όλων και φυσικά οι πιο ανήθικες.

Αλλά επιλέγουν να κάνουν τα στραβά μάτια, ζητώντας την επιβεβαίωση τους συνεχώς από μία εύθραυστη αυλή,  η οποία τους περιβάλλει και στην πρώτη ευκαιρία θα τους ξεπουλήσει όσο όσο.

Αυτό που τους απασχολεί είναι το τι θα πει ο κόσμος και αν θα τσαλακωθεί η εικόνα τους, που νομίζουν ότι έχουν φτιάξει.

Κάτι τέτοιες θορυβώδης υπάρξεις εκπουτάνευσαν το γυναικείο φύλο και επιθυμούν να τις αποκαλούν και κυρίες από  πάνω.

Ας γελάσω.

Η μοναδική τους σχέση περιορίζεται μονάχα σε ένα πιστοποιητικό γέννησης που αναγκαστικά αναγράφεται το φύλο.

Αυτό και τίποτα παραπάνω.

Κανένα απολύτως σημείο σύγκλισης.

Όλες αυτές οι θλιβερές ψάχνουν για άνδρες-κύριους.

Λυπάμαι πολύ που θα σας απογοητεύσω.

Τις αληθινές κυρίες τις κατακτούν μόνο οι αληθινοί κύριοι.

Οτιδήποτε άλλο σε αντρικό ή γυναικείο φύλο παραμένει μια φθηνή απομίμηση μιας ουτοπικής κοινωνίας που συμπεριλαμβάνει όλες αυτές, ενώ κανονικά θα έπρεπε να τις είχε αφορίσει.

Archiatric: Μια εικονογραφημένη ταινία για τις ψυχικές ασθένειες

Η ιστορία είναι γεμάτη από «βασανισμένες ιδιοφυΐες» – ζωγράφους, ποιητές, καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες – που θεωρούνται ηγέτες στον τομέα τους, και οι οποίοι, πίσω από κλειστές πόρτες, έχουν υποφέρει ψυχικά.

Ο Ιταλός εικονογράφος Federico Babina διερευνά αυτό το θέμα μέσα από το «ARCHIATRIC», το οποίο αποτελεί μια εικονογραφημένη αντανάκλαση της σχέσης μεταξύ δημιουργικότητας και ψυχοπαθολογίας. Μια συλλογή σχεδίων που ερμηνεύουν διάφορες ψυχοπαθολογίες μέσα από αρχιτεκτονικές μορφές. «Σε αυτή τη σειρά εικόνων, κάνω μια αφηρημένη μετάφραση από την μία γλώσσα στην άλλη» λέει ο Babina. «Είναι αλήθεια ότι η αρχιτεκτονική και οι χώροι που ζούμε επηρεάζουν τη συμπεριφορά και την ψυχοπαθολογία μας και οποίος σχεδιάζει χώρους, σχεδιάζει στάσεις, συμπεριφορές και συναισθηματικές εμπειρίες».

Το «ARCHIATRIC» δίνει μια αρχιτεκτονική και καλλιτεχνική φωνή στις συναισθηματικές διαταραχές που απορρέουν από το άγχος, την κατάθλιψη, την άνοια και την παράνοια, εφιστώντας την προσοχή στην σχέση τους με τους δημιουργικούς ανθρώπους. «Δεν θέλω να απεικονίσω μια ρομαντική αύρα γύρω από την ταλαιπωρία και τον πόνο της ψυχικής ασθένειας» λέει ο Babina, «αλλά μάλλον να θέσω ένα προβληματισμό σχετικά με τις προκαταλήψεις και το αρνητικό στίγμα το οποίο παρατηρείται συχνά με τις παθολογίες του νου».

Συντελεστές
Ιδέα και concept: Federico Babina,  Μουσική: Elisabet Raspall

Χωρίς πίστη στον εαυτό σου

Πολλές φορές αγωνιζόμαστε στη ζωή μας για κάτι κι ενώ προσπαθούμε πραγματικά να κάνουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε, το αποτέλεσμα δεν είναι πάντα το επιθυμητό. Αναρωτιόμαστε τι πήγε στραβά, πού κάναμε λάθος, τι δεν λάβαμε υπόψη μας, ώστε την επόμενη φορά να τα καταφέρουμε.

Άλλοτε καταλήγουμε ότι φταίνε οι συγκυρίες, άλλοτε η ατυχία κι άλλοτε οι άλλοι. Καλό είναι πάντως αν θέλουμε να κάνουμε έναν πλήρη κι έγκυρο απολογισμό να ξεκινάμε πρώτα από εμάς τους ίδιους. Να εξετάσουμε και να αξιολογήσουμε, δηλαδή, τη θέλησή μας, το ζήλο που επιδείξαμε, τα προσωπικά μας κίνητρα, την επιμονή, την υπομονή και πάνω από όλα την πίστη μας στον ίδιο μας τον εαυτό, την πίστη ότι θα πετυχαίναμε τον στόχο μας!

Συμβαίνει αρκετές φορές, εν αγνοία μας, να σαμποτάρουμε την προσπάθειά μας. Πώς γίνεται αυτό; Κυριαρχούν μέσα μας σκέψεις φόβου, άγχους, αμφιβολίας κι αμφισβήτησης ότι θα φτάσουμε στο τέρμα. Υπονομεύουμε τους στόχους μας άθελά μας και το αποτέλεσμα φυσικά και επηρεάζεται ανάλογα. Η εμπιστοσύνη στις δυνατότητες και τις ικανότητές μας, η αυτοπεποίθησή μας, η θετική ματιά με την οποία αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας αποτελούν καίρια συστατικά της επιτυχίας.

Γιατί, όμως, δεν πιστεύουμε στον εαυτό μας;

Μεγαλώνοντας, ο καθένας μας αποκτά μέσα από διάφορα ερεθίσματα μια γνώμη γι’ αυτό που είναι και αυτό που μπορεί να γίνει. Ο τρόπος που μας φέρονται και μας αντιμετωπίζουν οι «σημαντικοί άλλοι», οι εμπειρίες, τα βιώματά μας, ο τρόπος σκέψης μας, ο χαρακτήρας μας έτσι όπως έχει διαμορφωθεί, οι επιτυχίες και οι αποτυχίες μας, αλλά και το πώς αντιδράσαμε μετά από τις τελευταίες, όλα παίζουν το ρόλο τους ως προς τη νοοτροπία που καλλιεργούμε τελικά απέναντι στο ποιοι είμαστε και στο τι μπορούμε να καταφέρουμε.

Πόσα μπορείς να πετύχεις στη ζωή σου αν συνεχώς σκέφτεσαι ότι δεν αξίζεις, ότι δεν είσαι αρκετός, ότι είσαι λίγος; Μέχρι πού μπορείς να φτάσεις αν συνέχεια είσαι αυστηρός με τον εαυτό σου και δεν του βρίσκεις ούτε ένα θετικό στοιχείο; Πώς θα αποκτήσεις ένα ξεκάθαρο όραμα, στόχους, επιθυμίες όταν τα βάζεις με τον εαυτό σου κάθε φορά που κάτι δεν πάει καλά; Πόσα «χτυπήματα» μπορεί να αντέξει η αυτοεκτίμηση και η αυτοαξία σου όταν για όλα φταίει αυτό που δεν είσαι, αυτό που δεν έχεις;

Ακόμα κι αν έχουμε πράγματι εντοπίσει στοιχεία της προσωπικότητάς μας που δεν μας αρέσουν, που μας ενοχλούν, σκοπός δεν είναι το «αυτομαστίγωμα» και η αυτοτιμωρία, αλλά η αφύπνιση και η διόρθωση όλων όσων μας δυσανασχετούν και μας εμποδίζουν να φτάσουμε εκεί που θέλουμε.

Αντί, λοιπόν, να χάνουμε πολύτιμο χρόνο και ενέργεια, να μεμψιμοιρούμε, να μοιρολατρούμε και να αυτο-απαξιονώμαστε, θα ήταν προτιμότερο να αλλάξουμε στάση ζωής και απλά να μεταβάλλουμε ό,τι πραγματικά πιστεύουμε ότι μας απομακρύνει από την επιτυχία. Οφείλουμε να είμαστε ειλικρινείς κι όχι αυστηροί ή καυστικοί απέναντι στον εαυτό μας.

Οφείλουμε να αγαπήσουμε αυτό που είμαστε με τα δυνατά και τα αδύναμα στοιχεία μας, με τα προτερήματα και τα ελαττώματά μας. Στόχος δεν είναι να γίνουμε τέλειοι ή να συγκρίνουμε συνέχεια τον εαυτό μας με τους άλλους, αλλά να γινόμαστε όλο και καλύτεροι. Καλύτεροι από τον χθεσινό εαυτό μας. Αν δεν μεριμνήσουμε εμείς οι ίδιοι για την αυτοπεποίθησή μας, κανείς άλλος δεν θα το κάνει.

