ΤΟ ΗΘΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ

Ο πολυτιμότερος [διάλογος] απ’ όλους, η Πολιτεία, είναι μια πλήρης πραγματεία –όλος ο Πλάτωνας συγκεντρωμένος σε ένα βιβλίο. Εδώ θα βρούμε τη μεταφυσική του, τη θεολογία του, την ηθική του, την ψυχολογία του, την παιδαγωγική του, την πολιτική του, τη θεωρία για την τέχνη. Εδώ θα συναντήσουμε θέματα που μοιάζουν σύγχρονα: κοινοτισμός και σοσιαλισμός, φεμινισμός, έλεγχος γεννήσεων και ευγονική, νιτσεϊκής φύσεως προβλήματα που έχουν να κάνουν με την ηθική και τη διακυβέρνηση των αρίστων, ρουσοϊκής φύσεως προβληματική περί επιστροφής στη φύση και ελευθεριακής παιδείας, η μπερξονική élan vital και η φροϋδική ψυχανάλυση – τα πάντα είναι εδώ. Είναι ένα συμπόσιο για την ελίτ, σερβιρισμένο από ένα γενναιόδωρο οικοδεσπότη. «Ο Πλάτωνας είναι η φιλοσοφία, και η φιλοσοφία είναι ο Πλάτωνας» λέει ο Έμερσον, και επαναλαμβάνει για την Πολιτεία τη φράση του Ομάρ για το Κοράνι: «Κάψτε τις βιβλιοθήκες, γιατί ό,τι αξίζει απ’ αυτές βρίσκεται σε αυτό το βιβλίο».

 

 Ας μελετήσουμε λοιπόν, την Πολιτεία.

 Το ηθικό πρόβλημα

 Η συζήτηση γίνεται στο σπίτι του Κέφαλου, ενός πλούσιου αριστοκράτη. Παρόντες είναι, μεταξύ άλλων, ο Γλαύκωνας, και ο Αδείμαντος, αδελφοί του Πλάτωνα, καθώς και ο Θρασύμαχος, ένας απότομος και ευέξαπτος σοφιστής. Ο Σωκράτης, που λειτουργεί ως «φερέφωνο» του Πλάτωνα στον διάλογο, ρωτώντας στον Κέφαλο:

 

 «Ποιο θεωρείς το πιο σημαντικό αγαθό που σου έχει παράσχει η μεγάλη σου περιουσία;».

 

 Ο Κέφαλος απαντά ότι ο πλούτος είναι ευλογία γι’ αυτόν κυρίως επειδή του επιτρέπει να είναι γενναιόδωρος, έντιμος και δίκαιος. Ο Σωκράτης, με τον πονηρό τρόπο του, τον ρωτά τι ακριβώς εννοεί με τη λέξη δίκαιος – και εκεί αφήνει ελεύθερα τα σκυλιά του φιλοσοφικού πολέμου. Γιατί δεν υπάρχει πιο δύσκολο πράγμα, πιο αυστηρή δοκιμασία και εξουθενωτική άσκηση της διανοητικής σαφήνειας και δεξιότητας από τον ορισμό. Ο Σωκράτης δεν δυσκολεύεται καθόλου να καταρρίψει τον ένα μετά τον άλλο τους ορισμούς που του δίνουν. Μέχρι που, τελικά, ο Θρασύμαχος, λιγότερο υπομονετικός από τους άλλους, ξεσπά «σαν θηρίο»:

 

 «Τι φλυαρία είναι αυτή στην οποία αναλίσκεστε τόση ώρα, Σωκράτη; Και τι ανοησία όλες αυτές οι υποχωρήσεις που κάνετε ο ένας στον άλλο! Αν θέλεις αληθινά να μάθεις τι είναι το δίκαιο, μη ρωτάς μόνο, ούτε να προσπαθείς να ανασκευάσεις την απάντηση που σου δίνουν, αφού ξέρεις ότι είναι ευκολότερο να ρωτάς παρά να απαντάς… αλλά απάντησε κι εσύ και πες τι πιστεύεις ότι είναι το δίκαιο» (336).

 

 Ο Σωκράτης δεν τον φοβάται. Συνεχίζει να ρωτά αντί να απαντά. Και μετά από μερικούς διαξιφισμούς, προκαλεί τον ασύνετο Θρασύμαχο να δώσει έναν ορισμό:

 

 «Άκου λοιπόν» λέει ο θυμωμένος σοφιστής. «Εγώ θεωρώ ότι το δίκαιο δεν είναι τίποτε άλλο από το συμφέρον του ισχυρότερου… Κάθε εξουσία θεσπίζει τους νόμους σύμφωνα με το δικό της συμφέρον, η δημοκρατία τους κάνει δημοκρατικούς, η τυραννίδα τυραννικούς… Και θεσπίζοντας έτσι τους νόμους δηλώνουν ότι δίκαιο για  τους υπηκόους τους είναι το συμφέρον των αρχόντων, και όποιον αποκλίνει από αυτό τον νόμο τον τιμωρούν ως παράνομο και άδικο. [Πάρε] την πιο μεγάλη μορφή αδικίας… Είναι το τυραννικό πολίτευμα, που κρυφά και με την βία παίρνει ό, τι ανήκει στους άλλους, τόσο τα ιερά και όσια όσο και τα ιδιωτικά και τα δημόσια, όχι λίγο λίγο αλλά όλα μαζί… Όμως αν εκτός από την περιουσία των πολιτών απαγάγει κάποιος και υποδουλώσει τους ίδιους τους πολίτες, τότε αντί γι’ αυτά τα προσβλητικά ονόματα χαρακτηρίζεται ευδαίμων και μακάριος… Γιατί αυτοί που στηλιτεύουν την αδικία δεν το κάνουν από τον φόβο μήπως αδικήσουν αλλά από το φόβο μήπως αδικηθούν» (338-344).

 

 Αυτό, φυσικά, είναι το δόγμα που στην εποχή μας, λίγο πολύ δικαιολογημένα, το έχουμε συνδέσει με τον Νίτσε. «Πραγματικά, γέλασα πολλές φορές με τα ανθρωπάκια που θεωρούσαν ότι οι ίδιοι ήταν καλοί επειδή ήταν κουτσοί»· […] Όμως, σε όλη την ιστορία της φιλοσοφίας, εκεί που διατυπώνεται αυτό το δόγμα καλύτερα είναι ίσως σε έναν άλλο διάλογο του Πλάτωνα, τον Γοργία (482 κ.ε.), όπου ο σοφιστής Καλλικλής καταδικάζει την ηθική ως επινόηση των αδυνάτων για να εξουδετερώσουν τη δύναμη των ισχυρών.

 

 «Για τους ίδιους και για να υπηρετήσουν το συμφέρον τους φτιάχνουν [οι αδύνατοι] τους νόμους και απονέμουν τους επαίνους και τις επικρίσεις. Και για να τρομοκρατήσουν τους ισχυρότερους, που έχοντας τη δυνατότητα να αποκτήσουν περισσότερα, ώστε να μην υπερισχύσουν έναντι των ιδίων, τους λένε ότι το να έχουν περισσότερα από τους άλλους είναι αισχρό και άδικο, και ότι η αδικία είναι αυτή ακριβώς η προσπάθεια να έχεις περισσότερα σε σχέση με τους άλλους, ενώ οι ίδιοι είναι ικανοποιημένοι με την ισότητα όντας τόσο κατώτεροι… Αλλά πιστεύω πως όταν εμφανίζεται ένας άνθρωπος που από τη φύση του έχει αρκετή δύναμη (εδώ κάνει την εμφάνισή ο Υπεράνθρωπος), αποτινάζει όλα αυτά που του έχουμε μάθει, σπάει τα δεσμά του και ελευθερώνεται. Ποδοπατεί τους κώδικες και τα τεχνάσματα μας, τα ξόρκια μας και τους «νόμους» μας, που είναι όλοι ενάντιοι στη φύση… Αυτός που θέλει να ζήσει σωστά πρέπει να αφήνει τις επιθυμίες του να γίνουν όσο το δυνατόν πιο ισχυρές και να μην τις συγκρατεί, πρέπει επίσης να μπορεί να τις διαχειρίζεται όταν βρίσκονται στην κορύφωσή τους με την ανδρεία και τη φρόνηση που διαθέτει, και να ικανοποιεί κάθε επιθυμία με τη σειρά. Όμως αυτό νομίζω ότι δεν είναι δυνατόν για τους πολλούς, και έτσι καταλήγουν να ψέγουν ετούτους τους ανθρώπους από ντροπή, για να κρύψουν τη δική τους αδυναμία, λέγοντας μας ότι η ακολασία είναι επονείδιστη, και με αυτό τον τρόπο υποδουλώνουν εκείνους που είναι ευγενέστεροι ως προς τη φύση τους. Και επειδή δεν μπορούν οι να ικανοποιήσουν την επιθυμία τους, επαινούν την εγκράτεια και τη δικαιοσύνη, λόγω της δικής τους ανανδρίας».

 

 Αυτή η δικαιοσύνη είναι ένας ηθικός νόμος όχι για άντρες αλλά για ανδράποδα (ουδέ γαρ ανδρός… αλλ’ ανδραπόδω τινός), μια ηθική αρχή για δούλους όχι για ήρωες. Οι πραγματικές αρετές του ανθρώπου είναι η ανδρεία και η φρόνηση.[1]

 

 Ίσως αυτός ο σκληρός «ανηθικισμός» να αντικατοπτρίζει την ανάπτυξη της ιμπεριαλιστικής εξωτερικής πολιτικής της Αθήνας, και την χωρίς οίκτο αντιμετώπιση των πιο αδύναμων πόλεων. «Η ηγεμονία σας» διακηρύττει ο Περικλής στη δημηγορία που βάζει στο στόμα του ο Θουκυδίδης «βασίζεται στη δική σας δύναμη και όχι στην καλή θέληση των υποτελών σας». Ο ίδιος επίσης ιστορικός αναφέρεται στους αθηναίους αποσταλμένους που εξαναγκάζουν τη Μήλο να συνταχθεί με την Αθήνα στον πόλεμο κατά της Σπάρτης: «Γνωρίζεται, όπως κι εμείς, ότι το δίκαιο κατά την κρίση των ανθρώπων νοείται μόνο ανάμεσα σε ισοδύναμους. Οι ισχυροί κάνουν ότι τους επιτρέπει η δύναμή τους, και οι αδύναμοι υποφέρουν ότι πρέπει» (Ιστορίαι, 5, 105). Εδώ έχουμε να κάνουμε με το θεμελιώδες πρόβλημα της ηθικής συμπεριφοράς. Τι είναι δικαιοσύνη; Πρέπει να επιδιώκουμε το δίκαιο ή την απόκτηση δύναμης; Είναι προτιμότερο να είσαι καλός ή να είσαι ισχυρός;

 

 Πως αντιμετωπίζει ο Σωκράτης –δηλαδή, ο Πλάτωνας– την προκλητική αυτή θεωρία; Στην αρχή δεν ασχολείται καθόλου. Επισημαίνει ότι η δικαιοσύνη είναι μια σχέση ανάμεσα σε άτομα, που εξαρτάται από την κοινωνική οργάνωση. Και ότι, κατά συνέπεια, μπορεί να μελετηθεί καλύτερα ως μέρος της δομής μιας κοινότητας παρά ως ένα χαρακτηριστικό της συμπεριφοράς κάποιου. Αν, λέει, μπορούμε να φανταστούμε μια δίκαιη πολιτεία, θα είναι δυνατό να περιγράψουμε καλύτερα ένα δίκαιο άτομο. Ο Πλάτωνας δικαιολογεί αυτή την παρέκβαση με το σκεπτικό πως, όταν ελέγχουμε την όραση κάποιου, τον βάζουμε πρώτα να διαβάσει μεγάλα γράμματα και μετά μικρότερα. Έτσι, υποστηρίζει, είναι πιο εύκολο να αναλύσουμε τη δικαιοσύνη στη μεγάλη κλίμακα της κοινωνίας παρά στη μικρή κλίμακα της ατομικής συμπεριφοράς.

 

 Όμως εδώ δεν πρέπει να ξεγελαστούμε. Στην πραγματικότητα, ο Δάσκαλος συρράπτει δύο διαφορετικά βιβλία, και χρησιμοποιεί το επιχείρημα για τη ραφή. Θέλει να πραγματευτεί όχι μόνο το πρόβλημα της προσωπικής ηθικής, αλλά και εκείνα της κοινωνικής και πολιτικής ανασυγκρότησης. Έχει μια ουτοπία κρυμμένη στο μανίκι του, και είναι αποφασισμένος να την παρουσιάσει. Θα του το συγχωρήσουμε ευχαρίστως, γιατί αυτή η παρέκβαση αποτελεί τον πυρήνα και συνοψίζει όλη την αξία του βιβλίου του.

---------

  [1] Γοργίας, 491 Βλ. και τον ορισμό που δίνει ο Μακιαβέλι για τη virtu, ως ευφυΐα συν δύναμη.

Ο Ξενοφώντας, ο λόγος των Θηβαίων και τα αδιέξοδα της ισχύος

Οι Θηβαίοι, όταν πια ήταν βέβαιο ότι θα συγκρουστούν με τους Λακεδαιμονίους, έστειλαν πρέσβεις στην Αθήνα επιδιώκοντας τη στρατιωτική τους συνδρομή. Φυσικά, το εγχείρημα δεν ήταν εύκολο. Το παρελθόν ήταν ακόμη νωπό και η στάση των Θηβαίων κάθε άλλο παρά ενέπνεε εμπιστοσύνη.

Οι πρέσβεις δεν είχαν άλλη επιλογή απ’ το να ξεκινήσουν απολογητικά: «Όταν μας κατηγορείτε, Αθηναίοι, ότι στο τέλος του πολέμου προτείναμε σκληρά μέτρα εναντίον σας, άδικα μας κατηγορείτε: δεν ήταν η πόλη μας που έδωσε εκείνη την ψήφο, αλλά ένας μόνο άνθρωπος που έτυχε τότε να μας αντιπροσωπεύει στο συνέδριο των συμμάχων». (3,5,8).

Με δυο λόγια, επρόκειτο για παρεξήγηση. Δεν ήταν οι Θηβαίοι που πρότειναν τα «σκληρά μέτρα», αλλά ο ένας και μοναδικός εκπρόσωπός «που έτυχε» να τους αντιπροσωπεύει «στο συνέδριο των συμμάχων». (Κι όταν λέμε «σκληρά μέτρα» εννοούμε την ολοκληρωτική εξόντωση της Αθήνας, που οι ίδιοι οι Σπαρτιάτες απέρριψαν). Οι Θηβαίοι είναι το θύμα μιας κακής εκπροσώπησης, η οποία κινήθηκε αυθαίρετα – χωρίς ωστόσο να τιμωρήθηκε και ποτέ γι’ αυτό. Το επιχείρημα της απόλυτης ευθύνης του εκπροσώπου είναι αδύνατο να πείσει και γι’ αυτό δεν έχει καμία συνέχεια στο λόγο τους.

Οι πρέσβεις στρέφονται σ’ ενέργειες ευνοϊκές προς την Αθήνα: «Όταν άλλωστε μας ζήτησαν οι Λακεδαιμόνιοι να βαδίσουμε κατά του Πειραιά, η πόλη ψήφισε ομόφωνα να μη μετάσχουμε στην εκστρατεία». (3,5,8).

Το ότι δεν είχαν πλέον κανένα συμφέρον να το κάνουν αυτό δε χρειάζεται να αναφερθεί. Αυτό που χρειάζεται είναι να γίνει σαφές ότι οι Αθηναίοι όχι μόνο πρέπει, αλλά έχουν ηθική υποχρέωση να βοηθήσουν, αφού οι Θήβα εξαιτίας τους βρίσκεται σε κίνδυνο: «Επειδή λοιπόν είστε μια από τις κύριες αφορμές της οργής των Λακεδαιμονίων εναντίον μας, δίκαιο είναι – νομίζουμε – να βοηθήσετε την πόλη μας». (3,5,8). Η αντιστροφή έχει ήδη επιτευχθεί. Οι Αθηναίοι όχι μόνο δεν αδικήθηκαν, αλλά έχουν και χρέος. Τουλάχιστον αυτό ορίζει το «δίκαιο».

Κι επειδή το επιχείρημα της μη συμμετοχής των Θηβαίων στην εκστρατεία εναντίον των δημοκρατικών μπορεί να δυσαρεστήσει την ολιγαρχική μερίδα, οι πρέσβεις νιώθουν την ανάγκη να συμπληρώσουν: «Πολύ περισσότερο έχουμε την απαίτηση να ξεσηκωθούν πρόθυμα να χτυπήσουν τους Λακεδαιμονίους όσοι από σας ανήκαν στην ολιγαρχική παράταξη: Οι Λακεδαιμόνιοι είναι που, αφού πρώτα σας εγκαθίδρυσαν ολιγαρχικό καθεστώς και σας έκαναν μισητούς στους δημοκράτες, ήρθαν κατόπιν με πολύ στρατό – τάχα σαν σύμμαχοι – και σας παρέδωσαν στο λαό, έτσι που αν εξαρτιόταν απ’ αυτούς η τύχη σας ήσασταν χαμένοι – άλλο αν τούτος δω ο λαός σάς έσωσε». (3,5,9).

Κι ενώ οι ίδιοι ήταν θετικό που δεν εκστράτευσαν εναντίον των δημοκρατικών, σαν να μην άφησαν τους ολιγαρχικούς εκτεθειμένους με αυτόν τον τρόπο, οι Σπαρτιάτες φέρθηκαν ανέντιμα επειδή τους «παρέδωσαν στο λαό». Το γιατί οι Σπαρτιάτες «έκαναν μισητούς» τους Τριάντα τυράννους κι όχι οι ίδιοι με τις πρακτικές που ακολούθησαν δεν αιτιολογείται. Την ευθύνη των εγκλημάτων και του διχασμού θα την αναλάβει και πάλι οι Σπάρτη, αφού αυτό που προέχει είναι η ενότητα της Αθήνας, που πρέπει τώρα σύσσωμη να δώσει ένα καλό μάθημα σ’ αυτούς που προσπάθησαν να την καταστρέψουν.

