ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΣΟΦΟΚΛΗΣ - Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ (1139-1180)

ΘΗ. οὔτ᾽ εἴ τι μῆκος τῶν λόγων ἔθου πλέον,
1140 τέκνοισι τερφθεὶς τοῖσδε, θαυμάσας ἔχω,
οὔτ᾽ εἰ πρὸ τοὐμοῦ προύλαβες τὰ τῶνδ᾽ ἔπη·
βάρος γὰρ ἡμᾶς οὐδὲν ἐκ τούτων ἔχει.
οὐ γὰρ λόγοισι τὸν βίον σπουδάζομεν
λαμπρὸν ποεῖσθαι μᾶλλον ἢ τοῖς δρωμένοις.
1145 δείκνυμι δ᾽· ὧν γὰρ ὤμοσ᾽ οὐκ ἐψευσάμην
οὐδέν σε, πρέσβυ· τάσδε γὰρ πάρειμ᾽ ἄγων
ζώσας, ἀκραιφνεῖς τῶν κατηπειλημένων.
χὤπως μὲν ἁγὼν ᾑρέθη τί δεῖ μάτην
κομπεῖν, ἅ γ᾽ εἴσῃ καὐτὸς ἐκ ταύταιν ξυνών;
1150 λόγος δ᾽ ὃς ἐμπέπτωκεν ἀρτίως ἐμοὶ
στείχοντι δεῦρο, συμβαλοῦ γνώμην, ἐπεὶ
σμικρὸς μὲν εἰπεῖν, ἄξιος δὲ θαυμάσαι·
πρᾶγος δ᾽ ἀτίζειν οὐδὲν ἄνθρωπον χρεών.
ΟΙ. τί δ᾽ ἔστι, τέκνον Αἰγέως; δίδασκέ με,
1155 ὡς μὴ εἰδότ᾽ αὐτὸν μηδὲν ὧν σὺ πυνθάνῃ.
ΘΗ. φασίν τιν᾽ ἡμῖν ἄνδρα, σοὶ μὲν ἔμπολιν
οὐκ ὄντα, συγγενῆ δέ, προσπεσόντα πως
βωμῷ καθῆσθαι τῷ Ποσειδῶνος, παρ᾽ ᾧ
θύων ἔκυρον, ἡνίχ᾽ ὡρμώμην ἐγώ.
1160 ΟΙ. ποδαπόν; τί προσχρῄζοντα τῷ θακήματι;
ΘΗ. οὐκ οἶδα πλὴν ἕν· σοῦ γάρ, ὡς λέγουσί μοι,
βραχύν τιν᾽ αἰτεῖ μῦθον, οὐκ ὄγκου πλέων.
ΟΙ. ποῖόν τιν᾽; οὐ γὰρ ἥδ᾽ ἕδρα σμικροῦ λόγου.
ΘΗ. σοὶ φασὶν αὐτὸν ἐς λόγους μολεῖν μόνον
1165 αἰτεῖν, ἀπελθεῖν ‹τ᾽› ἀσφαλῶς τῆς δεῦρ᾽ ὁδοῦ.
ΟΙ. τίς δῆτ᾽ ἂν εἴη τήνδ᾽ ὁ προσθακῶν ἕδραν;
ΘΗ. ὅρα κατ᾽ Ἄργος εἴ τις ὑμὶν ἐγγενὴς
ἔσθ᾽, ὅστις ἄν σου τοῦτο προσχρῄζοι τυχεῖν.
ΟΙ. ὦ φίλτατε, σχὲς οὗπερ εἶ. ΘΗ. τί δ᾽ ἔστι σοι;
1170 ΟΙ. μή μου δεηθῇς. ΘΗ. πράγματος ποίου; λέγε.
ΟΙ. ἔξοιδ᾽ ἀκούων τῶνδ᾽ ὅς ἐσθ᾽ ὁ προστάτης.
ΘΗ. καὶ τίς ποτ᾽ ἐστίν, ὅν γ᾽ ἐγὼ ψέξαιμί τι;
ΟΙ. παῖς οὑμός, ὦναξ, στυγνός, οὗ λόγων ἐγὼ
ἄλγιστ᾽ ἂν ἀνδρῶν ἐξανασχοίμην κλύων.
1175 ΘΗ. τί δ᾽; οὐκ ἀκούειν ἔστι, καὶ μὴ δρᾶν ἃ μὴ
χρῄζεις; τί σοι τοῦδ᾽ ἐστὶ λυπηρὸν κλύειν;
ΟΙ. ἔχθιστον, ὦναξ, φθέγμα τοῦδ᾽ ἥκει πατρί·
καὶ μή μ᾽ ἀνάγκῃ προσβάλῃς τάδ᾽ εἰκαθεῖν.
ΘΗ. ἀλλ᾽ εἰ τὸ θάκημ᾽ ἐξαναγκάζει σκόπει,
1180 μή σοι πρόνοι᾽ ᾖ τοῦ θεοῦ φυλακτέα.

***

ΘΗ. Μήτε επειδή τα λόγια σου κάπως περίσσεψαν,
1140 από χαρά που είδες πάλι τα παιδιά σου, εκπλήσσομαι,
μήτε γιατί, πριν από μένα, αντάλλαξες λόγια μαζί τους.
Μια τέτοια διαφορά καθόλου εμάς δεν μας βαραίνει.
Αφού δεν δίνουν τα λόγια λάμψη στη ζωή μας,
μάλλον οι πράξεις μας. Και νά η απόδειξη·
1145 τους όρκους, γέροντα, που ορκίστηκα, σε τίποτα δεν πάτησα.
Βλέπεις τώρα τις κόρες σου, τις έχω φέρει ζωντανές
κι απείραχτες από τις απειλές.
Όσο για τον αγώνα μας, το πώς κερδήθηκε, δεν έχω λόγο
μόνος μου να παινευτώ. Ό,τι αξίζει, ο ίδιος θα το μάθεις,
τώρα που σμίξατε, από τις κόρες σου.
1150 Αλλά μιαν άλλη είδηση, που μόλις έφτασε στ᾽ αφτιά μου,
όπως ερχόμουν κατά δω, γι᾽ αυτή θέλω τη γνώμη σου.
Μπορεί ν᾽ ακούγεται μικρή, αξίζει ωστόσο να της δώσουμε
τη δέουσα προσοχή. Αφού δεν πρέπει ο άνθρωπος
κανένα πράγμα αψήφιστα να παίρνει.
ΟΙ. Τί τρέχει, γιε του Αιγέα; Πες μου να καταλάβω,
1155 και μη ζητάς τη γνώμη μου για κάτι που παντελώς το αγνοώ.
ΘΗ. Λένε πως κάποιος άντρας, αν όχι συμπολίτης,
πάντως συγγενής σου, έχει προσπέσει ικέτης στον βωμό
του Ποσειδώνα, όπου έτυχε κι εγώ θυσία να προσφέρω,
την ώρα που ξεκίνησα να φτάσω εδώ.
ΟΙ. Ωραία, κι από πού κατάγεται; Τί περιμένει
1160 από την ικεσία αυτή;
ΘΗ. Δεν ξέρω, ένα μονάχα άκουσα να λένε· πως ικετεύει,
θέλοντας μαζί σου να μιλήσει, λίγο και μετρημένα.
ΟΙ. Συνομιλία τί λογής; Για πράγμα ασήμαντο δεν γίνεται
κάποιος ικέτης.
ΘΗ. Μ᾽ εσένα λένε θέλει να μιλήσει, αυτό μόνο ζητά,
1165 μετά να φύγει αποδώ ασφαλής.
ΟΙ. Ποιός τελοσπάντων είναι αυτός που έχει προσπέσει στον βωμό;
ΘΗ. Το Άργος σκέψου, αν κάποιος συγγενής σου
κατάγεται αποκεί, και τώρα θέλει από σένα
αυτή τη χάρη.
ΟΙ. Σταμάτα, φίλε, κι άλλο μην προχωρείς.
ΘΗ. Τί σου συμβαίνει;
ΟΙ. Μη με ρωτάς.
1170 ΘΗ. Τί εννοείς; μίλα επιτέλους.
ΟΙ. Άκουσα και κατάλαβα ποιός είναι ο ικέτης.
ΘΗ. Ποιός; Κι εμένα τί μου πέφτει να τον ψέξω;
ΟΙ. Ο γιος μου, πρίγκιπα, ο μισητός μου γιος·
δεν θα μπορούσα να υποφέρω τη φωνή του ακούγοντας,
θα μ᾽ έπνιγε πιο πριν ο πόνος.
ΘΗ. Όμως γιατί δεν τον ακούς; Δίχως να κάνεις
1175 πράγματα που δεν τα θέλεις. Και μόνο το άκουσμα
σου φέρνει πόνο;
ΟΙ. Μίσος αβάσταχτο η φωνή του προξενεί σ᾽ έναν πατέρα·
λοιπόν μην μ᾽ αναγκάζεις σ᾽ αυτό να υποχωρήσω.
ΘΗ. Στοχάσου μήπως σ᾽ αναγκάζει η ικεσία του,
1180 και πρέπει στον θεό προστάτη του να δείξεις σεβασμό.

Αρχαϊκή Επική Ποίηση: Από την Ιλιάδα στην Οδύσσεια, 9. Ιλιάδα

9.5. Τειχομαχία - Μάχη ἐπὶ ταῖς ναυσί

Μεσολαβούν τέσσερις ολόκληρες ραψωδίες (Μ-Ο), οι οποίες, αναστέλλοντας τον αναμενόμενο φόνο του Πατρόκλου, προάγουν μάλλον την αρχική υπόσχεση του θεού στη Θέτιδα, σύμφωνα με την οποία, όταν οι Τρώες απειλήσουν τα πλοία των Αχαιών, ο Αχιλλέας, υπό την παρακλητική τους πίεση, θα επέμβει, για να τους σώσει από την ολοκληρωτική καταστροφή. Οπότε ο ακροατής του έπους ταλαντεύεται: θα συντελεσθεί η, αναμενόμενη από την αρχή του έπους, επιστροφή του Αχιλλέα στο πεδίο της μάχης; ή αντ᾽ αυτού θα παρέμβει πρώτα ο Πάτροκλος; Οι ενδιάμεσες ραψωδίες ευνοούν περισσότερο την πρώτη εκδοχή, απωθώντας προς το παρόν τη δεύτερη. Η απώθηση αφηγηματικά ενισχύεται με την αφύσικη καθυστέρηση του Πατρόκλου στη σκηνή του πληγωμένου Ευρύπυλου, όσο εξελίσσονται οι τέσσερις ενδιάμεσες ραψωδίες. Τελικώς η μία απόφαση θα υποχωρήσει στην άλλη, η προηγούμενη στην επόμενη, αφού όμως εξαντληθούν πρώτα τα όριά της. Σ᾽ αυτή την εξάντληση των ορίων συντελούν οι ραψωδίες Μ-Ο.

Στη δωδέκατη ραψωδία οι Τρώες υπερβαίνουν την τάφρο και παραβιάζουν το τείχισμα των Αχαιών, με ακάθεκτο πρόμαχο τον Έκτορα. Ο οποίος αντιμετωπίζει υπεροπτικά το αποτρεπτικό σήμα διόσταλτου αετού, εκφέροντας την πασίγνωστη (και παρεξηγημένη) ρήση: εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης (Μ 243). Η σύγκρουση εξελίσσεται, πλάι τώρα στα πλοία, σε φονική μάχη: στην απειλητική έφοδο των Τρώων αντιστέκονται γενναία οι δύο Αίαντες, ο Τεύκρος, ο Μηριόνης και ο Ιδομενέας, ο Αντίλοχος και ο Μενέλαος, με τη συμπαράσταση και του Ποσειδώνα (ραψωδία Ν). Με την επόμενη «Διός απάτη» (ερωτική αποπλάνηση του θεού από την Ήρα, που τον παρασύρει σε ληθαργικό ύπνο, ραψωδία Ξ), ελεύθερος ο Ποσειδώνας από τον αυστηρό έλεγχο του Δία, ενισχύει δραστικά τους Αχαιούς, οι οποίοι πετυχαίνουν προσωρινά την απόκρουση του εχθρού από τον ναύσταθμό τους, ενώ ο Αίας τραυματίζει με λιθοβολή βαριά τον Έκτορα. Στο μεταξύ όμως ο Δίας συνέρχεται από τον ερωτικό του λήθαργο, και οργισμένος επαναφέρει τους Τρώες στα πλοία των Αχαιών, αφού προηγουμένως ο Απόλλων συνεφέρνει τον Έκτορα. Γύρω από το πλοίο του Πρωτεσίλαου, που τώρα απειλείται με πυρπόληση, γίνεται μάχη σώμα με σώμα. Σ᾽ αυτό το αποφασισμένο από την πρώτη ραψωδία όριο, αναμένεται πλέον η παρέμβαση του Αχιλλέα αλλά δεν πραγματοποιείται.

Ποιος νικά όταν συγκρούονται η καρδιά και το μυαλό;

Όταν η καρδιά και το μυαλό συγκρούονται, νικά πάντα η καρδιά. Κι αυτό γιατί όταν οι πολύ ισχυρές ασυνείδητες αναμνήσεις ή υποσυνείδητες πεποιθήσεις ενεργοποιούνται τότε τα αισθήματα που τις συνοδεύουν κατακλύζουν τον συνειδητό νου και δεν επιτρέπουν να ζήσουμε τη ζωή που επιθυμούμε.

Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να σκεφτόμαστε, να νιώθουμε και να κάνουμε πράγματα που ο συνειδητός νους μας δεν κατανοεί και δεν επιθυμεί.

Σημαίνει, επίσης, ότι ενεργοποιείται χωρίς λόγο η αντίδραση στο στρες. Γι' αυτό είναι τόσο σημαντικό να θεραπεύσουμε τις αναμνήσεις που πυροδοτούν αυτή τη διαδικασία.

Είμαστε αυτοί που είμαστε βαθιά μέσα στην καρδιά μας.

Μπορεί να λέμε στους άλλους ανθρώπους: «Αυτός είμαι, αυτά πιστεύω, αυτά έχω καταφέρει, αυτά θα κάνω». Όμως, στην πραγματικότητα, είμαστε αυτοί που είμαστε βαθιά μέσα μας, στην καρδιά μας, επειδή όταν η καρδιά και το μυαλό συγκρούονται, νικά πάντα η καρδιά.

Το σημείο στο οποίο βρισκόμαστε καθορίζεται από όσα υπάρχουν μέσα στην καρδιά μας

Όταν ενεργοποιείται το σύστημα των πεποιθήσεων που βασίζονται στο σχήμα ερέθισμα-αντίδραση, επιστρέφουμε στην ηλικία που είχαμε όταν δημιουργήθηκε η οδυνηρή ανάμνηση.

Γυρίζουμε στο σημείο όπου ήμαστε όταν βιώσαμε την τραυματική εμπειρία -επιστρέφουμε στις ίδιες συνθήκες, στην ίδια ηλικία, στο ίδιο επίπεδο λογικής και βιώνουμε ξανά τα ίδια συναισθήματα.

Οι πράξεις μας καθορίζονται από όσα υπάρχουν μέσα στην καρδιά μας

Συνειδητά, καταστρώνουμε ένα σωρό υπέροχα σχέδια. Μπορεί ακόμη και να έχουμε την ικανότητα να τα υλοποιήσουμε. Ωστόσο, αν οι οδυνηρές αναμνήσεις μας σχετίζονται με αυτές τις πράξεις και με αυτά τα ζητήματα, θα καταλήξουμε, είτε το θέλουμε είτε όχι, να αντιδράμε βάσει των τραυματικών μας αναμνήσεων και να ενεργούμε βάσει των πεποιθήσεων που περιέχονται σε αυτές τις αναμνήσεις.

Και θα συνεχίσουμε να λειτουργούμε με αυτό τον τρόπο μέχρι να θεραπεύσουμε τις τραυματικές αναμνήσεις.

Όταν δεν ενεργούμε όπως πραγματικά θέλουμε -ή τουλάχιστον, όταν δεν ενεργούμε όπως πραγματικά θέλουμε τόσο συστηματικά όσο θα έπρεπε για να πετύχουμε όσα ονειρευόμαστε στη ζωή μας-, τότε μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι αυτές οι οδυνηρές αναμνήσεις έχουν ενεργοποιηθεί ξανά και μας ωθούν να σκεφτόμαστε, να αισθανόμαστε και να κάνουμε πράγματα που δεν θέλουμε.

Η καρδιά είναι προγραμματισμένη να μας προστατεύει

Πρώτη προτεραιότητα της καρδιάς είναι να μας προστατεύει από τις οδυνηρές -ίσως και μοιραίες- καταστάσεις, και κυρίως από εκείνες τις οδυνηρές καταστάσεις που έχουμε ξαναζήσει στο παρελθόν.

Γι' αυτόν ακριβώς το λόγο, όταν η καρδιά και το μυαλό έρχονται σε σύγκρουση, νικά πάντα η καρδιά, γιατί η καρδιά είναι έτσι προγραμματισμένη ώστε να μας προστατεύει.

Και για να μας προστατεύσει, ενεργοποιεί την αντίδραση στο στρες. Όταν η αντίδραση στο στρες ενεργοποιείται χωρίς να υπάρχει λόγος, νιώθουμε ότι φοβόμαστε, ακόμη και όταν η συγκεκριμένη κατάσταση δεν θα έπρεπε κανονικά να μας προκαλεί φόβο.

Όπως προείπαμε, όταν η καρδιά και το μυαλό συγκρούονται, νικά πάντα η καρδιά. Όμως, συχνά η νίκη της καρδιάς έχει καταστροφικές συνέπειες για την υγεία, την καριέρα και τις σχέσεις μας, ή δεν μας επιτρέπει να βρούμε την εσωτερική γαλήνη.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Επειδή η καρδιά μας είναι κυριευμένη από το φόβο, ο οποίος πλήττει τα κύτταρά μας, ακόμη και αν δεν το αντιλαμβανόμαστε συνειδητά.

Οι προτεραιότητές μας καθορίζονται από όσα υπάρχουν μέσα στην καρδιά μας

Αν ρωτήσουμε εκατό ανθρώπους με ποιον τρόπο θέτουν και οργανώνουν τις προτεραιότητές τους στη ζωή τους, το πιθανότερο είναι ότι όλοι θα μας απαντήσουν πως πρώτα εξετάζουν με τη λογική τα γεγονότα και τις συνθήκες, και έπειτα αποφασίζουν ποια θέματα είναι σημαντικότερα και πώς θα τα αντιμετωπίσουν.

Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο θέτουμε τις προτεραιότητές μας καθορίζεται από τα πράγματα που θεωρούμε σημαντικότερα. Και αυτά που θεωρούμε σημαντικότερα καθορίζονται από όσα υπάρχουν στην καρδιά μας.

Μήπως αυτό σημαίνει ότι ενεργούμε σαν ρομπότ και ότι είναι άσκοπο να εξετάζουμε με βάση τη λογική και την κρίση μας τις καταστάσεις της ζωής μας; Όχι βέβαια! Η λογική και η κρίση είναι σημαντικοί παράγοντες της διαδικασίας και, αν η καρδιά συμφωνεί με τη λογική, δεν προκύπτουν συγκρούσεις.

Ωστόσο, όταν μια κυτταρική ανάμνηση μας ωθεί να σκεφτόμαστε και να ενεργούμε βάσει μίας πεποίθησης που στηρίζεται στο φόβο, τότε, ακόμη και αν εξετάσουμε μία κατάσταση με λογική και κριτική ματιά, δεν είναι σίγουρο ότι θα μπορέσουμε να καταλήξουμε σε ένα λογικό συμπέρασμα ή σε μια απόφαση που θα σέβεται όσα επιθυμεί η καρδιά μας.

Γιατί θέλω να ελέγχω τα πάντα;

Κάποτε, όπως γνωρίζουμε, το πρωταρχικό μέλημά μας ως άνθρωποι, ήταν να επιβιώσουμε. Η, εν λόγω, ροπή (προς την επιβίωση) υφίσταται μέχρι και σήμερα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, η αντίδραση μάχης ή φυγής να εξακολουθεί να ενεργοποιείται όταν αντιλαμβανόμαστε τον κίνδυνο. Αυτό μας κάνει να φοβόμαστε, και όταν φοβόμαστε τείνουμε να προσπαθούμε να ελέγξουμε τον εαυτό μας και τους άλλους.

Κάνουμε ότι περνάει από το χέρι μας, προκειμένου να αποβάλλουμε αυτήν την αβεβαιότητα και να βάλουμε τον εαυτό μας σε μια θέση, όπου να μπορεί να ελαχιστοποιήσει οτιδήποτε ενδέχεται να πάει στραβά. Αυτή η ανάγκη «να ελέγχουμε τα πάντα», μπορεί να μας κάνει να αισθανόμαστε θυμωμένοι, εξαντλημένοι, καταθλιπτικοί ή ανήσυχοι. Με αποτέλεσμα να καταστρέφονται οι σχέσεις και η ποιότητα της ζωής μας.

Ίσως επειδή κάποτε στο παρελθόν είχαμε χάσει τον έλεγχο και οι συνέπειες αυτού ήταν τόσο αφόρητες, φτάσαμε σε σημείο να θέλουμε να ελέγχουμε τα πάντα, προκειμένου να νιώθουμε ασφαλείς. Μερικοί άνθρωποι όταν περνάνε όλα από το χέρι τους, αισθάνονται ανώτεροι και αυτό τους κάνει να νιώθουν ισχυροί, ειδικοί, καθώς και ασφαλείς. Σε ορισμένους από εμάς, μας ασκήθηκε, στο παρελθόν, έλεγχος απο τους γονείς, σε μεγάλο βαθμό, και κατά συνέπεια αισθανθήκαμε ευάλωτοι. Κατόπιν τούτου αν τώρα ελέγχουμε ό,τι σχετίζεται με την καθημερινότητα μας, νιώθουμε ότι κανείς δεν θα μπορέσει να μας το ξανακάνει. Εξάλλου μπορεί, να φοβόμαστε ότι θα μας εγκαταλείψουν, συνεπώς πιστεύουμε ότι, αν διατηρήσουμε τους άλλους υπό έλεγχο, δεν θα μπορέσουν ποτέ να μας αφήσουν.

Επομένως, ο βασικός λόγος είναι η ασφάλεια. Ένας άλλος λόγος για τον έλεγχο της συμπεριφοράς έγκειται στους γονείς μας που μπορεί να ήταν συναισθηματικά μη διαθέσιμοι ή απόντες, επομένως, κατά την παιδική μας ηλικία δεν αισθανθήκαμε ασφαλείς. Αυτή η ασφάλεια μπορεί να εκλείπει και ίσως δεν μας δόθηκε καν η επιλογή. Όλα αυτά μπορεί να οδηγήσουν κάποιον στο να επιζητάει τον έλεγχο πολλών πτυχών της ενήλικης ζωής του.

Όταν έχουμε προέλθει από καταστάσεις όπως οι παραπάνω, είναι εξαιρετικά δύσκολο να αναπτύξουμε υγιείς δεσμούς και είμαστε προσκολλημένοι σε όλα και σε όλους. Αυτές οι προσκολλήσεις υπαγορεύουν το πώς βλέπουμε τους εαυτούς μας, τους άλλους και τον κόσμο. Αλλά και τον τρόπο, που διαχειριζόμαστε τα συναισθήματά και τη συμπεριφορά μας στις διαπροσωπικές μας σχέσεις. Στην πραγματικότητα, η προσκόλλησή μας συνδέεται με την τάση τελειομανίας. Η τελειότητα στα πράγματα είναι συχνά αδύνατη και αυτό καθιστά την επίτευξη των στόχων μας δύσκολη. Η τελειομανία δεν είναι το ίδιο πράγμα με το να προσπαθείς να είσαι ο καλύτερος. Δεν αφορά την υγιή επιτυχία και την ανάπτυξη. Χρησιμοποιείται συχνά για να προστατευτούμε από την ευθύνη ή την ντροπή.

Το να αφήσει κανείς τα πράγματα χωρίς έλεγχο, μπορεί να είναι τρομακτικό και να προκαλεί μεγάλη ανασφάλεια. Πρέπει να καταλάβετε τη δική σας συμπεριφορά, να αντιμετωπίσετε τους υποκείμενους φόβους σας, να αλλάξετε την προοπτική σας και να αναπτύξετε πιο υγιείς στρατηγικές αντιμετώπισης.

Μόνο τα φεγγάρια που φτιάξαμε είναι δικά μας

Σήμερα το πρωί σηκώθηκα απρόθυμα απ’ το κρεβάτι –δεν ήθελα καθόλου να σηκωθώ. Ήταν η αρχή ενός πολύ δύσκολου διημέρου. Ευχήθηκα να είχα υπερδυνάμεις. Χαζές υπερδυνάμεις.

Να μπορώ να κάνω skip το διάστημα μέχρι αύριο βράδυ. Να γίνουν όσα πρέπει να γίνουν, να κάνω ό,τι πρέπει να κάνω, αλλά να μην το θυμάμαι, να πάω κατευθείαν στο «Τετάρτη- απόγευμα».

Κι αλήθεια ήταν δύσκολη μέρα. Με πήγε τρέχοντας ως τι δέκα το βράδυ.

Σαν τέλειωσε, αυτή η κουραστική μέρα, έκατσα στο μπαλκόνι.

Και περίμενα να εμφανιστεί το φεγγάρι –που αργεί όλο και περισσότερο να ανατείλει μετά την πανσέληνο.

Απόλαυσα εκείνη τη στιγμή, χάρηκα που δεν είχα υπερδυνάμεις χαζές, και δεν έσβησα την σημερινή μέρα απ’ τη μνήμη μου.

Γιατί ήταν μια καλή μέρα.

Γιατί η ζωή δεν αποτελείται μόνο από λαμπερές στιγμές τύπου instangram, ούτε μόνο από Κυριακές ραστώνης.

Μια ισορροπημένη ζωή χρειάζεται και αγώνα, προσπάθεια, εμπόδια.

Αν σου τα δώσουν όλα έτοιμα, αν δεν προσπαθήσεις για τίποτα, τότε αυτό που έχεις δεν το αξίζεις –και δεν μπορείς να το εκτιμήσεις.

Μόλις φάνηκε το φεγγάρι. Και μου φαίνεται το πιο όμορφο του καλοκαιριού.

Τα πιο όμορφα, τα πιο δικά μας φεγγάρια, δεν είναι εκείνα που μας χάρισαν, αλλά εκείνα που πλάσαμε με τα χέρια μας, εκείνα που ποτίσαμε με τον ιδρώτα μας.

Αυτά τα φεγγάρια πονάμε. Γιατί τους δώσαμε το χρόνο μας, τους δώσαμε μέρος απ’ τη ζωή μας.

Όπως έγραψε κι ο Εξυπερί, αυτό που κάνει ένα τριαντάφυλλο, μια αλεπού, ένα πρόβατο, ένα φεγγάρι διαφορετικό απ’ τα πολλά, είναι ότι του έδωσες κάτι, ότι ασχολήθηκες μαζί του.

Ο Θεός έδιωξε τους Πρωτόπλαστους απ’ την Εδέμ με κατάρες. Μία από αυτές ήταν: «Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα φτιάχνεις το ψωμί σου.»

Νομίζω ότι το πρώτο ψωμί που έφτιαξε ο Αδάμ κι η Εύα, το πρώτο ψωμί που έκαναν με τον ιδρώτα του προσώπου τους, ήταν το πιο νόστιμο ψωμί που είχαν φάει.

Δεν του το είχε χαρίσει κανείς. Είχε γεύση ελευθερίας.

Ο άνθρωπος πρέπει να μάθει να χτίζει όνειρα, εκεί που οι ελπίδες τελειώνουν

Ο άνθρωπος μια μέρα των ημερών, πρέπει να μάθει να χτίζει όνειρα, εκεί που οι ελπίδες τελειώνουν.

Τα πράγματα έχουν τη δική τους ζωή, φτάνει μόνο να ξυπνήσεις την ψυχή τους.

Αισθάνθηκε ξεχασμένος, όχι με την επανορθώσιμη λησμονιά της καρδιάς, αλλά με την σκληρή και αμετάκλητη λησμονιά του θανάτου.

Είχε πάει στον άλλο κόσμο, αλλά γύρισε γιατί δεν άντεξε την μοναξιά.

Έφτασε να υποκρίνεται με τόση αληθοφάνεια, ώστε κατέληξε να παρηγορείται με τα ίδια της τα ψέματα.

Στην πραγματικότητα δεν τον ενδιέφερε ο θάνατος, μόνο η ζωή και για αυτό το συναίσθημα που αισθάνθηκε , όταν απήγγειλαν την καταδίκη (σε θάνατο), δεν ήταν φόβος αλλά νοσταλγία.

Το μυστικό για τα καλά γηρατειά δεν ήταν τίποτε άλλο από μια τίμια συμφωνία με τη μοναξιά.

Δεν πεθαίνει κανείς όταν πρέπει, αλλά όταν μπορεί.

Ο άλλος πόλεμος, ο αιματοκυλισμένος είκοσι χρόνια, δεν τους είχε στοιχίσει τόσο όσο ο διαβρωτικός πόλεμος των αιώνιων αναβολών.

Ο κόσμος θα έχει γαμηθεί πέρα για πέρα τη μέρα που οι άνθρωποι θα ταξιδεύουν στην πρώτη θέση και η λογοτεχνία στο βαγόνι με τα εμπορεύματα.

Είχε φύγει μακριά της, προσπαθώντας να την βγάλει από το μυαλό του, όχι μόνο με την απόσταση, αλλά και με μια απερίσκεπτη ορμή, που οι σύντροφοι του έπαιρναν για τόλμη.

Αλλά όσο περισσότερο βούταγε την εικόνα της στη λάσπη του πολέμου τόσο περισσότερο ο πόλεμος έμοιαζε με την Αμαράντα.

Έτσι, είχε βασανιστεί στην εξορία, ψάχνοντας να βρεί τρόπο να τη σκοτώσει με τον ίδιο το θάνατο του.

Έσκαψε τόσο βαθιά στα αισθήματα του και αναζητώντας το συμφέρον, συνάντησε τον έρωτα, γιατί προσπαθώντας να την κάνει να τον αγαπήσει, κατέληξε να την αγαπήσει αυτός.

Τη συνάντησε στην εικόνα που πλημμύριζε την ίδια την τρομερή του μοναξιά.

Μετά από τόσα χρόνια θάνατο, ήταν τόση η λαχτάρα για τους ζωντανούς, τόσο πιεστική η ανάγκη για συντροφιά, τόσο τρομακτική η προσέγγιση σε εκείνον τον άλλο θάνατο που υπάρχει μέσα στο θάνατο, που ο ίδιος είχε φτάσει να αγαπήσει τον χειρότερο εχθρό του.

Πόσο αληθινή είναι η πραγματικότητα γύρω σου;

Αντιλαμβάνεσαι μόνο ένα μικρό ποσοστό της πραγματικότητας

Αναρωτήθηκες ποτέ τι είναι η πραγματικότητα; Αντιλαμβάνεσαι πραγματικά τι συμβαίνει γύρω σου ή απλά το δέχεσαι;

Σε πολύ βασικές δομές, η πραγματικότητα που αντιλαμβανόμαστε είναι αυτή που αναλύουμε με τις πέντε βασικές μας αισθήσεις. Αυτό σημαίνει ότι αυτό που υπάρχει εκεί έξω, δεν είναι απαραίτητα αυτό που καταλαβαίνουμε. Τα μηνύματα που αναλύουμε είναι αυτά που λαμβάνουμε με τις πέντε αισθήσεις μας. Από τη στιγμή που γεννιόμαστε ο εγκέφαλος ξεκινάει μία διαδικασία δημιουργίας συνάψεων για να μπορέσει να ερμηνεύσει αυτά τα ερεθίσματα. Καθώς αυτή η διαδικασία είναι μοναδική για τον κάθε άνθρωπο, έτσι και το αποτέλεσμα είναι μοναδικό. Άρα η ερμηνεία της πραγματικότητας είναι μοναδική για τον καθένα από εμάς.

Ερμηνεύουμε την πραγματικότητα βάσει κοινής παραδοχής

Κάτι άλλο που πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν είναι ότι ο τρόπος που ερμηνεύουμε κάποια πράγματα βασίζεται σε μία από κοινού παραδοχή για την πραγματικότητα. Ας το δούμε με ένα παράδειγμα. Όταν ήμασταν μωρά δεν γνωρίζαμε ούτε σχήματα, ούτε χρώματα. Έπρεπε να έρθει κάποιος και να μας εκπαιδεύσει να τα αναγνωρίζουμε.

Έτσι, την πρώτη φορά που σου έδειξαν κάτι μαύρο, δεν ήξερες ότι λέγεται έτσι, ούτε ότι το μαύρο είναι αυτό το χρώμα. Πως ξέρουμε όμως ότι και οι δύο βλέπουμε το ίδιο πράγμα; Ότι το ερέθισμα που λαμβάνουμε είναι το ίδιο και ότι το αποτέλεσμα είναι το ίδιο και για τους δύο μας;

Η αλήθεια είναι ότι δεν το ξέρουμε. Απλά συμμορφωνόμαστε σε μία κοινή, παγκόσμια παραδοχή για το χρώμα μαύρο. Αν σου φαίνεται παράλογο ή υπερβολικό, σκέψου κάποιον που έχει δυσχρωματοψία. Όταν οι περισσότεροι συμφωνούμε ότι αυτό που βλέπουμε είναι πράσινο, εκείνο το άτομο βλέπει γκρι. Η δική του ερμηνεία της πραγματικότητας λοιπόν, είναι διαφορετική!

Αυτό είναι ένα απλό παράδειγμα. Σκέψου κάποιον που είναι εκ γενετής τυφλός. Η δική του ερμηνεία της πραγματικότητας δεν έχει καμία σχέση με αυτή των περισσότερων ανθρώπων. Αυτό δεν θα επηρεάσει μόνο τον τρόπο που λειτουργεί αλλά ακόμη και τον τρόπο που εκφράζεται. Ένας τυφλός δεν θα σου πει ποτέ «Για δείξε μου», εκτός αν έχει τρομερή αίσθηση του χιούμορ!

Φαντάσου να είχες παραπάνω από πέντε αισθήσεις!

Φαντάσου την αντίθετη κατάσταση. Φαντάσου να είσαι ένα άτομο που έχει αναπτύξει μία επιπλέον αίσθηση αντίληψης της πραγματικότητας αλλά επειδή δεν υπάρχει άλλος σαν εσένα δεν σου έχουν διευκρινίσει τι σημαίνει, άρα δεν ξέρεις ακριβώς τι είναι αυτό που αισθάνεσαι.

Πέρα από τις κλασσικές πέντε αισθήσεις, υπάρχουν κι άλλες, ήδη αναγνωρισμένες από τους επιστήμονες, όπως η αίσθηση της ισορροπίας, η αίσθηση των μυών σου και η δυνατότητα να καταλαβαίνεις που βρίσκονται τα διάφορα μέρη του σώματος σου ανά πάσα ώρα και στιγμή (γι’ αυτό μπορείς να ενώσεις τους δείκτες των χεριών σου ακόμη και με τα μάτια κλειστά).

Φαντάσου να μπορούσες να δεις το υπεριώδες φως. Υπάρχει μία πάθηση που λέγεται Αφακία. Προφανώς σημαίνει έλλειψη φακού, στο μάτι. Έχει αναφερθεί ότι σε κάποιες περιπτώσεις, τα άτομα που πάσχουν από αυτή μπορούν να δουν την υπεριώδη ακτινοβολία. Άραγε πως είναι η δική τους πραγματικότητα και πως την εκφράζουν στους γύρω τους;

Επίσης, έχουν αναφερθεί περιπτώσεις όπου υπάρχουν άνθρωποι υπερευαίσθητοι στα ηλεκτρομαγνητικά κύματα. Φαντάσου να μπορείς να αισθανθείς τον φούρνο μικροκυμάτων όταν δουλεύει ή να μπορείς να αισθανθείς τον μαγνητικό βορρά και να μην χάνεσαι ποτέ. Μπορεί να σου φαίνεται αστείο αλλά υπάρχουν άτομα εκεί έξω που ενισχύουν αυτές τις ικανότητες για να ξεπεράσουν τον εαυτό τους και τον μέσο όρο.

Ο λόγος που κάνουμε όλη αυτή την αναφορά, λοιπόν, είναι για να δεις ότι η πραγματικότητα είναι ατομική και μοναδική για τον κάθε έναν από εμάς.

Ο μόνος τρόπος να καταφέρουμε να αντιληφθούμε τα πιστεύω, τις πεποιθήσεις, τις ιδέες και τα θέλω του καθενός, είναι να προσεγγίσουμε το θέμα από τη δική τους πλευρά.