Η πρώτη ύλη για να πετύχεις αυτό που θες είναι να το επιθυμείς πάρα πολύ, να είσαι διατεθειμένος να κοπιάσεις γι’ αυτό (αδιαμαρτύρητα), να το οραματίζεσαι σαν να το έχεις ήδη πετύχει, να έχεις ένα πλάνο στο μυαλό σου με εναλλακτικές λύσεις, ώστε να είσαι ευέλικτος (κι όχι απόλυτος) και να αναζητάς παντού ευκαιρίες, ακόμα κι εκεί που δεν είναι εύκολα ορατές.

Πίσω από όλα αυτά θα πρέπει να υπάρχει μια ανεξάντλητη πίστη τόσο σε αυτό που είμαστε, όσο και σε αυτό που πάμε να υλοποιήσουμε. Να μη φοβόμαστε τα εμπόδια και τις δυσκολίες που θα έρθουν (γιατί ξέρουμε εκ των προτέρων ότι θα έρθουν), να μη θέλουμε να τα παρατήσουμε εύκολα και να μην αφήνουμε τον εαυτό μας να ορίζεται αποκλειστικά από τις εξωτερικές συνθήκες.

Η βούληση και η θέληση του ανθρώπου είναι εκείνα τα στοιχεία που θα κάνουν τη διαφορά, ακόμα και στις πιο δυσοίωνες συνθήκες. Θα πρέπει να υπενθυμίζουμε συνεχώς στον εαυτό μας ότι δεν μπορούμε να γίνουμε αυτό που επιθυμούμε αν πρώτα δεν πιστέψουμε μέσα μας ότι αυτό είναι δυνατό, ανεξάρτητα τι λένε οι συγκυρίες ή οι άλλοι γύρω μας που μπορεί να βλέπουν και να αναπαράγουν παντού και μόνο τα αρνητικά… Η δική σου αφοσιωμένη ματιά κι ερμηνεία πάνω στα πράγματα είναι που θα σε οδηγήσει εκεί που θέλεις να φτάσεις κι όχι η γνώμη των άλλων…

Άσε χώρο στη ζωή σου..

Η Αρχή του Κενού. Απλές αλήθειες που μας διαφεύγουν …

Έχεις τη συνήθεια να φυλάς άχρηστα πράγματα, πιστεύοντας πως μια μέρα… άγνωστο πότε …θα τα χρειαστείς;

Έχεις τη συνήθεια να κρατάς χρήματα, μόνο και μόνο για να μην τα ξοδέψεις, γιατί μπορεί να σου λείψουν στο μέλλον;

Έχεις τη συνήθεια να φυλάς ρούχα, παπούτσια, έπιπλα, οικιακές συσκευές και άλλα πράγματα του νοικοκυριού που δεν χρησιμοποιείς εδώ και πολύ καιρό;

Και μέσα σου…;
Έχεις τη συνήθεια να κρατάς κακίες, στεναχώριες, φόβους και άλλα;
Αυτό να μην το κάνεις ποτέ! Είναι αντίθετο με την ευημερία σου!

Είναι σημαντικό να αφήσεις χώρο, ένα κενό, για να έρθουν καινούρια πράγματα στη ζωή σου.

Όσο εσύ γεμίζεις, υλικά ή συναισθηματικά, με παλιά και άχρηστα, δεν αφήνεις κενό για νέες ευκαιρίες. Τα αγαθά πρέπει να ανακυκλώνονται… Καθάρισε τα συρτάρια, τις ντουλάπες, την αποθήκη, το γκαράζ…

Δώρισε όλα εκείνα που πια δεν χρησιμοποιείς…

Το να φυλάς ένα σωρό από άχρηστα πράγματα το μόνο που καταφέρνεις είναι να δένεις την ίδια σου τη ζωή. Το πρόβλημα δεν είναι τα αντικείμενα που στοιβάζονται στη ζωή σου…

Αλλά το νόημα του “να κρατάς”…

Όταν κρατάς, όταν φυλάς πράγματα, υπάρχει πρόβλημα έλλειψης, απουσίας…
Πιστεύεις ότι αύριο μπορεί να τα χρειαστείς, και ίσως τότε να μην υπάρχει τρόπος να καλύψεις αυτή σου την ανάγκη…

Με αυτό το σκεπτικό, το μήνυμα που στέλνεις τόσο στο μυαλό σου όσο και στη ζωή σου… είναι ότι δεν εμπιστεύεσαι το αύριο… καθώς επίσης και ότι το καινούριο και το καλύτερο ΔΕΝ είναι για σένα,

Γι’ αυτό βρίσκεις ικανοποίηση στο να φυλάς όλα αυτά τα παλιά και άχρηστα πράγματα…
Ξεφορτώσου όλα αυτά που έχασαν το χρώμα και τη λάμψη τους…

Επέτρεψε να μπει το καινούριο στο σπίτι σου… Και μέσα σου…

FootStriker: Μίνι ηλεκτρισμός στα πόδια με τη βοήθεια αισθητήρα για πιο σωστό τρέξιμο

Γερμανοί και Δανοί επιστήμονες ανέπτυξαν μία νέα τεχνολογία για σωστό τρέξιμο που πραγματοποιεί μίνι- ηλεκτροσόκ στα πόδια!

 

Η καινοτόμος τεχνολογία FootStriker με επικεφαλής τον Φλόριαν Ντάιμπερ του Γερμανικού Κέντρου Ερευνών Τεχνητής Νοημοσύνης στο Ζααρμπρίκεν και τον Μαντς Μέλερ Γιένσεν του Πανεπιστημίου του Ώρχους, δημοσιεύθηκε στο περιοδικό διαδραστικής, κινητής και φορετής τεχνολογίας «Proceedings of the ACM on Interactive, Mobile, Wearable and Ubiquitous Technologies», σύμφωνα με το "New Scientist".

 

Το FootStriker χρησιμοποιεί έναν αισθητήρα πίεσης που τοποθετείται στο εσωτερικό του πάτου του παπουτσιού. Κάθε φορά που ο δρομέας πάει να πατήσει λάθος με το πίσω μέρος του ποδιού του πρώτα, μεταδίδεται ένα σήμα σε ένα επίθεμα που έχει προσκολληθεί στο πίσω μέρος της γάμπας. Αυτό στέλνει μια μικρή δόση ηλεκτρισμού, με αποτέλεσμα οι μύες να ενεργοποιούνται, ώστε να διορθώσουν τη θέση του ποδιού στο επόμενο βήμα και το πόδι να πατήσει πρώτα με το μπροστινό μέρος του.

   

Η συσκευή δοκιμάσθηκε σε έξι ανθρώπους που έτρεξαν αρχικά μια απόσταση ενός χιλιομέτρου χωρίς το FootStriker και στη συνέχεια άλλα τρία χιλιόμετρα με τη συσκευή ενεργοποιημένη. Στο πρώτο τμήμα του πειράματος (χωρίς το FootStriker) οι δρομείς πατούσαν λανθασμένα πρώτα τη φτέρνα του στο 95% κατά μέσο όρο του δρόμου. Αλλά όταν άρχισαν τα μίνι-ηλεκτροσόκ, το ποσοστό λάθους τρεξίματος έπεσε δραστικά στο 16%.

   

Μάλιστα, όταν οι δρομείς έτρεξαν ένα τελευταίο πέμπτο χιλιόμετρο, με το FootStriker ξανα εκτός λειτουργίας, το ποσοστό λάθους βηματισμού είχε μειωθεί κι άλλο στο 8%, πράγμα που σημαίνει ότι είχαν πλέον μάθει να τρέχουν πιο σωστά. Επίσης, ακόμη κι όταν οι δρομείς φορούσαν τη συσκευή μόνο στο ένα πόδι, η βελτίωση υπήρχε και στα δύο πόδια.

   

Συγκριτικά, μια δεύτερη ομάδα δρομέων που δεν χρησιμοποίησε το FootStriker καθόλου και απλώς εκπαιδεύθηκε πώς να τρέχει σωστά, κατάφερε να μειώσει το ποσοστό προσγείωσης στις φτέρνες από το 97% μόνο στο 80% κατά μέσο όρο.

   

Περισσότεροι από τους μισούς ερασιτέχνες δρομείς υφίστανται κάποιο μικρό ή μεγαλύτερο τραυματισμό κάθε χρόνο, συνεπώς, σύμφωνα με τους ερευνητές, είναι σημαντικό να τρέχει κανείς σωστά, πατώντας πρώτα με το μπροστινό μέρος του ποδιού του και όχι με τη φτέρνα. Πάντως, ας σημειωθεί ότι δεν συμφωνούν όλοι οι προπονητές πως το τρέξιμο με πάτημα πρώτα στις φτέρνες αυξάνει τον κίνδυνο τραυματισμού.

