ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Ἑκάβη (444-483)

ΧΟ. αὔρα, ποντιὰς αὔρα, [στρ. α]
445 ἅτε ποντοπόρους κομί-
ζεις θοὰς ἀκάτους ἐπ᾽ οἶδμα λίμνας,
ποῖ με τὰν μελέαν πορεύ-
σεις; τῷ δουλόσυνος πρὸς οἶ-
κον κτηθεῖσ᾽ ἀφίξομαι; ἢ
450 Δωρίδος ὅρμον αἴας;
ἢ Φθιάδος, ἔνθα τὸν
καλλίστων ὑδάτων πατέρα
φασὶν Ἀπιδανὸν γύας λιπαίνειν;

455 ἢ νάσων, ἁλιήρει [ἀντ. α]
κώπᾳ πεμπομέναν τάλαι-
ναν, οἰκτρὰν βιοτὰν ἔχουσαν οἴκοις,
ἔνθα πρωτόγονός τε φοῖ-
νιξ δάφνα θ᾽ ἱεροὺς ἀνέ-
460 σχε πτόρθους Λατοῖ φίλᾳ ὠ-
δῖνος ἄγαλμα Δίας;
σὺν Δηλιάσιν τε κού-
ραισιν Ἀρτέμιδος θεᾶς
465 χρυσέαν τ᾽ ἄμπυκα τόξα τ᾽ εὐλογήσω;

ἢ Παλλάδος ἐν πόλει [στρ. β]
τὰς καλλιδίφρους θεᾶς
ναίουσ᾽ ἐν κροκέῳ πέπλῳ
ζεύξομαι ἆρα πώλους ἐν
470 δαιδαλέαισι ποι κίλλουσ᾽
ἀνθοκρόκοισι πήναις, ἢ
Τιτάνων γενεάν
τὰν Ζεὺς ἀμφιπύρῳ κοιμί-
ζει φλογμῷ Κρονίδας;

475 ὤ μοι τεκέων ἐμῶν, [ἀντ. β]
ὤ μοι πατέρων χθονός θ᾽,
ἃ καπνῷ κατερείπεται
τυφομένα δορίκτητος
Ἀργεΐων· ἐγὼ δ᾽ ἐν ξεί-
480 νᾳ χθονὶ δὴ κέκλημαι δού-
λα, λιποῦσ᾽ Ἀσίαν,
Εὐρώπας θεραπνᾶν ἀλλά-
ξασ᾽ Ἅιδα θαλάμους.

***
ΧΟΡΟΣ
Αγέρι, πελαγίσιο αγέρι, [στρ. 1]
που τα θαλασσοτάξιδα καράβια
γοργά κυλάς στο φουσκωμένο κύμα,
κατά πού τάχατε η πνοή σου θα με φέρει
τη δύστυχη εμένα;
Σε ποιανού τάχατε το σπιτικό
θα φτάσω, σκλάβα αγορασμένη;
450 Τάχα στη γη τη Δωρική θ᾽ αράξω,
τάχα στη Φθία, εκεί που, καθώς λένε,
ο Απιδανός, ωραίων νερών πατέρας,
καρπίζει τα χωράφια;

Ή, με νερόλαμνα κουπιά φερμένη, [αντ. 1]
η έρημη,
πικρή ζωή μού μέλλεται να ζήσω,
ξενοδουλεύτρα
σ᾽ εκείνο το νησί που η πρώτη δάφνη
κι η πρώτη φοινικιά
κώνους ιερούς πετάξανε
460 για να δοξάσουν της γλυκιάς
Λητώς τη θεία τη γέννα;
Κι εκεί, μαζί με τις Δηλιώτισσες παρθένες,
θα υμνολογώ
της Άρτεμης το χρυσό στέμμα και τα τόξα;