Θέλω να αντιληφθώ καλύτερα την πραγματικότητα

Όσο κι αν φαίνεται απίθανο, υπάρχει τρόπος να αντιληφθούμε τα πράγματα από την πλευρά του συνομιλητή μας. Το μόνο που χρειάζεται είναι ενεργητική ακρόαση. Αυτό σημαίνει ότι όταν συζητάμε με κάποιον, προσέχουμε πραγματικά αυτό που μας λέει και αντιλαμβανόμαστε από ποια σκοπιά βλέπει τα πράγματα.

Έπειτα κάνουμε στοχευμένες ερωτήσεις που θα μας βοηθήσουν να καταλάβουμε ακόμη καλύτερα την προοπτική του άλλου και που θα τον κάνουν να σκεφτεί ενεργά πριν απαντήσει.

Προϋπόθεση για όλα αυτά είναι να είμαστε καλά με τον εαυτό μας, να έχουμε εσωτερική ισορροπία και ξέρουμε που βαδίζουμε. Άρα, ενεργητική ακρόαση χρησιμοποιούμε ακόμη κι όταν συνομιλούμε εσωτερικά με τον εαυτό μας.

Η πραγματικότητα γύρω μας είναι πολύ περισσότερα από αυτά που αντιλαμβανόμαστε ή που πιστεύουμε ότι υπάρχουν. Το μόνο που χρειάζεται για να ξεκλειδώσουμε πολλά από αυτά τα μυστικά είναι θετική διάθεση, στάση και ανοιχτό μυαλό.

Καλή συνέχεια.

Ο θυμός σε κάνει να χάνεις τις ευκαιρίες που έρχονται, τους ανθρώπους που θέλουν να σε γνωρίσουν… τη ζωή σου την ίδια

Θυμός, θυμός και πάλι θυμός.

Απύθμενος, αδυσώπητος, ατελείωτος, βασανιστικός.
Και όλο αυτό γιατί;

Γιατί δεν έχουμε μάθει να συμβιώνουμε στην ελευθερία αλλά στην εξάρτηση!

Εξάρτηση από τους γονείς, εξάρτηση από τους συντρόφους.

Εξάρτηση που σου στερεί το οξυγόνο σου, την αναπνοή σου, την ίδια σου τη ζωή.

Παραμένεις θυμωμένος γιατί δεν θέλεις να αποδεσμευτείς από εκείνους.

Παραμένεις θυμωμένος και χάνεις συνέχεια το χρόνο σου, τις ευκαιρίες που έρχονται, τους ανθρώπους που θέλουν να σε γνωρίσουν, τη ζωή σου την ίδια.

Θέλει πολύ αγώνα ο απογαλακτισμός!

Χρειάζεσαι το θάρρος να πάρεις την απόφαση!

Να έρθεις σε επαφή με αυτό που είσαι μέσα σου και όχι να συνεχίζεις να ικανοποιείς τις προσδοκίες των άλλων!

Παραμένεις πιστός στα δικά τους θέλω, όχι στα δικά σου γιατί αλλοίμονο δεν γνώρισες ποια είναι αληθινά τα δικά σου!

Και ο θυμός σου σε βασανίζει, σε κυριεύει ξανά και ξανά κι εσύ ανήμπορος να αντισταθείς. Τον ταΐζεις ξανά και ξανά γιατί δεν ξέρεις να κάνεις κάτι άλλο, τον γυρνάς μέσα σου και τον κάνεις κατάθλιψη.

Σκορπάς τη δύναμή σου χρόνια τώρα αντί να πεισμώσεις και να “προδώσεις” τις προσδοκίες τους.

Τα έχεις καταφέρει τόσο καλά στο σήμερα, ακόμα κι αν νομίζεις το αντίθετο κι εσύ γυρεύεις το ίδιο και το ίδιο.

Μόνο ο ελεύθερος άνθρωπος μπορεί να επιλέξει κάτι άλλο.

Ο εγκλωβισμένος άνθρωπος θα κάνει πάντα το ίδιο. (Σκέψου ένα πουλί μέσα στο κλουβί και σκέψου το πουλί έξω απ’ το κλουβί).

Το μόνο που μπορείς να κάνεις για να ανταποδώσεις στους γονείς σου αυτά που έκαναν για σένα, είναι να τους γυρίσεις την πλάτη και να προδώσεις τις προσδοκίες τους!

Η ενηλικίωση είναι μια πράξη προδοσίας προς τους γονείς!

Ελευθερώνομαι όταν προδίδω αξίες, πεποιθήσεις, συμπεριφορές που μου έχουν παραδοθεί και δεν είναι συμβατές με τη δική μου φύση.

Φέρω τη δική μου ευθύνη της ενηλικίωσής μου!

Αναλαμβάνω την ευθύνη της απεξάρτησης μου, της ελευθερίας μου!

Μπορείς να είσαι συνεπής με τη ζωή σου κι ας προδώσεις τις προσδοκίες των γονιών σου ή των συντρόφων σου.

Το «τίμα τον πατέρα και τη μητέρα σου» είναι να τους τιμήσεις γυρνώντας τους την πλάτη. Να βλέπουν την πλάτη σου και εσύ (το παιδί) να βλέπεις τη ΖΩΗ!

Αλλιώς καλά θα κρατεί το παιχνίδι του θυμωμένου… γερά θα κρατάς κι εσύ τον εξουθενωτικό θυμό, θα “τιμάς” τις προσδοκίες των άλλων και θα εξακολουθείς να προδίδεις τον ίδιο σου τον εαυτό!

Τα πραγματικά μεγάλα πνεύματα -όπως οι αετοί- φωλιάζουν ψηλά στους αιθέρες

Είναι αξιοθαύμαστο το πόσο εύκολα και γρήγορα φανερώνεται στην συνομιλία η ομοιότητα ή η διαφορετικότητα του πνεύματος και του θυμικού των ανθρώπων: γίνεται αισθητή σε κάθε λεπτομέρεια. Όταν συνομιλούν δύο άνθρωποι πού διαφέρουν ουσιωδώς μεταξύ τους, τότε η κάθε μία φράση του ενός, οσοδήποτε ξένο ή αδιάφορο και αν είναι γι’ αυτούς το θέμα στο οποίο αφορά ο διάλογός τους, θα προκαλεί μικρότερη ή μεγαλύτερη απαρέσκεια στον άλλον, μερικές μάλιστα φράσεις θα τον εξοργίζουν. Παρεμφερείς άνθρωποι, αντίθετα, διαισθάνονται αμέσως και παντού μία κάποια συμφωνία, η οποία, σε περίπτωση μεγάλης ομοιότητας, καταλήγει σύντομα σε τέλεια αρμονία, μάλιστα σε απόλυτη ομοφωνία.

Από τούτα εξηγείται, πρώτον, γιατί οι εντελώς συνηθισμένοι είναι τόσο κοινωνικοί και βρίσκουν παντού τόσο εύκολα πολύ καλή συντροφιά, ανθρώπους καλούς, συμπαθητικούς και γενναιόψυχους. Για τους ασυνήθιστους, ισχύει το αντίθετο, και μάλιστα τόσο περισσότερο όσο πιο έκτακτοι είναι, ούτως ώστε κάποτε, μέσα στην απομόνωσή τους, να νιώθουν μεγάλη χαρά, όταν διακρίνουν σ’ έναν άλλον μία κάποια ίνα, οσοδήποτετε μικροσκοπική, που να είναι της αυτής φύσεως με τη δική τους˙ διότι, βέβαια, ο καθένας δεν μπορεί να είναι για τον άλλον παρά ό,τι κι εκείνος για τον ίδιο. Τα πραγματικά μεγάλα πνεύματα -όπως οι αετοί- φωλιάζουν ψηλά στους αιθέρες, μοναχικά.

Από τα ανωτέρω, γίνεται κατανοητό, δεύτερον, πως οι ομόφρονες άνθρωποι καταφέρνουν να σμίγουν τόσο γρήγορα, σαν να ασκούν εκατέρωθεν μαγνητική έλξη – verwandte Seelen grüßen sich von ferne [συγγενείς ψυχές αλληλοχαιρετώνται από μακριά]. Συχνότερα, ωστόσο έχει κανείς την ευκαιρία να παρατηρήσει το φαινόμενο αυτό σε ανθρώπους χαμηλού ποιού ή χωρίς χαρίσματα˙ ο λόγος, ωστόσο, δεν είναι παρά το γεγονός ότι από τούς τελευταίους αυτούς υπάρχουν στρατιές ολόκληρες, ενώ οι ανώτερου ποιού κι εξαίρετοι είναι και ονομάζονται σπάνιοι.

Θέλω…

Θέλω…
… να ξέρεις ποια πράγματα
σ΄ ενοχλούν πάνω μου,
να τα αποδέχεσαι και να μην
προσπαθείς να τ’ αλλάξεις

Γιατί θέλω να ξέρεις ακριβώς ποιος είμαι,
μήπως έτσι μπορέσω να το μάθω κι εγώ.
Γιατί, μέσα στο δέσιμο της σχέσης μας, είναι
φυσικό να βλέπεις πάνω μου πολλά πράγματα
που σ’ ενοχλούν και που ούτε εγώ ξέρω
τι να τα κάνω, οπότε τα κρατάω ανάμεσά μας.
Γιατί ούτε εγώ είμαι όπως ακριβώς θα ήθελες
να είμαι, ούτε εσύ είσαι απολύτως όπως θα
σε ήθελα εγώ, και γιατί το να είμαστε μαζί
μπορεί να βγάλει στην επιφάνεια τον καλύτερό
μας εαυτό. Έτσι μπορούμε ν’ αλλάζουμε όσο
περνάει ο καιρός — όμως εγώ θ’ αλλάζω για μένα (και μόνο),
κι εσύ, φυσικά, μόνο για σένα.

Θέλω…
… να ξέρεις
πως σήμερα μπορείς
να βασίζεσαι πάνω μου…
χωρίς όρους.

Γιατί «οι όροι ορίζουν», γιατί το σήμερα είναι
μόνο «σήμερα», και γιατί, αν βασιζόμαστε
ο ένας στον άλλο —εσύ σ’ εμένα κι εγώ σ’ εσένα—
είμαστε πολλοί παραπάνω από δύο.

Η Διαφορά Ανάμεσα στο Νιώθω Καλά και στο Γίνομαι Καλά

Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους μπορείτε να γίνετε καλά και όχι απλώς να νιώθετε καλά – όμως, αν ήμουν στη θέση σας, δεν θα βασιζόμουν στους περισσότερους από αυτούς.

Οι στόχοι της αποτελεσματικής ψυχοθεραπείας και των μεθόδων αυτοβοήθειας είναι δύο: 1) να σας βοηθήσουν να αναστατώνετε λιγότερο τον εαυτό σας και 2) να σας δώσουν τη δυνατότητα να ζήσετε μια πιο ευτυχισμένη και ικανοποιητική ζωή. Όταν αναστατώνετε τον εαυτό σας σε μεγάλο βαθμό -βιώνοντας πανικό, κατάθλιψη, οργή, μεμψιμοιρία- και όταν λειτουργείτε μη ικανοποιητικά -αναστέλλετε τις ψυχολογικές σας λειτουργίες, κλείνεστε στον εαυτό σας, δράτε ψυχαναγκαστικά- ζείτε μια λιγότερο ευτυχισμένη ζωή. Η αποτελεσματική ψυχοθεραπεία προσπαθεί να σας βοηθήσει να περιορίσετε τις πεποιθήσεις και τη συμπεριφορά με τις οποίες αναστατώνετε τον ίδιο σας τον εαυτό, και επίσης σας διδάσκει τις ικανότητες που απαιτούνται για να ζήσετε μια πιο ικανοποιητική ζωή αυτοπραγμάτωσης. Αν δεν υλοποιήσετε τον πρώτο από τους δύο αυτούς στόχους, η επίτευξη του δεύτερου είναι εξαιρετικά δύσκολη — αν όχι ανέφικτη!

Αν επικεντρώσετε την προσοχή σας μόνο στον πρώτο στόχο της θεραπείας —στο να ελαχιστοποιήσετε την αναστάτωση – ίσως διαπιστώσετε πως η επίτευξή του είναι πιο περίπλοκη από όσο φαίνεται αρχικά. Η διαδικασία του να αναστατώνετε λιγότερο τον εαυτό σας έχει δύο σημαντικές πλευρές — να νιώσετε καλά και να γίνετε καλά (Ellis, 1972). Το να νιώθετε καλά είναι σημαντικό επειδή, όταν νιώθετε άσχημα, έχετε την τάση να λειτουργείτε μη ικανοποιητικά, ενώ λειτουργείτε καλύτερα όταν νιώθετε καλύτερα. Το να νιώθει κανείς καλά είναι σχεδόν καθοριστικής σημασίας για την επιτυχημένη θεραπεία, όμως συνήθως δεν διαρκεί πολύ. Ευτυχώς, οι δυνατότητες της θεραπείας δεν εξαντλούνται σε αυτό.

Το να γίνετε καλά είναι ακόμη πιο σημαντικά — και διαρκεί περισσότερο. Αποτελείται από τουλάχιστον οκτώ συστατικά στοιχεία: 1) το να νιώσετε καλά 2) το να συνεχίσετε να νιώθετε καλά 3) το να βιώνετε λιγότερα συμπτώματα αναστάτωσης (για παράδειγμα, κατάθλιψη και άσκοπη απώθηση) 4) το να επιτρέπετε σπάνια την επανεμφάνιση της αναστάτωσής σας 5) το να γνωρίζετε πώς να κατευνάζετε την αναστάτωση, όταν επανεμφανίζεται 6) το να χρησιμοποιείτε αποτελεσματικά αυτή τη γνώση 7) το να είναι λιγότερο πιθανό να έχετε αντιδράσεις που σας αναστατώνουν, όταν προκύπτουν νέες αντιξοότητες στη ζωή σας 8) το να είναι λιγότερο πιθανό να κάνετε δυστυχισμένο τον εαυτό σας, ακόμα και όταν συμβαίνουν ασυνήθιστα δυσάρεστα γεγονότα.

Το να γίνετε καλά διαφέρει από το να νιώθετε καλά και συνήθως είναι πολύ πιο δύσκολο να το επιτύχετε. Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να νιώσετε καλά. Έτσι, μπορείτε μόνοι σας να νιώσετε καλά, οργανώνοντας ενδιαφέρουσες και απολαυστικές αποδράσεις, με το διαλογισμό, τη γιόγκα και άλλα είδη σωματικής χαλάρωσης, τη χρήση αλκοόλ ή ναρκωτικών. Η συνεργασία σας με έναν θεραπευτή μπορεί να σας βοηθήσει να νιώσετε καλά μέσω της καλοσύνης, της συμπάθειας, της ευθυμίας, της αισιοδοξίας, της αποδοχής και της υποστήριξης που σας προσφέρει.

Επομένως, υπάρχουν αμέτρητοι τρόποι με τους οποίους θα βοηθήσετε τον εαυτό σας να νιώσει καλά, κάθε φορά που τον αναστατώνετε. Δισεκατομμύρια ανθρώπων τους έχουν χρησιμοποιήσει εδώ και αιώνες. Δοκιμάστε τους και βγάλτε τα δικά σας συμπεράσματα.

Αδιέξοδο: Συνήθως αυτές οι τεχνικές με τις οποίες νιώθετε καλύτερα έχουν προσωρινή δράση – για λίγα λεπτά, λίγες μέρες ή λίγους μήνες. Γιατί; Επειδή συχνά αποτελούν μορφές απόσπασης: επικεντρώνετε την προσοχή σας στα καλά και όχι στα κακά πράγματα στη ζωή σας· ή εστιάζετε σε ουδέτερα γεγονότα και όχι στα δεινά της ζωής σας· ή επικεντρώνεστε σε οτιδήποτε άλλο εκτός από τις αντιξοότητες· ή αναλογίζεστε με τέτοια ένταση όσα κάνετε -για παράδειγμα, τη λύση ενός προβλήματος ή το πώς θα αγωνιστείτε σε ένα άθλημα- ώστε δεν έχετε καλά-καλά το χρόνο να σκεφτείτε το πόσο ανεπαρκώς δράτε (ή ίσως σύντομα θα δράσετε).

Οι σκέψεις και οι πράξεις που διασπούν την προσοχή σας είναι συχνά πολύ αποτελεσματικές – προσωρινά. Και αυτό επειδή αποτρέπουν τις σκέψεις πανικού και κατάθλιψης που σας υπαγορεύουν ότι «κακά» πράγματα (αντίθετα με τις επιθυμίες και το συμφέρον σας) συμβαίνουν, έχουν συμβεί ή είναι πολύ πιθανό να συμβούν στο μέλλον. Όταν αναστατώνετε τον εαυτό σας, βλέπετε αυτά τα «κακά» πράγματα ως «απαίσια» ή «τρομερά», και σκέφτεστε πως οπωσδήποτε δεν πρέπει να συμβούν. Όταν αναστατώνεστε, αντιλαμβάνεστε κάτι ως κακό, το αξιολογείτε ως πολύ κακό ή απαίσιο, και συνειδητά ή ασυνείδητα αξιώνετε πως αυτό δεν πρέπει να είναι τόσο κακό – ή ακόμα ότι δεν πρέπει καν να υφίσταται.

Δεν έχει πραγματικά σημασία το αν η αξιολόγησή σας γι’ αυτό το «κακό» γεγονός είναι ακριβής – το αν οι περισσότεροι άνθρωποι θα έβλεπαν ότι συμβαίνει και θα το αποτιμούσαν με τον ίδιο τρόπο. Εσείς το θεωρείτε «τρομερό» ή «φρικτό»- πιστεύετε πως δεν πρέπει να είναι τόσο κακό όσο είναι – κι έτσι υποφέρετε. Όμως, σύμφωνα με την αντικρουόμενη πεποίθησή σας, δεν πρέπει να είναι όπως πραγματικά το βλέπετε να είναι. Τι παράδοξο! Τι κάνετε γι’ αυτό;

Είναι Αποτελεσματικός ο Διαλογισμός;

Ας υποθέσουμε, για παράδειγμα, πως πρόκειται να πάτε σε μια σημαντική συνέντευξη για δουλειά και σκέφτεστε ότι πρέπει να επιτύχετε, διαφορετικά θα είναι τρομερό και θα είστε ένα ανίκανο άτομο που ποτέ δεν θα επιτύχει σε σημαντικές συνεντεύξεις. Είναι οι πεποιθήσεις σας σχετικά με την αποτυχία στη συνέντευξη ακριβείς; Πιθανότατα όχι: είναι υπερβολικές, καταστροφολοyικές πεποιθήσεις. Δεν έχει σημασία- τις πιστεύετε, κι έτσι πανικοβάλλετε τον εαυτό σας σχετικά με την επικείμενη συνέντευξη. Θεωρείτε πως κυριολεκτικά κρίνεται ολόκληρη η ζωή σας από την έκβασή της.
Για να κατευνάσετε την ανησυχία σας, επιλέγετε να διαλογιστείτε – μια τεχνική που ανακαλύφθηκε στην Ασία πριν χιλιάδες χρόνια. Επιλέγετε λοιπόν μία από τις πολλές τεχνικές διαλογισμού:
Απαγγέλλετε ένα μάντρα, ξανά και ξανά – όπως το «Ομ, ομ, ομ» ή «Γαλήνη, γαλήνη, γαλήνη». Εστιάζετε πραγματικά στη λέξη και δεν επιτρέπετε σε τίποτα άλλο να μπει μέσα στο νου σας. Συνεχίζετε επί δέκα ή είκοσι λεπτά. Ορίστε! Αποκλείετε από το νου σας άλλες σκέψεις, ανησυχητικές σκέψεις, και σύντομα παύετε να ανησυχείτε. Οι λέξεις «Ομ» ή «Γαλήνη» έχουν αντικαταστήσει τη σκέψη: «Θα είναι απαίσιο, φρικτό, αν αποτύχω στη συνέντευξη! Θα είμαι πάντα ένα ανίκανο άτομο!»