Nέα θεωρία συνδέει την προέλευση της ζωής με μία τεράστια καταιγίδα που διήρκησε 100.000 χρόνια

Aπό τους παγετώνες της Αρκτικής, μέχρι τις ζούγκλες της Νότιας Αμερικής η Γη, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα έχει πολλά και διαφορετικά κλίματα. Αλλά αυτό δεν συνέβαινε και πριν από 650 εκατομμύρια χρόνια, όταν ο πλανήτης μας έμοιαζε με μία τεράστια χιονόμπαλα που καλυπτόταν από παγετώνες πάχους 1,2 μιλίων (2 χιλιομέτρων). Σύμφωνα με μία νέα έρευνα, μία περίοδος έντονης όξινης βροχής που διήρκησε για 100.000 χρόνια θα μπορούσε να ευθύνεται για την τήξη των παγετών και συνεπώς για τη δημιουργία του περιβάλλοντος της Γης που υπάρχει μέχρι σήμερα.

Ερευνητές από το πανεπιστήμιο του Πεκίνου υποστηρίζουν ότι μία έντονη χημική αποσάθρωση πιθανώς να ήταν η αιτία που οδήγησε στο τέλος της κρυογενούς παγετωνικής περιόδου. Κατά την περίοδο αυτή, που σημειώθηκε πριν από 635-650 εκατομμύρια χρόνια, τεράστιοι παγετώνες κάλυπταν ολόκληρο τον πλανήτη σχηματίζοντας μία τεράστια χιονόμπαλα, τη σημερινή γνωστή σε όλους μας Γη.

Μέχρι στιγμής γνωρίζουμε ελάχιστα πράγματα για το πώς η συγκεκριμένη περίοδος έφτασε στο τέλος της.

Στην έκθεσή τους, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών, οι ερευνητές με επικεφαλής τον Kang-Jung Huang, έγραψαν: «Σύμφωνα με την υπόθεση της περιόδου κατά την οποία η Γη ήταν μία τεράστια χιονόμπαλα, οι στρώσεις άνθρακα δημιουργήθηκαν μετά από έντονα καιρικά φαινόμενα που οδήγησαν στην τήξη των πάγων, ωστόσο αν αυτό αληθεύει, από τη συγκεκριμένη διαδικασία φαίνεται να λείπουν κάποια άλλα γεωχημικά στοιχεία».

Για να καταλάβουμε τι συνέβη οι ερευνητές ανακατασκεύασαν την ιστορία της έντονης χημικής αποσάθρωσης που ισχυρίζονται ότι έλαβε χώρα τότε και συνεπακόλουθα οδήγησε στο τέλος της της κρυογενούς παγετωνικής περιόδου. Τα αποτελέσματα στα οποία κατέληξαν αναφέρουν ότι η εν λόγω περίοδος ίσως έφτασε στο τέλος της όταν το διοξείδιο του άνθρακα κι άλλα αέρια που σχετίζονται με το φαινόμενο του θερμοκηπίου απελευθερώθηκαν από κάποια ηφαιστειακή δραστηριότητα.

Τα υψηλά επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα οδήγησαν με τη σειρά τους στη δημιουργία μίας ιδιαίτερα όξινης βροχής, η οποία «ξέπλυνε» τις ηπείρους κι άφησε τις χημικές της «υπογραφές» στα επιφανειακά πετρώματα. Εν ολίγοις η όξινη βροχή οδήγησε στη δημιουργία των στρώσεων ασβεστόλιθων.

Η χημική ανάλυση των ερευνητών σε πέτρες της Κίνας έδειξε ότι υπάρχουν στοιχεία χημικής αποσάθρωσης σε αυτές, γεγονός που θα μπορούσε να υποδηλώσει ότι η όξινη βροχή οδήγησε στο τέλος της εποχής των παγετώνων.

Οι ερευνητές πιστεύουν ότι η νεροποντή διήρκησε εκαντοντάδες χιλιάδες χρόνια. Με τη σειρά της η εξαφάνιση των παγετώνων θα μπορούσε να είχε οδηγήσει στην κάμβρια έκρηξη, μια περίοδο που άρχισε πριν από 541 εκατομμύρια χρόνια πριν και κατά την οποία εμφανίστηκαν οι περισσότερες ζωικές φυλές. Καθώς οι παγετώνες έλιωναν τεράστιες ποσότητες θρεπτικών ουσιών απελευθερώθηκαν στους ωκεανούς. Αυτό αύξησε τα επίπεδα οξυγόνου στους ωκεανούς και βακτήρια κι άλλα μικρόβια άνθισαν οδηγώντας στη δημιουργία περισσότερων πλαγκτόν. Το πλαγκτόν «έθαψε» τους οργανικούς άνθρακες στο θαλάσσιο πυθμένα αυξάνοντας το ποσοστό του οξυγόνου στην ατμόσφαιρα.

Το νεαρότερο πλανητικό σύστημα που έχει καταγραφεί ποτέ

Αστρονόμοι ανακάλυψαν το νεαρότερο – και ακόμα σχηματιζόμενο – ηλιακό σύστημα που έχει καταγραφεί ποτέ. Πρόκειται για έναν αστέρα περιτριγυρισμένο από έναν περιστρεφόμενο δίσκο σκόνης και αερίου στον αστερισμό του Ταύρου, σε απόσταση 450 ετών φωτός από τη Γη.

 

Απεικόνιση ενός νεαρού πλανητικού συστήματος με την ύλη από το γύρω σύννεφο ροής να εισέρχεται μέσα στο δίσκο. Στη δεξιά φωτογραφία απεικονίζονται ο περιστρεφόμενος δίσκος που σχηματίζεται γύρω από τα νέα αστέρια και η επικάθηση της ύλης στο περιβάλλον νέφος

 

Ο αστέρας – ήλιος έχει προς το παρόν το ένα πέμπτο της μάζας του Ήλιου αλλά σύμφωνα με τους επιστήμονες θα πολλαπλασιάσει το μέγεθός του, απορροφώντας αρκετό υλικό από τον δίσκο γύρω του. Το υπόλοιπο υλικό θα σχηματίσει σταδιακά τους πλανήτες του συστήματος, ενώ η μάζα του είναι επτά φορές μεγαλύτερη από τον Δία, τον μεγαλύτερο πλανήτη του ηλιακού μας συστήματος.

 

«Αυτό το νεαρό αντικείμενο έχει όλα τα απαραίτητα στοιχεία για τη δημιουργία ενός ηλιακού συστήματος», δήλωσε ο Τζον Τόμπιν του Εθνικού Παρατηρητηρίου Ραδιοαστρονομίας των ΗΠΑΤο νέο σύστημα, με την ονομασία L1527 IRS, έχει ηλικία μόλις 300.000 έτη, ενώ δεν είναι απίθανο να αποδειχθεί ακόμα νεαρότερο αν ο ρυθμός αύξησης της μάζας του ήταν υψηλότερος στο παρελθόν. Συγκριτικά, το δικό μας ηλιακό σύστημα έχει ηλικία 4,6 δισεκατομμύρια έτη.

 

Το σύστημα του L1527 IRS πρόκειται για το κοντινότερο παράδειγμα πρώτων σταδίων του σχηματισμού ενός άστρου. Η αστρονομική ομάδα εντόπισε σκόνη και μονοξείδια του άνθρακα γύρω από το αντικείμενο και στη συνέχεια κατάφερε να υπολογίσει την μάζα του πρωτοαστέρα.

 

Υπολογίζοντας την μετατόπιση Doppler των ραδιοκυμάτων που προέρχονται από το μονοξείδιο του άνθρακα στο δίσκο, συμπέραναν ότι η ταχύτητα περιστροφής του δίσκου μεταβάλλεται ανάλογα με την απόσταση από τον κεντρικό αστέρα με τον ίδιο τρόπο που η ταχύτητα της τροχιάς των πλανητών μεταβάλλεται ανάλογα με την απόσταση από τον Ήλιο.

 

Αυτό το φαινόμενο, που αποκαλείται Κεπλεριανή περιστροφή, σηματοδοτεί ένα από τα σημαντικότερα βήματα προς τον σχηματισμό των πλανητών. Το νέο πλανητικό σύστημα εμφανίζει πολλές ομοιότητες με τα πρώτα στάδια του δικού μας ηλιακού συστήματος, σύμφωνα με τους επιστήμονες, γεγονός που θα οδηγήσει σε χρήσιμα συμπεράσματα.

 

Η ομάδα του δρ. Τόμπιν έχει ήδη λάβει την έγκριση να χρησιμοποιήσει για τη συνέχεια της έρευνας της το νεόδμητο και ιδιαίτερα ακριβές σύστημα τηλεσκοπίων ALMA, που βρίσκεται σε μεγάλο υψόμετρο κοντά στην έρημο Ατακάμα της βόρειας Χιλής.