Ο λόγος των Θηβαίων, μέχρι στιγμής, δεν ανταποκρίνεται ούτε στα ιστορικά γεγονότα που προηγήθηκαν ούτε στη διπλωματική διαδρομή των πόλεων ως εκείνη τη στιγμή ούτε στην πολιτική ευθύνη των ανθρώπων που πρωταγωνίστησαν. Υπό αυτές τις συνθήκες είναι πολύ δύσκολο – αν όχι αδύνατο – να πετύχουν αυτό που ζητούν. Γι’ αυτό περνάνε αμέσως στο κυρίως θέμα: «Το ξέρουμε βέβαια όλοι, Αθηναίοι, ότι θα θέλατε ν’ αποκτήσετε ξανά την παλιά σας ηγεμονία». (3,5,10).

Από τη στιγμή που δεν υπάρχουν επιχειρήματα, αυτό που μένει είναι η υπόσχεση, δηλαδή η ελπίδα. Και οι Θηβαίοι ξέρουν ακριβώς πού πρέπει να χτυπήσουν. Και ξέρουν, επίσης, ότι πρέπει να το κάνουν να φανεί εφικτό: «Το ότι εξουσιάζουν πολλούς δεν πρέπει να σας φοβίζει, αλλά ίσα ίσα να σας δίνει θάρρος: σκεφτείτε ότι τον καιρό που και σεις εξουσιάζατε πολλούς, είχατε και τους περισσότερους εχθρούς – που έκρυβαν το μίσος τους για σας όσο δεν είχαν σε ποιον να προσχωρήσουν, και που μόλις μπήκαν επικεφαλής οι Λακεδαιμόνιοι έδειξαν τ’ αληθινά τους αισθήματα απέναντί σας. Και τώρα λοιπόν, αν φανεί ότι εσείς κι εμείς συνασπιζόμαστε εναντίον των Λακεδαιμονίων, να το ξέρετε καλά ότι θα παρουσιαστούν πολλοί που τους μισούν». (3,5,10-11).

Η Ελλάδα την περίοδο της Θηβαϊκής ηγεμονίας

Κι επειδή αυτά είναι λόγια του αέρα, οι Θηβαίοι θα περάσουν και σε χειροπιαστά δεδομένα: «Οι Ηλείοι, που έχασαν τόσα εδάφη και πόλεις, προστέθηκαν τώρα στους εχθρούς τους. Και τι να πούμε για τους Κορινθίους, για τους Αρκάδες, για τους Αχαιούς; Στον πόλεμο εναντίον σας οι Λακεδαιμόνιοι τους έπεισαν, με χίλια παρακάλια, να πάρουν μέρος σ’ όλους τους μόχθους και τους κινδύνους και τις δαπάνες. Ύστερα, όταν οι Λακεδαιμόνιοι πέτυχαν το σκοπό τους, μήπως μοιράστηκαν μαζί τους εδάφη, τιμές ή χρήματα; Αντί γι’ αυτό, βρίσκουν πρεπούμενο να διορίζουν είλωτες για αρμοστές – και μόλις τους ευνόησε η τύχη επέβαλαν στους συμμάχους, που ήταν πριν ελεύθεροι, τη δεσποτεία τους. Αλλά είναι φανερό ότι ξεγέλασαν κι όσους παρακίνησαν ν’ αποστατήσουν από σας, αφού αντί για ελευθερία τους έκαναν δυο φορές δούλους – τους τυραννούν κι οι αρμοστές, κι οι Δεκαρχίες που διόρισε ο Λύσανδρος σε κάθε πόλη. Όσο για το Βασιλέα της Ασίας, που τόσο πολύ τους βοήθησε να σας νικήσουν, μήπως τον μεταχειρίζονται διαφορετικά παρά αν είχε πολεμήσει μαζί σας εναντίον τους;» (3,5,12-13).

Ο πειρασμός για τους Αθηναίους είναι πολύ μεγάλος και η παρουσίαση της πραγματικότητας εξόχως ρεαλιστική. Είναι αλήθεια ότι οι σύμμαχοι δυσφορούσαν ανοιχτά με τη συμπεριφορά των Σπαρτιατών. Σχεδόν όλοι οι Πελοποννήσιοι ήταν δυσαρεστημένοι σε βαθμό που, αν δε συμμετείχαν ανοιχτά εναντίον της Σπάρτης, τουλάχιστον θα έμεναν ουδέτεροι, ώστε να μην εμποδίσουν την κατάρρευσή της. Οι Ηλείοι είχαν ήδη δείξει ανοιχτά τις προθέσεις τους. Η νέα συμμαχία, που πάει να δημιουργηθεί, είναι πολύ πιθανό να κυριαρχήσει, ιδίως αν καταφέρει μια περσική χρηματοδότηση, πράγμα όχι και τόσο απίθανο στην παρούσα στιγμή. (Μην ξεχνάμε ότι κι αυτές οι ενέργειες έχουν υποκινηθεί από τις δωροδοκίες του Τιθραύστη). Η Σπάρτη φαίνεται να έχει μπει για τα καλά στη θέση της Αθήνας.

Παρακολουθούμε την επανάληψη της ιστορίας με αντεστραμμένους όρους. Η Σπάρτη επιβάλλει αρμοστές, ασκεί επεκτατισμό στην Ασία και είναι πρόθυμη να βάλει στη θέση του οποιονδήποτε αυθαδιάσει στον ελλαδικό χώρο. Οι Πέρσες είναι και πάλι στο προσκήνιο έτοιμοι να παίξουν ακριβώς τον ίδιο ρόλο που είχαν παίξει και προηγουμένως. Η ισχύς είναι καταδικασμένη να επεκτείνεται και να δημιουργεί εχθρούς – όπως πρέπει να ελέγχει και τις συμμαχικές πόλεις με αρμοστές και Δεκαρχίες. Τώρα είναι η σειρά της Αθήνας να απελευθερώσει τις πόλεις από την κυριαρχία των Λακεδαιμονίων, ενώ εκείνοι απελευθερώνουν άλλες πόλεις από τους Πέρσες.

Οι Θηβαίοι πάντως είναι πρόθυμοι να υποσχεθούν τα πάντα: «Γιατί όταν είχατε την ηγεμονία είναι γνωστό πως προστάζατε μονάχα τους θαλασσινούς, ενώ τώρα θα προστάζετε όλους – κι εμάς, και τους Πελοποννησίους, κι όσους εξουσιάζατε άλλοτε, και τον ίδιο τον Βασιλέα που ‘χει τη μεγαλύτερη δύναμη απ’ όλους». (3,5,14). Το δέλεαρ της κυριαρχίας αποδεικνύεται τόσο ισχυρό, που οι Αθηναίοι ανταποκρίνονται στους Θηβαίους, αν και ξέρουν την παντελή αφερεγγυότητά τους – το παρελθόν δεν είναι και τόσο μακρινό.

Οι Αθηναίοι τρέφουν ακόμη τη χίμαιρα της εξουσίας και μάλιστα ονειρεύονται ισχύ πολύ ανώτερη από εκείνη που είχαν. Κι ακριβώς επειδή θα είναι ανώτερη, θα είναι και ακατάρριπτη. Από αυτή την άποψη ο πελοποννησιακός πόλεμος δεν τέλειωσε ποτέ. Οι ίδιες πόλεις εναλλάσσουν ρόλους και συμμαχίες διεκδικώντας τη δυνατότητα να επιβληθούν πάνω στους άλλους. Ο αρχαίος κόσμος βρίσκεται σε διαρκή αναστάτωση, χωρίς να μπορεί να εξασφαλίσει τις ισορροπίες. (Ο μελλοντικός κόσμος δε θα είναι πολύ διαφορετικός). Η δύναμη της ισχύος θα αποδειχθεί καταλύτης όλων των εξελίξεων, είτε από την πλευρά αυτού που την διεκδικεί είτε από την πλευρά αυτού που την έχει και δε θέλει να τη χάσει.

Σε κάθε περίπτωση η κατάληξη είναι ο πόλεμος. Οι ανίσχυροι πρέπει να διαλέξουν στρατόπεδο. Και πρέπει να είναι πολύ προσεκτικοί, γιατί οφείλουν να διαλέξουν το σωστό. Θα πάνε με τους δημοκρατικούς Αθηναίους με την ηγεμονία και τη φορολόγηση ή με τους ολιγαρχικούς Σπαρτιάτες με τους αρμοστές και τις Δεκαρχίες; Είτε έτσι είτε αλλιώς η πολιτική σκηνή θα είναι ελεγχόμενη. Η ψευδαίσθηση της δημοκρατίας φαίνεται προτιμότερη από την επιβολή του ξένου επιτηρητή. Κρατάει τα πλήθη πιο ήσυχα.

Ο άνθρωπος δεν έχει λύσει το πρόβλημα της συνύπαρξης. Τα παθήματά του μέσα στην ιστορία δε δείχνουν να τον συγκινούν. Η συνύπαρξη νοείται μόνο υπό τον όρο της προσωπικής ανωτερότητας. Η μάχη για την ισχύ, ως μάχη για την εξουσία, καταδεικνύει ότι πρώτα θα εξασφαλιστεί η δυνατότητα να διατάζει κάποιος και μετά θα γίνει συζήτηση.

Ο Θουκυδίδης το αποδίδει αυτό στη φύση του ανθρώπου. Ο Αριστοτέλης αναφέρεται στον εθισμό που διαμορφώνει τους ανθρώπους, χωρίς βέβαια να απορρίπτει τη φύση. Όπως και να ‘χει, το στοίχημα του ανθρώπου να συνυπάρξει παραμένει ανοιχτό. Το δόλωμα της επικράτησης φαίνεται ανίκητο: «… πολύ πιο εύκολο είναι να πολεμηθούν οι επεκτατικές φιλοδοξίες των Λακεδαιμονίων απ’ ό,τι η δική σας αλλοτινή αυτοκρατορία: εσείς είχατε ναυτικό κι εξουσιάζατε άλλους που δεν είχαν, ενώ τούτοι, λίγοι καθώς είναι, έχουν την αξίωση να εξουσιάζουν πολλούς που δεν είναι χειρότερα εξοπλισμένοι από τους ίδιους». (3,5,15).

Το ζήτημα δεν αφορά ποτέ τη δική μας πτώση, αλλά το πόσο εύκολο είναι να πέσει ο άλλος. Κι αφού πέσει, ποιος άλλος θα αναλάβει ξανά αν όχι εμείς; Στην ψηφοφορία που ακολούθησε «… όλοι ψήφισαν να τους βοηθήσουν». (3,5,16).

Μονάχα ο Θρασύβουλος πρόβαλε κάποιες αντιρρήσεις, κι αυτές μετά την ψηφοφορία: «Ο Θρασύβουλος τους ανακοίνωσε το ψήφισμα σαν απόκριση στο αίτημά τους, με την πρόσθετη παρατήρηση ότι μ’ όλο που ο Πειραιάς ήταν ανοχύρωτος, οι Αθηναίοι θα ριψοκινδύνευαν για να προσφέρουν στους Θηβαίους υπηρεσία μεγαλύτερη από κείνη που τους είχαν προσφέρει αυτοί: “Γιατί εσείς”, είπε, “αρκεστήκατε να μην πάρετε μέρος στην εκστρατεία εναντίον μας, ενώ εμείς θα πολεμήσουμε στο πλευρό σας εναντίον τους, αν σας επιτεθούν”». (3,5,16).

 

Ξενοφώντος: «Ελληνικά»

Οι άνθρωποι σε θυμούνται όταν σ’ έχουν ανάγκη

Οι άνθρωποι σε θυμούνται όταν σ’ έχουν ανάγκη. Το έχω ζήσει στο έπακρο. Και εσύ το έχεις ζήσει.

Άνθρωποι που δεν σε σκέφτονται ούτε καν τις γιορτές, επικοινωνούν μαζί σου για να σου ζητήσουν χάρες. Ύπουλα, όπως μόνον εκείνοι ξέρουν. Άνθρωποι που δεν νοιάστηκαν όταν εσύ περνούσες δύσκολα, ξαφνικά ενδιαφέρονται για το πως είσαι. Η πουλημένη σχέση σας αναζωπυρώνεται, απλά και μόνο γιατί υπάρχει το συμφέρον. Και εκεί ακριβώς γίνεται ξεκάθαρο πόσο ψεύτικοι είναι.

Ναι είναι αλήθεια… οι άνθρωποι σε θυμούνται όταν σε έχουν ανάγκη. Η ανάγκη όμως, απογυμνώνει τον αχάριστο άνθρωπο και σου δείχνει ποιος πραγματικά είναι και τι θέλει από εσένα. Χάρη σου κάνει.

Όταν η υποκρισία εξαλείφει κάθε είδους αξιοπρέπεια σε κάνει να νιώθεις μόνο λύπη. Λύπη για αυτούς τους ανθρώπους. Λύπη και για σένα τον ίδιο, που κάποτε τους είχες επιλέξει για να είναι στο πλάι σου. Λύπη που δεν είδες πόσο κενοί είναι. Δεν πειράζει όμως… κομμάτια να γίνει. Εσύ γεμίζεις το κενό ενός άδειου ανθρώπου, από τα δικά σου περισσεύματα. Αυτές οι καλοσύνες σε κάνουν τον όμορφο άνθρωπο που είσαι. Και αυτό να το θυμάσαι.

«Κάνε το καλό και ρίξ’ το στον γιαλό», έλεγαν οι παλιοί και είχαν δίκιο. Δεν χάνεις. Κερδίζεις. Γιατί η ψυχή σου είναι μεγάλη.. και έχει για να δώσει. Όταν βλέπεις κάποιον που καιροφυλακτεί μόνο και μόνο για να κερδίσει από σένα, δώσ’ του αυτό που θα του έδινες και κάτι παραπάνω. Δίνε σε όποιον θέλεις και σε όποιον σου ζητήσει, αλλά μην ξεχάσεις να τον βγάλεις έξω από την περίφραξη της καρδιάς σου, γιατί λερώνει την ψυχή σου.

Βγάλε έξω από την καρδιά σου ότι την λερώνει, για να μείνει καθαρή. Για να μπορείς να δίνεις. Γιατί στην τελική αυτό μόνο αξίζει… το δόσιμο. Για αυτό ήρθαμε. Για αυτό είμαστε εδώ.

Οι θύελλες

Οι άνθρωποι φοβούνται τις θύελλες. Τους έχουν μάθει πως πρέπει να είναι "μικροί Βούδες", να περιμένουν ατάραχοι και να "σκέφτονται θετικά". Τους έχουν μάθει να υπομένουν με καρτερικότητα και πίστη, μέχρι κάτι ν' αλλάξει, να έρθει είτε η τιμωρία (σε όσους "το αξίζουν") ή η ανταμοιβή (σε αυτούς που "υπέφεραν").

Οι θύελλες ξεσηκώνουν τα πάντα και είναι πάντα απρόβλεπτες. Πόσο άβολο είναι που μαθαίνουμε να προσπαθούμε να ελέγχουμε και να προβλέπονται τα πάντα στη ζωή μας. Εδώ όμως δεν χωράνε ούτε καφετζούδες ούτε προγραμματισμοί, ούτε στρατηγική.

Σε ξεσηκώνει και σε πετάει, δεν ξέρεις πού ή πώς θα προσγειωθείς, τι θα ξαναβρείς και τι όχι, τι θα χρειαστεί να κάνεις, να αλλάξεις, να δεις. Άμεσα, όλα μαζί πολλές φορές, χωρίς το χρόνο να "συσκεφθείς με τον εαυτό σου" ή με όποιον έμαθες να εμπιστεύεσαι. Αποφασίζεις, αποδέχεσαι, ρισκάρεις, προσγειώνεσαι, σηκώνεσαι, μετακινείσαι και πάλι από την αρχή.

Ούτε γνωρίζεις πότε θα τελειώσει, πόσο τεράστια ή μικρή είναι η κάθε θύελλα. Αλλά δεν την αποφεύγεις. Αν θέλεις να είσαι πραγματικά ελεύθερος, δεν δειλιάζεις. Δεν μπορείς! Όλα φωνάζουν μέσα σου πως μόνο έτσι θα βγάλεις φτερά, θα ταξιδέψεις σε άγνωστα μέρη, θα απαγκιστρωθείς από τις αλυσίδες που σε κρατούσαν δέσμιο.

Πρέπει να κάνεις το φόβο σύμμαχο, να έχεις αλλάξει αυτά που σου έχουν μάθει...ν' αποφεύγεις και να φοβάσαι το φόβο δηλαδή, να τον θεωρείς "κακό", εχθρό. Πρέπει να έχεις αλλάξει πολλές έννοιες, να έχεις μυηθεί, να έχεις προετοιμαστεί, να έχεις δουλέψει. Δεν υπάρχει χρόνος για εξηγήσεις, αναλύσεις, πίκρες και κλάματα. Είναι ώρα για δράση: τη δράση που Είσαι, που έχεις γίνει! Και εμπιστεύεσαι...

Από τη μια στιγμή στην άλλη, μπορεί να πεθάνεις, να εξαφανιστείς, να πρέπει να ξεχάσεις όλα όσα ήξερες. Σε κάποιες φευγαλέες στιγμές ηρεμίας, ανάμεσα στη θύελλα, θυμάσαι...Μα ναι, υπήρχαν σημάδια, προμηνύματα, ενδείξεις. Το διαισθάνθηκες, αν και δεν μπορούσες να προβλέψεις το τι και το πώς, ούτε το πότε.

Ο θάνατος είναι αναγκαίος...με όποια μορφή! Καμία αναγέννηση δεν γίνεται χωρίς θάνατο. Είναι φυσική διαδικασία της ζωής, που εκπαιδευόμαστε με χιλιάδες ταμπού και δεισιδαιμονίες να φοβόμαστε. Κι όμως, όλη η εκπαίδευσή σου, ήταν μια μύηση θανάτου. Μόνο μετά, σού φανερώνονται οι λέξεις. Το αισθάνεσαι, το βιώνεις, περνάς μέσα από τούνελ και κολάσεις, τα οποία έχεις όμως ήδη ανατρέψει μέσα σου και ο νους σου γίνεται ο πιο πιστός σου ακόλουθος.