Διαλογίζεστε εκπαιδεύοντας τον εαυτό σας να παρακολουθεί απλώς τις σκέψεις -όποιες κι αν είναι αυτές- και να τις παρατηρεί, χωρίς όμως να τις αξιολογεί. Εστιάζετε την προσοχή σας στις σκέψεις σας. «Σκέφτομαι τη συνέντευξη. Τη βλέπω στο νου μου. Απαντώ στις ερωτήσεις που μου κάνουν. Αναλογίζομαι τα πλεονεκτήματα της θέσης. Διαπιστώνω πως είναι διαφορετική από την τελευταία μου εργασία…» Παρακολουθείτε, παρακολουθείτε με προσοχή όσα σκέφτεστε, όμως δεν αξιολογείτε ή εκτιμάτε τις σκέψεις σας ή το αποτέλεσμα που προβλέπετε σε ό,τι αφορά τη συνέντευξη. Απλώς παρατηρείτε. Αν εκπαιδεύσετε τον εαυτό σας κατ’ αυτόν τον τρόπο -και είναι δύσκολο!- θα μεταστρέψετε την προσοχή σας από το να αξιολογείτε στο να παρατηρείτε και έτσι (έστω προσωρινά) θα είναι σχεδόν αδύνατο να ανησυχείτε.

Διαλογίζεστε εστιάζοντας την προσοχή σας μόνο πάνω στην αναπνοή σας, στην αναπνοή σας, στην αναπνοή σας. Δεν αξιολογείτε το πώς αναπνέετε ή το πώς εστιάζετε στην αναπνοή. Συνεχίζετε να συγκεντρώνεστε στην αναπνοή σας — ή σε οτιδήποτε άλλο εκτός από το να ανησυχείτε σχετικά με τη συνέντευξη και την έκβασή της.

Αν διαλογίζεστε —ή εστιάζετε την προσοχή σας— με οποιονδήποτε από αυτούς τους τρόπους, ή χρησιμοποιείτε μία από τις πολλές τεχνικές διαλογισμού (εστίασης), δεν θα σκέφτεστε την πιθανή έκβαση της συνέντευξης, δεν θα την αξιολογήσετε ως κάτι κακό, θα σκέφτεστε διαφορετικά πράγματα και συνεπώς δεν θα ανησυχείτε συνεχώς για τη συνέντευξη (ή για οτιδήποτε άλλο). Γιατί; Επειδή ο νους σας φυσιολογικά προσηλώνεται μόνο σε ένα πράγμα κάθε φορά — ειδικά στην καταστροφολογία. Όταν λοιπόν συγκεντρώνεστε σε οτιδήποτε άλλο, θα σταματήσετε (προσωρινά!) να ανησυχείτε. Ναι, αν πραγματικά, πραγματικά εστιάσετε σε αυτό το κάτι άλλο. Φυσικά, θα μπορούσατε να εστιάσετε όχι στη «φρίκη» τού να δώσετε μια κακή συνέντευξη, αλλά σε αρκετά άλλα «φρικτά ενδεχόμενα» — όπως το να δώσετε μια επιτυχημένη συνέντευξη, να πάρετε τη θέση και μετά να αποτύχετε στην άσκηση των καθηκόντων σας. Τότε θα ανησυχείτε για κάτι άλλο — όχι όμως για τη συνέντευξη.

Αν ο διαλογισμός είναι αποτελεσματικός —και ίσως υπάρχουν ανά τους αιώνες εκατομμύρια περιπτώσεις κατά τις οποίες πέτυχε να αποτρέψει την καταστροφολογία— τότε γιατί να μην προχωρήσετε στα άκρα «στο πλαίσιο της λογικής» και να μην αναγκάσετε τον εαυτό σας να μη σκέφτεται τίποτα. Γιατί να μην έχετε καμία σκέψη;

Αυτό δεν είναι τόσο εύκολο. Ο ανθρώπινος νους, ακόμα και όταν κοιμάται σκέφτεται συνεχώς. Όταν δεν έχετε συνείδηση τού ότι σκέφτεστε ο νους εξακολουθεί να σκέφτεται. Επομένως, είναι εφικτό, έστω για λίγα δευτερόλεπτα, να μην σκέφτεστε — εφικτό, αλλά όχι εύκολο. Μπορείτε λοιπόν να εφαρμόσετε το διαλογισμό της «μη-σκέψης», αν και όχι για πολύ. Μην ξεχνάτε πως, για να συγκεντρωθείτε με προσήλωση σε κάτι ή για να διαλογιστείτε πάνω στη μη-συγκέντρωση, και πάλι απαιτείται σκέψη. Το να θέλετε να μην έχετε θέληση απαιτεί κάποια σκέψη. Το να επιθυμείτε να μην έχετε επιθυμίες, αποτελεί επιθυμία. Ίσως μπορείτε να σκεφτείτε τον εαυτό σας σε μια κατάσταση μη-συνειδητότητας – αν αυτό πραγματικά ισοδυναμεί με τη μη-σκέψη— όμως όχι για πολύ. Μετά, επιστρέφετε και πάλι σε κάποιο είδος σκέψης. Γιατί; Επειδή αυτό συμβαίνει πάντα.

Επιπλέον, το να φτάσετε σε μια κατάσταση «μη-νου», αν πραγματικά μπορείτε να το κάνετε, είναι εντελώς πρόσκαιρο διαρκεί και η χαλάρωση που επέρχεται στην κατάσταση αυτή εξασθενεί. Αυτό είναι το πρόβλημα με τις περισσότερες τεχνικές διαλογισμού. Έχουν αποτέλεσμα — για λίγο. Σχεδόν πάντα, αν τις χρησιμοποιήσουμε για να ανακόψουμε την πορεία μιας αγχωτικής ιδέας —όπως: «Πρέπει να πετύχω σε αυτή την εργασία και θα είναι απαίσιο, αν δεν τα καταφέρω»— πραγματικά τη σταματούν, αλλά προσωρινά. Όμως σπάνια σας βοηθούν να τη μεταβάλετε μόνιμα. Είναι απόλυτα βέβαιο πως θα επιστρέψει για να σας στοιχειώσει. Επομένως, πραγματικά νιώθετε καλά, αλλά είναι ελάχιστα πιθανό να γίνετε καλά.

Χαλάρωση; Άσκηση; Χόμπι;

Το ίδιο ισχύει και για άλλες μεθόδους νοητικής απόσπασης: τη σωματική χαλάρωση, την κοινωνική συναναστροφή την άσκηση, τις απολαύσεις. Το να ασχοληθείτε με μια ενδιαφέρουσα δραστηριότητα που θα σας απορροφήσει είναι μία από τις καλύτερες μεθόδους την οποία ο Rοbert Haper κι εγώ προτείνουμε στο βιβλίο μας Οδηγός για μια Ορθολογική Ζωή (Α Guide to Rational Living, 1997). Όλες αυτές οι μέθοδοι έχουν από μόνες τους αξία και αρετές. Η σωματική χαλάρωση σας δείχνει πώς μπορείτε να ηρεμήσετε και να αναζωογονήσετε το σώμα σας. Η κοινωνική συναναστροφή προσθέτει στη ζωή σας. Η άσκηση ενισχύει την υγεία σας. Οι απολαύσεις φυσικά σας προσφέρουν χαρά. Μια ενδιαφέρουσα δραστηριότητα που σας απορροφά σας βοηθά να καλλιεργήσετε, να αναπτύξετε και να επιτύχετε μακροπρόθεσμα οφέλη. Όλες αυτές οι μέθοδοι μπορεί να αποδειχθούν πολύτιμες για σας. Οπωσδήποτε πειραματιστείτε με αυτές και απολαύστε τες συχνά.

Σας βοηθούν να γίνετε καλά; Σπάνια. ‘Η, έστω, μόνο περιστασιακά. Διότι μπορεί να προϋποθέτουν το να μεταβάλετε τη θεμελιώδη κοσμοθεωρία ή φιλοσοφία σας – όπως ακριβώς και σε μερικές μορφές διαλογισμού. ‘Η, ακόμα και στην περίπτωση που οι περισπασμοί σας είναι κυρίως σωματικοί -όπως με την τεχνική της Προοδευτικής (Μυϊκής) Χαλάρωσης του Jacobson και πάλι περιλαμβάνουν σκέψη, όπως το να εστιάζεστε στη χαλάρωση των μυών σας – και ίσως οδηγήσουν σε κάποια σχετική γνωστική διεργασία ή επίγνωση, όπως το να εκτιμήσετε σε μεγάλο βαθμό τη σκέψη σας και να επιδιώξετε να τη χρησιμοποιήσετε με άλλους τρόπους. Στο βιβλίο αυτό θα επισημαίνω συνεχώς πως, επειδή είστε μοναδικά ανθρώπινα πλάσματα, μπορείτε να σκέφτεστε τις σκέψεις σας και να σκέφτεστε για το ότι σκέφτεστε τις σκέψεις σας – και συχνά το κάνετε.

Επομένως, η νοητική απόσπαση μπορεί να οδηγήσει σε μια μόνιμη αλλαγή στη φιλοσοφία σας και σε σημαντική ψυχολογική ανάταση. Όμως συνήθως δεν συμβαίνει αυτά. Για αρκετούς λόγους:
Δεν προσδίδει έμφαση στη μεταβολή των θεμελιωδών στάσεών σας – των απαιτήσεών σας πως πρέπει να τα πάτε καλά, πως δεν είστε «καθόλου, μα καθόλου άξιοι» όταν δεν τα καταφέρνετε, και πως είναι «τρομερό» όταν δεν αποκτάτε όσα σφοδρά επιθυμείτε.

Σταματά την αναστάτωσή σας -δημιουργώντας γαλήνη μόνο για λίγο- και δεν σας εμποδίζει να επιστρέψετε δυναμικά σε αυτήν.

Συχνά σας βοηθά να νιώσετε καλά και να χαλαρώσετε τόσο γρήγορα ώστε δεν έχετε ισχυρό κίνητρο για να διακρίνετε και να αντιμετωπίσετε τους τρόπους σκέψης και τα συναισθήματα που σας αναστατώνουν. Μάλλον το αντίθετο!

Σας απορροφά και αποσπά ενέργεια και χρόνο από την προσπάθειά σας να αντιταχθείτε στις στάσεις που σας οδηγούν στη νεύρωση.

Έχει βραχυπρόθεσμα οφέλη που, όταν εξασθενήσουν, μπορεί να οδηγήσουν σε απότομη προσγείωση στην πραγματικότητα, και συνεπώς μπορεί να σας ωθήσουν να εγκαταλείψετε εναλλακτικές και ίσως καλύτερες μορφές αυτοβοήθειας.

Και τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει πως πολλές καλές τεχνικές όπως η νοητική απόσπαση, προσφέρουν ανακούφιση, έχουν γρήγορα αποτελέσματα και ίσως πραγματικά παρεμποδίζουν το να γίνετε μόνιμα καλά και να μείνετε καλά.

Οι δυνατότητες που δεν πραγματώνονται μετατρέπονται σε θλίψη

Τα Δέκα Πράγματα για τα Οποία Μετανιώνει ο Άνθρωπος:

1. Φτάνεις στη στερνή σου μέρα με το υπέροχο τραγούδι της ζωής σου θαμμένο στη σιωπή μέσα σου.

2. Φτάνεις στη στερνή σου μέρα χωρίς να έχεις βιώσει ποτέ τη φυσική δύναμη που κρύβεις μέσα σου και που θα σε έκανε σπουδαίο στη δουλειά σου και θα σε οδηγούσε να πετύχεις σπουδαία πράγματα.

3. Φτάνεις στη στερνή σου μέρα συνειδητοποιώντας ότι ποτέ σου δεν ενέπνευσες κάποιον άλλο με το παράδειγμά σου.

4. Φτάνεις στη στερνή σου μέρα γεμάτος θλίψη από τη συνειδητοποίηση ότι ποτέ σου δεν πήρες την ευθύνη ενός μεγάλου ρίσκου, κι έτσι δεν είχες την ανταμοιβή μιας μεγάλης επιτυχίας.

5. Φτάνεις στη στερνή σου μέρα καταλαβαίνοντας πως έχασες την ευκαιρία να αντικρίσεις τη λάμψη της υπεροχής, επειδή πίστεψες στο ψέμα πως ήσουν γεννημένος για τη μετριότητα.

6. Φτάνεις στη στερνή σου μέρα και νιώθεις την καρδιά σου να ραγίζει γιατί ποτέ δεν έμαθες πώς να μεταμορφώνεις τις αντιξοότητες σε νίκες και το μολυβί σε χρυσό.

7. Φτάνεις στη στερνή σου μέρα μετανιώνοντας που λησμόνησες ότι το νόημα της εργασίας είναι να είσαι χρήσιμος στους άλλους και όχι αποκλειστικά και μόνο στον εαυτό σου.

8. Φτάνεις στη στερνή σου μέρα με την επίγνωση πως κατέληξες να ζήσεις τη ζωή που οι κοινωνικές συμβάσεις σε δίδαξαν να θέλεις, αντί για τη ζωή που ο ίδιος πραγματικά επιθυμούσες.

9. Φτάνεις στη στερνή σου μέρα και καταλαβαίνεις ότι ποτέ σου δεν πραγμάτωσες τον καλύτερο εαυτό σου ούτε καν άγγιξες τη διάνοια που ήσουν προορισμένος να φτάσεις.

10. Φτάνεις στη στερνή σου μέρα και ανακαλύπτεις πως θα μπορούσες να ήσουν ένας ηγέτης στη ζωή και να άφηνες πίσω σου τον κόσμο καλύτερο από ό,τι τον βρήκες. Όμως αρνήθηκες να δεχτείς την αποστολή γιατί φοβόσουν. Κι έτσι, απέτυχες. Και σπατάλησες μια ζωή.

Μπορούσα να συνεχίσω να ζω με τον ίδιο τρόπο που ζούσα τα τελευταία χρόνια: γλιστρώντας αθόρυβα μέσα από τη ζωή και υποκύπτοντας στην κατάρα της μικρής, καθημερινής αμέλειας. Κι αν το έκανα αυτό, θα κατέληγα κάποια στιγμή στον πρώτο τάφο, σε μια σπαταλημένη ζωή, στο πικρό τίμημα που αναγραφόταν πάνω στην πλάκα από σχιστόλιθο. Ή να διαλέξω τον άλλο δρόμο, τον ανηφορικό, που οδηγεί ψηλά. Μπορούσα να σταθώ στα πόδια μου και να αγωνιστώ για ευθύνη, τελειότητα και ενθουσιασμό στη δουλειά και τη ζωή μου. Μπορούσα να ξεκινήσω να είμαι ένας Ηγέτης Δίχως Τίτλο και να διεκδικήσω τις ανταμοιβές που ήταν γραμμένες πάνω στη χρυσή πλάκα. Η μία επιλογή θα με οδηγούσε σε μια ζωντανή κόλαση. Η άλλη, θα με οδηγούσε στο μέρος των ονείρων μου. Ήξερα, λοιπόν, ποια επιλογή θα έκανα.

Έξεστι Κλαζομενίοις ασχημονείν (=Συνηθίζεται στους Κλαζομένιους να διαπράττουν απρέπειες)

Έξεστι Κλαζομενίοις ασχημονείν είναι έκφραση που χρησιμοποιείται για να δηλώσει «υποτιμητικά και απαξιωτικά για κάποιον ότι είναι γνωστός για την απρεπή συμπεριφορά του, ότι δηλ. η απρέπειά του είναι σύνηθες γνώρισμα του χαρακτήρα του, ότι η απρέπεια είναι αναμενόμενη από αυτόν.» Η φράση έγινε παροιμιώδης έκφραση και χρησιμοποιείται σήμερα για να «χαρακτηρίσει τη ροπή κάποιου ανθρώπου στην ασχημοσύνη (απρέπεια, ακοσμία)», την έκφραση περιφρόνησης για ανθρώπους τέτοιας ποιότητας από τους οποίους είναι αναμενόμενη απρεπής συμπεριφορά.

Μετάφραση αρχαίου κειμένου (όπως παραδίδεται από τον Κλαύδιο Αιλιανό συγγραφέα του 2ου μ.Χ. αιώνα, στο έργο του Ποικίλη Ιστορία)

Σχετικά με τους θρόνους των Εφόρων στη Σπάρτη που μαυρίστηκαν.

Κάποιοι από τους Κλαζομένιους, όταν έφτασαν στην Σπάρτη, με ύβρη και αλαζονεία αντιμετώπισαν τους θρόνους των εφόρων, όπου αυτοί συνήθιζαν να κάθονται και να αποφασίζουν και για τα θέματα της πολιτείας να διατάσσουν, αλλά και αυτούς τους θρόνους καταμαύρισαν. Όταν δε το έμαθαν οι έφοροι, δεν αγανάκτησαν, αλλά αφού κάλεσαν τον δημόσιο κήρυκα, τον πρόσταξαν να διακηρύξει δημοσίως αυτό το θαυμαστό «συνηθίζεται στους Κλαζομένιους να διαπράττουν απρέπειες.»