Τι είναι το όριο;

Γκ. Χέγκελ: 1770-1831

Το όριο και οι εφαρμογές του στο κράτος

§1. Το όριο (die Grenze): είναι μια κεντρική λέξη-έννοια, που παίζει ενεργό ρόλο στη σωστή κατεύθυνση της ανθρώπινης σκέψης. Το όριο είναι αυτό που περιορίζει κάτι, τουτέστι το καθορίζει με βάση ένα σύνολο γνωρισμάτων, ποιοτήτων, συναφειών, συσχετισμών κ.λπ.

Χρησιμοποιείται κυριολεκτικά και μεταφορικά: π.χ. τα όρια του δωματίου ή τα όρια της υπομονής. Έχει παρουσία σε όλες τις σφαίρες της ανθρώπινης δραστηριότητας. Στη σφαίρα της ποίησης π.χ. λέει ο Ελύτης για το Σολωμό πως καθόρισε τα όρια της ποίησης της εποχής του. Το ίδιο λέει και για τον Γ. Σεφέρη. Ο Χέγκελ χρησιμοποιεί αυτό τον όρο στην επιστήμη της Λογικής ως Λογική έννοια ή κατηγορία και τη διακρίνει ορισμένως από τον όρο-έννοια: φραγμός (Schranke). Στην καθημερινή γλώσσα δεν διαφοροποιούνται συνήθως όριο και φραγμός. Στον Χέγκελ, το όριο προσδιορίζει μια περατή/πεπερασμένη οντότητα, ένα ορισμένο Κάτι. Την/το προσδιορίζει ποσοτικά και ποιοτικά. Άρα μιλάμε για ποσοτικό και ποιοτικό όριο.

§2. Πρόκειται για τον ποιοτικό όσο και ποσοτικό προσδιορισμό κάθε περατού Κάτι, πέρα από τον οποίο το τελευταίο γίνεται κάτι άλλο. Π.χ. η Ελλαδική χώρα έχει μια ορισμένη έκταση, ένα ορισμένο ποσοτικό όριο, που υπό τη μορφή των συνόρων την καθιστά ένα κράτος με συγκεκριμένη γεωγραφική οριοθέτηση και διαφορετικό από ένα άλλο κράτος. Συγχρόνως έχει εκείνο το ποιοτικό όριο, που την κάνει να είναι πατρίδα των Ελλήνων και όχι προτεκτοράτο ξένων δυνάμεων, ελέω του υπηρετικού τους προσωπικού της καθεστωτικής «αριστεράς». Το Ελληνικό κράτος υπάρχει και μπορεί να υπάρχει μόνο ως διαλεκτική ποσοτικού και ποιοτικού ορίου.

§3. Όταν επομένως η παρούσα νεοφασιστική συμμορία των αγράμματων καθεστωτικών επιχειρεί με τη μάσκα του «δημοκράτη» ή του «σοσιαλιστή» να καταργήσει τα σύνορα του ελληνικού κράτους, καταργεί στην πράξη την ίδια την υπαρκτική οντότητα του Ελληνικού κράτους και αποσυνθέτει κάθε ζωντανό και δημιουργικό όριο και γι’ αυτό αναγκαίο. Σύμφωνα με τον Χέγκελ, κάθε τύπος ορίου είναι μια άρνηση. Π.χ. το προαναφερθέν ποσοτικό όριο του Ελληνικού κράτους είναι τέτοιο, γιατί εκτείνεται ως τα σύνορα και όχι πέραν των συνόρων. Είναι η άρνηση του ευρισκόμενου πέραν των συνόρων. Όποια δηλαδή κρατική υπόσταση υπάρχει πέραν των ελληνικών συνόρων είναι εκείνο το Κάτι, που υφίσταται άρνηση (διαλεκτικώς νοούμενη) από το Κάτι που λέγεται οριοθετημένο ελληνικό κράτος. Κατά την ίδια Λογική διαδικασία και το ποιοτικό όριο είναι μια άρνηση ενός άλλου ποιοτικού ορίου.

§4. Το ποσοτικό όριο είναι εξωτερικό και αδιάφορο, με την έννοια ότι ως υπαρκτό γεωγραφικό όριο, στο παράδειγμά μας, δεν επιδρά ή δεν επηρεάζει την ουσία και πεμπτουσία της μιας ή της άλλης πόλεως στην ελληνική επικράτεια. Το ποιοτικό όμως όριο, μας λέει ο Χέγκελ, συνάπτεται εσωτερικά με την κρατική οντότητα, που λέγεται π.χ. ελληνικό έθνος, πατρίδα, κράτος, και την επηρεάζει καθοριστικά. Το ποιοτικό όριο του προσδίδει έναν συγκεκριμένο χαρακτήρα, μια καθορισμένη σύσταση (Beschaffenheit), ανάμεσα στις τόσες άλλες διαφορετικές. Όταν, ας πούμε, συρρέουν ανεξέλεγκτα στη χώρα στίφη τυχάρπαστων ανθρώπων, τότε αλλοιώνεται το ποιοτικό όριο του ελληνικού κράτους και το επηρεάζει σε βαθμό διάλυσής του.

§5. Το ποσοτικό όριο, στη συνάφεια τούτη, έρχεται να μας θυμίζει πως θέτει έναν περιορισμό, π.χ. το Ελληνικό κράτος ως υπαρκτή οντότητα με τη δική της σύσταση, πέραν της οποίας υπάρχει μια άλλη οντότητα με διαφορετική σύσταση. Τούτο σημαίνει ότι η εν λόγω ποσοτική οριοθέτηση παραπέμπει στην ύπαρξη πολλών διαφορετικών οντοτήτων· π.χ. πέραν των ορίων της Ελλάδας υπάρχουν άλλα κράτη με διαφορετική σύσταση. Ωστόσο δυνάμει της διαλεκτικής ποιοτικού και ποσοτικού ορίου υπάρχει και μπορεί να υπάρχει συνεργασία ή εχθρότητα αναλόγως ανάμεσα σε αυτά τα κράτη.

§6. Πρόκειται για μια διάδραση, ήτοι αλληλεπίδραση, θετική ή αρνητική ανάμεσά τους, με βάση την ως άνω διαλεκτική. Οποιαδήποτε νόθευση αυτής της διαλεκτικής κίνησης ή παρανόηση της εν λόγω κίνησης αποδυναμώνει το ποιοτικό στοιχείο και προκαλεί την εχθρότητα μεταξύ τους. Η αποδυνάμωση του ποιοτικού ορίου σχετίζεται με την αλλοίωση όλων των ποιοτικών στοιχείων του κράτους: π.χ. την ποιότητα των πολιτικών, της δημοκρατίας, των οικονομικών μεγεθών, της παιδείας, της στρατιωτικής ετοιμότητας και ό,τι άλλο συνέχει την ευδοκίμηση μιας πολιτείας. Οι εγχώριοι αφισοκολλητές της πολιτικής εξουσίας δείχνουν, λόγω αφάνταστης απαιδευσίας και απεριόριστης ανηθικότητας-αντιαισθητικότητας, λόγω του ότι δηλαδή δεν έχουν καμιά σχέση με το υπό συζήτηση ποιοτικό όριο, να μην καταλαβαίνουν τίποτε απ’ αυτά και να οδηγούν τη χώρα στον όλεθρο.

Αριστοτέλης: λογική και φαύλη πράξη

Αριστοτέλης: 384-322 π.Χ.

Η κρυφή αρμονία της Λογικής πράξης

Εισαγωγικές υποτυπώσεις

     Ι. Σήμερα, όσο ποτέ άλλοτε, το τοπίο της νεοελληνικής πολιτείας χαρακτηρίζεται από αχαλίνωτο αμοραλισμό και ασυγκράτητο παραλογισμό. Η φαυλοκρατία δεν έχει προηγούμενο από ιδρύσεως του νεοελληνικού κράτους. Πρόκειται, στ’ αλήθεια, για μια ιδιότυπη φαυλοκρατία ως προς τα εξής σημεία, μεταξύ άλλων: νοσηρή άσκηση εξουσίας από πολιτικούς σακάτηδες· αμόρφωτο και ιδεοληπτικά άρρωστο πολιτικό προσωπικό με σαφή δείγματα ψυχασθενικής συμπεριφοράς. Ανυπόληπτο και ανίκανο για δημιουργία στην προσωπική του ζωή σε τέτοιο βαθμό, ώστε να αναζητεί το νόημα της ζωής του μέσα στους σκοτεινούς θαλάμους της πολιτικής διακυβέρνησης, ακόμη κι αν αυτή-εδώ το εκθέτει ως υπηρέτη ξένων προς τη χώρα συμφερόντων.