Μήπως στην πολιτεία της Παλλάδας [στρ. 2]
θα κατοικήσω, της θεάς
με τ᾽ όμορφο άρμα,
και στον κροκάτο πέπλο της κεντώντας,
470 με πλουμιστά κι ανθοκλωσμένα υφάδια,
τα ζεμένα
πουλάρια θα ξομπλιάζω,
ή των Τιτάνων τη γενιά
που ο Δίας ο Κρονίδης θανάτωσε
με διπλό αστροπελέκι;

Αλίμονο στα παιδιά, στους γονιούς μας, [αντ. 2]
στη γη που μας γέννησε αλίμονο,
μια πατρίδα στους καπνούς τυλιγμένη,
σωριασμένη σ᾽ ερείπια, κουρσεμένη
480 απ᾽ τους Έλληνες. Τώρα σκλάβα με κράζουν
σε ξένη γη, απ᾽ όταν άφησα
της Ασίας τα παλάτια
για να βρεθώ στην Ευρώπη,
στου Άδη τα δώματα.

Μακεδονία εν μύθοις φθεγγομένη: Μύθοι τοπικοί - Ποτίδαια

Μία σειρά από περιοχές και πόλεις (Αλμωπία, Δίκαια ή Δικαία, Τορώνη, Ποτίδαια.) σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με τον Ποσειδώνα, ως υπόμνηση της δράσης του θεού στην περιοχή, με τη ναυτική του ιδιότητα ως θεός της θάλασσας και προστάτης τον ναυτικών, ή ως χθόνιος θεός, υπεύθυνος για μια σειρά από γεωλογικά φαινόμενα, όπως η διαμόρφωση της γήινης επιφάνειας με βουνά, κοιλάδες, νησιά, πορθμούς, ισθμούς κτλ.

 

Η Ποτίδαια (και Ποτείδαια) προφανώς ονομάστηκε από τον Ποσειδώνα, το άγαλμα του οποίου, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, τοποθέτησαν οι Ποτιδαιάτες εμπρός από την πόλη. Ο Ίππιος Ποσειδώνας κυριαρχεί στους νομισματικούς τύπους, και δεν αφήνει αμφιβολίες για τον καθαρά ναυτικό χαρακτήρα της πόλης.

Σε βολεμένες ζωές, δεν χτίστηκε ποτέ η ευτυχία

Πόση οργή, πόση θλίψη έχω μέσα μου βλέποντας γύρω μου ανθρώπους σε βολεμένες πραγματικότητες.

Είτε γιατί φοβήθηκαν να ρισκάρουν γι’ αυτό που γουστάρουν, είτε γιατί η εικόνα τους προς τα έξω ήταν πιο σημαντική από τα θέλω τους, είτε γιατί η γνώμη του κόσμου είχε μεγαλύτερη σημασία από τους ίδιους.

Μόνο που ο κόσμος είτε κάνεις είτε όχι πάντα θα λέει. Οπότε είναι άδικο να ζεις μια ζωή μίζερη, ανέραστη, ανιαρή και να δικαιολογείς την ύπαρξη σου, να φυτοζωείς και όλα αυτά για τα πρέπει των άλλων .

Μια φορά ζούμε ξυπνήστε. Ό,τι μπορεί να μας χαρίσει ευτυχία το κυνηγάμε δεν το πετάμε.

Δώστε αξία στο χρόνο που έχετε στη διάθεσή σας. Αγάπες που χάθηκαν λόγω εγωισμού, λέξεις που δεν ειπώθηκαν από πείσμα, όνειρα που δεν πραγματοποιήθηκαν λόγω φόβου και κρύφτηκαν πίσω από την δειλία. Ανείπωτα λόγια, σιωπές, ατελείωτες σιωπές.

Μιλάτε στους ανθρώπους που αγαπάτε.

Παλέψτε γι' αυτό που θέλετε, γι' αυτό που θέλει η καρδιά σας.