Ανάλυση

Η εκτίμηση για αυτή την ιστορία είναι ότι οι Έφοροι της Σπάρτης, γνωρίζοντας ότι οι Κλαζομένιοι ήταν σύμμαχοι, δε θέλησαν να τους τιμωρήσουν για να μη διαταράξουν τη σχέση τους με την αποικία των Κλαζομενών της Μικράς Ασίας (κοντά στη Σμύρνη), αλλά ούτε και θέλησαν να επιτρέψουν αυτή την αυθαιρεσία χωρίς να δράσουν. Με την ανακοίνωση αυτή αφενός πέτυχαν να δείξουν στους Σπαρτιάτες ότι η συμπεριφορά των Κλαζομενίων ήταν μόνο κατ’ εξαίρεση αποδεκτή και αφετέρου να υποδείξουν την έντονη ενόχλησή τους στους Κλαζομενίους και να τους επιτιμήσουν για το χαρακτήρα τους.

Η ανάγκη της επικράτησης σε μια αντιπαράθεση

Ο Σοπενχάουερ αναφέρει: «Κάποιος μπορεί να έχει αντικειμενικά δίκιο και εν τούτοις οι ακροατές, ή και ο ίδιος ακόμη, να σχηματίσουν την εντύπωση ότι υστερεί». Έτσι, είναι χρήσιμο να γνωρίζει κανείς πώς να επικρατεί σε μια αντιπαράθεση όταν το δίκιο είναι με το μέρος του αλλά δεν έχει ισχυρά επιχειρήματα. Η ίδια όμως ικανότητα μπορεί να του επιτρέψει να υπερισχύσει ακόμη κι όταν έχει άδικο.

Πως είναι άραγε δυνατόν να επιχειρηματολογεί κανείς με στόχο την επικράτηση του ανεξάρτητα από την αλήθεια; «Η απάντηση είναι απλή» υποστηρίζει ο Σοπενχάουερ. Πρόκειται για την «εγγενή ποταπότητα της ανθρώπινης φύσης». Απορρέει από μια «έμφυτη ματαιοδοξία» και από το γεγονός ότι οι άνθρωποι, αντί να σκέπτονται πριν μιλήσουν, είναι φλύαροι και ανειλικρινείς· σπεύδουν να υιοθετήσουν μια άποψη, την οποία στη συνέχεια υπερασπίζονται από πείσμα και εγωισμό, χωρίς να γνωρίζουν αν είναι σωστή ή λανθασμένη. Η ματαιοδοξία πάντοτε υπερτερεί της αλήθειας.

Ωστόσο συμπληρώνει ο Σοπενχάουερ, «είναι ανάγκη να σημειωθεί κάτι ακόμα σχετικά με αυτή την ανειλικρίνεια και την εμμονή μας σε απόψεις που ακόμα κι εμείς οι ίδιοι κρίνουμε εσφαλμένες» - αυτή τη φορά για κάποιον άλλο λόγο, για τον οποίο ο Σοπενχάουερ είναι βέβαιο ότι μιλά σοβαρά. Συμβαίνει πολλές φορές να πιστεύει κανείς αρχικά πως έχει δίκιο, στη συνέχεια όμως η πεποίθησή του αυτή να κλονίζεται από τη δύναμη των επιχειρημάτων του αντιπάλου του, για να ανακαλύψει τελικά, σε εύθετο χρόνο, ότι είχε πράγματι δίκιο εξαρχής. Οπότε είναι χρήσιμο να εμμένει κανείς στις απόψεις του. «Έτσι» υπογραμμίζει ο Σοπενχάουερ «η αδυναμία της σκέψης μας συμπληρώνει τη διαστροφή της βούλησής μας».

ΑΡΡΙΑΝΟΣ - Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις (4.29.7-4.30.6)

[4.29.7] Ὑπὸ δὲ τὴν ἕω παραγγέλλει στρατιώτῃ ἑκάστῳ κόπτειν χάρακας ἑκατὸν κατ᾽ ἄνδρα. καὶ οὗτοι κεκομμένοι ἦσαν καὶ αὐτὸς ἐχώννυεν ἀρξάμενος ἀπὸ τῆς κορυφῆς τοῦ λόφου, ἵνα ἐστρατοπεδευκότες ἦσαν, ὡς ἐπὶ τὴν πέτραν χῶμα μέγα, ἔνθεν τοξεύματά τε ἂν ἐξικνεῖσθαι ἐς τοὺς προμαχομένους [δυνατὰ] αὐτῷ ἐφαίνετο καὶ ἀπὸ μηχανῶν βέλη ἀφιέμενα· καὶ ἐχώννυον αὐτῷ πᾶς τις ἀντιλαμβανόμενος τοῦ ἔργου· καὶ αὐτὸς ἐφειστήκει θεατὴς καὶ ἐπαινέτης τοῦ ξὺν προθυμίᾳ περαινομένου, κολαστὴς δὲ τοῦ ἐν τῷ παραχρῆμα ἐκλιποῦς.

[4.30.1] Τῇ μὲν δὴ πρώτῃ ἡμέρᾳ ὡς ἐπὶ στάδιον ἔχωσεν αὐτῷ ὁ στρατός. ἐς δὲ τὴν ὑστεραίαν οἵ τε σφενδονῆται σφενδονῶντες ἐς τοὺς Ἰνδοὺς ἐκ τοῦ ἤδη κεχωσμένου καὶ ἀπὸ τῶν μηχανῶν βέλη ἀφιέμενα ἀνέστελλε τῶν Ἰνδῶν τὰς ἐκδρομὰς τὰς ἐπὶ τοὺς χωννύοντας. καὶ ἐχώννυτο αὐτῷ ἐς τρεῖς ἡμέρας ξυνεχῶς τὸ χωρίον. τῇ τετάρτῃ δὲ βιασάμενοι τῶν Μακεδόνων οὐ πολλοὶ κατέσχον ὀλίγον γήλοφον ἰσόπεδον τῇ πέτρᾳ. καὶ Ἀλέξανδρος οὐδέν τι ἐλινύων ἐπῆγε τὸ χῶμα ξυνάψαι ἐθέλων τὸ χωννύμενον τῷ γηλόφῳ, ὅντινα οἱ ὀλίγοι αὐτῷ ἤδη κατεῖχον.
[4.30.2] Οἱ δὲ Ἰνδοὶ πρός τε τὴν ἀδιήγητον τόλμαν τῶν ἐς τὸν γήλοφον βιασαμένων Μακεδόνων ἐκπλαγέντες καὶ τὸ χῶμα ξυνάπτον ἤδη ὁρῶντες, τοῦ μὲν ἀπομάχεσθαι ἔτι ἀπείχοντο, πέμψαντες δὲ κήρυκας σφῶν παρὰ Ἀλέξανδρον ἐθέλειν ἔφασκον ἐνδοῦναι τὴν πέτραν, εἴ σφισι σπένδοιτο. γνώμην δὲ ἐπεποίηντο ἐν τῷ ἔτι διαμέλλοντι τῶν σπονδῶν διαγαγόντες τὴν ἡμέραν νυκτὸς ὡς ἕκαστοι διασκεδάννυσθαι ἐπὶ τὰ σφέτερα ἤθη. [4.30.3] καὶ τοῦτο ὡς ἐπύθετο Ἀλέξανδρος, ἐνδίδωσιν αὐτοῖς χρόνον τε ἐς τὴν ἀποχώρησιν καὶ τῆς φυλακῆς τὴν κύκλωσιν τὴν πάντῃ ἀφελεῖν. καὶ αὐτὸς ἔμενεν ἔστε ἤρξαντο τῆς ἀποχωρήσεως· καὶ ἐν τούτῳ ἀναλαβὼν τῶν σωματοφυλάκων καὶ τῶν ὑπασπιστῶν ἐς ἑπτακοσίους κατὰ τὸ ἐκλελειμμένον τῆς πέτρας ἀνέρχεται ἐς αὐτὴν πρῶτος, καὶ οἱ Μακεδόνες ἄλλος ἄλλῃ ἀνιμῶντες ἀλλήλους ἀνῄεσαν. [4.30.4] καὶ οὗτοι ἐπὶ τοὺς ἀποχωροῦντας τῶν βαρβάρων τραπόμενοι ἀπὸ ξυνθήματος, πολλοὺς μὲν αὐτῶν ἐν τῇ φυγῇ ἀπέκτειναν, οἱ δὲ καὶ πεφοβημένως ἀποχωροῦντες κατὰ τῶν κρημνῶν ῥίψαντες σφᾶς ἀπέθανον. εἴχετό τε Ἀλεξάνδρῳ ἡ πέτρα ἡ τῷ Ἡρακλεῖ ἄπορος γενομένη καὶ ἔθυεν ἐπ᾽ αὐτῇ Ἀλέξανδρος καὶ κατεσκεύασε φρούριον, παραδοὺς Σισικόττῳ ἐπιμελεῖσθαι τῆς φρουρᾶς, ὃς ἐξ Ἰνδῶν μὲν πάλαι ηὐτομολήκει ἐς Βάκτρα παρὰ Βῆσσον, Ἀλεξάνδρου δὲ κατασχόντος τὴν χώραν τὴν Βακτρίαν ξυνεστράτευέ τε αὐτῷ καὶ πιστὸς ἐς τὰ μάλιστα ἐφαίνετο.
[4.30.5] Ἄρας δ᾽ ἐκ τῆς πέτρας ἐς τὴν Ἀσσακηνῶν χώραν ἐμβάλλει. Τὸν γὰρ ἀδελφὸν τὸν Ἀσσακάνου ἐξηγγέλλετο τούς τε ἐλέφαντας ἔχοντα καὶ τῶν προσχώρων βαρβάρων πολλοὺς ξυμπεφευγέναι ἐς τὰ ταύτῃ ὄρη. καὶ ἀφικόμενος ἐς Δύρτα πόλιν τῶν μὲν ‹ἐν›οικούντων οὐδένα καταλαμβάνει οὐδὲ ἐν τῇ χώρᾳ τῇ πρὸς τῇ πόλει· ἐς δὲ τὴν ὑστεραίαν Νέαρχόν τε καὶ Ἀντίοχον τοὺς χιλιάρχους τῶν ὑπασπιστῶν ἐκπέμπει· [4.30.6] καὶ Νεάρχῳ μὲν τοὺς Ἀγριᾶνας τοὺς ψιλοὺς ἄγειν ἔδωκεν, Ἀντιόχῳ δὲ τήν τε αὑτοῦ χιλιαρχίαν καὶ δύο ἐπὶ ταύτῃ ἄλλας. ἐστέλλοντο δὲ τά τε χωρία κατοψόμενοι καὶ εἴ πού τινας τῶν βαρβάρων ξυλλαβεῖν ἐς ἔλεγχον τῶν κατὰ τὴν χώραν, τῶν τε ἄλλων καὶ μάλιστα δὴ τὰ ἀμφὶ τοὺς ἐλέφαντας ἔμελεν αὐτῷ μαθεῖν.

***

[4.29.7] Την αυγή της επόμενης μέρας παράγγειλε ο Αλέξανδρος στον κάθε στρατιώτη του να κόψει από εκατό πασσάλους ο καθένας. Κόπηκαν οι πάσσαλοι και άρχισε ο Αλέξανδρος να κατασκευάζει ένα μεγάλο πρόχωμα κάνοντας αρχή από την κορυφή του λόφου, όπου είχαν στρατοπεδεύσει οι άνδρες του, μέχρι τον βράχο. Νόμιζε ότι από το πρόχωμα μπορούσαν να φθάσουν τους υπερασπιστές του βράχου τα τοξεύματα και τα βλήματα που έριχναν οι πολιορκητικές μηχανές του. Όλοι οι άνδρες του καταπιάσθηκαν με την κατασκευή του προχώματος. Ο ίδιος ο Αλέξανδρος επιστατούσε το έργο· παρατηρούσε και επαινούσε όσους τέλειωναν με προθυμία τη δουλειά και τιμωρούσε αμέσως όσους την παραμελούσαν.
[4.30.1] Την πρώτη μέρα, λοιπόν, ο στρατός του έκανε επίχωση σε μήκος ενός σταδίου. Την επομένη οι σφενδονήτες του έριχναν βλήματα στους Ινδούς από το κατασκευασμένο ήδη μέρος του προχώματος και οι μηχανές του έριχναν βέλη που συγκρατούσαν τις επιδρομές των Ινδών εναντίον εκείνων που έκαναν την επίχωση. Επί τρεις μέρες γινόταν συνεχώς η επίχωση της τοποθεσίας. Την τέταρτη μέρα λίγοι Μακεδόνες κατέλαβαν με έφοδο ένα μικρό λόφο που είχε το ίδιο ύψος με τον βράχο. Χωρίς καμία αργοπορία ο Αλέξανδρος επεξέτεινε το πρόχωμα θέλοντας να το ενώσει με τον λόφο που κατείχαν πλέον οι λίγοι στρατιώτες του.
[4.30.2] Οι Ινδοί, επειδή τρόμαξαν από την απερίγραπτη τόλμη των Μακεδόνων, που κυρίευσαν με έφοδο τον λόφο, και έβλεπαν να ενώνεται πλέον το πρόχωμα με τον λόφο, σταμάτησαν να πολεμούν. Έστειλαν κήρυκες στον Αλέξανδρο και έλεγαν ότι ήταν πρόθυμοι να παραδώσουν τον βράχο, αν έρχονταν σε συμφωνία. Είχαν όμως λάβει την απόφαση να περάσουν τη μέρα καθυστερώντας με τη σύναψη της συμφωνίας και να διασκορπισθούν κατά τη διάρκεια της νύχτας ο καθένας στον τόπο του. [4.30.3] Όταν το πληροφορήθηκε ο Αλέξανδρος, τους έδωσε αρκετό χρόνο για να αποχωρήσουν αποσύροντας τελείως τους φρουρούς που τους είχαν κυκλώσει από όλες τις μεριές. Περίμενε ο ίδιος ώσπου να αρχίσει η αποχώρηση και τότε πήρε μαζί του επτακόσιους περίπου σωματοφύλακες και τους υπασπιστές του και ανέβηκε πρώτος στον βράχο από εκεί που είχε εγκαταλειφθεί. Οι Μακεδόνες τράβηξαν ο ένας τον άλλο και ανέβηκαν από διαφορετικά σημεία. [4.30.4] Όταν δόθηκε το σύνθημα, στράφηκαν εναντίον των βαρβάρων που αποχωρούσαν. Σκότωσαν πολλούς από αυτούς κατά τη φυγή, ενώ άλλοι, καθώς αποχωρούσαν πανικόβλητοι, ρίχθηκαν στους γκρεμούς και σκοτώθηκαν. Έτσι ο Αλέξανδρος κατέλαβε τον βράχο, που δεν είχε κατορθώσει να καταλάβει ο Ηρακλής. Πρόσφερε θυσία επάνω στον βράχο και κατασκεύασε φρούριο, του οποίου τη φρούρηση ανέθεσε στον Σισίκοττο. Αυτός είχε προ καιρού εγκαταλείψει τους Ινδούς και είχε προσχωρήσει στον Βήσσο, στα Βάκτρα, από τότε όμως που κυρίευσε ο Αλέξανδρος την Βακτριανή, εκστράτευε μαζί του και φαινόταν πολύ έμπιστος.
[4.30.5] Ο Αλέξανδρος κίνησε από τον βράχο της Αόρνου και εισέβαλε στη χώρα των Ασσακηνών, γιατί τον πληροφόρησαν ότι ο αδελφός του Ασσακάνου είχε καταφύγει στα βουνά της περιοχής έχοντας μαζί του τους ελέφαντες και πολλούς γειτονικούς βαρβάρους. Και φθάνοντας στην πόλη Δύρτα δεν βρήκε κανένα από τους κατοίκους της σε αυτήν ούτε στην ύπαιθρο χώρα που ήταν κοντά στην πόλη. Την επομένη έστειλε τον Νέαρχο και τον Αντίοχο, που ήταν χιλίαρχοι των υπασπιστών. [4.30.6] Ανέθεσε στον Νέαρχο να οδηγεί τους ελαφρά οπλισμένους Αγριάνες και στον Αντίοχο τη δική του χιλιαρχία και εκτός από αυτήν άλλες δύο. Σκοπός της αποστολής τους ήταν να κατασκοπεύσουν τα μέρη εκείνα, να συλλάβουν, αν βρουν κάπου μερικούς βαρβάρους, και να τους ανακρίνουν για την κατάσταση της περιοχής τους. Ενδιαφερόταν να μάθει και για άλλα βέβαια πράγματα, προ πάντων όμως για τους ελέφαντες.