     ΙΙ. Όταν ο Αριστοτέλης αφιέρωνε τη ζωή του στον θεωρητικό/πρακτικό αγώνα ενάντια στον κόσμο της πολιτικής φαυλότητας, δεν σκεφτόταν μόνο για τη δική του εποχή, αλλά και για την εκάστοτε σύγχρονη εποχή. Γι’ αυτό και ο λόγος του ισχύει και σήμερα στο ακέραιο. Σύμφωνα λοιπόν με το φιλόσοφο, η λογική πράξη συνδέεται με την πραγμάτωση της ηθικής αρετής. Η τελευταία δεν νοείται απλώς σε ατομικό επίπεδο, αλλά θεμελιωδώς στον πολιτικό βίο. Αναλογικά δεν συνδέεται τόσο με κάποιες αρχές ή κώδικες ηθικής συμπεριφοράς όσο με θεμελιώδεις αρχές ορθοφροσύνης.

§2

     Ι. Η ορθοφροσύνη, από άποψη αρχής, είναι σύμφυτη με το Είναι του ανθρώπου ως τέτοιου. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι δεδομένη, δεν αποτελεί στατικό μέγεθος αλλά κατακτιέται στην πράξη και με την πράξη. Ή καλύτερα: είναι αυτή τούτη η γνωστική, η φρόνιμη πράξη. Πότε ο άνθρωπος πράττει με φρόνηση; Όταν είναι ευαισθητοποιημένος, πεπαιδευμένος, καλλιεργημένος· και τούτο όχι υποχρεωτικά με το νόημα του ανθρώπου που έχει ολοκληρώσει την τυπική εκπαίδευση ως τις ανώτατες βαθμίδες. Εάν ίσχυε αυτό, τότε ο κάθε διεφθαρμένος πολιτικός θα ήταν ο κατ’ εξοχήν εκπρόσωπος της ηθικής πράξης και το πολιτικό του ψεύδος, η πολιτική του ανικανότητα, η μέγιστη αρετή. Αυτός που συνεχώς μετα-μορφώνεται από την πράξη του είναι ο πραγματικά πνευματικός, σκεπτόμενος άνθρωπος. Ως αποδεικτικό στοιχείο για την πραγμάτωση μιας λογικής, φρόνιμης πράξης ο Αριστοτέλης λαμβάνει τα συναισθήματα, ευχάριστα ή δυσάρεστα, που νιώθει ο άνθρωπος για και από τις πράξεις του.

     ΙΙ. Τούτο αποτελεί σημάδι ότι είναι ήδη διαμορφωμένα μέσα μας τα σταθερά στοιχεία του χαρακτήρα μας: π.χ. αισθάνεται ευχάριστα κανείς όταν απέχει από τις φαύλες πράξεις· όταν όμως η αποχή του από αυτές του προκαλεί δυσαρέσκεια, τότε είναι ακόλαστος, φαύλος. Όλα τούτα δείχνουν ότι δεν αρκεί να κάνουμε ηθικές πράξεις, αλλά πρέπει να νιώθουμε ευχαρίστηση με αυτό που κάνουμε, πράγμα που επιβεβαιώνει τότε ότι πράττουμε ηθικά και ενάρετα. Το πεδίο της αίσθησης αποτελεί ένα πρώτο επίπεδο διά-γνωσης και αυτογνωσίας ως προς το συνετό ή φαύλο πράττειν. Από την άλλη πλευρά, οι άνθρωποι που νιώθουν ευχάριστα, όταν προβαίνουν σε ποταπές πράξεις, και αποφεύγουν τις ορθές, γιατί τους προκαλούν δυσαρέσκεια, δείχνουν ότι είναι κολασμένοι, διεφθαρμένοι, ανεξάρτητα από το τι πιστεύουν οι ίδιοι για τον εαυτό τους. Αυτό συμβαίνει, εν πολλοίς, και με τους κολασμένους κυβερνήτες: όσο βυθίζονται μέσα στη διαφθορά, τόσο πιστεύουν πως η πολιτική τους διέπεται από υψηλή ορθοφροσύνη. Εδώ ακριβώς έγκειται το σχιζοειδές ή σχιζοφρενές της οντολογικής τους ακαταστασίας. Γι’ αυτό, μας λέει ο Αριστοτέλης, οι άνθρωποι πρέπει να παιδ-αγωγούνται από τη μικρή τους ηλικία σωστά, ώστε να νιώθουν, κατ’ έθος, ευχάριστα με την εκτέλεση των σωστών πράξεων και δυσάρεστα με την εκτέλεση των ευτελών πράξεων. Το πρόβλημα, με άλλα λόγια, είναι πρόβλημα παιδείας και όχι μιας άχαρης τυπικής εκπαίδευσης.

§3 Ηθικά Νικομάχεια Β 3, 1-2

«Πρέπει να θεωρούμε αποδεικτικό σημάδι των έξεων (: των μόνιμων στοιχείων του χαρακτήρα) την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια που συνοδεύει τις πράξεις μας· αυτός δηλαδή που απέχει από τις σωματικές ηδονές και χαίρεται γι’ αυτό είναι σώφρων (: συνετός), ενώ αυτός που δυσανασχετεί [για την αποχή του από τις σωματικές ηδονές] είναι ακόλαστος· το ίδιο επίσης, αυτός που υπομένει τα δεινά και χαίρεται ή τουλάχιστον δεν λυπάται, είναι ανδρείος, ενώ όποιος λυπάται είναι δειλός. Και όλα τούτα, επειδή η ηθική αρετή κινείται γύρω από τις ηδονές (: την ευχαρίστηση) και τις λύπες (: δυσαρέσκεια)· διότι η ηδονή (: η ευχαρίστηση) μας εξωθεί να κάνουμε ευτελή πράγματα, ενώ η λύπη (: η δυσαρέσκεια) μας κρατά μακριά από τα αισθητικώς ωραία πράγματα. Γι’ αυτό πρέπει, όπως λέει ο Πλάτων, να έχει λάβει κανείς ήδη από μικρός εκείνη την αγωγή που θα τον κάνει να χαίρεται (: να ευχαριστιέται) και να λυπάται (: να δυσαρεστείται) για τα πράγματα που πρέπει (: αξίζει)· πράγματι, αυτή είναι η σωστή παιδεία».

§4 Ένα σχόλιο

1. Η αριστοτελική πραγμάτευση της ηθικής αρετής δεν έχει μονοδιάστατα θεωρητικό χαρακτήρα, αλλά κυρίως πρακτικό. Έτσι οι έξεις συσχετίζονται με τα αντίστοιχα συναισθήματα ευαρέσκειας ή δυσαρέσκειας που προκαλούν. Τούτο δείχνει περαιτέρω πως ο χαρακτήρας των έξεων εδραιώνεται σταθερά και δεν μεταβάλλεται εύκολα, γι’ αυτό πρέπει οι πράξεις μας να είναι ποιοτικές. Οι πράξεις μας, οι ενέργειές μας εν γένει απελευθερώνουν μέσα μας συναισθήματα. Η ποιότητα, συνεπώς, των συναισθημάτων μας βρίσκεται σε αναλογική ανταπόκριση με την ποιότητα των ενεργειών μας. Πρέπει, σε κάθε περίπτωση, να επιδιώκεται μια εναρμόνιση ανάμεσα σε αυτό που αισθανόμαστε, όταν σχεδιάζουμε την πράξη, και στον αντικειμενικό χαρακτήρα των πράξεών μας. Στο παράδειγμα του πολιτικού, ας πούμε, η δυσαρμονία ανάμεσα στο συναίσθημά του, εν όψει της καταστροφικής πράξης για ένα ολόκληρο έθνος, και στη δήθεν αναγκαστική συμμετοχή του στην εκτελεσθείσα καταστροφική πράξη τον καταδικάζει να είναι κολασμένος και αμοραλιστής. Ουδεμία δικαιολόγηση του είδους ότι εργάζεται για το μελλοντικό καλό ενός λαού τον απαλλάσσει από το στίγμα του διεφθαρμένου.

2. Το ευχάριστο συναίσθημα, η ηδονή της πράξης ή εκ της πράξης δεν είναι εξ ορισμού ένα αρνητικό συναίσθημα, αλλά διαβαθμίζεται αρνητικά ή θετικά, ανάλογα με την ποιότητά του, η οποία και πάλι συνδέεται με την ποιότητα της πράξης. Πώς όμως μπορεί κανείς να κάνει διάκριση ανάμεσα στον αγαθό και φαύλο χαρακτήρα της ηδονής ή, με άλλα λόγια, ανάμεσα στις ποιοτικές και στις μη-ποιοτικές ηδονές; Με το να συνδέει την ηθική πράξη με την ποιοτική ηδονή. Πώς τα μαθαίνει αυτά; Μέσα από την ορθή παιδεία, δηλαδή τη φιλοσοφική παιδεία. Στο πιο πάνω παράδειγμα των πολιτικών, η φαύλη ηδονή είναι η μόνη παρούσα σε όλες τους τις πράξεις: από την φτηνή ηδονή του τεμπέλη με αδρές αμοιβές έως τις πάσης φύσεως σωματικές, υλικές και άλλες μη-ποιοτικές ηδονές. Η σκέψη ή η περίσκεψη, με αριστοτελικό τρόπο, για το αν αυτούς τους ανθρώπους τους διέπει και καμιά ποιοτική ηδονή, είναι το ζητούμενο του αριστοτελικού κειμένου.