Κάνετε κάτι για εσάς. Πείτε ότι νιώθετε στους ανθρώπους πριν γίνουν φωτογραφίες.

Να τα ξοδεύετε τα σ’ αγαπώ σας, τα μου λείπεις, τα σε χρειάζομαι στον άνθρωπό σας.
Γιατί να υπάρχουν τόσα αν στη ζωή μας, αν το είχα κάνει αυτό, αν το είχα κάνει εκείνο και πάει λέγοντας.

Ρισκάρετε να κάνετε αυτό που θέλετε είτε κερδίσετε είτε όχι.
Μια ζωή την έχουμε και δεν ξέρουμε πότε θα τελειώσει.
Το ρίσκο είναι καλύτερο από αναπάντητα ερωτήματα.
Στην τελική αν χάσεις θα μάθεις κι αν κερδίσεις θα είσαι ευτυχισμένος.

Δεν υπάρχει δεν μπορώ αλλά δεν θέλω. Κι αν θέλουμε όλα τα μπορούμε.

Να θυμάστε.

Όποιον θέλει οι μοίρες τον οδηγούν όποιον δεν θέλει τον σέρνουν.

Μικρή η ζωή για να την ζούμε μόνο με τα πρέπει. Ας βάλουμε μπροστά τα θέλω, αυτά έχουν σημασία και τότε θα βρεθεί λύση και για τα πρέπει.

Κάποιες φαντασιώσεις είναι καλύτερες κι απ’ την ίδια την πράξη

Κλείνεις τα μάτια και χτίζεις έναν κόσμο με τους δικούς σου όρους, με οδηγό τις πιο βαθιές, τις πιο ένοχες επιθυμίες σου. Στη σκέψη σου υπάρχετε μόνο εσείς οι δύο. Κάπου μόνοι, απελευθερωμένοι, χωρίς κανένα περιορισμό, κανένα εμπόδιο. Ίσως μπροστά από ένα τζάκι ή μια αχνιστή πισίνα, κάπου ζεστά, με χαμηλό φωτισμό και απαλή μουσική. Για τον καθένα είναι ελαφρώς διαφορετικό το σκηνικό, μα οι όροι του παιχνιδιού είναι ίδιοι. Λίγα ή ανύπαρκτα ρούχα, σέξι εσώρουχα, ένα μπουκάλι καλό κρασί και δύο σώματα το ένα κοντά στο άλλο -ενδεχομένως και παραπάνω από δύο. Πολύ συχνά μια φαντασίωση έχει περισσότερους από δύο πρωταγωνιστές και εκεί τα πράγματα είναι ακόμα πιο απελευθερωμένα. Είμαι σίγουρος ότι έχετε κι εσείς μια τέτοια φαντασίωση κατά νου. Έτσι δεν είναι;

Πώς λειτουργούν οι φαντασιώσεις όμως; Είναι κάτι που δεν ελέγχουμε, κάτι που πολλές φορές μας κυριεύει κατά τη διάρκεια της μέρας και δε μας αφήνει να σκεφτούμε τίποτα άλλο. Αφηνόμαστε στις σκέψεις μας και ζούμε για λίγο σε εκείνον τον φανταστικό κόσμο, που όλα όσα θέλουμε παίρνουν σάρκα και οστά. Οι φαντασιώσεις μας μάς κάνουν να νιώθουμε κυρίαρχοι όλου του κόσμου, δημιουργούν ένα ασύγκριτο αίσθημα ικανοποίησης και λαχτάρας. Κάθε φορά που πλάθουμε πιθανά και απίθανα σενάρια στο μυαλό μας, αυτό που μας εξιτάρει περισσότερο και από τις ίδιες τις σκέψεις, είναι η πιθανότητα κάποια στιγμή να γίνουν πραγματικότητα. Οι φαντασιώσεις εκείνες που μας αναστατώνουν περισσότερο είναι αυτές που υπάρχουν ρεαλιστικές πιθανότητες να γίνουν πράξη. Όσο πιο πιστευτό στον εαυτό μας είναι το σενάριο που έχουμε φτιάξει, τόσο μεγαλύτερη η ικανοποίηση που αντλούμε από τη φαντασίωσή μας. Σκεφτείτε το πιο απλά. Είναι πολύ πιο διεγερτικό να φαντασιώνεσαι να τρως ένα γλυκό που βρίσκεται ακριβώς μπροστά στα μάτια σου παρά ένα άλλο που βρίσκεται στην άλλη άκρη του κόσμου. Φυσικά αν το τελευταίο είναι το καλύτερο γλυκό που υπάρχει είναι αρκετά πιθανό αυτό και μόνο να σου είναι αρκετό.