Ο διαμελισμός είναι καθολικός, απόλυτος, συνθλιπτικός. Εξετάζεις και ταυτόχρονα καλλιεργείς τη δύναμή σου....όχι τη συνηθισμένη δύναμη που επιβάλλεται, πανικοβάλλεται και εκτοξεύει βέλη προς όλες τις κατευθύνσεις. Αλλά την πραγματική δύναμη, που δίνει ώθηση και σε σένα αλλά και στους άλλους, που αλλάζει τα δεδομένα, που κινεί την ενέργεια, που δημιουργεί, από τις στάχτες σου. Δεν φαίνεται, καταπολεμείται βάναυσα και σκληρά, γίνεται αόρατη και ορατή προσπάθεια να συγκρατηθεί, μα δεν γίνεται! Είναι ανώτερη γιατί δεν προσκολλάται, δεν ψάχνει εύσημα, κέρδη και μετάλλια. Είναι τιμή, είναι "λεπτή" ενέργεια αγάπης....παντοδύναμης!

Έχεις ευθύνη, όσα αντιλαμβάνεσαι. Και όση ευθύνη αναλαμβάνεις, τόση ταπεινότητα κατακτάς. Δεν γίνεται αλλιώς. Διαφορετικά, περνάς εύκολα στην αντίπερα όχθη, στην κατάχρηση, και η πτώση, η πνευματική σου πτώση γίνεται δεδομένη.

Είναι εκπληκτικό, ότι όσο γοργά και αλυσιδωτά έρχονται οι θύελλες και ό,τι σύρουν μαζί τους, τόσο επιβραδύνεται ο χρόνος, τόσο σταματά η γραμμικότητα και αντιλαμβάνεσαι μέσω διευρυμένης θέασης, όλα όσα φαίνονταν ακατανόητα ή στάσιμα. Μετέωρη, με την προσοχή στην ισορροπία, γίνεσαι ένα με τη ζωή, αφήνοντας ό,τι είναι νεκρό να φύγει, ό,τι δεν λειτουργεί ν' αλλάξει, ότι είναι νέο να γεννηθεί. Δεν ελέγχεις τίποτα...και ούτε χρειάζεται.

Tελικά υπάρχουν ιδανικά ζευγάρια που κάνουν τέλειο σεξ;

Υπάρχουν ιδανικά ζευγάρια στην εποχή μας ή απλά πετυχημένοι άνθρωποι στη ζωή; Και όταν λέμε πετυχημένοι εννοούμε αυτούς που πέτυχαν επαγγελματικά ή αυτούς που κατάφεραν να διατηρήσουν τις ισορροπίες σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας;

Μπορεί να είστε ο πετυχημένος επαγγελματίας με συνεχώς επεκτεινόμενες επιχειρηματικές δραστηριότητες ή το πρώτο στέλεχος μιας εταιρείας με όλη την ευθύνη στην πλάτη σας. Μπορεί ακόμα να είστε ο πρώτος κουβαλητής στο σπίτι, να καλύπτετε άνετα και αγόγγυστα τις ανάγκες των παιδιών και να βρίσκετε χρόνο την Κυριακή να παίξετε μπάλα με τους γιους σας. Σε επίπεδο όμως ερωτικής σχέσης με τη σύντροφό σας, πού βρίσκεστε;

Κι εσείς, κυρία μου, μπορεί να έχετε την καλύτερη επίδοση στην εργασία σας, να είστε η πιο καλοβαλμένη στο χώρο σας, να μαγειρεύετε τις πιο τρελές συνταγές. Μπορεί ακόμα να είστε η πλέον κατάλληλη μαμά και να σας λατρεύουν όλοι για την υπομονή και την παιδαγωγική σας ικανότητα. Με δυο λόγια, πλησιάζετε την ιδανική σύντροφο. Κι όμως η ερωτική φλόγα αντί να απογειώνει τη σχέση ή τον γάμο σας, σβήνει μέρα με τη μέρα κι εσείς πανικοβάλλεστε στη σκέψη ότι μοιραία οδηγείστε στο τέλος της ερωτικής σας σχέσης.

Οι άνθρωποι που κουβαλούν μια καλή εμπειρία από τη ζωή και έχουν τη δυνατότητα να παρατηρούν τις σχέσεις των δύο φύλων γνωρίζουν καλά ότι σχέσεις χωρίς καλή σεξουαλική ζωή έχουν συνήθως ημερομηνία λήξης ή οδηγούνται μοιραία σε συναισθηματική απομάκρυνση και συμβατική ζωή. Οι περισσότεροι ομολογούν ότι το να κρατήσεις τη σεξουαλική φλόγα ζωντανή σε ένα γάμο ή σε μια μακροχρόνια σχέση είναι εύκολο θεωρητικά αλλά δύσκολο πρακτικά. Όμως η εμπειρία δείχνει ότι τα ζευγάρια που καλλιεργούν και διατηρούν σε καλό επίπεδο την ερωτική τους ζωή φαίνεται ότι βρίσκονται σε καλύτερη ψυχική και σωματική υγεία και είναι λιγότερο εκτεθειμένα σε νοσήματα φθοράς. Η αντίληψη της έγκαιρης χρήσης φαρμάκων και της αναζήτησης ιατρικής βοήθειας έχει σημαντικά βελτιώσει το επίπεδο υγείας των ανθρώπων τις τελευταίες δεκαετίες. Είναι πολύ σημαντικό να ζητούμε έγκαιρα βοήθεια για μια αρχόμενη υπέρταση, πριν αυτή οδηγήσει σε ένα καρδιαγγειακό επεισόδιο ή για έναν αρχόμενο διαβήτη, πριν αυτός δημιουργήσει μη αναστρέψιμες βλάβες. Η λογική της ρύθμισης των προβλημάτων υγείας με μερικά χάπια κάθε μέρα έχει περάσει στο σύγχρονο τρόπο ζωής. Λίγες φορές όμως οι άνθρωποι μπαίνουν στη λογική να εξετάσουν τα αίτια που δημιουργούν ή προάγουν τα νοσήματα φθοράς αλλά και πολλές άλλες ασθένειες, από μια απλή αλλεργία μέχρι ένα θανατηφόρο καρκίνο. Αν ψάξουμε με προσοχή θα διακρίνουμε ότι πολλά προβλήματα υγείας σχετίζονται με ένα λανθασμένο τρόπο ζωής ή μια κακιά συναισθηματική σχέση.

Η καθημερινή ρουτίνα της ζωής μας -καριέρα, υποχρεώσεις παιδιών, οικονομικές ευθύνες- είναι οι βασικοί σεισμογράφοι των σύγχρονων σχέσεων. Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε σ’ αυτούς και την έλλειψη χρόνου. Δεν υπάρχει δηλαδή χρόνος και χώρος για σεξουαλική ζωή και συναισθηματική επικοινωνία.

Το κλειδί της διατήρησης της καλής ερωτικής ζωής φαίνεται ότι είναι η καλή επικοινωνία των ζευγαριών και η ιεράρχηση των επιθυμιών τους. Ξεκινάει από συνειδητές προσπάθειες και των δύο συντρόφων να φτιάχνουν, να βρίσκουν χρόνο να απολαμβάνουν τη σεξουαλική τους ζωή. Αντί για τις εμμονές μας σε άλυτες συγκρούσεις, καλύτερα είναι να ενδιαφερόμαστε για τα «θέλω» του συντρόφου μας και να εστιάζουμε στα προτερήματά του και όχι στα αρνητικά σημεία του χαρακτήρα του. Να τον θαυμάζουμε και να τον καμαρώνουμε για τις ικανότητές του και να ενδιαφερόμαστε για τα δικά του ενδιαφέροντα και τα χόμπυ του. Μέσα από την επικοινωνία -λεκτική και μη λεκτική- τα ζευγάρια αρχίζουν να καταλαβαίνουν ποια είναι τα σημεία που αναζωπυρώνουν τη φλόγα για τον/την σύντροφο.

Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο σε μια σχέση είναι να αποφεύγουμε τις μεγάλες ρήξεις με τον σύντροφό μας. Η ερωτική και συναισθηματική μας σχέση μοιάζει με το γυαλί. Τα ραγίσματα παραμένουν για πάντα, αλλά δεν καταργούν τη λειτουργική του χρήση. Αν όμως σπάσει, η ανασυγκόλληση είναι αδύνατη.

Τέλος, ας θυμηθούμε ότι ο/η σύντροφός μας δεν είναι υποχρεωμένος να αποδέχεται μια σεξουαλική μας δυσλειτουργία. Πολλές γυναίκες παραπονούνται συχνά για κάποιο σεξουαλικό πρόβλημα του συντρόφου τους για το οποίο εκείνος δεν κάνει καμιά προσπάθεια να το ξεπεράσει. Η αναβλητικότητα ή η αδιαφορία για να λύσουμε ένα σεξουαλικό μας πρόβλημα οδηγεί συχνά στην ερωτική και συναισθηματική αποστασιοποίηση, που σημαίνει και το τέλος μιας σχέσης.

Μαθήματα από εξειδικευμένο Σεξοθεραπευτή (sex coach) είναι το πρώτο βήμα για την τέλεια απόλαυση!

Τι φέρνει την ευτυχία

Ποιος από μας δεν έχει γνωρίσει κάποιον άνθρωπο (ίσως τον ίδιο μας τον εαυτό) που να είναι τόσο στραμμένος προς τα έξω, τόσο απορροφημένος στη συσσώρευση αγαθών ή στο τι σκέφτονται οι άλλοι, ώστε να χάνει κάθε αίσθηση του εαυτού του; Ένας τέτοιος άνθρωπος, όταν του τίθεται κάποιο ερώτημα, αναζητεί την απάντηση προς τα έξω κι όχι προς τα μέσα. Διατρέχει δηλαδή τα πρόσωπα των άλλων, για να μαντέψει ποιά απάντηση επιθυμούν ή περιμένουν.

Για έναν τέτοιον άνθρωπο θεωρώ χρήσιμο να συνοψίσω μια τριάδα δοκιμίων που έγραψε ο Σοπενάουερ προς το τέλος της ζωής του. (Για όποιον έχει φιλοσοφικές τάσεις είναι γραμμένα σε γλώσσα σαφή και προσβάσιμη στον μη ειδικό). Βασικά τα δοκίμια τονίζουν ότι το μόνο που μετράει είναι αυτό που το άτομο είναι.

Ούτε ο πλούτος ούτε τα υλικά αγαθά ούτε η κοινωνική θέση ούτε η καλή φήμη . Αν και οι σκέψεις αυτές δεν αφορούν συγκεκριμένα τα υπαρξιακά θέματα, παρ’ όλ’ αυτά μας βοηθούν να μετακινηθούμε από ένα επιφανειακό επίπεδο προς βαθύτερα ζητήματα.

Αυτό που κατέχουμε.

Τα υλικά αγαθά είνα απατηλά. Ο Σοπενάουερ υποστηρίζει πολύ κομψά ότι η συσσώρευση πλούτου και αγαθών είναι ατελείωτη και δεν προσφέρει ικανοποίηση. Όσο περισσότερα κατέχουμε, τόσο πολλαπλασιάζονται οι απαιτήσεις μας. Ο πλούτος είναι σαν το νερό της θάλασσας: όσο περισσότερο πίνουμε, τόσο πιο πολύ διψάμε. Στο τέλος δεν κατέχουμε εμείς τα αγαθά μας – μας κατέχουν εκείνα.

Αυτό που αντιπροσωπεύουμε στα μάτια των άλλων.

Η φήμη είναι το ίδιο εφήμερη όσο και τα υλικά πλούτη. Ο Σοπενάουερ γράφει: “Οι μισές μας ανησυχίες και αγωνίες έχουν προέλθει από την έγνοια μας για τις γνώμες των άλλων… πρέπει να βγάλουμε αυτό το αγκάθι απ’ τη σάρκα μας”. Είναι τόσο ισχυρή η παρόρμηση να κάνουμε μια καλή εμφάνιση, ώστε για μερικούς φυλακισμένους, την ώρα που βαδίζουν προς τον τόπο της εκτέλεσής τους, αυτό που κυρίως απασχολεί τη σκέψη τους είναι το ντύσιμο και οι τελευταίες τους χειρονομίες.

Η γνώμη των άλλων είναι ένα φάντασμα που μπορεί ανά πάσα στιγμή ν’ αλλάξει όψη. Οι γνώμες κρέμονται από μια κλωστή και μας υποδουλώνουν στο τι νομίζουν οι άλλοι, ή, ακόμα χειρότερα, στο τι φαίνεται να νομίζουν – γιατί ποτέ δεν μπορούμε να μάθουμε τι σκέφτονται πραγματικά.

Αυτό που είμαστε.

Μόνο αυτό που είμαστε έχει πραγματική αξία. Μια καλή συνείδηση, λέει ο Σοπενάουερ, αξίζει περισσότερο από μια καλή φήμη. Ο μεγαλύτερος στόχος μας θα έπρεπε να είναι η καλή υγεία κι ο πνευματικός πλούτος, ο οποίος οδηγεί σε ανεξάντλητα αποθέματα ιδεών, στην ανεξαρτησία και σε μια ηθική ζωή. Η ψυχική μας γαλήνη πηγάζει από τη γνώση ότι αυτό που μας αναστατώνει δεν είναι τα πράγματα, αλλά η ερμηνεία μας για τα πράγματα.

Αυτή η τελευταία σκέψη – ότι η ποιότητα της ζωής μας προσδιορίζεται από το πως ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας, όχι από τις ίδιες τις εμπειρίες – είναι ένα σημαντικό θεραπευτικό δόγμα που ανάγεται στην αρχαιότητα. Κεντρικό αξίωμα στη σχολή του στωικισμού, πέρασε από τον Ζήνωνα, τον Σενέκα, τον Μάρκο Αυρήλιο, τον Σπινόζα, τον Σοπενάουερ και τον Νίτσε κι έφτασε να γίνει θεμελιώδης έννοια τόσο στην ψυχοδυναμική όσο και στη γνωστική-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία.

Άφησε με να ενωθώ μαζί σου για μια νύχτα…

...Να σ’ αγγίξω, να σε πιάσω, να σε μυρίσω.
Να μπω στο κρεβάτι σου και στα ζεστά σου σεντόνια, στο κορμί σου που πιάνεται, στο φιλί σου που τρώγεται, στον σπασμό σου που ξεσκίζει τις ιδεοληψίες και τις αράχνες τους.

Μια νύχτα μαζί σου πυκνή όσο ο σπόρος του παγκόσμιου μια ώρα πριν τη γένεσή του. Μια νύχτα μαζί σου αστραφτερή σαν αστραπή του Ολύμπου. Μια νύχτα μαζί σου ηδονική σαν τη πτώση απ’ του Παράδεισου το ξέφωτο στην εξορία του Αδάμ που δεν τελειώνει.

Για μια νύχτα όλα τα παραπετώ, τα καταπατώ, τα περιφρονώ και τα μισώ γιατί είναι μονάχα εμπόδια στην ακράτητη λαχτάρα μου να σ’ αγκαλιάσω. Βιάζομαι να σε ξαναβρώ όπως το έμβρυο βιάζεται άμα ξεκινήσουν οι ωδίνες να εξωθηθεί απ’ τη μήτρα.

Βιάζομαι να βγω στο φως, φως μου.
Όχι λοιπόν δεν γίνεται να τελειώσεις εσύ για μένα, εγώ θα τελειώσω για σένα και πάνω σου. Σαν ηλεκτρικός λαμπτήρας που θα λάμψει όλη του τη λάμψη και θα καεί. Αυτός είναι ο ρόλος μου στο σχέδιο του κόσμου, ο μόνος, γι’ αυτό τον αποζητώ έτσι επιτακτικά.

Για μια νύχτα μαζί σου όλα μου τα φουκαριάρικα κατορθώματα εδώ ευχαρίστως τα θυσιάζω. Υπομονές, πρακτικές, προσευχές, ασκητικές, ησυχασμούς, εγκράτειες, ανακαλύψεις και αποκαλύψεις, τα βράζω. Χειροπιαστός είναι ο κόσμος μάτια μου.

Χειροπιαστός σαν το γλυκό σου δέρμα και κανείς δε στέκεται πάνω σε νεφέλες, κανείς δεν περπατά πάνω σε νερά.

Κι αν πάλι δε συμφωνήσεις μ’ όλα τούτα, θα πέσω και θα σε ικετέψω, για μια νύχτα άφησέ με να σ’ αποκτήσω ξανά, να ενωθώ μαζί σου κι ύστερα άλλο τίποτα δε θα ζητήσω.

Μια νύχτα έρωτα κι ύστερα ας χαθώ στη σκοτεινιά του τίποτα, του χωρίς εσένα.

Θ’ αναπαυθώ εν ειρήνη μια κι όλα θα τ’ αποκτήσω και θα τα ζήσω σε μια νύχτα.

Όσο η θερμοκρασία ανεβαίνει οι έμβιοι οργανισμοί του χώματος καταναλώνουν ολοένα περισσότερο άνθρακα

Όσο η Γη ανεβάζει θερμοκρασία εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, τόσο αυξάνει ο κίνδυνος να απελευθερωθούν στην ατμόσφαιρα τεράστιες ποσότητες άνθρακα, που σήμερα βρίσκονται δεσμευμένες στο χώμα και στους μικροοργανισμούς του. Η απειλή αυτή είχε μέχρι σήμερα υποτιμηθεί, σύμφωνα με μια νέα διεθνή επιστημονική μελέτη.