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΣΟΦΟΚΛΗΣ - Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ (1096-1138)

ΧΟ. ὦ ξεῖν᾽ ἀλῆτα, τὸν σκοπὸν μὲν οὐκ ἐρεῖς

ὡς ψευδόμαντις· τὰς κόρας γὰρ εἰσορῶ
τάσδ᾽ ἆσσον αὖθις ὧδε προσπελωμένας.
ΟΙ. ποῦ ποῦ; τί φῄς; πῶς εἶπας; ΑΝ. ὦ πάτερ, πάτερ,
1100 τίς ἂν θεῶν σοι τόνδ᾽ ἄριστον ἄνδρ᾽ ἰδεῖν
δοίη, τὸν ἡμᾶς δεῦρο προσπέμψαντά σοι;
ΟΙ. ὦ τέκνον, ἦ πάρεστον; ΑΝ. αἵδε γὰρ χέρες
Θησέως ἔσωσαν φιλτάτων τ᾽ ὀπαόνων.
ΟΙ. προσέλθετ᾽, ὦ παῖ, πατρί, καὶ τὸ μηδαμὰ
1105 ἐλπισθὲν ἥξειν σῶμα βαστάσαι δότε.
ΑΝ. αἰτεῖς ἃ τεύξῃ· σὺν πόθῳ γὰρ ἡ χάρις.
ΟΙ. ποῦ δῆτα, ποῦ ᾽στον; ΑΝ. αἵδ᾽ ὁμοῦ πελάζομεν.
ΟΙ. ὦ φίλτατ᾽ ἔρνη. ΑΝ. τῷ τεκόντι πᾶν φίλον.
ΟΙ. ὦ σκῆπτρα φωτός … ΑΝ. δυσμόρου γε δύσμορα.
1110 ΟΙ. ἔχω τὰ φίλτατ᾽, οὐδ᾽ ἔτ᾽ ἂν πανάθλιος
θανὼν ἂν εἴην σφῷν παρεστώσαιν ἐμοί.
ἐρείσατ᾽, ὦ παῖ, πλευρὸν ἀμφιδέξιον
ἐμφύντε τῷ φύσαντι, κἀναπαύσατον
τοῦ πρόσθ᾽ ἐρήμου τοῦδε δυστήνου πλάνου.
1115 καί μοι τὰ πραχθέντ᾽ εἴπαθ᾽ ὡς βράχιστ᾽, ἐπεὶ
ταῖς τηλικαῖσδε σμικρὸς ἐξαρκεῖ λόγος.
ΑΝ. ὅδ᾽ ἔσθ᾽ ὁ σώσας· τοῦδε χρὴ κλύειν, πάτερ,
καὶ σοί γε τοὖργον τοὐμὸν εἶτ᾽ ἔσται βραχύ.
ΟΙ. ὦ ξεῖνε, μὴ θαύμαζε πρὸς τὸ λιπαρές,
1120 τέκν᾽ εἰ φανέντ᾽ ἄελπτα μηκύνω λόγον.
ἐπίσταμαι γὰρ τήνδε τὴν ἐς τάσδε μοι
τέρψιν παρ᾽ ἄλλου μηδενὸς πεφασμένην·
σὺ γάρ νιν ἐξέσωσας, οὐκ ἄλλος βροτῶν.
καί σοι θεοὶ πόροιεν ὡς ἐγὼ θέλω,
1125 αὐτῷ τε καὶ γῇ τῇδ᾽· ἐπεὶ τό γ᾽ εὐσεβὲς
μόνοις παρ᾽ ὑμῖν ηὗρον ἀνθρώπων ἐγὼ
καὶ τοὐπιεικὲς καὶ τὸ μὴ ψευδοστομεῖν.
εἰδὼς δ᾽ ἀμύνω τοῖσδε τοῖς λόγοις τάδε·
ἔχω γὰρ ἅχω διὰ σὲ κοὐκ ἄλλον βροτῶν.
1130 καί μοι χέρ᾽, ὦναξ, δεξιὰν ὄρεξον, ὡς
ψαύσω, φιλήσω τ᾽, εἰ θέμις, τὸ σὸν κάρα.
καίτοι τί φωνῶ; πῶς σ᾽ ἂν ἄθλιος γεγὼς
θιγεῖν θελήσαιμ᾽ ἀνδρὸς ᾧ τίς οὐκ ἔνι
κηλὶς κακῶν ξύνοικος; οὐκ ἔγωγέ σε,
1135 οὐδ᾽ οὖν ἐάσω· τοῖς γὰρ ἐμπείροις βροτῶν
μόνοις οἷόν τε συνταλαιπωρεῖν τάδε.
σὺ δ᾽ αὐτόθεν μοι χαῖρε, καὶ τὰ λοιπά μου
μέλου δικαίως, ὥσπερ ἐς τόδ᾽ ἡμέρας.

***

ΧΟ. Ξένε περιπλανώμενε, για τον φρουρό σου τώρα δεν θα πεις
πως είναι ψευδομάντης· βλέπω τις κόρες γρήγορα
να φτάνουν, γυρίζουν πάλι πίσω.
ΟΙ. Πού; πες μου πού; τί είπες;
1100 ΑΝ. Πατέρα μου, πατέρα, να ᾽δινε ο θεός να δεις κι εσύ
τον ήρωα, αυτόν τον άνθρωπο που εδώ μας έφερε κοντά σου.
ΟΙ. Αλήθεια, κόρη μου, είστε κι οι δύο εδώ;
ΑΝ. Αυτά τα χέρια του Θησέα μας έσωσαν
κι οι φίλτατοί του εταίροι.
ΟΙ. Κόρη μου, ελάτε τώρα στον πατέρα σας,
αφήστε με να ψηλαφήσω σώματα που δεν περίμενα
1105 ποτέ να ξαναβρώ.
ΑΝ. Εκείνο που ζητάς θα γίνει. Χάρη σου ο πόθος μας.
ΟΙ. Πού είστε επιτέλους; πού;
ΑΝ. Εδώ κι οι δυο, στο πλάι σου.
ΟΙ. Βλαστάρια αγαπημένα μου.
ΑΝ. Κάθε παιδί αγαπημένο του πατέρα του.
ΟΙ. Στηρίγματά μου εσείς.
ΑΝ. Δύσμοιρα όμως, δύσμοιρου γονιού.
1110 ΟΙ. Στα χέρια μου κρατώ ό,τι αγάπησε η ψυχή μου περισσότερο.
Μ᾽ εσάς στο πλάι μου, μήτε κι ο θάνατος θα ᾽ναι πανάθλιος.
Εμπρός, στηρίξτε με, καλές μου κόρες, σταθείτε πλάι μου,
δεξιά κι αριστερά, να γίνουμε ένα σώμα.
Βάλτε στα βάσανά μου τέλος,
στην έρημή μου περιπλάνηση.
1115 Και τώρα πείτε μου τί έγινε, χωρίς λόγια πολλά.
Τα λίγα λόγια με τα λίγα χρόνια σας ταιριάζουν.
ΑΝ. Εδώ είναι ο σωτήρας μας. Αυτόν πρέπει, πατέρα μου,
ν᾽ ακούσεις, έτσι κι ο λόγος ο δικός μου θα βγει μικρός.
ΟΙ. Φιλόξενε άρχοντα, μην απορείς που υπερβάλλω,
1120 αν τράβηξε πολύ ο λόγος μου με τα παιδιά μου,
που ανέλπιστα τα ξαναβλέπω. Ξέρω καλά, σ᾽ εσένα μόνον
την απόλαυση αυτή χρωστώ, σ᾽ άλλον κανένα.
Εσύ τις έσωσες τις κόρες μου, άλλος κανείς.
Είθε οι θεοί, όπως το θέλω, ν᾽ ανταμείψουν εσένα
1125 και τη χώρα σου. Γιατί απ᾽ όλους τους ανθρώπους
σ᾽ εσένα μόνο βρήκα ευσέβεια, αλήθεια, επιείκεια.
Δώσ᾽ μου γι᾽ αυτό να σφίξω το δεξί σου χέρι, βασιλιά,
κι αν επιτρέπεται, στο μέτωπο να σε φιλήσω.
Όμως τί λόγος βγήκε από το στόμα μου; Εγώ, ένας άθλιος,
θέλω ν᾽ αγγίξω εσένα, τον αστιγμάτιστο, που το κακό
δεν σ᾽ άγγιξε καθόλου. Όχι, δεν θα το κάνω, μήτε θ᾽ αφήσω
1135 να το δεχτείς κι εσύ. Γιατί μόνον αυτοί που δοκιμάστηκαν 
όπως εγώ, μπορούν μαζί μου τώρα να υποφέρουν.
Δέξου λοιπόν το χαίρε μου από μακριά· αλλά για τα λοιπά
να δείχνεις πάντα δίκαιη τη φροντίδα σου, όπως την έδειξες
μέσα στη μέρα αυτή.

Αρχαϊκή Επική Ποίηση: Από την Ιλιάδα στην Οδύσσεια, 9. Ιλιάδα

9.4. Ψυχοστασία

Η όγδοη ραψωδία αποτελεί από πολλές απόψεις κομβικό σταθμό στην πλοκή της Ιλιάδας. Εγκαινιάζει και εξαντλεί τη δεύτερη μάχιμη μέρα του έπους, που θα αποδειχτεί κρίσιμη, οδηγώντας τους Τρώες στο χείλος της τάφρου και απωθώντας τους Αχαιούς στα πλοία τους. Εκεί θα μείνουν αυτοί όλη τη νύχτα, ενώ οι Τρώες, στρατοπεδευμένοι στον ενδιάμεσο χώρο, συντηρούν άγρυπνοι αναμμένες φωτιές, περιμένοντας να ξημερώσει, για να ανανεώσουν την απειλητική τους έφοδο.

Η νέα αυτή κατάσταση πραγμάτων υπακούει σε προηγούμενη απόφαση του Δία, η οποία ανακοινώνεται στους ολύμπιους θεούς με αξιωματικό λόγο. Ο Δίας απαγορεύει εφεξής οποιαδήποτε ανάμειξη θεών στην επικείμενη σύγκρουση Αχαιών και Τρώων, έχοντας στον νου του προπάντων την Ήρα και την Αθηνά, οι οποίες αντιδρούν αμήχανα, αλλά εξαναγκάζονται προς το παρόν να συμμορφωθούν. Για να ελέγξει μάλιστα την τήρηση της απαράβατης εντολής του ο Δίας, μετακινείται από την κορυφή του Ολύμπου στην κορυφή της τρωικής Ίδης, ώστε να εποπτεύει καλύτερα το πεδίο της μάχης. Με τους όρους αυτούς, η βίαιη σύγκρουση των αντιπάλων παραμένει αμφίρροπη μέχρις ότου μεσουρανεί ο ήλιος.

Τότε επεμβαίνει δραστικά ο Δίας, ζυγίζοντας στους δίσκους του χρυσού ζυγού του τις θανάσιμες μοίρες Αχαιών και Τρώων. Βαρύς ο κλήρος των Αχαιών κατηφορίζει προς τη γη, σημαδεύοντας την ήττα τους· λαφρύς ο κλήρος των Τρώων ανηφορίζει προς τον ουρανό, προλέγοντας τη νίκη τους. Έτσι προκρίνεται η έκβαση της μάχης, πρόκριση που επικυρώνεται με διόσταλτο κεραυνό και φλεγόμενο σέλας. Πρόκειται για ενεργοποίηση της βουλής του Δία, που φαίνεται να εκπληρώνει την προηγούμενη υπόσχεση του θεού στη Θέτιδα, αλλά κατά κάποιον τρόπο τη μετασχηματίζει.

Ο Δίας (και πίσω από τον Δία ο ποιητής) κατοχυρώνει την προσωπική του βουλή με ένα αντικειμενικό τώρα μέτρο, τον ζυγό. Με άλλα λόγια: το έπος προς στιγμή ταλαντεύεται, προτού προχωρήσει στον αποφασισμένο δρόμο του. Μ᾽ αυτή την ταλάντευση ο ιλιαδικός πόλεμος ζυγίζεται εκ νέου και η τύχη του (προσωρινή και τελική) τίθεται επί ξηρού ακμής, κρατώντας τον ακροατή του έπους σε εγρήγορση.

Τα ίδια εξάλλου τα δρώμενα της δεύτερης μάχιμης μέρας, που εξελίσσονται στην πορεία της όγδοης ραψωδίας, επιβεβαιώνουν τον αμφίρροπο χαρακτήρα τους. Μολονότι η απόφαση του Διός, επικυρωμένη και με τη σκηνή της «Ψυχοστασίας», προβλέπει άμεση ήττα των Αχαιών, η εξέλιξη της μάχης αφήνει περιθώρια αντίστασής τους στην έφοδο των Τρώων, με τη συμπαράσταση συμμάχων θεών, της Ήρας, της Αθηνάς και του Ποσειδώνα. Θα χρειαστεί νέα επέμβαση του Δία, που ρίχνει κεραυνό μπροστά στα άλογα του Διομήδη, για να ανακόψει την ορμή του.

Αλλά και στην επόμενη φάση της μάχης οι Αχαιοί αναθαρρούν προσώρας και επιτίθενται. Στο σημείο όμως αυτό επεμβαίνει ξανά ο Δίας, ενισχύοντας δραστικά το μένος των Τρώων. Ο έσχατος αυτός κίνδυνος προς το παρόν αποτρέπεται, καθώς η Ήρα παρακινεί την Αθηνά, και οι δύο θεές, παραβαίνοντας την αποτρεπτική εντολή του Δία, εγκαταλείπουν τον Όλυμπο, έτοιμες να προσγειωθούν στο πεδίο της μάχης, για να σώσουν τους Αχαιούς. Τις καθηλώνει εντούτοις ο Δίας, στέλνοντας με την Ίρη μήνυμα απειλητικό, προτού επιστρέψει ο ίδιος στον Όλυμπο.

Ο Δίας αντιμετωπίζει τον διαμαρτυρικό λόγο της Ήρας με τον δικό του αντίλογο (Θ 429-483), στον οποίο σφηνώνεται ένα νέο, εντελώς απροσδόκητο στοιχείο. Επιμένει καταρχήν ο ύπατος θεός στην υποχώρηση των Αχαιών, ωσότου η επίθεση των Τρώων φτάσει στα καράβια τους, οπότε προβλέπεται η σωτήρια επιστροφή του Αχιλλέα στο πεδίο της μάχης. Στο γνωστό όμως αυτό όριο προστίθεται, τώρα για πρώτη φορά, ένα δεύτερο ενδιάμεσο όριο: ο φόνος του Πατρόκλου, που ορίζεται μάλιστα ως αμετάκλητο θέσφατον (Θ 475-476). Με τον ελιγμό αυτό (που ο ποιητής τον αναθέτει πάλι στον Δία) προαναγγέλλεται και προοικονομείται η απρόβλεπτη μέχρι στιγμής «Πατρόκλεια» (ραψωδίες Π-Ρ), η οποία αναρρυθμίζει την αναμενόμενη πλοκή του έπους, παραλλάσσοντας τη συμπεριφορά και του ίδιου του Αχιλλέα, αφού ως αποφασιστικό κίνητρο για την επιστροφή του ήρωα στο πεδίο της μάχης προβλέπεται τώρα ο σπαραγμός για τον θάνατο του εταίρου του. Σ᾽ αυτό το νέο όριο οφείλουν να προσαρμοστούν τα αμέσως επόμενα επεισόδια.

Τούτο σημαίνει ότι η νυχτερινή πρεσβεία του Αγαμέμνονα προς τον Αχιλλέα, με εκπροσώπους τον Φοίνικα, τον Αίαντα και τον Οδυσσέα, η εξιστόρηση της οποίας καλύπτει ολόκληρη την ένατη ραψωδία, δεν μπορεί να έχει αίσια έκβαση, αν είναι να τηρηθεί ως όρος επιστροφής του ήρωα στη μάχη ο φόνος του εταίρου του. Στο μεταξύ, χρειάζεται να εντοπιστούν (στην πραγματικότητα: να επινοηθούν) από τον ποιητή όλες εκείνες οι συνθήκες που θα οδηγήσουν τον Πάτροκλο στη μάχη, καταλήγοντας στον αφανισμό του.

Σημειωτέον ότι, προτού ακουστεί το όνομα του Πατρόκλου από το στόμα του Δία, η παρουσία του μέσα στο έπος είναι εντελώς διακριτική (Α 337 και 335, I 190-191, 195-220, 620 και 658-662). Η επόμενη εμφάνιση του Πατρόκλου στο προσκήνιο της αφήγησης επιφυλάσσεται για το τελευταίο μέρος της ενδέκατης ραψωδίας. Έχει μεσολαβήσει, μετά την αποτυχία της νυχτερινής πρεσβείας, η αριστεία του Αγαμέμνονα, αποκαθιστώντας το αγωνιστικό του κύρος, με την οποία εγκαινιάζεται η τρίτη μάχιμη μέρα του ιλιαδικού πολέμου. Στη συνέχεια όμως οι Τρώες ανανεώνουν και επιδεινώνουν την έφοδό τους στο ναυτικό στρατόπεδο των Αχαιών, με αποτέλεσμα τον διαδοχικό τραυματισμό του Αγαμέμνονα, του Διομήδη, του Οδυσσέα, του Μαχάονα. Βλέποντας ο Αχιλλέας εναγώνιος από την πρύμνη του πλοίου του τον Νέστορα να μεταφέρει κάθιδρος με το άρμα του τον πληγωμένο Μαχάονα, φωνάζει τον Πάτροκλο, κι εκείνος προσέρχεται, πρόθυμος να εκτελέσει την εντολή του φίλου του.

Στο σημείο αυτό ακούγεται υπόκωφο ένα μοιραίο σχόλιο του ποιητή: κακοῦ δ᾽ ἄρα οἱ πέλεν ἀρχή (Λ 604). Που πάει να πει: κι αυτή υπήρξε η αρχή της συμφοράς του. Πρόβλεψη που υπονοεί το φονικό τέλος του Πατρόκλου και ενισχύει την προηγούμενη δήλωση του Δία ότι η έξοδος του Αχιλλέα στο πεδίο της μάχης θα συγχρονιστεί με τον αναπόφευκτο φόνο του αγαπημένου εταίρου του. Πρόκειται για χαρακτηριστικό παράδειγμα, που επιβεβαιώνει την υπόθεση ότι Δίας και ποιητής σε κομβικά σημεία του έπους συνεργάζονται. Εδώ τροποποιούν (καθένας στην ώρα του και με τον τρόπο του) την πλοκή του έπους στην κρισιμότερη καμπή του.

Γιατί, αν έχουν δίκαιο όσοι πιστεύουν ότι η «Πατρόκλεια», που τώρα προοικονομείται, αποτελεί επινόηση του ποιητή της Ιλιάδας, τότε η διπλή της υποστήριξη (από τον Δία πρώτα, από τον ποιητή μετά) της δίνει το απαιτούμενο αυξημένο κύρος. Ο ποιητής εντούτοις (όπως εξάλλου και ο Δίας) δεν ανοίγει αμέσως όλα τα χαρτιά του.

Στο μεταξύ, ο Νέστορας έχει μεταφέρει τον Μαχάονα στη σκηνή του, όπου η Εκαμήδη αναλαμβάνει να συνεφέρει τον κύριό της από τον μάχιμο μόχθο προσφέροντας τροφή και κρασί. Στο άνοιγμα της σκηνής στημένος ο Πάτροκλος αναγνωρίζει την ταυτότητα του πληγωμένου, μεταφέροντας το προσωπικό ενδιαφέρον του Αχιλλέα στον Νέστορα. Εκείνος όμως δηλώνει ότι η έμμεση συμπάθεια δεν αναπληρώνει την άμεση συμπαράσταση σ᾽ αυτή την περίσταση. Η απειλή των Τρώων έφτασε ήδη σε κρίσιμο σημείο, και είναι καιρός ο Αχιλλέας, αφήνοντας στην άκρη τον θυμό του, να επιστρέψει στο πεδίο της μάχης, για να αποτρέψει τον έσχατο κίνδυνο. Όπως το έκανε και ο ίδιος σε ανάλογη περίπτωση, όσο ήταν νέος ακόμη - κι εδώ ακούγεται η μακροσκελέστερη αυτοβιογραφική διήγηση του Νέστορα στην Ιλιάδα, η οποία σφραγίζεται με μια μοιραία, όπως θα αποδειχτεί, συμβουλή.