Οι φαντασιώσεις μας σε μεγάλο βαθμό, λοιπόν, μπορούν να χωριστούν σε εκείνες που αντλούνται από την καθημερινή μας ζωή και συναναστροφή με άλλα άτομα και σε αυτές που δημιουργούνται από λιγότερο άμεσες εμπειρίες, όπως η παρακολούθηση μιας ταινίας ή κάποιας σειράς. Είναι εξαιρετικά συνηθισμένο να έχουμε ερωτικές φαντασιώσεις με κάποιο διάσημο άτομο που μας αρέσει ή θαυμάζουμε, παρά το γεγονός ότι ξέρουμε πόσο μικρές είναι οι πιθανότητες να γίνουν πραγματικότητα. Αυτές οι φαντασιώσεις είναι συνήθως πιο αφηρημένες και όχι τόσο λεπτομερώς δομημένες, σε αντίθεση με εκείνες που συμπεριλαμβάνουν άτομα που ανά πάσα στιγμή μπορούμε να συναντήσουμε. Η πιθανότητα και μόνο να διασταυρωθούν οι δρόμοι μας είναι το πιο ισχυρό διεγερτικό για τις αισθήσεις και τη φαντασία μας. Όταν γνωρίζεις πόσο κοντά μπορείς να βρεθείς στον άλλο, μόνο λεπτομέρειες απομένουν για το πώς θα μπορέσεις να τον αγγίξεις. Είναι εκείνο το γλυκό που είναι απέναντί σου και σου κλείνει το μάτι περιμένοντας υπομονετικά να το φας.

Αν είμαστε από τους τυχερούς κάποιες από τις φαντασιώσεις μας δε μένουν απλώς σκοτεινές σκέψεις που ξεμένουν για μια ζωή στην άκρη του μυαλού μας. Κάποιες πηδούν έξω στον πραγματικό κόσμο και είναι έτοιμες να συνταράξουν τη ζωή μας. Ή μήπως όχι; Αρκετές φορές η πραγματικότητα έρχεται να γκρεμίσει τα ασύγκριτα αισθήματα και τις στιγμές ηδονής που με κόπο έχουμε φτιάξει με το μυαλό μας. Όταν πια βρεθούμε αγκαλιά με το πρόσωπο που ποθούσαμε για τόσο καιρό και που κατοικούσε συχνά στα όνειρα μας διαπιστώνουμε ότι πολλά πράγματα παίρνουν διαφορετικό δρόμο από ότι περιμέναμε και δε μοιάζουν με τα σενάρια που είχαμε πλάσει με το μυαλό μας. Δεν είναι, βέβαια, απαραίτητο ότι θα απογοητευτούμε ή ότι δε θα μας αρέσει η εμπειρία. Κάθε άλλο. Έχουμε επιτέλους την ευκαιρία να μυρίσουμε το άρωμα, να ακούσουμε την ανάσα και να νιώσουμε το άγγιγμα του σώματος εκείνου που επιθυμούμε όσο τίποτε άλλο. Δεν είναι και μικρή υπόθεση. Το πιο πιθανό είναι πως δε θα είναι όπως το φανταζόμασταν, αλλά δεν πρέπει αυτή διαπίστωση να μας κρατήσει πίσω. Είναι η ευκαιρία μας να κάνουμε την επαφή αυτή μια από τις καλύτερες στιγμές της ζωής μας. Τα όνειρα και τα σχέδια που είχαμε κάνει, μπορούν να μείνουν για λίγο στην άκρη όσο τα σώματα αγγίζουν το ένα το άλλο.