Οι επιστήμονες του Πανεπιστημίου Γέιλ των ΗΠΑ και του Ινστιτούτου Οικολογίας της Ολλανδίας, με επικεφαλής τον Τόμας Κράουδερ, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό «Nature», εκτιμούν ότι μια μελλοντική αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά ένα βαθμό Κελσίου θα απελευθερώσει στην ατμόσφαιρα άλλους 30 δισεκατομμύρια τόνους άνθρακα (περίπου όσο οι εκπομπές άνθρακα των ΗΠΑ). Αυτό ισοδυναμεί με το να προσθέσει κανείς στον πλανήτη άλλη μια μεγάλη βιομηχανική χώρα του μεγέθους των ΗΠΑ.

Το σημαντικό -και ανησυχητικό- είναι ότι αυτή η πρόσθετη ποσότητα άνθρακα από το έδαφος δεν είχε μέχρι σήμερα ληφθεί υπόψη στα μοντέλα των επιστημόνων, πράγμα που σημαίνει ότι ο πλανήτης στην πραγματικότητα μπορεί να βρίσκεται ακόμη πιο κοντά στο σημείο χωρίς επιστροφή, όσον αφορά τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Καθώς η θερμοκρασία ανεβαίνει, οι πολυάριθμοι μικροοργανισμοί που ζουν στο χώμα, θα γίνουν πιο δραστήριοι, πράγμα που θα οδηγήσει στην αποδέσμευση και στην απελευθέρωση μεγάλων ποσοτήτων άνθρακα, που από το έδαφος θα περάσουν στον αέρα, επιδεινώνοντας το «φαινόμενο του θερμοκηπίου».

Χρησιμοποιώντας στοιχεία 20 ετών από 49 τοποθεσίες σε όλο τη Γη, οι ερευνητές υπολόγισαν ότι έως το 2050 τα παγκόσμια αποθέματα άνθρακα στο έδαφος μπορεί να μειωθούν κατά 55 δισεκατομμύρια τόνους (17% περισσότερο σε σχέση με τις προβλεπόμενες ανθρωπογενείς εκπομπές έως τότε), που θα καταλήξουν αναπόφευκτα στην ατμόσφαιρα.

Ο άνθρακας παγιδεύεται στο χώμα χάρη στα φυτά που τον αφαιρούν από την ατμόσφαιρα μέσω της φωτοσύνθεσης. Αυτό συμβαίνει ιδίως στα πιο ψυχρά μέρη και στα μεγαλύτερα γεωγραφικά πλάτη, όπου ο άνθρακας αποθηκεύεται στο χώμα για μεγάλα χρονικά διαστήματα.

Όμως στο χώμα υπάρχει επίσης μια πληθώρα μικροβίων και μικροκοπικών ζώων, που -μαζί με τις ρίζες των φυτών- χρησιμοποιούν τον άνθρακα για την ανάπτυξή τους. Όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει, αυτό σημαίνει ότι οι έμβιοι οργανισμοί του χώματος καταναλώνουν ολοένα περισσότερο άνθρακα, ο οποίος τελικά απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα με τη μορφή του διοξειδίου.

Αν ζούμε σε ένα ολογραφικό σύμπαν τότε θα είναι η μεγαλύτερη επανάσταση του 21ου αιώνα

Μια παράξενη θεωρία, που λέγεται ολογραφική αρχή, απασχολεί ολοένα και περισσότερους φυσικούς. Ισχυρίζεται ότι το σύμπαν μας είναι σαν ένα ολόγραμμα. Όπως το φως μας επιτρέπει να απεικονίσουμε ένα τρισδιάστατο είδωλο πάνω σε ένα επίπεδο φιλμ, έτσι και το φαινομενικά τρισδιάστατο Σύμπαν μπορεί να είναι τελείως ισοδύναμο με κάποια κβαντικά πεδία και φυσικούς νόμους, «σχεδιασμένους» σε μια τεράστια μακρινή επιφάνεια στην άκρη του σύμπαντος. Με άλλα λόγια, είμαστε πραγματικοί, ή μήπως είμαστε κβαντικές αλληλεπιδράσεις που προέρχονται από τις άκρες του σύμπαντος;

Η φυσική των μαύρων τρυπών μας δίνει κάποια ένδειξη ότι κάτι τέτοιο θα μπορούσε να είναι αληθές. Η μέγιστη εντροπία ή πληροφορία αυτών των περίεργων αντικειμένων, είναι ανάλογη με την επιφάνειά τους, και όχι με τον όγκο τους. Ίσως λοιπόν και ολόκληρο το Σύμπαν να είναι σαν ένα γιγάντιο ολόγραμμα

Το αν ζούμε στην πραγματικότητα μέσα σε ένα ολόγραμμα είναι ένα θέμα πολυσυζητημένο, αλλά είναι πλέον ξεκάθαρο ότι κοιτάζοντας φαινόμενα μέσα από ένα “ολογραφικό φακό” θα μπορούσε να αποτελεί το κλειδί για την επίλυση μερικών από τα πιο πολύπλοκα προβλήματα στη φυσική, συμπεριλαμβανομένου και της φυσικής που επικρατούσε πριν από το big bang, αυτού που δίνει μάζα στα σωματίδια, ή μιας θεωρίας της κβαντικής βαρύτητας.

Το 1982 συνέβη ένα λίγο γνωστό αλλά επικό γεγονός στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού, όπου μια ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον φυσικό Alain Aspect πραγματοποίησε κάτι που μπορεί να αποδειχθεί ένα από τα πιο σημαντικά πειράματα του 20ου αιώνα. Όλο δε και περισσότεροι φυσικοί πιστεύουν ότι ανακάλυψη εκείνη μπορεί να αλλάξει το πρόσωπο της επιστήμης.

Ο Aspect και η ομάδα του λοιπόν ανακάλυψαν ότι υπό ορισμένες συνθήκες τα υποατομικά σωματίδια, όπως τα ηλεκτρόνια είναι σε θέση να επικοινωνούν ακαριαία μεταξύ τους, ανεξάρτητα από την απόσταση που τους χωρίζει. Δεν έχει σημασία αν είναι 10 μέτρα ή 10 δισεκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά.

Με κάποιον τρόπο κάθε σωματίδιο φαίνεται πάντα να ξέρει τι κάνει το άλλο, που βρίσκεται μακριά του. Το πρόβλημα με αυτό το κατόρθωμα είναι ότι παραβιάζει το χρόνιο δόγμα του Αϊνστάιν ότι καμία επικοινωνία δεν μπορεί να ταξιδέψει γρηγορότερα από την ταχύτητα του φωτός. Το ταξίδι που γίνεται γρηγορότερα από την ταχύτητα του φωτός ισοδυναμεί με το σπάσιμο του φράγματος του χρόνου, και έτσι αυτή η αποθαρρυντική προοπτική έχει αναγκάσει μερικούς φυσικούς να προσπαθήσουν να φτάσουν σε όλο και πιο περίτεχνους τρόπους για να εξηγήσουν τα ευρήματα του Aspect.

Ο φυσικός David Bohm στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, για παράδειγμα, πιστεύει ότι τα πορίσματα του Aspect υποδηλώνουν ότι η αντικειμενική πραγματικότητα δεν υπάρχει, ότι παρά την φαινομενική σταθερότητα του το σύμπαν είναι η καρδιά ενός φαντάσματος, ενός γιγαντιαίου ολογράμματος. Ο Bohm συμμετείχε στην πρόωρη ανάπτυξη του ολονομικού (holonomic) μοντέλου της λειτουργίας του εγκεφάλου, ένα μοντέλο για την ανθρώπινη γνώση που είναι τελείως διαφορετικό από τις συμβατικές αποδεκτές ιδέες. Ο Bohm ανέπτυξε τη θεωρία ότι ο εγκέφαλος λειτουργεί με τρόπο παρόμοιο με ένα ολόγραμμα, σύμφωνα με τις κβαντικές μαθηματικές αρχές και τα χαρακτηριστικά των μοτίβων του κύματος.

Η αντίληψη ότι ο κόσμος μας είναι τρισδιάστατος μπορεί να είναι μια παράξενη αυταπάτη.

Για να καταλάβουμε γιατί ο Bohm κάνει αυτόν τον εκπληκτικό ισχυρισμό, πρέπει πρώτα κάποιος να καταλάβει ότι ένα ολόγραμμα είναι μια τρισδιάστατη φωτογραφία φτιαγμένη με τη βοήθεια ενός λέιζερ. Για να κάνετε ένα ολόγραμμα, το αντικείμενο που πρέπει να φωτογραφηθεί αρχικά λούζεται στο φως μιας ακτίνας λέιζερ. Στη συνέχεια, μια δεύτερη ακτίνα λέιζερ ανακλάται από το ανακλώμενο φως της πρώτης ακτίνας και το συνακόλουθο μοτίβο συμβολής (η περιοχή όπου οι δύο ακτίνες λέιζερ συμβάλλουν) συλλαμβάνεται πάνω σε ένα φιλμ. Όταν εμφανιστεί αυτό το φιλμ, φαίνεται να μοιάζει με μια άνευ νοήματος δίνη φωτεινών και σκοτεινών γραμμών. Αλλά μόλις το φιλμ φωτιστεί από μια άλλη δέσμη λέιζερ, τότε εμφανίζεται μια τρισδιάστατη εικόνα του αρχικού αντικειμένου.

Σε μια πρόσφατη συνεργασία μεταξύ επιστημόνων του Fermilab και του GEO600, μπορεί να βρέθηκαν τα πίξελ της ίδιας πραγματικότητας, τους κόκκους του χωροχρόνου, στην κλίμακα του ενός δεκάτου του femtometer (ή 10-16 μέτρα).

Το σύστημα GEO600 (που φτιάχτηκε για να ανιχνεύσει τα βαρυτικά κύματα ή διακυμάνσεις του χωροχρόνου) είναι οπλισμένο με εξακόσια μέτρα σωλήνων λέιζερ, αρκετά για να τροφοδοτήσουν ένα ολόκληρο Πόλεμο των Άστρων, όμως αυτά τα λέιζερ έχουν φτιαχτεί για ανίχνευση, κι όχι για την καταστροφή. Το GEO600 σημαίνει ότι μπορούν να μετρήσουν μεταβολές του ενός μέρους προς εξακόσια εκατομμύρια, μια αρκετά μεγάλη ακρίβεια για να ανιχνεύσει ακόμη και τις πιο μικρές διακυμάνσεις στον χωρόχρονο – αν υποτεθεί ότι δεν υπάρχει κάποιος περιβαλλοντικός “θόρυβος” ή άλλος λάθος. Το πρόβλημα με μια τέτοια απίστευτα ευαίσθητη συσκευή είναι ακριβώς αυτό – είναι εξαιρετικά ευαίσθητη και μπορεί να μετρήσει ανεπιθύμητες επιδράσεις.

Το προσωπικό του συμβολόμετρου δίνει μια συνεχή μάχη κατά της ανεπιθύμητης επίδρασης, ενώ αγωνίζονται να δουν τι σημαίνει ένα ιδιαίτερα επίμονο σήμα που πιάνουν. Ο καθηγητής Craig Hogan του Fermilab πρότεινε ότι το πρόβλημα αυτό δεν οφειλόταν στον εξοπλισμό τους, αλλά στην ίδια την πραγματικότητα. Το κβαντικό όριο της πραγματικότητας, το μήκος Planck, συμβαίνει σε πολύ μικρότερη κλίμακα μήκους από ότι το σήμα τους – αλλά σύμφωνα με τον φυσικό Hogan, πρόκειται για ένα πραγματικό απόλυτο όριο του πιο ελάχιστου μήκους που μπορούμε να φτάσουμε, επειδή όλοι είμαστε ολογράμματα, όπως πιστεύει.

Η ιδέα του είναι ότι όλες οι χωρικές διαστάσεις μπορεί να αναπαριστάνονται από μία «επιφάνεια» με μία λιγότερη διάσταση, ακριβώς όπως ένα τρισδιάστατο ολόγραμμα μπορεί να φτιαχτεί από πληροφορίες σε δισδιάστατες επιφάνειες. Τούτες οι επιφάνειες στην περίπτωσή μας είναι τα άκρα του παρατηρήσιμου σύμπαντος, όπου οι κβαντικές διακυμάνσεις στην κλίμακα Planck «μεγεθύνονται» στους κυματισμούς που παρατηρήθηκαν από την ομάδα του GEO600. Θα θέλαμε να σας υπενθυμίσουμε ότι αν και μιλάμε για το γεγονός ότι η ομάδα του GEO600 εξετάζει την άκρη της πραγματικότητας, αυτό δεν είναι μια ταινία επιστημονικής φαντασίας.

Τι σημαίνει όμως αυτό για μας; Στην καθημερινή δράση, τίποτα περισσότερο – καμιά θεμελιώδης ολογραφική φύση δεν μας επιτρέπει να κάνουμε κάτι άλλο εκτός από αυτά που ξέρουμε. Είτε η πραγματικότητα είναι όπως την βλέπουμε είτε είναι αναπαράσταση των αλληλεπιδράσεων σε μια επιφάνεια στην άκρη του σύμπαντος.

Από νοητική άποψη, όμως, αυτή η θεωρία θα μας δώσει πολλά και συναρπαστικά ερωτήματα. Και θα ξεκινήσουμε από την αρχή. Τι είναι ο Κόσμος μας;

Θεωρία για τη βαρύτητα «αποσύρει» τη σκοτεινή ύλη από το σύμπαν

Για ποιο λόγο κοσμικές δομές, όπως οι εξωτερικές περιοχές των γαλαξιών, δεν κινούνται όπως περιγράφει η Γενική Θεωρία της Σχετικότητας του Άλμπερτ Αϊνστάιν; Σύμφωνα με τους περισσότερους φυσικούς, η απάντηση κρύβεται στη σκοτεινή ύλη, ένα υλικό με μυστηριώδη φύση, αφού δεν έχει ανιχνευθεί πειραματικά καθώς δεν εκπέμπει ούτε απορροφά ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία, όπως για παράδειγμα φως. Ωστόσο, μερικοί επιστήμονες υποστηρίζουν πως, αντί να «προδίδουν» την ύπαρξη ενός εξωτικού υλικού, τέτοιες ασυμφωνίες απλώς «προδίδουν» το γεγονός ότι η Γενική Θεωρία δεν περιγράφει με ακρίβεια τη συμπεριφορά της βαρύτητας. Ανάμεσά τους, ο Ολλανδός Erik Verlinde, καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ και το Ινστιτούτο Θεωρητικής Φυσικής Delta, ο οποίος από το 2010 έχει προτείνει ένα εναλλακτικό μοντέλο περιγραφής της βαρύτητας.

Στα χρόνια που μεσολάβησαν, ο Erik Verlinde συνέχισε να βελτιώνει το μοντέλο του, ώστε να ταιριάζει ακόμη καλύτερα με τα παρατηρησιακά δεδομένα. Έτσι, χθες δημοσίευσε άρθρο το οποίο εξηγεί πώς αυτή η εναλλακτική περιγραφή μπορεί να εξηγήσει τις ανωμαλίες στην κίνηση των εξωτερικών περιοχών των γαλαξιών, καταργώντας την ανάγκη ύπαρξης της σκοτεινής ύλης.

Σύμφωνα με τη θεωρία του Ολλανδού φυσικού, η βαρύτητα δεν αποτελεί μία θεμελιώδη δύναμη στο σύμπαν, αλλά ένα «αναδυόμενο φαινόμενο». Έτσι με τον ίδιο τρόπο που η θερμοκρασία ενός σώματος είναι η εκδήλωση της κινητικής κατάστασης των μορίων του, η βαρύτητα σύμφωνα με τον Βελρίντε δεν είναι τίποτε άλλο από την εκδήλωση των μεταβολών που υφίστανται στοιχειώδη bit πληροφορίας, τα οποία είναι ενσωματωμένα στη δομή του χωρόχρονου.

Από τα πρώτα βήματα διατύπωσης της θεωρίας του, ο επιστήμονας μπόρεσε να δείξει πώς ο παραπάνω μηχανισμός συμφωνεί με όλα τα φαινόμενα που περιγράφονται από τον Δεύτερο Νόμο του Νεύτωνα – από την πτώση μίας πέτρας, μέχρι την κίνηση ενός δορυφόρου γύρω από τη Γη. Τώρα, παρουσιάζει πώς μπορεί να εξηγήσει τις ανωμαλίες στην κίνηση των εξωτερικών περιοχών των γαλαξιών, χωρίς καμία παραπομπή στη σκοτεινή ύλη.

«Έχουμε ενδείξεις ότι αυτή η νέα θεώρηση για τη βαρύτητα συμφωνεί με τις παρατηρήσεις», λέει ο ίδιος στην ιστοσελίδα του Ινστιτούτου Delta. «Όπως φαίνεται, στις μεγάλες κλίμακες, η βαρύτητα δεν συμπεριφέρεται όπως προβλέπει η θεωρία του Αϊνστάιν».

Βασικός «πυλώνας» της θεωρίας του Erik Verlinde είναι μία παραλλαγή που ο ίδιος επινόησε της Ολογραφικής Αρχής, την οποία διατύπωσε ο Gerard ‘t Hooft, καθηγητής και μέντοράς του, με τον Leonard Susskind από το πανεπιστήμιο Στάντφορντ στις ΗΠΑ. Στην εκδοχή που διατύπωσαν την Ολογραφική Αρχή οι δύο επιστήμονες, όλα τα φαινόμενα στο σύμπαν αποθηκεύονται ως πληροφορίες σε δύο διαστάσεις, δηλαδή σε μία φανταστική επιφάνεια που περιβάλλει το σύμπαν.

Σύμφωνα με τον Verlinde , αυτό δεν είναι απόλυτα σωστό, αφού ένα μέρος των πληροφοριών αποθηκεύονται στον ίδιο τον χώρο. Επομένως, παρόλο που η «συμβατική» βαρύτητα μπορεί να κωδικοποιηθεί από τις πληροφορίες στη δισδιάστατη επιφάνεια, στις επιπλέον πληροφορίες που είναι ενσωματωμένες στον χώρο οφείλονται οι ανωμαλίες που αποδίδονται στη σκοτεινή ύλη.