Επείγει, λέει ο Νέστωρ, η επιστροφή του Αχιλλέα στη μάχη και οφείλει ο Πάτροκλος, πειστικά και πιεστικά μιλώντας, να την εκμαιεύσει. Αν όμως δεν κατορθώσει να τον πείσει, τότε υπάρχει και δεύτερη λύση: να τον αντικαταστήσει ο ίδιος, φορώντας την πανοπλία εκείνου· οπότε οι Τρώες, νομίζοντας πως βλέπουν μπροστά τους τον Αχιλλέα, θα υποχωρήσουν, ώστε οι Αχαιοί να πάρουν ανάσα. Η πρόταση του Νέστορα συγκινεί τον Πάτροκλο, ο οποίος σπεύδει ήδη προς τη σκηνή του Αχιλλέα, για να την πραγματοποιήσει. Καθ᾽ οδόν όμως πέφτει πάνω στον αιμόφυρτο Ευρύπυλο, που σέρνοντας το διαπερασμένο από το βέλος πόδι του, προσπαθεί μάταια να φτάσει στη σκηνή του. Ο Πάτροκλος ταλαντεύεται: να σπεύσει, όπως οφείλει, στον Αχιλλέα, αφήνοντας τον πληγωμένο Ευρύπυλο στη μοίρα του; να τον οδηγήσει στη σκηνή του, όπου να τον γιατροπορέψει, καθυστερώντας; Επιλέγει το δεύτερο. Στη σκηνή λοιπόν του Ευρύπυλου θα μείνει ο Πάτροκλος, όσο κρατεί η αφήγηση των επόμενων τριών ραψωδιών.

Έτσι η επικείμενη μοίρα του Πατρόκλου, στο πλαίσιο μιας αναμενόμενης «Πατρόκλειας», που θα ξεκινήσει στην αρχή της δέκατης έκτης ραψωδίας, έχει σηματοδοτηθεί τρεις φορές: ο Δίας προηγήθηκε, ορίζοντας το θέσφατο τέλος της· ο ποιητής ακολούθησε σημαδεύοντας την αρχή της· ο Νέστορας διαμεσολαβώντας προκαθορίζει την εξέλιξή της. Ο Δίας και ο ποιητής αναφέρονται στο τι θα γίνει· ο Νέστορας στο πώς θα γίνει. Σ᾽ αυτήν επομένως τη φάση του έπους, μάλλον την κρισιμότερη, η απροσδόκητη πλοκή χρεώνεται στον ύπατο θεό, στον εξωτερικό αφηγητή (δηλαδή στον ποιητή) και σ᾽ έναν εσωτερικό ήρωα, φημισμένο για την πείρα και τη φρόνησή του. Ο οποίος, με ειρωνικό τρόπο, επιλέγεται να λειτουργήσει εδώ ως εκτελεστικός αγωγός μιας αποφασισμένης, αναγκαίας για την πλοκή του ποιήματος, συμφοράς.

Το ποιητικό αυτό σχέδιο, που εξειδικεύεται με την πρόταση του Νέστορα, προβλέπει μια απρόβλεπτη εφαρμογή του τυπικού θέματος της μεταμόρφωσης, που, μαζί με τις τροπές της παραμόρφωσης και του εξωραϊσμού, απαντά και στα δύο ομηρικά έπη, αφορώντας θεούς και ήρωες. Εκεί ωστόσο μεταμορφώνεται, παραμορφώνεται ή εξωραΐζεται η όψη κάποιου, επικαλύπτεται δηλαδή η πραγματική ταυτότητα, αλλά παραμένει ισχυρή η υπόστασή του. Ενώ εδώ η μεταμόρφωση στηρίζεται στο τέχνασμα του «αντ᾽ αυτού»: ο Πάτροκλος αντί του Αχιλλέα. Αυτή η αντικατάσταση προκύπτει με τη μεταφορά της πανοπλίας του ενός στον άλλον. Έτσι όμως εναλλάσσονται δύο ταυτότητες αλλά και δύο μοίρες: η ταυτότητα του Αχιλλέα με την ταυτότητα του Πατρόκλου· η μοίρα του Αχιλλέα με τη μοίρα του Πατρόκλου.

Ας θυμηθούμε ότι στον τρωικό πόλεμο και μύθο προορίζεται να σκοτωθεί ο ὠκύμορος Αχιλλέας. Στον ιλιαδικό όμως πόλεμο και μύθο αντ᾽ αυτού σκοτώνεται ο Πάτροκλος. Από την άποψη αυτή ο Πάτροκλος στην Ιλιάδα λειτουργεί ως είδωλο του Αχιλλέα. Αποτέλεσμα: οι δύο ταυτότητες συγχέονται, σχεδόν συμπίπτουν. Οι δύο εταίροι μαζί στη ζωή, μαζί και στον θάνατο. Έτσι εξηγείται και η απαίτηση του φάσματος του Πατρόκλου στη εικοστή τρίτη ραψωδία, όταν επιφαίνεται στον ύπνο του Αχιλλέα, να σμίξει κάποτε στην ίδια τεφροδόχο η δική του στάχτη με τη στάχτη του φίλου του (Ψ 82-92). Αυτή η αδιαχώριστη σύζευξη είναι επιλογή και κατόρθωμα του ποιητή της Ιλιάδας.

Φταίνε τελικά οι γονείς για τα ψυχολογικά μας προβλήματα;

Αν θέλουμε να ξεπεράσουμε το βάρος από το παρελθόν μας και να εξελιχθούμε, χρειάζεται να σταματήσουμε να κατηγορούμε τους γονείς μας και το παρελθόν μας και αντ’ αυτού να εστιάσουμε στο παρόν μας και να πάρουμε τον έλεγχο της ζωής μας.

Ως γνωστόν, ο Sigmund Freud πίστευε ότι η προσωπική μας ανάπτυξη λίγο-πολύ, καθορίζεται από γεγονότα στην πρώιμη παιδική ηλικία. Ενώ πολλές από τις ιδέες του θεωρούνται πλέον παρωχημένες, κάποιες νέες ψυχολογικές θεωρίες δηλώνουν ότι οι παιδικές εμπειρίες παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της ζωής μας.

Όμως, υπάρχουν πραγματικές αποδείξεις ότι οι δύσκολες παιδικές εμπειρίες μπορούν να προκαλέσουν κοινά ψυχολογικά προβλήματα όπως άγχος ή κατάθλιψη αργότερα στη ζωή; Και αν είναι έτσι, το να κατηγορούμε τους γονείς μας, θα μας βοηθήσει να θεραπευτούμε;

Αναμφίβολα οι γονείς και οι βασικοί φροντιστές, είναι κρίσιμα πρότυπα στην ανάπτυξη του παιδιού. Γνωρίζουμε ότι οι πρώιμες εμπειρίες που σχετίζονται με την οικογένεια έχουν βαθύ αντίκτυπο με μεγάλη διάρκεια στα παιδιά και πολλές από αυτές είναι θετικές. Όμως, οι αρνητικές παιδικές εμπειρίες μπορούν να προκαλέσουν ζημιά ή θλίψη και μπορεί να αναστατώσουν την σωματική και/ή ψυχολογική ανάπτυξη του παιδιού σε κάποιο βαθμό. Παραδείγματα τέτοιων εμπειριών περιλαμβάνουν την φτώχεια, την κακοποίηση, το διαζύγιο ή τον θάνατο γονιού.

Αυτές οι εμπειρίες είναι εξαιρετικά κοινές σε όλο τον κόσμο. Στην Αγγλία, περίπου οι μισοί ενήλικες έχουν βιώσει τουλάχιστον μία τέτοια εμπειρία. Σχεδόν ένας στους δέκα, έχει βιώσει τέσσερις ή περισσότερες τέτοιες αρνητικές εμπειρίες στην παιδική ηλικία. Έρευνες ανακάλυψαν συνδέσεις μεταξύ συγκεκριμένων εμπειριών και διάφορων αρνητικών αποτελεσμάτων, με τις συνέπειες να συνεχίζονται και στην ενηλικίωση. Για παράδειγμα, το διαζύγιο των γονιών, ο αποχωρισμός ή η απώλεια ή η συμβίωση με έναν φροντιστή ψυχικά ασθενή, αυξάνει τον κίνδυνο ανάπτυξης ψυχικών προβλημάτων καθ΄ όλη την διάρκεια της ζωής.

Πρόσφατα, μία ερευνητική ομάδα διεξήγαγε μία μελέτη που έδειξε ότι το διαζύγιο των γονιών οδηγεί σε αυξημένο, διά βίου κίνδυνο κατάθλιψης στο παιδί. Για αυτή την έρευνα, συνδυάστηκαν δεδομένα από 18 μελέτες που δημοσιεύθηκαν τα τελευταία 35 χρόνια, με πάνω από 24.000 συμμετέχοντες συνολικά. Τα ευρήματα δείχνουν ότι όσοι βίωσαν το διαζύγιο των γονιών τους κατά την παιδική τους ηλικία είχαν 56% περισσότερες πιθανότητες να πάθουν κατάθλιψη ως ενήλικες από εκείνους που δεν είχαν παρόμοια εμπειρία διαζυγίου.

Επίσης είναι γνωστό ότι, οι παιδικές δυσκολίες συχνά σχετίζονται μεταξύ τους. Για παράδειγμα, το διαζύγιο των γονιών μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγή στην κοινωνικο-οικονομική κατάσταση για πολλές οικογένειες. Μελέτες έδειξαν ότι η συσσώρευση δυσμενών συνθηκών αυξάνει τον κίνδυνο διάφορων ψυχικών προβλημάτων, μέχρι και αυτοκτονίας.

Ευαισθησία έναντι ανθεκτικότητας

Όμως, πώς μπορούν λίγες τραυματικές παιδικές εμπειρίες να έχουν ένα διά βίου αντίκτυπο; Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι η έκθεση σε τέτοια γεγονότα, αυξάνουν την ευαισθησία του ανθρώπου στα αποτελέσματα στρεσογόνων γεγονότων αργότερα στη ζωή. Για παράδειγμα, το διαζύγιο είναι δύσκολη εμπειρία για τους περισσότερους ενήλικες καθώς συνδέεται με συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης. Όμως οι άνθρωποι που έχουν βιώσει πρώιμες δυσκολίες επιβαρύνονται με ακόμη υψηλότερο κίνδυνο ανάπτυξης τέτοιων ασθενειών, σαν αποτέλεσμα του διαζυγίου.

Παρ’ όλα αυτά, μια παιδική ηλικία με δυσκολίες δεν κάνει απαραίτητα τους ανθρώπους πιο ευάλωτους. Πράγματι, κάποια παιδιά ποτέ δεν υποφέρουν από αρνητικές συνέπειες ακόμη και μπροστά σε σοβαρές, πολλαπλές δυσκολίες, ένα χαρακτηριστικό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν ψυχική ανθεκτικότητα. Σε αυτές τις συνθήκες, η αρνητική εμπειρία δυναμώνει την αντίσταση σε μελλοντικό στρες. Οι ανθεκτικοί άνθρωποι γνωρίζουν τον εαυτό τους όταν περνούν δύσκολες περιόδους, μαθαίνουν πώς να διαχειρίζονται την συμπεριφορά τους και αντιμετωπίζουν με επιτυχία το στρες στο μέλλον.

Η ακριβής αντίδραση του παιδιού σε στρεσογόνες εμπειρίες φαίνεται ότι εξαρτάται από ένα πολύπλοκο συνδυασμό παραγόντων που διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, συμπεριλαμβανομένων και των γονιδίων τους, την ιδιοσυγκρασία και την γνωστική τους ικανότητα. Οι ερευνητές εξετάζουν τώρα σε ποιο βαθμό κάθε ένας από αυτούς τους παράγοντες καθορίζει αν κάποιος θα αναπτύξει ανθεκτικότητα και μπορεί να έχουμε σύντομα αποτελέσματα. Με τις συνεχείς προόδους στην γενετική επιστήμη του ανθρώπινου γονιδιώματος, η περίπλοκη αλληλεπίδραση μεταξύ γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων αρχίζει να αποκαλύπτεται.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι δεν είναι αναπόφευκτες οι αρνητικές συνέπειες των παιδικών τραυμάτων. Ακόμη και σαν ενήλικες δεν είναι πολύ αργά να προλάβουμε ή να αναστρέψουμε τις συνέπειες, ακόμη και από πολύ σοβαρά παιδικά τραύματα όπως η σωματική ή η συναισθηματική κακοποίηση και παραμέληση.

Παιχνίδι επίρριψης ευθυνών

Παρ’ όλα αυτά, πολλοί άνθρωποι το βρίσκουν ευκολότερο απλά να κατηγορούν τους γονείς τους για τα προβλήματά τους. Μπορεί να φαίνεται ότι το να βρούμε τη ρίζα του πόνου μας θα βοηθήσει και σίγουρα είναι καλύτερο να κατηγορούμε τους γονείς μας, από το να κατηγορούμε τον εαυτό μας. Όμως, μια μεγάλη μελέτη2 σε πάνω από 30.000 συμμετέχοντες από 72 χώρες έδειξε ότι το να κατηγορούν τους γονείς δεν βοηθάει τους ανθρώπους να απομακρυνθούν από τις αρνητικές συνέπειες δύσκολων εμπειριών.

Η μελέτη βρήκε ότι όσοι κολλούσαν σε αρνητικές εμπειρίες όπως η κακοποίηση, κατηγορώντας τους άλλους ή τον εαυτό τους, διέτρεχαν μεγαλύτερο κίνδυνο να υποφέρουν από κάποιο πρόβλημα ψυχικής υγείας από όσους δεν συμπεριφέρονταν έτσι. Το συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι οι ψυχολογικές διαδικασίες όπως η επίρριψη ευθυνών στους γονείς μπορεί να είναι περισσότερο επικίνδυνες για την ψυχική υγεία από ό,τι οι παλιές εμπειρίες αυτές καθ’ αυτές.

Αν θέλουμε να ξεπεράσουμε το βάρος από το παρελθόν μας και να προοδεύσουμε, χρειάζεται να σταματήσουμε να κατηγορούμε τους γονείς μας και το παρελθόν μας και αντ’ αυτού να εστιάσουμε στο παρόν μας και να πάρουμε τον έλεγχο της ζωής μας. Οι θετικές εμπειρίες της ενήλικης ζωής, όπως η τακτική σωματική άσκηση, η ανώτερη εκπαίδευση και η κοινωνική υποστήριξη έχει αποδειχθεί ότι έχουν καλύτερες ψυχολογικές συνέπειες που περιλαμβάνουν την γνωστική λειτουργία, την ψυχική υγεία και την ευεξία. Και για τα έντονα και επίμονα προβλήματα ψυχικής υγείας, η αναζήτηση βοήθειας, από την ψυχοθεραπεία μέχρι και τη φαρμακευτική αγωγή- μπορεί επίσης να είναι τρόπος προόδου.

Συμπερασματικά, όποιο και αν είναι το υπόβαθρό σας, μην ξεχνάτε ότι ποτέ δεν είναι αργά να τονώσετε την ζωή σας με θετικές εμπειρίες, απομακρυνόμενοι από την μεγάλη σκιά των παιδικών αντιξοοτήτων. Λίγη δουλειά μπορεί να σας βοηθήσει να ξεκλειδώσετε την εσωτερική σας ανθεκτικότητα.

Είναι ακόμα της μόδας η κοινωνικότητα;

Τι γίνεται εκεί έξω;

Πώς διαμορφώνονται οι συμπεριφορές των ανθρώπων στα στις μεταξύ τους σχέσεις;

Ποια είναι η δική μας στάση και θέση στην συμπεριφορά των άλλων;

Σίγουρα υπάρχουν συμπεριφορές για όλα τα γούστα, και μάλιστα συχνά συναντάμε νέους και μεγάλους ανθρώπους που επιδεικνύονται μιλώντας και ενεργώντας με χοντροκομμένο τρόπο...

Μπορούμε, ωστόσο να επαναφέρουμε στο προσκήνιο τους παραδοσιακούς καλούς τρόπους.

Οι άνθρωποι στις εξελιγμένες κοινωνίες, ακριβώς επειδή έχουν αυτό το υψηλό πολιτισμικό επίπεδο, αντιμετωπίζουν με σεβασμό τα κοινωνικά έθιμα που κάνουν πιο ευχάριστη την ανθρώπινη συμπεριφορά.

Εκδίδονται ξανά βιβλία που αναλύουν τον σωστό τρόπο για να φέρεται κανείς σε διάφορες στιγμές της μέρας και σε διαφορετικά περιβάλλοντα.

Και μ’ αυτό τον τρόπο η κοινωνικότητα γίνεται και πάλι ένα σύγχρονο ζήτημα.

Επομένως, είναι πιθανό να βρούμε αυτούς τους κανόνες σε οποιονδήποτε σύγχρονο οδηγό καλής συμπεριφοράς. Θα πρέπει να υπάρχουν, και θα είναι πολύ χρήσιμοι.

Θα ήταν κρίμα για μία κοινωνία σαν τη δική μας- η οποία ισχυρίζεται ότι μάχεται υπέρ της ανεκτικότητας και της συνύπαρξης, που δηλώνει ότι σέβεται όλες τις κοινωνικές τάξεις, η οποία επιθυμεί να εξαλείψει τις διαφορές, που δεν έχει στόχο να πληγώσει επίτηδες την ευαισθησία κανενός, η οποία υποστηρίζει ότι αντιμετωπίζει με αξιοπρέπεια όλους, ακόμα και τα ζώα- να αφήσει να ξεχαστούν ορισμένοι κανόνες καλής συμπεριφοράς οι οποίοι, στο κάτω-κάτω της γραφής, δεν πρέπει να έχουν κανέναν άλλον σκοπό πέρα από το να λειάνουν την άξεστη συμπεριφορά, που καμιά φορά είναι και επιθετική, στην οποία μας σπρώχνουν τα πιο πρωτόγονα ένστικτά μας.

Σίγουρα αυτοί οι κοινωνικοί κανόνες είναι τυχαίοι στο σύνολό τους, κάτι που μπορεί να διαταράξει τον αυθορμητισμό των παιδιών μας.

Παρ’ όλα αυτά, εύκολα μπορούμε να τους δώσουμε να καταλάβουν και τους εξίσου τυχαίους κανόνες – που συχνά είναι και υπερβολικά ακραίοι – τους οποίους τα ίδια επιβάλλουν , για παράδειγμα, στον τρόπο που θα ντυθούν ή θα συμπεριφερθούν μέσα σε μία ντισκοτέκ, ή τα τελετουργικά που εφαρμόζονται στο διάλειμμα του σχολείου ή στα αθλήματα, ή απλώς στον τρόπο που χτενίζονται ή κρεμάνε την τσάντα τους.

Αν κάποιος δεν αποδέχεται αυτούς τους άγραφους κανόνες, θεωρείται ιδιόρρυθμο άτομο.