Θέληση ή επιθυμία

Και οι δύο είναι πανίσχυρες ποιότητες/ενέργειες που καθορίζουν την ζωή μας. Για την κάθε μία έχουν γραφτεί τόμοι βιβλίων και για την πραγμάτωση της κάθε μίας έχουν αναλωθεί ζωές ολόκληρες. Αμέτρητοι οι τρόποι να τις ερμηνεύσουμε και σεβαστοί όλοι γιατί η ζωή του κάθε ανθρώπου είναι πολύ προσωπική υπόθεση. Εδώ προσφέρεται μόνο μία οπτική γωνία και τίποτα παραπάνω.

Η επιθυμία πηγάζει από το συναίσθημα. Ο άνθρωπος κινητοποιείται προς ικανοποίηση του συγκεκριμένου κάθε φορά συναισθήματος. Η επιθυμία μπορεί να είναι για κάτι υλικό (π.χ. μία συγκεκριμένη τροφή), συναισθηματικό (π.χ. για άγγιγμα) ή νοητικό (π.χ. επιθυμία να αρχίσω μία νέα ασχολία). Οι επιθυμίες κυρίως ικανοποιούν ανάγκες σε όλα τα επίπεδα. Επίσης το συναίσθημα είναι αντίδραση σε ένα εξωτερικό αίτιο: χρειαζόμαστε τις αισθήσεις. Στην αρχή ικανοποιεί πιο απλές ανάγκες, στην πορεία επιθυμούμε και πιο σύνθετα, πιο αφηρημένα συναισθήματα. Το συναίσθημα είναι το πρώτο όχημα για να έρθει ο άνθρωπος σε επαφή με τον κόσμο (ο νους έρχεται αργότερα). Έχει να κάνει κυρίως με αυτό που ήδη είμαστε: το συναίσθημα ζητάει να αλληλεπιδράσει, επιθυμούμε να το ξανανιώσουμε. Είναι έκφραση αυτού του τμήματος του εαυτού μας που έχει ήδη πραγματωθεί, του ορατού, του γήινου.

Η θέληση πηγάζει από τον νου. Ο νους αναπτύσσεται στον άνθρωπο καθώς μεγαλώνει. Στην αρχή θέλει πιο απλά πράγματα, στην πορεία πιο σύνθετα και πιο αφηρημένα. Ο άνθρωπος κινητοποιείται διότι θέλει να υλοποιήσει, να δημιουργήσει το περιβάλλον ή την ποιότητα που θα τον βοηθήσει να εκφράσει μία αγέννητη ακόμα πλευρά του. Έχω θέληση για κάτι που τώρα ως κατάσταση δεν υπάρχει (ή δεν έχει εδραιωθεί). Έχω θέληση για δημιουργία, έχω θέληση για ζωή. Εδώ η θέληση είναι η ίδια η δύναμη που θα διαθέσω για να το πραγματοποιήσω. Η θέληση κινητοποιεί και την απαραίτητη κάθε φορά πειθαρχία του νου για την γείωση της έννοιας, την πραγμάτωση του στόχου, του αόρατου, του άυλου. Όσο πιο συγκεκριμένα και εστιασμένα δουλέψει ο νους τόσο πιο ορατό θα γίνει το αποτέλεσμα.