Το κίνητρο για προσπάθειες όπως του Verlinde για αναθεώρηση της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας δεν είναι μόνο πως η περιγραφή του Αϊνστάιν για τη βαρύτητα δεν εξηγεί συμπαντικά φαινόμενα όπως η κίνηση των εξωτερικών περιοχών του σύμπαντος, αλλά και το γεγονός ότι έρχεται σε αντίθεση με την Κβαντική φυσική – τον δεύτερο βασικό «πυλώνα» της φυσικής.

Μάλιστα, οι δύο θεωρίες «συναντιούνται» στην περίπτωση των μαύρων τρυπών, καταλήγοντας σε αντικρουόμενα συμπεράσματα. «Πολλοί θεωρητικοί φυσικοί όπως εγώ αναπτύσσουν παραλλαγές της θεωρίας της βαρύτητας, έχοντας κάνει σημαντικά βήματα. Ίσως βρισκόμαστε στην αυγή μίας νέας επιστημονικής επανάστασης, η οποία θα αλλάξει δραστικά την εικόνα μας για τη φύση του χώρου, του χρόνου και της βαρυτικής δύναμης», καταλήγει ο επιστήμονας.

Το πρόβλημα του χρόνου στην κβαντική βαρύτητα

Η απόπειρα ενοποίησης της κβαντικής μηχανικής και γενικής σχετικότητας απαιτεί συμφιλίωση εντελώς διαφορετικών εννοιών του χρόνου. Οι θεωρητικοί φυσικοί που προσπαθούν να ενοποιήσουν την κβαντομηχανική και την γενική σχετικότητα, προς μια θεωρία κβαντικής βαρύτητας αντιμετωπίζουν το επονομαζόμενο «πρόβλημα του χρόνου».

Στην κβαντική μηχανική ο χρόνος είναι παγκόσμιος και απόλυτος. τα μονότονά του τικ-τακ καθορίζουν τις εξελισσόμενες αλληλεπιδράσεις μεταξύ των σωματιδίων. Αλλά στην γενική σχετικότητα (την θεωρία της βαρύτητας του Albert Einstein), ο χρόνος είναι σχετικός και δυναμικός, μια διάσταση η οποία είναι άρρηκτα συνυφασμένη με τις χωρικές διαστάσεις x, y και z σε έναν τετραδιάστατο «χωροχρονικό» ιστό. Ο ιστός παραμορφώνεται εξαιτίας της μάζας της ύλης, κάνοντας τα σώματα να πέφτουν προς αυτή (αυτό είναι η βαρύτητα), και επιβραδύνοντας την ροή του χρόνου σε σχέση με τον χρόνο που μετράνε τα ρολόγια που βρίσκονται πολύ μακριά. Ή αν μπείτε σε έναν πύραυλο και ταξιδέψετε στο διάστημα, όταν θα επιστρέψετε σπίτι θα είστε νεώτεροι σε σχέση μ’ αυτούς που παρέμειναν πίσω γιατί φοβήθηκαν να ταξιδέψουν.

Η ενοποίηση της κβαντικής μηχανικής με την γενική σχετικότητα απαιτεί την συμφιλίωση του τρόπου – απόλυτου ή σχετικού – με τον οποίο η κάθε θεωρία αντιμετωπίζει την φύση του χρόνου.

Τα τελευταία χρόνια πολλοί φυσικοί επιχειρούν μια νέα θεωρητική προσέγγιση για την ερμηνεία της σκοτεινής ύλης, θεωρώντας τον χωροχρόνο και την βαρύτητα ως «αναδυόμενα» φαινόμενα: το λύγισμα, η καμπύλωση του χωροχρόνου και η ύλη μέσα σ’ αυτόν είναι ένα ολόγραμμα το οποίο προκύπτει από ένα δίκτυο συν-πλεκομένων qubits (κβαντικών bits πληροφορίας), όπως και το τρισδιάστατο περιβάλλον ενός παιχνιδιού υπολογιστή που κωδικοποιείται με κλασικά bits σε ένα τσιπ πυριτίου.

«Νομίζω ότι τώρα καταλαβαίνω πως ο χωροχρόνος στην πραγματικότητα είναι ακριβώς μια γεωμετρική αναπαράσταση της συνπλεκομένης δομής αυτών των βαθύτερων κβαντικών συστημάτων», δηλώνει ο θεωρητικός Mark Van Raamsdonk.

Οι ερευνητές χρησιμοποιώντας τα μαθηματικά έδειξαν πώς το ολόγραμμα καταλήγει σε μοντέλα σύμπαντος τα οποία διαθέτουν μια κυρτή γεωμετρία χωροχρόνου, γνωστή ως χώρος “αντι-de Sitter” (AdS). Σε αυτούς τους παραμορφωμένους κόσμους, οι χωρικές μεταβολές γίνονται όλο και μικρότερες καθώς κινούμαστε έξω από το κέντρο. Τελικά, η χωρική διάσταση εκτεινόμενη από το κέντρο συρρικνώνεται στο μηδέν, φτάνοντας σ’ ένα σύνορο. Η ύπαρξη αυτού του συνόρου – το οποίο έχει μια λιγότερη χωρική διάσταση από τον εσωτερικό χωροχρόνο, ισοδυναμεί με μια άκαμπτη σκηνή στην οποία σχηματοποιούνται τα συν-πλεκόμενα qubits τα οποία προβάλλουν το ολόγραμμα (προς τα) μέσα.

Οι καταστάσεις των qubits εξελίσσονται σύμφωνα με τον παγκόσμιο χρόνο σαν να εκτελούνται τα βήματα ενός κώδικα σε υπολογιστή, προκαλώντας στρεβλώσεις, τον σχετικιστικό χρόνο στο εσωτερικό του χώρου AdS. Το κακό είναι, ότι αυτό δεν είναι αρκετό για να εξηγήσει το πώς λειτουργεί το σύμπαν μας.

Εδώ, ο ιστός του χωροχρόνου έχει μια γεωμετρία «de Sitter», που όπως παρατηρούμε εκτείνεται με την απόσταση. Ο ιστός τεντώνεται μέχρι το σύμπαν να φτάσει σε ένα πολύ διαφορετικό είδος ορίου από τον χώρο AdS: το τέλος του χρόνου. Σε εκείνο το σημείο, σε ένα γεγονός γνωστό ως «θερμικός θάνατος», ο χωροχρόνος θα έχει επεκταθεί τόσο πολύ που τα πάντα σ’ αυτόν θα είναι αποσυνδεδεμένα αιτιοκρατικά από οτιδήποτε άλλο, έτσι ώστε να μην μπορούν να ανταλλάσσουν πλέον σήματα μεταξύ τους. Η γνωστή έννοια του χρόνου καταρρέει. Από εκεί και πέρα, δεν συμβαίνει τίποτα.

Στο άχρονο σύνορο της φούσκας του χωροχρόνου μας, οι συμπλέξεις που συνδέουν τα qubits (και κωδικοποιούν το δυναμικό εσωτερικό του σύμπαντος) θα παραμείνουν πιθανώς άθικτες, επειδή αυτοί οι κβαντικοί συσχετισμοί δεν απαιτούν ότι πρέπει να αποστέλλονται σήματα μπρος-πίσω. Αλλά οι καταστάσεις των qubits πρέπει να είναι στατικές και διαχρονικές.

Αυτή η συλλογιστική δείχνει ότι με κάποιο τρόπο, όπως ακριβώς τα qubits στο σύνορο του χώρου AdS οδηγούν σε ένα εσωτερικό περιεχόμενο με μια επιπλέον χωρική διάσταση, τα qubits στην αιώνια επιφάνεια του χώρου de Sitter πρέπει να οδηγήσουν σε ένα σύμπαν με χρόνο – συγκεκριμένα, δυναμικό χρόνο. Οι ερευνητές δεν έχουν βρει ακόμα τον τρόπο να κάνουν αυτούς τους υπολογισμούς. Δεν διαθέτουμε μια καλή θεωρία για το πώς αναδύεται ο χρόνος στον χώρο de Sitter.

Μια νύξη έρχεται από τις θεωρητικές προτάσεις των Don Page και William Wootters, από την δεκαετία του 1980. Οι Page και Wootters ανακάλυψαν ότι ένα συν-πλεκόμενο σύστημα το οποίο είναι ολικά στατικό μπορεί να περιέχει ένα υποσύστημα το οποίο φαίνεται εξελισσόμενο από την οπτική ενός παρατηρητή μέσα σ’ αυτό. Ονομάζοντάς το «κατάσταση ιστορίας», το σύστημα αποτελείται από ένα υποσύστημα συν-πλεκόμενο με αυτό που ονομάζουμε ρολόι. Η κατάσταση του υποσυστήματος διαφέρει ανάλογα με το αν το ρολόι βρίσκεται σε μια κατάσταση στην οποίο ο δείκτης του δείχνει ένα, δυο, τρία κ.ο.κ. Αλλά η συνολική κατάσταση του συστήματος συν το ρολόι δεν αλλάζει με τον χρόνο. Δεν υπάρχει χρόνος. Είναι ακριβώς η κατάσταση που δεν αλλάζει ποτέ. Με άλλα λόγια ο χρόνος δεν υπάρχει σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά μια ενεργή έννοια του χρόνου αναδύεται στο υποσύστημα.

Μια ομάδα ιταλών ερευνητών απέδειξε πειραματικά αυτό το φαινόμενο το 2013 (βλέπε: https://arxiv.org/pdf/1310.4691v1.pdf). Συνοψίζοντας την εργασία τους έγραφαν: «έχουμε δείξει πως μια στατική συν-πλεγμένη κατάσταση δυο φωτονίων μπορεί να ιδωθεί ως εξελισσόμενη από έναν παρατηρητή που χρησιμοποιεί ένα από τα δυο φωτόνια σαν ρολόι για να μετρήσει την χρονική εξέλιξη του άλλου φωτονίου. Ωστόσο, ένας εξωτερικός παρατηρητής μπορεί να δείξει ότι μια ολική παγκόσμια συν-πλεκόμενη κατάσταση δεν εξελίσσεται».

Κι άλλη θεωρητική εργασία οδήγησε σε παρόμοια συμπεράσματα. Γεωμετρικές διατάξεις, όπως το amplituhedron (πλατύεδρο), το οποίο περιγράφει τα αποτελέσματα των αλληλεπιδράσεων των σωματιδίων, υποδεικνύει επίσης ότι η πραγματικότητα αναδύεται από κάτι άχρονο και καθαρά μαθηματικό. Όμως, παραμένει ασαφές, το πώς (amplituhedron) πλατύεδρο και ολογραφία συνδέονται μεταξύ τους.

Με κάποιο τρόπο ο χρόνος μπορεί να αναδυθεί από άχρονους βαθμούς ελευθερίας χρησιμοποιώντας την σύμπλεξη.

Ο χρόνος θα δείξει.

Ποιοτική Υποβάθμιση

Μια νέα τεχνολογική πραγματικότητα
Οι τελευταίες δεκαετίες και η έξαρση της χρήσης των ηλεκτρονικών μέσων μαζικής ενημέρωσης φέρνει διαυγέστερα στην επιφάνεια γνωσιολογικά και ηθικά προβλήματα, τα οποία μέχρι πρότινος, μολονότι υπήρχαν, δεν γίνονταν αμέσως καταληπτά από την απλή παρατήρηση ενός σκεπτόμενου ανθρώπου. Τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης δρουν ως παράγοντες εμφατικοί κάποιων εγγενών προβλημάτων της ανθρώπινης κοινωνίας, αλλά και της ατομικής ιδιαιτερότητας του κάθε πολίτη.

Αυτή η θεώρηση από μόνη της ως ένα σημείο μπορεί να εκληφθεί από ορισμένους ως «απενοχοποιητική» για τα σύγχρονα ΜΜΕ, καθώς αυτά από μόνα τους δεν αποτελούν τη ρίζα των σημαντικότερων προβλημάτων μας. Ωστόσο, επειδή ακριβώς δρουν ως παράγοντες που δίνουν έμφαση στο κακό, κάνοντάς το χειρότερο, αλλά και στο καλό, κάνοντάς το καλύτερο, μας φέρνουν ξεκάθαρα ενώπιον των ευθυνών μας.

Τώρα πλέον δεν έχουμε την πολυτέλεια να αγνοήσουμε προβλήματα που μέχρι σήμερα δεν θα μπορούσαν να μας αγγίξουν. Τώρα πλέον ο ηλεκτρονικός τρόπος επικοινωνίας απλώνεται σε πολλαπλούς τομείς της ζωής, σε ψυχαγωγία, καθημερινή πρακτική και εργασία, οδηγώντας μας σε προβληματισμό πάνω σε ζητήματα που μέχρι σήμερα δεν μας απασχολούσαν (Ariss et al, 2002).
Πέρα από αυτό όμως, μήπως και η αλλαγή των διαστάσεων της αξιολογικής και περιγραφικής πραγματικότητας, αποτελεί στη βάση της ένα σημαντικό πρόβλημα; Η τόσο κραυγαλέα διάδοση των ηλεκτρονικών ΜΜΕ λειτουργεί ως καταλύτης που μπορεί εύκολα να άρει την απροθυμία συλλογισμού πάνω σε ένα ευρέως προβαλλόμενο πρόβλημα ή φαινόμενο.

Το γεγονός αυτό πολλές φορές τυγχάνει εκμετάλλευσης από το ίδιο το μέσο με ιδιοτελείς σκοπούς, πράγμα σύνηθες στις ανταγωνιστικές εμπορικές επιχειρήσεις μιας δυτικής κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας. Έτσι για παράδειγμα, η υπερβολική έμφαση σε ένα πρόβλημα ή φαινόμενο, το οποίο, απόντων των μέσων ενημέρωσης, θα ήταν ήσσονος σημασίας, δημιουργεί μία νέας μορφής πραγματικότητα, όπου και το πιο ασήμαντο πράγμα, μπορεί να πάρει τερατώδεις διαστάσεις.

Επομένως ο εμφατικός ρόλος των ΜΜΕ, μολονότι τις περισσότερες φορές δεν αλλοιώνει την αξιολογική ουσία ενός προβλήματος ή φαινομένου (κάτι που θεωρείται κοινώς κακό, τις περισσότερες φορές εξακολουθεί και αντιμετωπίζεται ως τέτοιο), αλλοιώνοντας της διαστάσεις του, δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα, ένα νέο στερέωμα ιδεών, αντιλήψεων, προτύπων και τρόπων ζωής (Kubey, 1990).

Ενώ δηλαδή η λέξη «ενημέρωση» εξορισμού πηγάζει από την εμπειρική πραγματικότητα και την περιγραφική της ανάλυση, τώρα μεταλλάσσεται σε κάτι άλλο, ξένο από την ουσία της: την καλλιέργεια νέων τάσεων και συνηθειών, την αλλαγή του τρόπου αντίληψης για τα πράγματα, την ολοκληρωτική οικοδόμηση ενός νέου κόσμου, μιας νέας πραγματικότητας (Bourdieu, 2001).

Επειδή μάλιστα η εμπορική φύση των μεγαλύτερων ηλεκτρονικών μέσων ενημέρωσης είναι δεδομένη, ο ανταγωνισμός οδηγεί σε μια στενή παρακολούθηση του ενός ηλεκτρονικού μέσου στο άλλο, πράγμα που οδηγεί στην υιοθέτηση μιας γραπτής ή άγραφης νόρμας που καθορίζει κοινές στρατηγικές και ομογενοποιήσεις που αφορούν τη λειτουργία και τη δράση τους, παγιώνοντας νοοτροπίες: Αν κάποια μικρά αγόρια αφεθούν να παρακολουθήσουν συστηματικά τηλεοπτικές παραγωγές οι οποίες προβάλλουν έντονα το στοιχείο της βίας εναντίον των γυναικών σε καθημερινή πρακτική, έχει αποδειχθεί πειραματικά εδώ και κάποιες δεκαετίες (Malamuth, et al, 1981) ότι θα αλλάξουν στάση συμπεριφοράς και θα κατευθυνθούν προς την αποδοχή των προτύπων αυτών βίας.

Αν το πείραμα αυτό ήταν ικανό να δώσει τέτοιο αποτέλεσμα πριν μερικές δεκαετίες, οπότε και τα τεχνολογικά μέσα της εποχής δεν ήταν ιδιαιτέρως εξελιγμένα, εικάζουμε ότι σήμερα, με την συμβολή της τεχνολογικής εξέλιξης στη δημιουργία μεγάλων και εντυπωσιακών τηλεοπτικών παραγωγών, θα είχαμε αποκομίσει σαφώς μεγαλύτερα και φανατικότερα ποσοστά έγκρισης της βίας κατά των γυναικών από τα νεαρά αγόρια.

Κάτι που προβάλλεται έντονα και εμφατικά από ένα ηλεκτρονικό μέσο ενημέρωσης, δεν θα αργήσει να αποκτήσει και το ανάλογο κοινό που θα αποδεχτεί και θα εναρμονιστεί με τη νέα αυτή συνήθεια της υπερβολής και των ακροτήτων.

Το νέο στερέωμα που εγκαθιδρύεται μέσα από τα ηλεκτρονικά ΜΜΕ έρχεται να νοηματοδοτήσει εκ νέου θεματικές περιοχές της ανθρώπινης σκέψης και δραστηριότητας. Αυτό συμβαίνει ακόμα και στο επίπεδο των επιστημών. Πολλές φορές παρατηρείται η προσπάθεια «εκλαΐκευσης» ενός επιστημονικού αντικειμένου, το οποίο, υπό τη νέα, απλουστευμένη του μορφή, φιλοδοξεί να καταστεί εύληπτο στον μέσο τηλεθεατή, στον μέσο ακροατή μιας εκπομπής. Η εκλαΐκευση αυτή φυσικά είναι δυνατόν να προσδώσει στο θεματικό αντικείμενο μιας επιστήμης μια γενικότερη δημοφιλία στην κοινωνία.