Mαζική «δημοκρατία» της σάρας και της μάρας

Νεωτερικότητα και «δημοκρατικο»-«σοσιαλιστική» φαυλότητα

Όλη η φιλοσοφική προσπάθεια του Νίτσε συνοψίζεται στον αγώνα/πόλεμο [(Krieg)-με την ηρακλείτεια έννοια] για να βρει ο άνθρωπος την καλοκαιρία που ταιριάζει στη φύση του και την οποία έχει πρωτογενώς χάσει μέσα στους παντοειδείς μεταφυσικούς λαβύρινθους της ιστορίας. Είναι εκείνοι οι λαβύρινθοι που με τις πολύτροπες μάσκες τους ‒όπως ηθική, θεσμική εκπαίδευση, αξίες, πολιτικά κόμματα, αντίστοιχες κάστες, θρησκεία, επιστήμη, θεωρίες ισότητας/δικαιοσύνης κ.λπ.‒ έχουν φέρει στην εξουσία [=με την ευρύτερη έννοια μια καθολικής υπερίσχυσης] τις πιο αισχρές μετριότητες. Πρόκειται θεμελιωδώς για τη λεγόμενη μαζική δημοκρατία με την αντίστοιχη μαζική κουλτούρα. Συνέπεια όλων αυτών είναι να παραλύσει η εγγενής ζωτικότητα ‒ήγουν η υγιής ενόρμηση/ένστικτο‒ της ανθρώπινης ύπαρξης και να γίνει «πρότυπο» κυρίαρχης ζωής ένας νωθρός, αποβλακωμένος, παρακμιακός τύπος μαζικού ανθρώπου, που κρύβει όλη τούτη τη σακατεμένη του δομή πίσω από τα πιο σαθρά θεωρήματα, κοινωνιολογικο-πολιτικής υφής, όπως «φιλελευθερισμός», «δημοκρατία», «σοσιαλισμός», ή φιλοσοφικο-ηθικής υφής, όπως διάφορες φιλοσοφικές θεωρίες: Καντ κ.λπ., ή ακόμη και θρησκευτικής ή επιστημονικής υφής. Το χρώμα αυτών των πολλαπλών και ατέλειωτων μεταμφιέσεων είναι ένα: Μοντερνικότητα, Νεωτερικότητα (Νίτσε, KSA 6, σ. 350-351).  

Πώς μπορεί να κατανοείται, υπό ένα γενικό πνεύμα, η Νεωτερικότητα; Πρόκειται για μια άκρως αντιθετική και εξίσου αμφίσημη έννοια και πραγματικότητα. Από τη μια πλευρά παραπέμπει στην αντίληψη της παγκοσμιοποίησης, συνδέεται με τη λογική της πλανητικής εποχής και εκφράζει την προβληματική της· από την άλλη εκδηλώνεται ως πρόταγμα ή πρόγραμμα χειραφέτησης. Τούτο το πρόταγμα ανάγει την ιστορική του αφετηρία στην περίοδο του Διαφωτισμού (16ος αι.), αλλά στην ιστορική του συνέχεια έλαβε διάφορες τροπές, χωρίς να επιτύχει κάποια μορφή αυτοβεβαιότητας ως το σήμερα. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις μιλάμε για μια προσπάθεια ή τάση σε περιοχές της ανθρώπινης παρουσίας –όπως πολιτική, λογοτεχνία, επιστήμη, φιλοσοφία κ.α.– για ένα πρόγραμμα ή σχέδιο παγκόσμιας χειραφέτησης, το οποίο δεν ολοκληρώθηκε ή δεν βρήκε εφαρμογή ποτέ. Ο Νίτσε λαμβάνει υπόψη του αυτή την αντιφατικότητα της νεωτερικότητας, γι’ αυτό και ερμηνεύει τον Διαφωτισμό, αλλά και τη Γαλλική Επανάσταση, όχι μονοσήμαντα, παρά με γενικό κριτήριο πάντα τη βούληση για δύναμη.

  Ό,τι φέρνει στο προσκήνιο, με τον ένα ή άλλο τρόπο, τη βούληση για δύναμη των ευγενών πνευμάτων, ο φιλόσοφος το αποτιμά θετικά ‒και τούτο πάλι όχι οριστικά, απόλυτα· π.χ. καταφάσκει μερικώς την περίπτωση του Βολταίρου, αποστρέφεται εκείνη του Ρουσσώ. Παρόμοια αποτιμά τον Ναπολέοντα ως ύψιστη ιστορικά ενσάρκωση της βούλησης για δύναμη έναντι της μαζικής συνείδησης της Γαλλικής Επανάστασης. Κριτήριο αρνητικής αποτίμησης, σε κάθε περίπτωση, είναι η καθίδρυση της εξουσίας των σακάτηδων. Ετούτη εκμηδενίζει την ανθρώπινη ατομικότητα από τη ζωτική της εστία (=μοναδικότητα, ευαισθησία, εσωτερικότητα, ελευθερία, τοπικότητα κ.λπ.), για να την ρίξει ανέστια και ανασφαλή μέσα στην αγέλη που λέγεται μαζική κοινωνία. Κατ’ αυτή τη λογική, οι απατηλές «δημοκρατικο-σοσιαλιστικές» ωραιοποιήσεις επιφυλάσσουν στην ανθρώπινη ατομικότητα απογοητεύσεις, ξεριζώματα, συντριβές, αφανισμούς. Ουδείς εγγυάται ότι το σήμερα και το αύριο θα είναι καλύτερο από το χθες· ουδείς εκτός από τους εν λόγω παρίες πολιτικούς, για τους οποίους γράφει επί λέξει ο φιλόσοφος:

«Ποια από τη σημερινή σάρα και μάρα μισώ περισσότερο; Τη σάρα και μάρα των σοσιαλιστών, τους απόστολους των τσαντάλα [=τους παρίες], που με τη χαμερπή τους ύπαρξη υποσκάπτουν το ένστικτο, τη χαρά, το αίσθημα της ολιγάρκειας του εργάτη: τον κάνουν ζηλιάρη και του διδάσκουν την εκδίκηση … Η πηγή της αδικίας δεν βρίσκεται στην ανισότητα των δικαιωμάτων, παρά στη διεκδίκηση “ίσων” δικαιωμάτων» (KSA 6, σ. 244).

Ένα σχόλιο: ο Νίτσε δικαιώνεται από τα έργα και τις ημέρες των νεοελλήνων πολιτικών τσαντάλα: με τις δήθεν εργατικές κραυγές για «ίσα» δικαιώματα καταλαμβάνουν ως «σοσιαλιστές» την εξουσία και από πρώην πάμφτωχοι «εργάτες», εν μια νυχτί, γίνονται ζάπλουτοι «δημοκράτες». Και όλα αυτά βέβαια στο όνομα μιας ‒ορισμένης ποσότητας‒ αγελαίας μάζας που χαίρεται να θυσιάζεται για να «ευτυχούν» οι δήμιοί της. Ριζοσπαστικοποίηση του συμπαντικού Είναι των ανθρώπων σημαίνει να κατανοούν το ίδιο τους το γίγνεσθαι ως υπέρβαση των εσωτερικών τους αντιφάσεων και να αίρουν διαλεκτικά ό,τι τις μεταποιεί σε αποξενωμένο από τον εαυτό τους και από την κοινωνία πολιτικό υποκείμενο· κατ’ επέκταση σημαίνει ότι δεν μάχονται να αντικαταστήσουν τις εξουσιαστικές δομές μιας παραδοσιακά αστικής υποκειμενικότητας με εξουσιαστικές δομές μιας άλλης, κατ’ ευφημισμό «σοσιαλιστικής» υποκειμενικότητας, αλλά στην πράξη δεσποτικής. Απεναντίας μάχονται για να καταστήσουν εξουσία την αυθεντική «βούληση για δύναμη», με θεμέλιο την αυτοερμηνευόμενη και αυτοδιευθυνόμενη σκέψη και πράξη. Προς μια τέτοια κατεύθυνση αποβλέπει, για παράδειγμα, η προσπάθεια του Χέγκελ να καταδείξει τη δυνατότητα αυτοθεμελίωσης της νεωτερικότητας με βάση τα αυτεξούσια προτάγματά της και όχι απλώς τις χωροχρονικές της οριοθετήσεις.