Εκείνοι που θέλουν να γίνονται το κέντρο της προσοχής εντάσσονται αυτομάτως στην κατηγορία των αναξιόπιστων ατόμων ή, στην καλύτερη περίπτωση, των άπειρων, που δεν ξέρουν πώς να συμπεριφερθούν στο κοινωνικό τους περιβάλλον ή, απλώς, έχουν ξεπερασμένες ιδέες.

Αυτοί καθορίζουν τους δικούς τους κανόνες κοινωνικότητας...

Στην πραγματικότητα είμαστε ελεύθεροι μόνο όταν δεχτούμε την πιθανότητα να παραμείνουμε για πάντα ανικανοποίητοι

Στη ζωή όπως και στην ερωτική διάσταση, η ανάγκη μάς σπρώχνει μπροστά, αλλά η αναζήτηση δεν τελειώνει ποτέ, γιατί όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα, δεν μπορεί να εκπληρώσει τις προσδοκίες μας. Ο άνθρωπος στην αδιάκοπη περιπλάνησή του, όμοια με του Οδυσσέα, παραμένει αιωνίως πικραμένος από την εμπειρία του, αλλά το ανικανοποίητο είναι το τίμημα που πρέπει να πληρώσει για να ωριμάσει. Ξέρουμε πως η προσωπικότητά μας αναπτύσσεται μόνο υπό την ώθηση αυτού που μας λείπει. Η ενηλικίωση συνδέεται και με την τεράστια επιθυμία να αποκτήσουμε αυτό που όταν ήμαστε παιδιά μάς ήταν απαγορευμένο.

Θα έλεγα ότι, από μια άποψη, είμαστε τυχεροί που η διάσταση της παιδικότητας δεν εξαλείφεται εντελώς. Αυτό το αιώνιο, το παιδικό ανικανοποίητο μας επιτρέπει, ή μάλλον μας «αναγκάζει» να είμαστε διαφορετικοί. Αυτό που, μ’ άλλα λόγια, εκφράζεται με την ετοιμότητα να δεχτούμε καινούργιες ιδέες κι απρόβλεπτες καταστάσεις, μας δίνει και τη δυνατότητα για νέες ανακαλύψεις. Όταν δεν μπορούμε να δεχτούμε την απουσία του άλλου, τότε ενεργοποιείται η φαντασία μας. Αρχίζουμε να νιώθουμε την ανθρώπινη διάστασή μας, βλέπουμε ότι μπορούμε να δημιουργήσουμε εντελώς καινούργια πράγματα που δεν θα είχαμε υποψιαστεί καν ότι υπήρχαν, αν είχαμε μείνει με την αυταπάτη ότι η ανάγκη είχε εκπληρωθεί. Να γιατί οι ερωτικές σχέσεις είναι τόσο επώδυνες. Να γιατί δεν υπάρχει σχέση που να μην μας εμποδίζει να νιώσουμε ότι μπορούμε να ωριμάζουμε και δεν υπάρχει ερωτική σχέση που να μην είναι φορτισμένη με πόνο. Ακόμη κι όταν νομίζουμε πως είμαστε ικανοποιημένοι, κατά βάθος ξέρουμε πως αυτό είναι αυταπάτη. Κάτι υπάρχει που διαψεύδει τις προσδοκίες μας, νιώθουμε αόριστα ότι η απατηλή εκείνη ικανοποίηση μας εμποδίζει να μεγαλώσουμε πραγματικά. Ο έρωτας που προσφέρουμε και ο έρωτας που αρνούμαστε είναι επώδυνη όσο και γόνιμη πηγή δυσαρέσκειας.

Το χάρισμα και το προνόμιο του ποιητή είναι να δέχεται τις αντιφάσεις της ζωής και του εαυτού του, ενώ ο άνθρωπος της επιστήμης, ως γνωστόν, δεν επιτρέπει στον εαυτό του τέτοια πολυτέλεια. Όσο για μας που έχουμε επιλέξει τη διερεύνηση της ψυχικής ζωής, η αντίφαση είναι ένα σταθερό και βαθιά ριζωμένο στοιχείο στο ίδιο το αντικείμενο της μελέτης μας, την πραγματικότητα της ψυχικής ζωής. Ο ψυχολόγος έρχεται διαρκώς αντιμέτωπος με την «αμφιθυμία», δηλαδή την αντιφατικότητα των αισθημάτων. Εκφράσεις όπως «θέλω και δεν θέλω», «σε μισώ και σ’ αγαπώ», «με έλκεις και με απωθείς», είναι οι μόνες που μπορούν να περιγράψουν σωστά μεγάλο μέρος της συναισθηματικής μας ζωής.

Η ιδανική κατάσταση για να καταλάβουμε καλύτερα έναν άνθρωπο, να γνωρίσουμε βαθύτερα την ψυχολογία του, δεν είναι τόσο το πώς αντιδρά σε ακραίες καταστάσεις έντασης και άγχους που συντελούν στο να «πέσουν οι μάσκες», όσο το πώς δέχεται το γεγονός ότι ο έρωτας τον καθιστά τρωτό.

Μπροστά το υπαρξιακό αδιέξοδο μόνο μία στάση υπάρχει: εκείνη που μας επιτρέπει να δημιουργούμε διαρκώς τη ζωή μας.

Στην πραγματικότητα είμαστε ελεύθεροι μόνο όταν δεχτούμε την πιθανότητα να παραμείνουμε για πάντα ανικανοποίητοι.

Όταν, ενήλικες πλέον, κάνουμε το «γύρο του κόσμου» για να ξαναβρούμε την καρδιά μας και να δώσουμε περιεχόμενο στην ψυχική μας ζωή, αυτό που μας περιμένει δεν είναι η Εδέμ, αλλά οι αντιφάσεις και οι δυσκολίες της επίγειας ζωής. Θα έλεγα ότι μ’ αυτήν την ψυχολογική άσκηση προσεγγίζουμε το «παράδοξο», την ικανότητα να καταλάβουμε πράγματα που πριν μας ήταν αδιανόητα. Πρόκειται για μια οριακή κατάσταση όπου ο κόσμος γίνεται πιο διάφανος. Γι’ αυτό οι σοφοί προς το τέλος της ζωής τους αποτραβιούνται στη μοναξιά. Δεν έχει όμως νόημα να αποτραβηχτούμε στα βουνά, αν δεν έχουμε περάσει πρώτα από τα παράδοξα και τις αντιφάσεις αυτού του κόσμου. Το σημαντικό στη διάρκεια του ταξιδιού είναι ο τρόπος με τον οποίο καταφέρνουμε να δώσουμε νόημα σε όλα αυτά, μέσα από έναν ευανάγνωστο κώδικα και μια κατανοητή γλώσσα. Τότε το «παράδοξο» γίνεται κυρίαρχος παράγοντας και φορέας της ίδιας της ζωής.

H νοσταλγία είναι ένα είδος πόνου

Είναι περίεργο το γεγονός ότι η νοσταλγία είναι ένα συναίσθημα που επιδιώκουμε.

Θα επιλέξεις να ακούσεις το τραγούδι που σε πονά.

Θα επιλέξεις να θυμηθείς τον μεγάλο σου χαμένο έρωτα.

Θα διαλέξεις να ανοίξεις το κουτί με τις φωτογραφίες για να θυμηθείς.

Θα θυμηθείς.

Μήπως όμως είναι απλά μια δικαιολογία για να μη σκεφτούμε το μέλλον και μια τεράστια ψευδαίσθηση;

Παίζουμε ένα παλιό δίσκο, ξαναβλέπουμε μια σκηνή από μια ταινία, ακούμε τραγούδια που μας θυμίζουν πράγματα που δεν ζούμε πλέον - αυτή η νοσταλγία είναι ένα είδος πόνου στον οποίο υποκύπτουμε με την κάθε ευκαιρία.

Kαι μετά, πώς γυρνάμε στο παρόν και πώς κοιτάμε το μέλλον;

Δεν μπορείς να προχωρήσεις κοιτώντας πίσω, δεν μπορείς να ρισκάρεις αν θυμάσαι τις αποτυχίες, δεν μπορείς να αλλάξεις κάτι, κάνοντας ό,τι έκανες μέχρι χτες, δεν μπορείς να δεις κανέναν μπροστά σου αν χαζεύεις ακόμη κάποιον πίσω σου.

Φτιάξε νέες εικόνες, νέες αναμνήσεις και μυρωδιές.

Μη κοιμηθείς νωρίς απόψε.

Όσο το καθυστερείς, τόσο θα πρέπει να κοιτάς πίσω για να βρεις τον εαυτό σου.

Όχι άλλο χτες για το σήμερα, μόνο σήμερα για το αύριο.

Τι πρέπει να κάνετε όταν μια συνομιλία πάει να γίνει αρνητική

Οι λεκτικές και μη λεκτικές μας ενέργειες περιορίζουν ή διευρύνουν τις επιλογές των άλλων. Για παράδειγμα, αν κάποιος σε ρωτήσει: “Πώς είσαι;” καθώς περνάει μπροστά σου, ξέρεις καλύτερα ότι αν δεν σταματήσει και συνεχίζει να περπατάει, το άτομο δείχνει ότι αναμένει μόνο ένα νεύμα ή μια σύντομη απάντηση. Ωστόσο, εάν αυτό το άτομο σταματούσε και σας κοιτούσε στα μάτια όταν κάνετε την ίδια ερώτηση, οι επιλογές σας αλλάζουν καθώς η συμπεριφορά τους έχει αλλάξει.

Είμαστε τουλάχιστον 75% υπεύθυνοι για το πώς μας αντιμετωπίζουν οι άλλοι.

Είμαστε όλοι πλάσματα συνήθειας και εάν είστε γνωστοί στον κόσμο ότι αποφεύγεται τις συγκρούσεις, για παράδειγμα, οι άλλοι μπορούν να δημιουργήσουν συνθήκες που θα σας κάνουν να τραβηχτείτε πίσω, να ζητήσετε συγγνώμη ή να φύγετε. Αυτό δεν είναι καλό!

Αλλά αν έχουμε ένα ρεπερτόριο απαντήσεων στα χέρια μας, μπορούμε να ξεφύγουμε από τα προβλέψιμα μοτίβα. Για παράδειγμα, είναι δυνατόν να μάθουμε να αντιμετωπίζουμε κάποιες αγενείς ερωτήσεις ως αντικειμενικά ερωτήματα, να βρίσκουμε κάποιο στοιχείο λογικής σε ένα φαινομενικά γελοίο σχόλιο ή να απαντάμε σε μια προσβολή σαν να ήταν τυχαίο. Με αυτόν τον τρόπο, αντί να πέσουμε θύματα συνηθισμένων προτύπων, γινόμαστε διαιτητές αυτού που μας συμβαίνει.

Μια τέτοια ικανότητα είναι ιδιαίτερα σημαντική σε σκληρά πολιτικά κλίματα όπου αυτό που λέγεται συχνά δεν είναι αυτό που εννοείται. Οι πολιτικοί χώροι ή οι χώροι εργασίας γίνονται πολλές φορές αρένες συγκρούσεων και απαιτούν ως ένα βαθμό έξυπνους τρόπους για να επιβιώσουν και να ευδοκιμήσουν οι άνθρωποι. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε αποτελεσματικούς τρόπους αντιμετώπισης σε δύσκολες καταστάσεις.

Τι γίνεται αν ένα άτομο σας πει ένα πράγμα, αλλά μετά ακούτε ότι είπε κάτι εντελώς διαφορετικό στους άλλους; Αυτό δεν είναι ασυνήθιστο σε πολύ πολιτικοποιημένους οργανισμούς. Πρέπει να το αφήσεις να περάσει; Κρατάς κακία; Δεν θα εμπιστευτείς ποτέ ξανά αυτό το άτομο; Αντιμετώπιση της κατάστασης άμεσα; Με ένα ρεπερτόριο απαντήσεων, έχετε επιλογές. Ίσως να μπορέσετε να αποτρέψετε τέτοιες καταστάσεις να σας συμβούν στο μέλλον, επιλέγοντας μια αποτελεσματική απάντηση λίγο μετά το αρχικό αδίκημα – μια απάντηση που κάνει το παραβάτη να σκεφτεί δύο φορές την επόμενη φορά. Είτε είστε καινούργιοι στην αντιμετώπιση τέτοιων καταστάσεων είτε είστε έμπειρος, είναι χρήσιμο να έχετε άμεσα διαθέσιμες διάφορες απαντήσεις.

Η ακόλουθη λίστα κατηγοριοποιημένων τακτικών μπορεί να σας βοηθήσει να το κάνετε αυτό. Όταν ανταποκρίνεστε σε μια δυνητικά αρνητική κατάσταση, η γνώση τι να κάνετε μαζί τους μπορεί να σας βοηθήσει στην αποφυγή άσχημης τροπής σε μια σημαντική σχέση ή να αφοπλιστεί μια απειλή για την αξιοπιστία σας:

-Θέστε ένα άλλο πλαίσιο συζήτησης – Μεταδώστε το ζήτημα με διαφορετικό πρίσμα. Περιγράψτε τα λόγια ή τις πράξεις του άλλου ατόμου με τρόπο που να ταιριάζει με τις μελλοντικές αλληλεπιδράσεις. Εάν κάποιος πει: «Δεν θέλω να τσακωθώ γι’ αυτό », ένα χρήσιμο πλαίσιο αυτού του σχολίου είναι:« Αυτή είναι μια συζήτηση, σίγουρα όχι μια μάχη. Και είσαι καλός συζητητής, όπως θυμάμαι».

-Αναδιατύπωση – Πείτε τις λέξεις με διαφορετικό, λιγότερο αρνητικό τρόπο. Εάν κάποιος σας κατηγορήσει ότι ήρθατε πολύ νευριασμένοι σε μια συνάντηση, μπορείτε να απαντήσετε: «Ήμουν παθιασμένος». Αν σας χαρακτηρίζουν πεισματάρη, θα μπορούσατε να πείτε: «Είμαι πολύ αποφασισμένος όταν κάτι είναι σημαντικό για μια επιτυχημένη προσπάθεια». Αντί να αφήσετε ανακριβείς ή προσβλητικές λέξεις, προτείνετε λέξεις αντικαταστάσεις.

-Επανεξέταση – Χρησιμοποιήστε μια προηγούμενη επιτυχία για να επαναπροσδιορίσετε μια τρέχουσα αποτυχία. Εάν τα άτομα που συμμετέχουν σε μια συνομιλία έχουν προηγούμενο ιστορικό θετικών αλληλεπιδράσεων, μπορεί να τους υπενθυμίσουμε την προηγούμενη επιτυχία και την ικανότητά τους να βρίσκουν κοινό έδαφος με εσάς: «Έχουμε ένα καλό ιστορικό συνεργασίας. Δεν υπάρχει λόγος να το αλλάξουμε τώρα ».

-Επαναφορά – Διευκρίνιση ή ανακατεύθυνση αρνητικής διατύπωσης. Οποιοσδήποτε μπορεί ακούσια να προσβάλει ή να προκαλέσει διαφωνία. Σε τέτοιες στιγμές, είναι χρήσιμο να χρησιμοποιήσουμε μία καλή στρατηγική: Δώστε τους την ευκαιρία να κάνουν το σωστό. «Σίγουρα υπάρχει άλλος τρόπος να το πω» ή «Εννοούσατε αυτό που νομίζω ότι άκουσα;» είναι χρήσιμοι τρόποι για να ενθαρρύνετε ένα άτομο να επανεξετάσει και να αλλάξει αυτό που ειπώθηκε.

-Αίτημα – Κάντε μια ερώτηση. Όταν αμφιβάλλετε για την πρόθεση ενός ατόμου, μια λογική προσέγγιση είναι να ελέγξετε τις αντιλήψεις σας ρωτώντας τους άλλους προτού αντιδράσετε αρνητικά: «Θα μου διευκρινίσετε τι εννοούσα ακριβώς τότε;»

-Εξισορρόπηση – Προσαρμόστε τη δύναμη του άλλου ατόμου. Οι άνθρωποι παραχωρούν άσκοπα την εξουσία όταν επιτρέπουν σε ένα άλλο άτομο να τους κάνει δυστυχισμένους ή να υπονομεύσει το έργο τους. Συχνά, μια τέτοια ανισορροπία ισχύος μπορεί να αλλάξει. Ένας τρόπος είναι να μειώσετε τον αντίκτυπο σε εσάς με τη στάση σας- αρνούμενοι να στενοχωρηθείτε -ή λέγοντας: «Ευτυχώς, δεν προσβάλλομαι εύκολα, ειδικά από καταστάσεις όπως αυτή».

-Αναδιοργάνωση – Αλλάξτε την προτεραιότητα των θεμάτων. Κατευθύνετε τη συζήτηση μακριά από προσωπικές ανησυχίες εστιάζοντας στη διαδικασία. Για παράδειγμα, μια αλλαγή μπορεί να είναι: «Φαίνεται ότι συμφωνούμε για το τι αλλά δυσκολευόμαστε με το πώς». Με αυτόν τον τρόπο, κόβετε το πρόβλημα στη μέση. Το επίκεντρο είναι τώρα μόνο σε μια πτυχή αυτού που διαφορετικά θα μπορούσε να φαίνεται ότι είναι ένα δυσεπίλυτο αδιέξοδο.

Επίσης, τα στάδια της αντίδρασης μας σε ένα μη λογικό συζητητή πρέπει να είναι τα ακόλουθα:
* αποφεύγουμε οποιαδήποτε λογική συζήτηση με τους οπαδούς του αρνητισμού.
* “εξουδετερώνουμε” τον οιονδήποτε μεταφέρει τέτοιες απόψεις χτυπώντας τον στην αξιοπιστία των πηγών του.
* αν δεν μπορούμε να αποφύγουμε τη συζήτηση περιορίζουμε τον αντίκτυπο των απόψεων του εξορθολογίζοντας το περιεχόμενο της συζήτησης.

Η ευελιξία διαχωρίζει τους αποτελεσματικούς στην επικοινωνία από εκείνους που δεν μπορούν να τα βρουν μέσα από συνομιλίες – και τη ζωή. Την επόμενη φορά λοιπόν που θα αντιμετωπίσετε αυτό που φαίνεται να αποτελεί εμπόδιο, είτε λόγω προσβολής είτε λόγω σύγχυσης, λάβετε υπόψη τις τακτικές της επάνω λίστας. Ο πειραματισμός είναι ο μόνος τρόπος για να γίνουμε τουλάχιστον 75% υπεύθυνοι για το πώς μας αντιμετωπίζουν οι άλλοι. Διαφορετικά, περνάμε μεγάλο μέρος της ζωής μας που είμαστε προβλέψιμοι και να μην φτάνουμε πουθενά. Δεν υπάρχει διασκέδαση ή όφελος σε αυτό.