Σύμφωνα με μια λογική, κάτι που ήταν κλεισμένο σε βιβλία και πανεπιστημιακές αίθουσες, κάτι που ήταν περιορισμένο σε λίγους και «εκλεκτούς», τώρα πλέον γίνεται υπόθεση οποιουδήποτε ενδιαφέρεται γι αυτό. Ωστόσο, αυτό συμβαίνει μόνο κατά τα φαινόμενα. Η ουσία βρίσκεται στον τρόπο της εκλαΐκευσης αυτής και στο τελικό αποτέλεσμα.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που μας αφορά εν προκειμένω είναι εκείνο της επιστήμης της ψυχιατρικής και της ψυχολογίας. Ολοένα και περισσότερο, σε θέματα εκπομπών που αφορούν προβλήματα προσωπικού χαρακτήρα, κάνουν την εμφάνισή τους (στην καλύτερη των περιπτώσεων) ειδικοί της ψυχικής υγείας που επιδιώκουν να τεκμηριώσουν την επιστημονική τους άποψη επιδιώκοντας τη λύση σε ένα πρόβλημα που τους παραδίδεται δημόσια.

Στην συγκεκριμένη περίπτωση, είναι φυσικό και επόμενο, οι επιστήμες της ψυχικής υγείας να αποκτήσουν δημοφιλία σε ένα ευρύτερο κοινό. Ενδέχεται επίσης, ο μέσος τηλεθεατής, θεωρώντας ότι κάποιο πιθανό δικό του πρόβλημα ομοιάζει προς την κατάσταση που παρακολουθεί στην τηλεόραση, να αποφανθεί ότι η λύση που προβάλλεται μέσω του ηλεκτρονικού μέσου είναι και η ενδεδειγμένη για τη δική του περίπτωση.

Ωστόσο, όπως ομολογείται στην ιατρική κοινότητα, η ρίζα των ηθικών και επιστημονικών προβλημάτων που ανακύπτουν σε τέτοιες περιπτώσεις είναι: «Η παροχή διαγνωστικών και θεραπευτικών συμβουλών που βασίζονται σε ένα (φυσιολογικά) ελλιπές-ανακριβές ιστορικό και δημιουργούν στον τηλεθεατή-«ασθενή» μια «ψευδαίσθηση» αντιμετώπισης του προβλήματος του, καλλιεργώντας ταυτόχρονα μια στρεβλή εντύπωση αναφορικά με την ψυχοπαθολογία, την αιτιολογία της και την αντιμετώπιση της και β) η διατήρηση ή και αύξηση του φόβου που ήδη υπάρχει στο πλατύ κοινό απέναντι στον ψυχιατρικό άρρωστο και η συνέχιση της απομόνωσης του μέσα από μια διαδικασία στιγματισμού.» (Δημέλλης, 2004).

Όπως γίνεται κατανοητό, η δημοφιλία και η «εκλαΐκευση» από μόνη της δεν είναι παράγοντες που είναι σε θέση να προωθήσουν την επιστημονική διαδικασία. Τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης φαίνεται ότι χρειάζονται να περάσουν αρκετές παραδεδομένες κλασικές έννοιες μέσα από ένα εννοιολογικό «άλεσμα», προκειμένου να δημιουργήσουν με το υλικό που θα εξαχθεί τη νέα τους πραγματικότητα.

Η ηθική της πρόκλησης και οι εννοιολογικές παρεξηγήσεις
H ενίσχυση της νέας αυτής πραγματικότητας αποκτά μια ικανή συσπείρωση, έτοιμη να κυβερνήσει πληθυσμούς και να εμφυτεύσει νέες ηθικές (Hawkins, 2001), έτοιμη να ισοπεδώσει οποιαδήποτε απόκλιση, οποιαδήποτε εναλλακτική αντιμετώπιση των πραγμάτων σε ατομικό ή μικρότερο συλλογικό επίπεδο:

Αν η δημόσια έκθεση ενός σοβαρού προσωπικού προβλήματος οδηγεί σε εμπορική επιτυχία, γιατί να χρησιμοποιείται ως προϊόν μόνο από το άλφα ανταγωνιστικό κανάλι και όχι και από το βήτα; Και αν αυτό εξελίσσεται προσοδοφόρο για όλους, γιατί να μην καθοριστεί άτυπα μια τηλεοπτική ζώνη κατά τη διάρκεια της ημέρας όπου όλα τα κανάλια θα επιδίδονται στην μετάδοση τέτοιων προϊόντων;

Τι είναι αυτό που θα μπορούσε να τα εμποδίσει από έναν πλουτισμό βασισμένο σε μια εύκολη και έτοιμη προϊοντική φόρμουλα; Ακόμα και τα πιο απλά σκεπτικά της συνεχούς παρακολούθησης της ιδιωτικής ζωής κάποιων ανθρώπων σε καθημερινή βάση -reality tv- (Biressi et al, 2006) (Hill, 2005) (Jermyn et al, 2004) έχουν εξελιχθεί πλέον σε πατέντες και ακριβοπληρωμένες «ιδέες» που αναπαράγονται στο ακέραιο από πολλά ανταγωνιστικά τηλεοπτικά κανάλια.

Αφού ο σκοπός του ευκαιριακού πλουτισμού των μέσων ενημέρωσης είναι δυνατόν να οδηγήσει ακόμα και στη δημιουργία μιας νέας πραγματικότητας (έστω και μέσα από το άλεσμα όπως είδαμε δεδομένων της ήδη υπάρχουσας πραγματικότητας), πόσο εύκολα μπορεί να οδηγήσει τους ανθρώπους που συμμετέχουν ενεργά σε αυτή τη διαδικασία σε αλλαγή της ηθικής τους στάσης και στην υιοθέτηση ηθικών θεωριών που μέχρι πρότινος τους ήταν παντελώς άγνωστες;

Όταν παρουσιάζεται έλλειψη προθυμίας άμεσης χρηματοδότησης ακόμα και επιμορφωτικών εκπομπών για παιδιά (Brown, 2002) με κύρια επιχειρηματολογία την αδυναμία αποκομιδής άμεσου κέρδους και την προσωρινή έλλειψη πόρων, τότε το πρόβλημα γίνεται ακόμα μια ανάγλυφο. Θα μπορούσε κάποιος να κάνει μια καλή αρχή προς την κατεύθυνση μιας πειστικής απάντησης των παραπάνω ερωτημάτων υποστηρίζοντας ότι η βάση της ουσιαστικής επιτυχίας ενός μέσου ενημέρωσης δεν μπορεί να τεθεί αποκλειστικά ευκαιριακά.

Στο ανταγωνιστικό εμπορικό πλαίσιο όπου δύσκολα επιβιώνει κάποιο μέσο, η άντληση ευκαιριακών ωφελημάτων δεν είναι το ζητούμενο. Ο καιροσκοπισμός δεν οδηγεί σε παγίωση μιας κατάστασης ευημερίας. Μετά από πρόσφατες έρευνες που διεξήχθησαν στο τηλεοπτικό κοινό της Κορέας (Rhee et al. 2007) δηλώνεται ξεκάθαρα ότι εκείνο που χρειάζεται ένα μέσο ενημέρωσης για να έχει υγιή διάρκεια στο χρόνο είναι να αξιολογείται συνειδητά θετικά από όσο το δυνατόν μεγαλύτερο κομμάτι του πληθυσμού.

H ικανοποίηση που βασίζεται στην αποκομιδή θετικής αξιολόγησης από τον μέσο θεατή και ακροατή είναι εκείνη κυρίως που θα προσδώσει σε ένα μέσο ενημέρωσης σωστές κατευθυντήριες γραμμές προς την παγίωση και την επιτυχία. Αν ο μέσος θεατής εκτιμήσει θετικά την ποιότητα για παράδειγμα των τηλεοπτικών προϊόντων συγκεκριμένου τηλεοπτικού καναλιού, δεν θα αργήσει να θεωρήσει το κανάλι αυτό ακόμα και ως φορέα πολιτισμού.

Το γεγονός αυτό μπορεί βραχυπρόθεσμα να μην επιφέρει τα οικονομικά οφέλη που ένας καναλάρχης θα ονειρευόταν, αλλά μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα σίγουρα δεν θα βγει χαμένο. Ωστόσο, η υπομονή και η επίμονη, επίπονη προσπάθεια προς την κατεύθυνση της ποιοτικής βελτίωσης και της αποκομιδής θετικής αποτίμησης από την πλευρά του κοινού, παρουσιάζεται ως ελάχιστος και ανίσχυρος δελεαστικός παράγοντας που θα ωθήσει έναν –προς το παρόν- καιροσκόπο προς τη δέουσα κατεύθυνση.

Η αποκομιδή της εμπιστοσύνης του κοινού οδηγεί στην αύξηση του κύρους της κοινωνικής υπευθυνότητας ενός επιχειρησιακού οργανισμού (Caldwell et al, 2005) οδηγώντας τον συνεπώς σε μία οικονομικώς ωφέλιμη αναπτυξιακή πορεία.

Ένας καιροσκόπος καναλάρχης, προκειμένου να εκτιμήσει ότι η πορεία ενός καναλιού είναι ικανοποιητική, θα αρκεστεί απλά σε κάποια υψηλά ποσοστά τηλεθέασης, χωρίς να λαμβάνει διόλου υπόψη του το γεγονός ότι είναι πολύ πιθανό η συντριπτική πλειοψηφία των τηλεθεατών του να θεωρούν το προϊόν υψηλής τηλεθέασης ως κοινό σκουπίδι.

Μα αν κάποιος βγει γυμνός στην Πλατεία Συντάγματος χορεύοντας σε κάποιο διονυσιακό ρυθμό κρατώντας δεκάδες τσαμπιά σταφύλια, θα προκαλέσει στον περίγυρό του τα βλέμματα της συντριπτικής πλειοψηφίας των ανθρώπων. Ακόμα και πυροβολισμοί αν ακουστούν, ακόμα και δολοφονίες αν διαπραχθούν δημόσια, όλα αυτά θα τραβήξουν τα βλέμματα των παρευρισκομένων ανθρώπων.

Όλες αυτές οι προκλήσεις αποσπούν το ανθρώπινο βλέμμα, δημιουργούν «υψηλές τηλεθεάσεις» γιατί αποτελούν πρόκληση. Στην πρόκληση το ανθρώπινο βλέμμα, η ανθρώπινη περιέργεια δύσκολα αντιστέκεται. Και αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα του ανθρώπου, γνωστό και από τη ρήση του Αριστοτέλους: «Πάντες άνθρωποι του ειδέναι ορέγονται φύσει» (Αριστοτέλης, Μεταφυσικά).

Το ότι οι άνθρωποι όμως έχουν μια φυσική τάση προς ικανοποίηση της περιέργειάς τους, δεν σημαίνει αυτόματα ότι εγκρίνουν και το αντικείμενο της περιέργειάς τους. Αν παρακολουθήσουν έναν δολοφόνο, ή έναν δημόσιο γυμνιστή (χωρίς φυσικά να θέλουμε να εξισώσουμε αξιολογικά τις δύο αναφερόμενες ιδιότητες), θα είναι επειδή οι δύο αυτές ιδιότητες προσωπικότητας ανταποκρίνονται στην πρόκληση της περιέργειάς τους να καλύψουν κάποιο γνωστικό τους κενό («ποιος σκοτώνει, γιατί σκοτώνει, τι συμβαίνει; Ποιος και με ποια κίνητρα γυμνώνεται και εξευτελίζεται δημοσίως;») και όχι επειδή οι ίδιοι οι θεατές εγκρίνουν την δολοφονία αφενός και την προσβολή της δημοσίας αιδούς αφετέρου.

Αυτό το θέαμα όμως αποτελεί αναλώσιμο προϊόν που γρήγορα φθίνει στο πέρασμα του χρόνου. Κάποτε όλα τα «γνωστικά αυτά κενά» καλύπτονται και η περιέργεια ικανοποιείται. Φαινόμενο που αποδεικνύει την τάση του τηλεοπτικού ιδιαιτέρως κοινού να νιώθει εύκολα ανία μπροστά στην τηλεόραση είναι η γρήγορη εναλλαγή καναλιών («zapping»), δηλ. η ουσιαστική αποκομιδή ενός μεγάλου τίποτα, μιας πρόσκαιρης επιφανειακής δραστηριότητας μηδαμινής γνωστικής και ηθικής αξίας (Williams, 2003).

Κάποτε, αυτά τα ακραία θεάματα δεν έχουν να αποφέρουν κέρδη σε εκείνους που τα εκμεταλλεύονται. Τότε είναι η εποχή που είτε το ηλεκτρονικό μέσο ενημέρωσης θα επιδιώξει στροφή προς την δημιουργία ενός θετικού προφίλ υψηλής ηθικής υπόστασης, είτε θα αναζητήσει νέα αναλώσιμα προϊόντα στο βωμό του καιροσκοπικού πλουτισμού.

«Αυτό θέλουν; Αυτό θα έχουν»
Το κέρδος των εμπορικών ηλεκτρονικών μέσων ενημέρωσης, καθώς αντλείται κατά κύριο λόγο από διαφημιστικές δραστηριότητες, οδηγεί στην εξιδανίκευση της έννοιας της θέασης ή ακρόασης μιας συγκεκριμένης εκπομπής ή θεάματος. Η απλή θέαση και ακρόαση για παράδειγμα ενός τηλεοπτικού δρωμένου γίνεται αυτοσκοπός και αποτελεί στην αντίληψη των περισσοτέρων τον μοναδικό παράγοντα αξιολόγησης, το μοναδικό μέσο μέτρησης της αξίας του.

Μέσω αυτής της νοοτροπίας αρκετές φορές το ποιόν ενός τηλεοπτικού δρωμένου παραμερίζεται εντελώς ή (πράγμα που μας ενδιαφέρει περισσότερο εν προκειμένω) ταυτίζεται με την απλή θέασή του από το μεγαλύτερο δυνατό μέρος μιας κοινωνίας. Πολλές φορές γινόμαστε μάρτυρες του σκεπτικού: «Αφού αυτό θέλουν, αυτό θα έχουν. Αφού το βλέπουν, άρα το εγκρίνουν. Αφού δεν αλλάζουν κανάλι, τότε το υιοθετούν.»

Είναι όμως έτσι τα πράγματα ή πρόκειται περί ενός φαύλου κύκλου ποιοτικής υποβάθμισης που οφείλεται είτε στην θεωρία του εύκολου κέρδους είτε στη σύγχυση των εννοιών και την ταυτόχρονη έλλειψη ουσιαστικής παιδείας; Εδώ πλέον παρατηρούμε μία ταύτιση της περιγραφής ενός φαινομένου με την αξιολόγησή του. Εδώ γίνεται μια σύγχυση μεταξύ περιγραφικών και αξιολογικών προτάσεων. Οπισθοχωρούμε εκ νέου στο μέγιστο πρόβλημα της «φυσιοκρατικής πλάνης» τον κίνδυνο της οποίας ανάγλυφα μας είχε εξηγήσει ο G.E. Moore από τις αρχές κιόλας του εικοστού αιώνα (Moore, 1903).

Υποπίπτουμε στο θεμελιώδες σφάλμα της «φυσιοκρατικής πλάνης» όταν κάποιος προσπαθεί να επιχειρηματολογήσει υπέρ μιας ηθικής στάσης ή αξίας συγχέοντας την έννοια του καλού με άλλες έννοιες, όπως εκείνη του ευχάριστου, του αποδεκτού, του δημοφιλούς και ούτω καθεξής. Το «καλό» όμως είναι το ζητούμενο στο πλαίσιο μιας ηθικής αποτίμησης ενός φαινομένου και εκείνο που ύψιστα οφείλει κάθε αξιολογική προσέγγιση να λάβει υπόψη.

Εδώ όμως στο «βλέπω άρα εγκρίνω» παρατηρούμε το πρόβλημα της άκριτης αυτόματης ταύτισης της έννοιας του καλού με την έννοια της αυξημένης τηλεθέασης ή ακρόασης ενός προϊόντος των ηλεκτρονικών μέσων ενημέρωσης.

Το ότι ο μέσος τηλεθεατής απλά βλέπει ένα τηλεοπτικό προϊόν, σε καμία των περιπτώσεων δεν μπορεί να σημαίνει αυτόματα ότι εγκρίνει κιόλας το τηλεοπτικό αυτό προϊόν. Πέρα από τη φυσιοκρατική πλάνη του G.E. Moore, το φαινόμενο αυτό στο ευρύτερό του πλαίσιο έχει καταδειχθεί πολύ νωρίτερα από τον Σκώτο φιλόσοφο και ιστορικό David Hume στο πλαίσιο της μεταηθικής του θεώρησης: Πολλές φορές οι άνθρωποι πλανώνται και οδηγούνται σε ολισθηρές ατραπούς συγχέοντας περιγραφικές με αξιολογικές προτάσεις (Hume, 1739).

Όταν περιγράφουμε για παράδειγμα την εμπειρική μας πραγματικότητα λέγοντας ότι οι καπνιστές δύσκολα κόβουν το κάπνισμα, δεν συνεπάγεται αυτόματα την αξιολογική πρόταση ότι οι καπνιστές δεν πρέπει να προσπαθήσουν να κόψουν το κάπνισμα εξαιτίας αυτής της δυσκολίας. Όταν κάποιοι άνθρωποι πιστεύουν στην πρόταση «Ο Θεός είναι φιλεύσπλαχνος», δεν συνεπάγεται αυτόματα το συμπέρασμα ότι και οι ίδιοι πρέπει να είναι φιλεύσπλαχνοι. Μια πρόταση του «είναι» δεν ταυτίζεται, ούτε συνεπάγεται αυτομάτως με μια πρόταση του «πρέπει».

Και όμως, η σύγχυση αυτή, όσο και αν φαίνεται σε πολλούς αυστηρά επιστημολογική, αποτελεί τη βάση του προβλήματος και την αρχή των παρεξηγήσεων που οδηγούν στην ποιοτική υποβάθμιση των ηλεκτρονικών μέσων ενημέρωσης και των προϊόντων τους. Η πραγματικότητα ή ορισμένα επί μέρους δεδομένα της δεν μπορούν να αποτελούν έναν εκ των πραγμάτων οδηγό για τις ανθρώπινες πράξεις.