ΡΗΤΟΡΙΚΗ: ΛΥΣΙΑΣ - Ὑπὲρ τοῦ ἀδυνάτου (1-3)

[1] Εἰ μὴ συνῄδη, ὦ βουλή, τοῖς κατηγόροις βουλομένοις ἐκ παντὸς τρόπου κακῶς ἐμὲ ποιεῖν, πολλὴν ἂν αὐτοῖς χάριν εἶχον ταύτης τῆς κατηγορίας· ἡγοῦμαι γὰρ τοῖς ἀδίκως διαβεβλημένοις τούτους εἶναι μεγίστων ἀγαθῶν αἰτίους, οἵτινες ἂν αὐτοὺς ἀναγκάζωσιν εἰς ἔλεγχον τῶν αὐτοῖς βεβιωμένων καταστῆναι.

[2] ἐγὼ γὰρ οὕτω σφόδρα ἐμαυτῷ πιστεύω, ὥστ᾽ ἐλπίζω καὶ εἴ τις πρός με τυγχάνει ἀηδῶς [ἢ κακῶς] διακείμενος, ἐπειδὰν ἐμοῦ λέγοντος ἀκούσῃ περὶ τῶν πεπραγμένων, μεταμελήσειν αὐτῷ καὶ πολὺ βελτίω με εἰς τὸν λοιπὸν χρόνον ἡγήσεσθαι.

[3] ἀξιῶ δέ, ὦ βουλή, ἐὰν μὲν τοῦτο μόνον ὑμῖν ἐπιδείξω, ὡς εὔνους εἰμὶ τοῖς καθεστηκόσι πράγμασι καὶ ὡς ἠνάγκασμαι τῶν αὐτῶν κινδύνων μετέχειν ὑμῖν, μηδέν πώ μοι πλέον εἶναι· ἐὰν δὲ φαίνωμαι ‹καὶ› περὶ τὰ ἄλλα μετρίως βεβιωκὼς καὶ πολὺ παρὰ τὴν δόξαν καὶ [παρὰ] τοὺς λόγους τοὺς τῶν ἐχθρῶν, δέομαι ὑμῶν ἐμὲ μὲν δοκιμάζειν, τούτους δὲ ἡγεῖσθαι χείρους εἶναι. πρῶτον δὲ ἀποδείξω ὡς οὐχ ἵππευον οὔδ᾽ ἐπεδήμουν ἐπὶ τῶν τριάκοντα, οὐδὲ μετέσχον τῆς τότε πολιτείας.

***
[1] Εάν δεν γνώριζα, μέλη της βουλής, ότι οι κατήγοροι θέλουν να με βλάψουν με κάθε τρόπο, θα τους ήμουν ιδιαιτέρως ευγνώμων γι᾽ αυτή την κατηγορία, και τούτο γιατί πιστεύω ότι την καλύτερη υπηρεσία σε όσους έχουν συκοφαντηθεί αδίκως την προσφέρουν εκείνοι που τους αναγκάζουν να λογοδοτήσουν για τον βίο και την πολιτεία τους.

[2] Εγώ εν προκειμένω έχω τόσο μεγάλη εμπιστοσύνη στον εαυτό μου, ώστε ελπίζω ότι, ακόμα και αν ενδεχομένως κάποιος με αντιπαθεί, όταν με ακούσει να μιλάω για τη διαδρομή μου, θα αλλάξει γνώμη και στο εξής θα έχει για μένα πολύ πιο θετική εικόνα.

[3] Ζητώ μάλιστα από σας, μέλη της βουλής, εάν αποδείξω τούτο μόνο, ότι δηλαδή διακατέχομαι από φιλικά για την κρατούσα κατάσταση αισθήματα και ότι αναγκάστηκα να λάβω μέρος στους ίδιους αγώνες με εσάς, να μη μου πιστωθεί ακόμη τίποτα. Εάν ωστόσο προκύψει ότι και κατά τα άλλα έχω ζήσει με γνώμονα το μέτρο και εντελώς αντίθετα από ό,τι φαντάζονται και ισχυρίζονται οι εχθροί μου, σας απευθύνω την παράκληση να εγκρίνετε την επιλογή μου και συγχρόνως να έχετε αρνητική γνώμη γι᾽ αυτούς. Πρώτα πρώτα θα αποδείξω ότι δεν υπηρέτησα ως ιππέας και ότι δεν βρισκόμουν στην πόλη την εποχή των Τριάκοντα και ότι δεν συνεργάστηκα με το καθεστώς.

Η αρχαία Ελλάδα, κοιτίδα της μαθηματικής σκέψης

Ολόκληρος ο δυτικός πολιτισμός γεννήθηκε και αναπτύχθηκε έχοντας ως βάση τον τρόπο σκέψης που χάραξαν, διαμόρφωσαν και δίδαξαν οι αρχαίοι Έλληνες. Για πρώτη φορά στην αρχαία Ελλάδα ο νους δεν ικανοποιείται με τις μυθολογικές ερμηνείες του κόσμου. Ο μελετητής δεν αρκείται να δώσει πρακτικές απαντήσεις στα προβλήματα, αλλά προσπαθεί να επεκταθεί παραπέρα σε όλα τα νοητά αντίστοιχα προβλήματα, να οδηγηθεί σε γενικεύσεις και σε αφαιρέσεις, να οικοδομήσει τον ορθό λόγο για να διατυπώσει με σαφήνεια έννοιες, ορισμούς και νόμους γενικούς. Αυτή η μετάβαση από το μύθο στο λόγο, στην επιστημονική σκέψη, ήταν ένα θαύμα, μια τομή, μια επανάσταση.

 

           Η Φιλοσοφία γεννήθηκε τον 6ο π.Χ. αιώνα στην Ιωνία και η εξάπλωσή της στις υπόλοιπες ελληνικές πόλεις ήταν η απαρχή μιας λαμπρής πορείας του ελληνικού πνεύματος στην αναζήτηση της αλήθειας, όχι για να εξυπηρετήσει πρακτικές ανάγκες, αλλά για να ικανοποιήσει πνευματικές ανησυχίες και αναζητήσεις.

 

           Τα Μαθηματικά ήταν ένα ευρύτατο πεδίο πνευματικής αναζήτησης γι' αυτό ασχολήθηκαν μαζί τους όλοι σχεδόν οι φιλόσοφοι εκείνης της εποχής.

 

           Η απόδειξη, που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην πορεία εξέλιξης των Μαθηματικών, ξεκίνησε από τον Θαλή, αναπτύχθηκε από τον Πυθαγόρα και τους Πυθαγόρειους, συστηματοποιήθηκε από τον Πλάτωνα και κυρίως από τον Αριστοτέλη, χρησιμοποιήθηκε σε περισσότερο τελειοποιημένη μορφή από τον Ευκλείδη και θα μπορούσαμε να πούμε ότι τελειοποιήθηκε από τον Αρχιμήδη.

 

           Η σύλληψη της ιδέας της αξιωματικής θεμελίωσης οφείλεται στους αρχαίους Έλληνες. Κλασικό παράδειγμα είναι η Ευκλείδεια Γεωμετρία. Στοιχεία όμως αξιωματικής θεμελίωσης βρίσκουμε και σε άλλα αρχαία ελληνικά κείμενα. Οι Πυθαγόρειοι π.χ. είχαν διευκρινίσει ότι η αποδεικτική διαδικασία πρέπει να έχει κάποια δεδομένα (τις υποθέσεις), και κάποιους αρχικούς συλλογισμούς. Ο Αριστοτέλης επίσης μας δίνει όλα τα στοιχεία μιας αξιωματικής θεμελίωσης. Αναφέρεται στις αρχικές έννοιες, -τις θέσεις, όπως τις ονομάζει- στους ορισμούς, στα αξιώματα, στην αποδεικτική διαδικασία και στην απόδειξη. Η αξιωματική θεμελίωση που ανέπτυξαν οι αρχαίοι Έλληνες είναι ίδια με εκείνη που χρησιμοποιούμε σήμερα.

 

           Η Θεωρία Αριθμών είναι ένας άλλος τομέας που η επινόησή του οφείλεται στους Έλληνες. Για την ανάπτυξη αυτής της θεωρίας σημαντική ήταν η συμβολή των Πυθαγορείων, του Πλάτωνα στην Ακαδημία, καθώς και του Ευκλείδη με το έργο του «Στοιχεία». Καθοριστική ήταν επίσης συμβολή του Αρχιμήδη και του Διόφαντου.

 

           Η Γεωμετρική Άλγεβρα είναι ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά των αρχαίων ελληνικών Μαθηματικών. Οι Έλληνες έλυναν πολλά προβλήματα της Αριθμητικής με τη βοήθεια της Γεωμετρίας, αλλά και πολλά γεωμετρικά προβλήματα με τη χρησιμοποίηση αριθμητικών υπολογισμών. Υπήρχαν έννοιες που μπορούσαν να θεωρηθούν και αριθμητικές και γεωμετρικές. Π.χ. οι αναλογίες, καθώς και η λύση των εξισώσεων μπορούν να θεωρηθούν ως κοινό μέρος της Αριθμητικής και της Γεωμετρίας.