Επειδή τυγχάνει για παράδειγμα να διανύουμε μια εποχή κατά την οποία η πληθώρα των τηλεοπτικών προγραμμάτων ασχολείται με την ξεδίπλωση οδυνηρών προσωπικών εμπειριών ορισμένων ατόμων, αυτό δεν μπορεί να αποτελέσει και οδηγό, προϋπόθεση ή κανόνα βάσει του οποίου θα οριοθετήσουμε τις μελλοντικές μας ενέργειες σχετικά με την εξελικτική πορεία της τηλεόρασης.

Η ανάλυση των δεδομένων της εμπειρικής πραγματικότητας φυσικά και μας προσδίδει χρήσιμη και αξιοποιήσιμη γνώση. Ωστόσο η ηθική είναι κάτι που ξεφεύγει από τα δεσμά της εμπειρίας, γι αυτό και συντάσσεται με το ευρύτερο φιλοσοφικό σκεπτικό της ανατροπής των καταστάσεων και της δημιουργίας νέων εμπειριών προς αποκομιδή. Άλλωστε ο ορισμός του φιλοσοφούντος ανθρώπου περικλείει όχι την ανάλυση της εμπειρίας, αλλά την διατύπωση προτάσεων σχετικά με το πώς θα μπορούσαν να ήταν τα πράγματα. Πόσες ιδέες και θεωρήσεις άραγε που σήμερα είναι αποδεκτές, κάποτε ήταν εκκεντρικές; (Russell, 1967-1969).

H ανάλυση της εμπειρίας έχει παραδοθεί προ πολλού στις εξειδικευμένες επιστήμες και ο ρόλος της ηθικής σίγουρα δεν είναι να εγκλωβίζεται ή να κατευθύνεται από αυτές. Η στατιστική των τηλεοπτικών και ακροαματικών μετρήσεων αποτελεί απλά μια δήλωση περιγραφικής σημασίας, έναν εμπλουτισμό του εμπειρικού μας κόσμου. Σε καμία περίπτωση δεν συνεπάγεται την υιοθέτηση κάποιας συγκεκριμένης ηθικής στάσης.

Ωστόσο, η σύγχρονη πραγματικότητα μας διαψεύδει: τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης στην συντριπτική τους πλειοψηφία είναι στενά εξαρτημένα από τις μετρήσεις αυτές. Ως εκ τούτου τα προϊόντα τους έχουν αφετηρία και προορισμό τους συγκεκριμένους αριθμούς των στατιστικών στοιχείων. Κάθε ηθικός προβληματισμός απλά απουσιάζει, δεν έχει χώρο στις εμπορικές δοσοληψίες αυτού του είδους.

Των παθημάτων κάθαρση
Η αττική τραγωδία έχει διαδραματίσει κατά τους αιώνες μετά την ανακάλυψή της καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της αντίληψης του κοινού και των παραγόντων κάποιου θεάματος. Ο αρχαιοελληνικός πεσσιμισμός αρκετές φορές υψώνεται στο επίπεδο του τρόπου ζωής και έκφρασης χωρίς προκατάληψη (Dienstag, 2004).

Ακόμα και σε διεθνές επίπεδο, όταν κάποιο γεγονός υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια της καθημερινής συνηθισμένης δυστυχίας, παραλληλίζεται με «ελληνική τραγωδία» (Crooks, 2003). Ο όρος της τραγωδίας έχει την θέση του στην ορολογία της καθημερινότητας όταν η ελπίδα και οι επιθυμίες του μέσου ανθρώπου συναντούν αξεπέραστα εμπόδια (Williams, 2006). Η επιτυχία και η «θεαματικότητα» της τραγωδίας πάντοτε, από την χρυσή εποχή του Περικλή, βασιζόταν κυρίως στο «δι ελέου και φόβου περαίνουσα την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν», δηλαδή προκαλούσε τη συμπάθεια και το φόβο του θεατή λυτρώνοντάς τον από ανάλογα ψυχικά συναισθήματα (Αριστοτέλους, Ποιητική).

Ο θεατής της τραγωδίας ταυτιζόταν με τον προβαλλόμενο ήρωα του θεατρικού δράματος συμμετέχοντας έτσι και ο ίδιος ψυχικώς ενεργά στο δρώμενο που του παρουσιαζόταν. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας ουσιαστικά ο θεατής ζει μια δεύτερη ζωή, βγαίνει από τη δική του υπόσταση, έρχεται να υποστεί την «έκσταση» η οποία φυσικά αποτελούσε και το ζητούμενο ενός καλώς διεξαγωμένου δράματος. Μα γιατί αυτή η έκσταση να είναι εκείνο που ο θεατής αρέσκεται να βιώνει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο;

Μα επειδή αυτή η ελάχιστη ώρα που παρακολουθεί το δρώμενο είναι ίσως μία από τις μοναδικές στιγμές της ζωής του που μπορεί να αποποιηθεί τον εαυτό του, να βγει από το είναι του, χωρίς συνέπειες, χωρίς προϋποθέσεις, δοκιμάζοντας κάτι διαφορετικό. Αυτό το διαφορετικό είναι που τον συναρπάζει, αυτή η ανυπόθετη βίωση έντονων συναισθημάτων χωρίς να εκκρεμούν οποιεσδήποτε συνέπειες για τον ίδιο και την πραγματική του ζωή: Όλα τα παθαίνει ο ήρωας του δρωμένου (DuBois, 2002). Ο θεατής απλά παραλληλίζει τον ψυχικό του κόσμο με εκείνον του ήρωα, χωρίς να εμπλέκεται η φυσική του παρουσία.

Αποκομίζει δηλαδή όλα τα συναισθήματα του ήρωα χωρίς επιπτώσεις, χωρίς κόπο, απλά παρακολουθώντας τον. Όταν επέρχεται και η κάθαρση βέβαια, αποτελεί τον ιδανικότερο τρόπο επισφράγισης της επιτυχίας του δρωμένου. Η ψυχή μετά την έκσταση θα εξαγνιστεί (Golden, 1960), έτοιμη να παραδοθεί πλέον γαλήνια και ευτυχισμένη στον πραγματικό κόσμο που ανέκαθεν περιέβαλλε και θα συνεχίσει να περιβάλλει τον θεατή.

Η τραγωδία όμως στα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης δεν αφορά μονάχα τον κόσμο του θεάτρου ή, εν προκειμένω, τις μεγάλες κινηματογραφικές παραγωγές ή τις μεγάλες παραγωγές μιας καθημερινής σαπουνόπερας. Η τραγωδία μεταφέρει τους καρπούς της πλέον σε πολλές εκπομπές που ισχυρίζονται ότι αποτελούν μέρος της καθημερινής μας πραγματικότητας υποκρύπτοντας και καλύπτοντας ωστόσο τον θεατρικό τους σκελετό με έναν «μανδύα καθημερινότητας».

Ακόμα και τα δελτία ειδήσεων έχουν εισέλθει δυναμικά σε αυτή τη θεατρική νοοτροπία: Σχεδόν κάθε ρεπορτάζ, κάθε οπτικοποίηση της επικαιρότητας συνοδεύεται κατά κανόνα από μουσική υπόκρουση, από ποιητικές απόπειρες έκφρασης, από πομπώδεις και συγκινησιακούς λόγους. Έτσι αντλούνται μικρά κομμάτια της καθημερινότητας τα οποία, μετά από την κατάλληλη διεργασία αλέσματος, παραδίδονται στον μέσο δέκτη ως κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που πραγματικά είναι.

Η πραγματικότητα έχει πάψει πλέον να αποτελεί κυρίαρχο στοιχείο της ενημέρωσης δίνοντας τη θέση αυτή στην τέχνη και τα θεατρικά εργαλεία της. Οι διαστάσεις των θεμάτων αλλάζουν, η ουσία έρχεται σε δευτερεύοντα ρόλο και ο σκοπός πλέον δεν είναι η ενημέρωση ή η έκθεση της πραγματικότητας, αλλά η «έκσταση» του θεατή, η ταύτισή του με τους «καθημερινούς ήρωες» και τις δυσμένειες της θεάς τύχης εναντίον τους (Nussbaum, 2001). Όλα αυτά συμβάλλουν αναπόφευκτα στην ανάπτυξη ενός νέου, καλά καλυμμένου θεατρικού δρωμένου.

Βέβαια εδώ βρισκόμαστε μπροστά σε ένα σημαντικό πρόβλημα που δημιουργείται από το ίδιο το γεγονός της μετάλλαξης της πραγματικότητας σε καλυμμένο θέατρο. Το ηλεκτρονικό μέσο ενημέρωσης, για να δικαιολογήσει τον τίτλο του (και ιδιαίτερα τη λέξη «ενημέρωση»), οφείλει πάση θυσία να διατηρήσει τον μανδύα της ενημέρωσης πάνω από το σκελετό του θεάτρου.

Διαφορετικά θα μετονομαζόταν από μέσο ενημέρωσης σε μέσο ψυχαγωγίας ή διασκέδασης. Γι αυτό το λόγο ένας βασικός ηθικός ενδοιασμός μοιάζει να υπερσκελίζεται. Ο ενδοιασμός αυτός είναι η παραπλάνηση, η υποκρισία από μη θεσμοθετημένους υποκριτές, από πρόσωπα που τυπικώς δεν υποδύονται κάποιο ρόλο ηθοποιού. Η παραπλάνηση αυτή έχει ως θύμα τον τελικό θεατή, τον δέκτη των «ενημερωτικών» αυτών προϊόντων.

Η ουσία της παραπλάνησης αυτής βρίσκεται στο γεγονός ότι κάτι που δεν αποτελεί πραγματικότητα, προσπαθεί να περάσει ως τέτοια. Κάτι που αν δεν είχε μέσα του τα δραματικά στοιχεία, κάτι που αν δεν άλλαζε διαστάσεις, θα εξακολουθούσε να αντιμετωπίζεται από τον μέσο δέκτη ως κάτι τετριμμένο, ως κάτι συνηθισμένο, ως κάτι που δεν αξίζει εντέλει της προσοχής του.
Όταν όμως αυτό το ασήμαντο πραγματικό γεγονός αλλάζει διαστάσεις, όταν εμπλουτίζεται και υποστηρίζεται από τα θεατρικά εργαλεία ενός σκηνοθέτη (τα οποία στη σύγχρονη εποχή είναι πολλά και ποικίλα διεγείροντας ολοένα και περισσότερες αισθήσεις του ανθρώπου ταυτόχρονα) παρουσιάζεται ως ελκυστικό. Μέσα από αυτό τελικά ο θεατής μπορεί να νοιώσει ότι εμπλέκεται ψυχικά, μπορεί να πάρει τη θέση του «ήρωα» ενός δελτίου ειδήσεων, μπορεί να βγει από τον εαυτό του και να ζήσει για λίγο ως ένας άλλος.

Αυτό όπως είδαμε, είναι το βασικό στοιχείο «υψηλής τηλεθέασης» ενός δρωμένου και μας είναι γνωστό από την εποχή του Περικλή όπου άνθισε η αττική τραγωδία. Ακόμα και σήμερα όπως φαίνεται, μετά από χιλιάδες χρόνια, εξακολουθεί και είναι το κύριο μέσο συντήρησης ενός σύγχρονου ηλεκτρονικού μέσου ενημέρωσης.

Ποια είναι η θέση όμως του μέσου δέκτη τέτοιων ενημερωτικών προϊόντων; Ο δέκτης προφανώς όπως ήδη έχουμε εξετάσει βρίσκεται μπροστά δε μια δύσκολη θέση. Το βλέμμα του προκαλείται και η περιέργειά του ζητάει απεγνωσμένα την ικανοποίησή της. Θέλει να μάθει, θέλει να γνωρίσει ποιος είναι αυτός ο «ήρωας» που προβάλλεται τόσο έντονα, τι έχει κάνει και γιατί το έχει κάνει, ποιες θα είναι οι συνέπειες που θα αντιμετωπίσει.

Αυτό όπως ήδη αναφέραμε είναι από παλιά γνωστό ότι αποτελεί θεμελιώδες χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης. Από αυτό το απλό περιγραφικό γεγονός ωστόσο δεν μπορούμε και πάλι να οδηγηθούμε αυτόματα στο συμπέρασμα ότι ο θεατής εγκρίνει το θέαμα που εκτυλίσσεται μπροστά του. Σίγουρα θα έχει την επιθυμία να δει πώς έγινε κάποιος φόνος, πώς εξελίσσεται μια πυρκαγιά, ποιοι ήταν μέσα σε ένα αυτοκίνητο τη στιγμή ενός (τραγικού) δυστυχήματος. Αυτή του η επιθυμία ικανοποιεί την περιέργειά του πρόσκαιρα και επιφανειακά, δίνοντας έτσι στο μέσο ενημέρωσης με τη σειρά του εκείνο που το μέσο διακαώς προσπαθεί να αποσπάσει: το υψηλό επίπεδο τηλεθέασης. Όπως είδαμε όμως, τα περισσότερα μέσα στέκονται εκεί.

Αυτό είναι το ζητούμενό τους, αυτό είναι η αριστοτελική τους εντελέχεια και ευδαιμονία. Δεν αρκεί όμως, ιδιαιτέρως όταν έχουμε να αντιμετωπίσουμε μια πολυσυλλεκτική κοινωνία με εντελώς διαφορετικές εμπειρίες και βιώματα, προερχόμενη από το διεθνές περιβάλλον (Kasper-Fuehrera, 2001). Η πολυσυλλεκτική αυτή κοινωνία έχει μάθει να εκτιμά περισσότερο εκείνον που εμπιστεύεται και όχι εκείνον που της δίνει μια πρόσκαιρη επιφανειακή ικανοποίηση.

Πολλές φορές άλλωστε παρατηρούμε ότι η συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού έχει εντελώς αρνητική γνώμη για εκπομπές που αποσπούν την μεγαλύτερη μερίδα της τηλεθέασης. Όπως ήδη εξηγήσαμε, αυτό δεν είναι τυχαίο, ούτε παράλογο. Εκείνο στο οποίο θα έπρεπε να στρέψουν την προσοχή τους για μακροπρόθεσμα αποτελέσματα και παγίωση της θέσης τους στον ανταγωνισμό είναι η οικοδόμηση ενός σταθερού εταιρικού προφίλ εμπιστοσύνης με τον μέσο θεατή και ακροατή. Δεν αρκεί να βλέπει κάποιος, πρέπει να επαινεί, πρέπει και να εγκρίνει και να γνωρίζει συνειδητά ότι αυτό που βλέπει, πρέπει και να το βλέπει.

Η αλλαγή της οπτικής: «Παθαίνω, άρα υπάρχω»
Μπορεί πολλά ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης να κινούνται στο πλαίσιο της ηθικής παράβλεψης και της εννοιολογικής σύγχυσης. Παρά το γεγονός της τεράστιας απήχησής τους ο άνθρωπος αντιστέκεται εύκολα εφόσον κατανοήσει και διερευνήσει ενδελεχέστερα ότι η ζωή που βλέπει γύρω του, η ζωή που ο ίδιος θα ήθελε να οικοδομήσει για τον εαυτό του, δεν μπορεί να βρεθεί μέσα σε κανένα ηλεκτρονικό μέσο ενημέρωσης.

Η αριστοτελική «έκσταση» και η «κάθαρση» που μπορεί να απολαύσει παρακολουθώντας για παράδειγμα ένα τηλεοπτικό πρόγραμμα δεν μπορεί να αποτελέσει τον κυρίαρχο τρόπο ζωής του. Όταν ο άνθρωπος μαθαίνει να ζει μέσα από άλλους, όταν μαθαίνει καθημερινά ψυχικώς να υποδύεται ρόλους, στην ουσία βρίσκεται συνεχώς δεν ένα στάδιο ύπνωσης της προσωπικότητάς του. Η δική του ζωή εισέρχεται διαρκώς σε κατάσταση αναμονής αναμένοντας το πότε η προσοχή του ανθρώπου θα αποσπαστεί από το τηλεοπτικό δρώμενο.

Στην αρχαία ελληνική εποχή, το θέατρο ήταν περιορισμένης χρονικής έκτασης. Όσο και αν ο θεατής εξίσταται, όσο και αν ο θεατής αρέσκεται στο να το απολαμβάνει, μετά από κάποιες ώρες θα «αναγκαστεί» εκ των πραγμάτων να ζήσει και να εξελίξει την δική του προσωπική ζωή. Στη σύγχρονη εποχή όμως τα θεατρικά αυτά δρώμενα είναι πολλά και ποικίλα και αδιάκοπα.

Τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης και ψυχαγωγίας είναι αμέτρητα και εύκολα προσβάσιμα από τον οποιονδήποτε, ακόμα και αν ανήκει σχηματικά στις ασθενέστερες οικονομικές τάξεις. Όποιος το επιθυμεί, όποιος εθίζεται στην «έκσταση» και την «κάθαρση» (μην ξεχνούμε άλλωστε ότι το κίνητρο της «έκστασης» ενυπάρχει και στις παραισθησιογόνες και ναρκωτικές ουσίες) μπορεί όσες ώρες της ημέρας το θέλει να εισέρχεται σε αυτή τη διαδικασία.

Το γεγονός από μόνο του όμως ότι πολλοί είναι εκείνοι που επιλέγουν να θέτουν διαρκώς την δική τους ζωή σε μια «κατάσταση αναμονής» είναι ένα σήμα κινδύνου, όχι μόνο σε ατομικό επίπεδο, αλλά και σε κοινωνικό. Όταν οι θεαματικότητες, οι ακροαματικότητες και οι ανάλογες στατιστικές μετρήσεις δείχνουν σε καθημερινή βάση υψηλότατα ποσοστά για το σύνολο των ηλεκτρονικών μέσων, αυτό σημαίνει ότι το μεγαλύτερο ποσοστό της κοινωνίας μαθαίνει να ζει μια άλλη πραγματικότητα από εκείνη που μας περιβάλλει.

Ενδέχεται να ζει το ανύπαρκτο, να συζητά για ζητήματα ήσσονος σημασίας και προτεραιότητας με τόση ένταση και ενέργεια ωσάν να επρόκειτο για τη δική του, ξεχωριστή πραγματικότητα. Όταν λοιπόν η ζωή μιας κοινωνίας «τίθεται σε αναμονή», όλα τα αξιόλογα πράγματα συνεπώς τίθενται και αυτά στην ίδια μοίρα. Τέτοια μπορεί να είναι η εκπαίδευση, η παιδεία, η προσωπική ψυχαγωγία, η αλληλεπίδραση με πρόσωπα, η φυσική δραστηριότητα, η αυτόνομη σκέψη, ο κριτικός στοχασμός, ο πραγματικός ενθουσιασμός για τον έρωτα (Borossa et al, 2003), η πραγματική οδύνη για έναν αληθινό θάνατο.

Όλα αυτά μας κάνουν να υψώνουμε την ανθρώπινη ύπαρξη στο σημείο που της αρμόζει, στο σημείο μιας αδιάκοπης προσωπικής περιπέτειας. Σημασία δεν έχει να ζούμε πολλαπλές «καθάρσεις» μέσω «εκστατικών» μορφών πρόσκαιρης και πλασματικής ζωής, αλλά το πραγματικό πάθος της καθημερινότητάς μας, την αναζήτηση της εντελέχειας όχι στο τέλος του δράματος, αλλά στην διαρκή και αέναη εγκόσμια διαδικασία (Λιαντίνης, 1979).

Η ηδονή της ζωής δεν κρύβεται σε κάποιο αόρατο ορόσημο ούτε σε πρόσκαιρες «καθάρσεις» ούτε σε οποιοδήποτε είδος ευκαιριακής «έκστασης». Βρίσκεται στην επίπονη μα όμορφη διαδικασία της προσωπικής ζωής, της ύπαρξης μέσα στην πραγματικότητα που μας περιβάλλει. Δεν υπάρχει άλλη μορφή αυθεντικής ύπαρξης πέρα από το πάθος, μέσα από τον μοναδικό δηλαδή τρόπο που κάποιος μπορεί να γίνει αυτό που του επιτάσσει η ανθρώπινη φύση και δυναμική (Nietzsche, 1888-1908).

Οι έντονες προσωπικές στιγμές που μπορεί να βιώσει ένας άνθρωπος στη λιγόχρονη πορεία του στον κόσμο της εμπειρίας νοηματοδοτούν αξιολογικά τη ζωή του, την υπαρξιακή του ελευθερία (Borody, 2003). Κατά τη διάρκεια της πλοήγησης στον εμπειρικό κόσμο, σαφώς και τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης δεν απαγορεύονται. Ωστόσο, από την πολύ μικρή ηλικία, ο άνθρωπος πρέπει να συνειδητοποιεί ότι αυτά δεν αντιπροσωπεύουν την πραγματικότητα που ό ίδιος οφείλει να ζήσει.

Οφείλει να εκπαιδευτεί πάνω στο σκεπτικό ότι η πραγματικότητα διαμορφώνεται από τον ίδιο τον άνθρωπο και δεν του δίνεται έτοιμη από κάποια εμπορική επιχείρηση αδιαφανών συμφερόντων.
Από τότε που ο Καρτέσιος διατύπωσε κατά την έναρξη της εποχής της νεωτερικότητας ότι ο μόνος επιβεβαιωτικός παράγων της ύπαρξης είναι η σκέψη, δεν φανταζόταν ότι ακόμα και η σκέψη από μόνη της, από τη στιγμή που θα αφορούσε έναν εικονικό κόσμο, δεν θα ήταν ικανή να αποδείξει την ύπαρξή μας. Γι αυτό και θα πρέπει όλοι να στραφούν προς τη συμπλήρωση του Καρτεσιανού ρητού: Δεν αρκεί να σκέφτομαι για να υπάρχω, αλλά και να παθαίνω, να ρίχνομαι στην περιπέτεια της δικής μου ζωής και όχι σε οποιαδήποτε άλλη που μου δίνεται ως προκατασκευασμένη.
-----------------
Βιβλιογραφία:
Αριστοτέλης, Μεταφυσικά – Aristotle’s Metaphysics, (1.980a) ed. W.D. Ross. Oxford: Clarendon Press. 1924
Αριστοτέλους, Ποιητική (1449b24-28) Aristotle. ed. R. Kassel, Aristotle’s Ars Poetica. Oxford, Clarendon Press. 1966.
Δημέλλης, Δ. (2004) «Ψυχιατρική και Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης: Εξοικείωση με την ψυχική αρρώστια ή Διαστρέβλωση-Εκμετάλλευση της πραγματικότητας;» – Εγκέφαλος, Τόμος 41, Τεύχος 3, Εκδ. Σύλλογος Εγκέφαλος (ISSN 0376-878), Αθήνα.
Λιαντίνης, Δ. (1979) «Ίδε ο Άνθρωπος» εκδ. Βιβλιογονία
Ariss, S. & Nykodym, N. & Cole-Laramore, A.A. (2002) «Trust and Technology in the Virtual Organization»SAM Advanced Management Journal, Vol. 67, 2002, Questia Media USA
Biressi, A. & Nunn, H. (2005) «Realism and Revelation» London: Wallflower Press, 2005, 183 pp.
Borody, W. (2003) «Nietzsche on the Cross: The Defence of Personal Freedom in the Birth of Tragedy»
Journal Humanitas, Vol. 16, 2003, Questia Media USA
Borossa, J. & RooneySuffering, K. (2003) Transience and Immortal Longings Salome between Nietzsche and Freud, Journal of European Studies, Vol. 33, 2003, Questia Media USA
Bourdieu, P. (2001) «Television» European Review, Vol. 9, Issue: 3 – 245-256 Cambridge University Press, UK
Brown, W.S. (2002) «Ethics and the Business of Children’s Public Television Programming» in Teaching Business Ethics, Volume 6, Number 1 / February, 2002, Springerlink, Springer
Caldwell, C. & Karri, R. (2005) «Organizational Governance and Ethical Systems: A Covenantal Approach to Building Trust» Journal of Business Ethics Volume 58, Numbers 1-3 / May, 2005, Springer Netherlands
Crooks, J. (2003) «Getting Over Nihilism: Nietzsche, Heidegger and the Appropriation of Tragedy» International Journal of the Classical Tradition Volume 9, Number 1 / January 2003
Dienstag, J. F. (2004) «Tragedy, Pessimism, Nietzsche»New Literary History – Volume 35, Number 1, Winter 2004, pp. 83-101, Project Muse, USA
DuBois, P. (2002) «Ancient Tragedy and the Metaphor of Katharsis» Theatre Journal – Volume 54, Number 1, pp. 19-24, The Johns Hopkins University Press
Golden, L. (1962) «Catharsis» Transactions and Proceedings of the American Philological Association, Vol. 93, 1962 (1962), pp. 51-60
Hill, A. (2005) «Reality TV – Audiences and Popular Factual Television» Abingdon/New York: Routledge, 2005, 231 pp.
Jermyn H, & Jermyn D, (2004), «Understanding Reality Television». Abingdon/New York: Routledge, 2004, 302 pp.
Kasper-Fuehrera, E.C. (2001) «Communicating trustworthiness and building trust in interorganizational virtual organizations» Journal of Management, Vol. 27, No. 3, 235-254 Southern Management Association, SAGE Journals
Kubey, C. (1990) «Television and the Quality of Life: How Viewing Shapes Everyday Experience» Lawrence Erlbaum; 1 edition
Malamuth, Neil M.; Check, James V. P. (1981) «The Effects of Mass Media Exposure on Acceptance of Violence against Women: A Field Experiment.» Journal of Research in Personality, v15 n4 p436-46 Dec 1981
Moore, G.E. (1903) “Principia Ethica” αναδημοσίευση: «Principia Ethica (Principles of Ethics)» (2004) Dover Publications, ΝΥ, USA
Nietzsche, Fr. (writ: 1888, publ: 1908) «Ecce Homo: Wie Man wird Was Man Ist» αναδημοσίευσησε: «Ecce Homo» (2006) Echo Library (September 19, 2006), Germany
Nussbaum, M.C. (2001) «The Fragility of Goodness: Luck and Ethics in Greek Tragedy and Philosophy» Cambridge University Press; 2 edition, UK
Hawkins, G. (2001) «The ethics of television» International Journal of Cultural Studies, Vol. 4, No. 4, 412-426 (2001) Sage Publications
Hume, D. (1739-1740): «A Treatise of Human Nature» αναδημοσίευσησε «David Hume: A Treatise of Human Nature: Two-volume set (The Clarendon Edition of the Works of David Hume)» (2007) Oxford University Press, USA; Critical edition
Rhee, J.W. & Kim, Eun-mee & Shim, Mi-Seon. (2007) «Does Quality Matter in Television? – Program Quality and Rating as Determinants of Television Channel Brand Equity» Paper presented at the annual meeting of the International Communication Association, Sheraton New York, New York City, NY Online
Russell, B. (1967-1969) «a Liberal Decalogue» in «The Autobiography of Bertrand Russell» Routledge; 1 edition (May 2000)
Williams, R. (2003) «Television: Technology and Cultural Form» Routledge; 3 edition, Taylor & Francis Group, Oxford, UK
Williams, R. (2006) “Modern Tragedy” ed. McCallum, P. Broadview Press; 2 edition (February 6, 2006)

Η Ευθύνη του πολίτη και η μικροκοινωνική της διάσταση

Ποια είναι η αναγκαία ευθύνη του σημερινού ανθρώπου και πολίτη, για να αντιμετωπίσει τα αδιέξοδα;

Πολλοί θεωρούν ότι αυτή η ευθύνη περιγράφεται κυρίως ή μοναδικά σε επίπεδο μικροκοινωνικό, δηλαδή σχεδόν εξαντλείται στην κοινωνική αλληλεγγύη. Η κοινωνική αλληλεγγύη είναι αναγκαίο μέρος της ευθύνης, αλλά θα έπρεπε να είναι τόσο αυτονόητη ώστε να μη μας απασχολεί πλέον ως κάτι που πρέπει να κάνουμε, δηλαδή να είναι ήδη πραγματωμένη και να στρεφόμαστε σε άλλα αίτια της κρίσης, πιο σύνθετα και βαθύτερα.

Όταν αντιμετωπίζουμε μία οποιαδήποτε μείζονα κρίση μόνον με τέτοιο μικροκοινωνικό τρόπο, είναι σαν να έχουμε αποφασίσει να παραμείνουμε μέσα στην κρίση, χωρίς να την αντιμετωπίζουμε στο πεδίο των αιτίων της, και να προσπαθούμε απλώς να απαλύνουμε την οδύνη σαν αποτέλεσμά της. Σκεπτόμαστε ότι, εφ’ όσον μια τέτοια κοινωνική ανιδιοτέλεια ήταν πάντα ζητούμενο, το να την εκφράζουμε τώρα δείχνει υπέρβαση του εαυτού μας και ότι κάνουμε το μέγιστο δυνατό.

Είναι όμως έτσι; Είναι αυτός ο υπεύθυνος πολίτης; Ο καλοσυνάτος άνθρωπος που στην ώρα της κρίσης περιθάλπει κάποιους συνανθρώπους του, μοιράζοντας ελπίδες αλλά χωρίς οράματα, χωρίς θεμελιωμένη γνώση για τα αίτια, χωρίς θέληση να τα θεραπεύσει και χωρίς διάθεση να συμμετάσχει στη διαμόρφωση του μέλλοντος, απλώς ελπίζοντας πως αλληλοβοηθούμενοι θα επιβιώσουμε για να ζήσουμε μετά από μια θαυματοποιό συγκυρία που θα εξαφανίσει τους κινδύνους που μας απειλούν; Αυτή είναι μεγάλη ειρωνεία για τον υπεύθυνο πολίτη.

Απαιτείται το μέγιστο και εμείς μένουμε ικανοποιημένοι ανώριμα με το ελάχιστο. Θέλουμε όμως πραγματικά να είμαστε υπεύθυνοι άνθρωποι;

Η υπευθυνότητα προϋποθέτει ύπαρξη και άλλων ανθρώπων που σαν σύνολο απαρτίζουν μεγάλες κοινωνίες, τα κράτη. Στα κράτη ο άνθρωπος είναι πια πολίτης. Ποια είναι η έννοια του υπεύθυνου πολίτη;

Να είναι ενεργός και σωστός πολίτης -βέβαια οι λέξεις έχουν τόσο τυποποιηθεί που έχασαν πια το νόημά τους διαστρεβλωμένο σε μια παθητική υπακοή. Φυσικά, η υπαρκτή πολιτική πάντοτε εμπόδιζε τους πολίτες να αναλάβουν ευθύνες στο πολιτικό γίγνεσθαι, για να μη συμμετέχουν στην άσκηση και στον έλεγχο της εξουσίας. Όμως και οι “πολίτες” πάντα επιθυμούσαν διακαώς τον εφησυχασμό στην ατομική τους ζωή, επαφιέμενοι σε έναν φορέα εξουσίας που θα τους απάλλασσε από το συγκεκριμένο βάρος της συμμετοχής στα κοινά.

Πάντως, ενεργός είναι ο πολίτης που ενδιαφέρεται και δρα για τα κοινά και σωστός εκείνος που η δράση του και το κίνητρό του είναι για το όφελος όλων συμπεριλαμβανομένου και του εαυτού του. Ο κάθε πολίτης είναι τρόπον τινά εκπρόσωπος των δικαίων όλων των άλλων. Μια τέτοια προοπτική δεν πηγάζει από κάποιο συναίσθημα ή συμφωνία μεταξύ των ανθρώπων, αλλά από μία προσήλωση στις μεγάλες αξίες. Αυτή η προσήλωση δεν είναι μία ψυχρή κατανόηση της ανάγκης, μία θεωρητική ιδιορρυθμία, αλλά ακριβώς η αναγνώριση της ενυπάρχουσας αξίας στον καθένα και στο καθετί. Γι’ αυτό η υπευθυνότητα του πολίτη είναι ένα θεμελιώδες σημείο για την αληθινή δημοκρατία.

Το πρόβλημα της υπευθυνότητας του ανθρώπου ως πολίτη έγκειται στο ότι η ευθύνη αυτή ανιχνεύεται σε διάφορα επίπεδα του δικού του ψυχισμού, τον οποίο όμως ο ίδιος θέλει να αφήσει ανέπαφο. Το κυρίαρχο πρότυπο της ζωής είναι απόλυτα ιδιωτικό, δεν επιδέχεται άλλους στη σφαίρα επιρροής του, εκτός αν είναι για το ίδιο αναγκαίοι. Ενώ, αντιθέτως, η προσοχή στο πολιτικό και κοινωνικό γίγνεσθαι απαιτεί αποκέντρωση από τον εαυτό όπως προσδιορίζεται ως τώρα και ένα διαφορετικό πρότυπο, ένα όραμα για τον ίδιο τον άνθρωπο πέραν των κοινωνικών ειδώλων. Χωρίς μια έναρξη τέτοια δεν είναι δυνατή μια τέτοια υπευθυνότητα.

Έτσι, ενώ τα καθημερινά πρότυπα είναι κυρίως ατομιστικά, τα υψηλότερα πρότυπα παραμένουν στα βιβλία και στις θεωρίες κατάλληλα μόνον για ήρωες που θα έλθουν να σώσουν τον κόσμο -έστω και αν στην ανάγκη και ορισμένοι καθημερινοί άνθρωποι γίνονται ήρωες, αλλά τόσο παροδικά! Σαν να υπάρχουν αυτοί που πρέπει να αναλαμβάνουν τις ευθύνες και αυτοί που θα αποτελούν τους λήπτες των δώρων. Στο τέλος, όμως, τι γίνεται;

Έρχονται κάποιοι που αναλαμβάνουν μεν τις κοινωνικές ευθύνες αλλά για χάρη του δικού τους εαυτού, η δραστηριότητά τους υποκινείται από υπέρμετρη φιλοδοξία και διαστρεβλώνουν το νόημα της ευθύνης -και ξέρουμε ότι η φιλοδοξία είναι η κυριότερη δύναμη που βγάζει έναν άνθρωπο από την αδράνειά του. Τέτοια είναι η κοινωνική ιστορία και κυρίως η πολιτική. Αυτή όμως η δραστήρια φιλοδοξία είναι μία αδράνεια ακόμη πιο βαθιά από την προηγούμενη, γιατί επιδεικνύει δραστηριότητα, για να πετύχει το αμετάτρεπτο της συνείδησης στον βαθύτερο πυρήνα της.

Δηλαδή, υπάρχει ο ιδιοτελής εαυτός που επιδιώκει κυριαρχία, μέσω της οποίας αποφεύγει να βιώσει τις ίδιες ανάγκες με τους υπολοίπους και με τον τρόπο αυτό δεν χρειάζεται να θεραπεύσει τα αίτια της κατάστασής του παραμένοντας ως έχει. Στην περίπτωση αυτή η φιλοδοξία εκτρέπει τον σκοπό του κοινωνικού ενδιαφέροντος σε ιδιωτικό σκοπό με συνέπεια τη βαθύτερη διόγκωση της αντικοινωνικής ιδιώτευσης.

Η φύση της ευθύνης είναι όχι μόνον κοινωνικο-πολιτικό ζήτημα αλλά κυρίως φιλοσοφικό και απαιτεί ιδιαίτερη ανάλυση. Αν μάλιστα αυτή η ευθύνη πρέπει να επεκταθεί σε επίπεδο παγκόσμιο, τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο δύσκολα.

Το να μιλήσει κανείς για την ευθύνη είναι σχεδόν ανυπέρβλητο, γιατί είναι τόσο μακριά από τα ισχύοντα κοινωνικά πρότυπα που τα πάντα την αντιστρατεύονται. Ωστόσο, στις μεγάλες κρίσεις δίνονται τέτοιες νύξεις από τα ίδια τα πράγματα και από το τι θα ήθελε ο καθένας να πράξουν οι άλλοι για την ασφάλειά του, ιδιώτες, κοινωνία, έθνη και κράτη. Οι νύξεις υπάρχουν παντού και εντείνονται συνεχώς, αρκεί να θέλει κανείς να τις δει.