 

           Η Ανάλυση, που είναι σήμερα ο σημαντικότερος κλάδος των βασικών Μαθηματικών, έχει την αφετηρία της στην αρχαία Ελλάδα. Π.χ. ο Δημόκριτος καθόρισε την έννοια του απειροστού μεγέθους και έκαμε διάκριση μεταξύ φυσικού απειροστού (άτομο) και μαθηματικού απειροστού. Στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη υπάρχει η έννοια του απείρου και του συνεχούς μεγέθους. Τα παράδοξα του Ζήνωνα περιέχουν την έννοια του ορίου, της συνέχειας, καθώς και του αθροίσματος των απείρων όρων μιας ακολουθίας.

 

          Στα έργα των Πυθαγορείων, του Ευδόξου και του Αρχιμήδη υπάρχουν τόσα και τέτοια στοιχεία μαθηματικής Ανάλυσης, ώστε τα έργα αυτά σήμερα θεωρούνται ως οι πρωτοπόροι της δημιουργίας του διαφορικού και του ολοκληρωτικού λογισμού.

 

          Η Γεωμετρία είναι καθαρά ελληνική επιστήμη. Ο Ευκλείδης με τα Στοιχεία του οδηγεί τον τρόπο σκέψης της ανθρωπότητας για 2.300 χρόνια.

 

          Η Αστρονομία ως επιστήμη βρήκε επίσης πρόσφορο έδαφος ανάπτυξης στην αρχαία Ελλάδα. Ο Θαλής, ο Πυθαγόρας και οι Πυθαγόρειοι είχαν κάνει αρκετές αστρονομικές παρατηρήσεις και μετρήσεις. Είναι γνωστή η θεωρία του Αρίσταρχου του Σαμίου για τις κινήσεις της Γης. Ο Αρχιμήδης κατασκεύασε αρκετά αστρονομικά όργανα, με τα οποία υπολόγιζε το μέγεθος της Γης, της Σελήνης και του Ηλίου, την απόσταση της Γης από τον Ήλιο και τους πλανήτες, το μήκος της τροχιάς της Γης κ.λπ. Το έργο του Πτολεμαίου και του Ιππάρχου υπήρξε πηγή αναφοράς για όλους τους μεταγενέστερους αστρονόμους.

 

          Έτσι, η αρχαία Ελλάδα υπήρξε η κοιτίδα όχι μόνο της μαθηματικής σκέψης αλλά και της επιστημονικής σκέψης γενικότερα.

Η γνώση και τα λάθη

Η πραγματική γνώση Γλαύκε, δεν μεταδίδεται, όπως συμβαίνει με τις πληροφορίες. Η γνώση δεν είναι κάτι που μπορεί να αποκτηθεί μόνο διαβάζοντας βιβλία Αυτή είναι «δανεική γνώση», γεμίζουμε απλώς στιγμιαίες πληροφορίες που υιοθετούμε. Η γνώση απαιτεί βίωμα. Αυτή η γνώση δεν μεταδίδεται.

Κερδίζεται, αποκαλύπτεται σταδιακά με ταπεινότητα, πειθαρχεία και πάθος. Για να βρεις την αλήθεια, θα πρέπει η αναζήτηση σου να γίνει δικό σου βίωμα, και όχι σύμφωνα με τα «βιώματα» και τα πιστεύω άλλων. Αν αυτό επιτευχθεί τότε θα πρέπει να συντελεστεί εντός σου μία αλλαγή, μία συνειδησιακή «αλλαγή» η οποία θα σε αλλάξει εντελώς. Η παλαιά σου κατάσταση θα πρέπει να «πεθάνει», ώστε να γίνει χώρος για το νέο, το καινούργιο.

Το καινούργιο υπάρχει μέσα σου όπως ο σπόρος στο έδαφος, και περιμένει να αφυπνιστεί, να καλλιεργηθεί, αρκεί να αναζητηθεί ή να υποδειχθεί από κάποιον άλλο, που το έχει ήδη ανακαλύψει. Αν το ανακαλύψεις, τότε ο σπόρος που ήταν εν υπνώσει μέσα σου, θα αναγεννηθεί, και τότε μπορείς να τον καλλιεργήσεις να τον αναπτύξεις σύμφωνα με τις δικές σου δυνάμεις.

Τότε ο δικός σου σπόρος θα αναπτυχθεί, θα ανθίσει, και στην συνέχεια θα πρέπει να ταξιδέψει , ώστε να εκπληρώσει τον προορισμό του, που δεν είναι άλλος την εύρεση ενός πρόσφορου εδάφους για την ανάπτυξη της δύναμης που φέρνει εντός του από έναν άλλο αναζητητή….

Αυτό που μπορώ εγώ να κάνω είναι, να σου δείξω τον δρόμο. Οι απαντήσεις στα ερωτήματα σου, θα πρέπει να είναι δική σου 'κατάκτηση'. Ψάξε μέσα σου, να είσαι ο εαυτός σου. Μην επιτρέπεις σε άλλους να δημιουργούν το μονοπάτι σου. Είναι δικός σου ο δρόμος και μόνο. Άλλοι μπορούν να περπατήσουν μαζί σου, αλλά κανένας δεν μπορεί να περπατήσει στη θέση σου.

Μην επιτρέπεις στον εαυτό σου να περιχαρακώνεται από κάθε είδους δόγματα και φανατισμούς. Μην πιστεύεις αυτούς που λένε πως κατέχουν την αλήθεια, αλλά αυτούς που την αναζητούν. Η αλήθεια δεν τεμαχίζεται, παρόλα αυτά, όλοι υποστηρίζουν πως την κατέχουν, κατηγορώντας τους άλλους ως πλανεμένους…

Η δική μου οπτική αφορά την δική μου ατραπό, τον δικό δρόμο όπως εγώ τον επέλεξα, σύμφωνα με αυτά που μου δίδαξαν, φιλτραρισμένη μέσα από τα δικά μου φίλτρα. Την δική σου αλήθεια δεν μπορεί κανένας να σου τη μάθει! Μπορείς μόνο να τη βιώσεις. Και το δικό σου βίωμα, θα έχει άλλες αποχρώσεις, ξεχωριστές και μοναδικές!

Υπάρχει ένας οδηγός. Ακολούθα το δρόμο που χάραξε η φύση. Η ύπαρξη σου είναι συνυφασμένη μαζί της. Ζεις με τ’ άστρα, τον ήλιο, τη σελήνη, και με τις εποχές που ακολουθούν ταχτικά η μία την άλλη, τα πάντα κινούνται κυκλικά και αρμονικά. Η παραμικρότερη κίνηση στον ουρανό, κάθε αλλαγή στη γη, επηρεάζουν τη ζωή σου. Σκέψου, νιώσε, βίωσε, καλλιέργησε το κρυμμένο κομμάτι της Θείας φύσης, που βρίσκεται βαθιά μέσα στο πιο ιερό κομμάτι της ύπαρξης σου..

Δώσε νόημα στην κάθε στιγμή σου. Αναζήτησε την γνώση, το κάλλος, την αρμονία σε κάθε σου ενέργεια. Μην σπαταλάς την ενέργεια σου σε ερωτήματα που αναζητούν απαντήσεις σε «μυστήρια», όπως από πού ερχόσαστε, και κυρίως στο που πηγαίνετε, πριν και μετά την γέννηση σας στον πλανήτη γη. Συνέχισε το έργο των προγόνων που σου πρόσφεραν όσα απολαμβάνεις σήμερα, δώσε και εσύ στους επόμενους, κάτι παραπάνω από αυτά που παρέλαβεςς. Ζήσε ταπεινά και υπεύθυνα τη ζωή που σου δόθηκε στο τώρα. Μπορείς να κατακτήσεις την αθανασία μόνο με έργα που θα διαρκέσουν περισσότερο από την μικρή χωροχρονικά ύπαρξη σου. Και μην ξεχνάς, καλό στις ανθρώπινες υποθέσεις είναι ότι προάγει την ζωή, κακό ότι την στερεί.

Μην φοβάσαι τα λάθη, θα σε κάνουν έμπειρο. Η εμπειρία δεν μεταδίδεται, κατακτιέται, μέσα από την επανάληψη των λαθών. Μέσα από τα λάθη μαθαίνουμε. Τα λάθη είναι αναγκαία. Το μυστικό για να κάνεις λιγότερα λάθη, είναι να είσαι υπομονετικός και ταπεινός. Όταν είσαι έτοιμος, ο σωστός δρόμος θα εμφανιστεί μπροστά σου. Τότε είναι η στιγμή που θα σου αποκαλυφθούν οι απαντήσεις στα ερωτήματα σου με βάση τα βιώματα σου, έτσι ώστε να ζεις μία ενσυνείδητη ζωή προς όφελος όλης της κοινωνίας…!