Δεν είναι αξιολογικό κριτήριο το ποιο από τα δύο υπερισχύει σε έναν άνθρωπο. Οι άνθρωποι της επιθυμίας αποκτούν καθαρό συναίσθημα και έχουν την δυνατότητα να φτάσουν στην νοήμονα αγάπη. Οι άνθρωποι της θέλησης αποκτούν καθαρό νου και με τον καιρό ενδέχεται να έχουν πρόσβαση στις έννοιες. Εξίσου σημαντικοί δρόμοι και οι δύο. Ο κάθε άνθρωπος έχει την δική του μοναδική πορεία.

Ποτέ όμως δεν παύουν να υπάρχουν ούτε η επιθυμία ούτε η θέληση (και ούτε είναι το ζητούμενο). Απλά κάποιες στιγμές υπερισχύει το ένα, κάποιες το άλλο. Δεν μας εγκαταλείπουν ούτε ο νους ούτε το συναίσθημα. Όπου θέληση και επιθυμία δεν συνεργάζονται ο άνθρωπος παραμένει ασυντόνιστος, σε εσωτερική σύγκρουση, ακόμα αγέννητος. Αυτό που μπορεί να κάνει ο άνθρωπος είναι εν γνώσει του να χαμηλώνει την ένταση του ενός για χάρη του άλλου προκειμένου να γεφυρωθεί η απόσταση. Δηλαδή ή να επιβάλλει κάποια πειθαρχία στην επιθυμία για να βοηθήσει την θέληση ή να χαμηλώνει την ένταση της θέλησης προς χάριν της επιθυμίας. Στην ουσία δεν είναι αντίθετες ποιότητες. Είναι απλώς διαφορετικές όψεις της ανθρώπινης ύπαρξης, εξίσου σημαντικές. Όλοι έχουμε επιθυμία και θέληση αλλά διαφέρει η ένταση και η εξέλιξή τους.

Η συνεργασία επιθυμίας-θέλησης είναι σαν τους γεωμετρικούς εκθέτες: η επιθυμία είναι ενέργεια συναισθήματος, η επιθυμία ενισχυμένη από την θέληση (π.χ. όταν δεν σαμποτάρεται με αρνητικές σκέψεις ή κριτική) είναι ενέργεια στην νιοστή. Το ίδιο ισχύει και για την θέληση: όταν το συναίσθημα της δίνει προτεραιότητα χωρίς μεμψιμοιρία, δηλαδή όταν με επιλογή αναβάλλεται η ικανοποίηση του αισθήματος, ο άνθρωπος γίνεται παντοδύναμος. Η ισχύς της συνεργασίας τους αυξάνεται γεωμετρικά ανάλογα με το πόσο καλά εξασκημένες είναι και οι δύο ξεχωριστά, με το πόσο συνειδητά τις χρησιμοποιεί ο ίδιος ο άνθρωπος και με τον χρόνο που ο άνθρωπος αφιερώνει για να εκπαιδεύσει τον εαυτό του σε αυτήν την κατάσταση.

Ο άνθρωπος έχει την μέγιστη δυνατότητα να εκδηλωθεί, να πραγματωθεί, όταν γνωρίζει καλά τι θέλει και τι επιθυμεί και κινείται με άνεση ανάμεσα στα δύο (δηλαδή όταν επιθυμία και θέληση συμπίπτουν ή συνεργάζονται αρμονικά).

SENECA: Απλώς υπήρξαν για πολύ δεν έζησαν επί πολύ

Ανάμεσα σε άλλα, ο Σενέκας αναφέρει ότι πολλοί θεωρούν πως η ζωή είναι σύντομη, στην πραγματικότητα όμως, όπως τονίζει , εμείς είμαστε εκείνοι που συντομεύουμε το χρόνο της ζωής μας. Αν, αντίθετα, τον χρησιμοποιήσουμε με περίσκεψη και φειδώ, η ζωή μας θα είναι αρκετά μεγάλη.

Η γενική τύφλωση που επικρατεί στους ανθρώπους στο θέμα της αξίας του χρόνου είναι εκπληκτική: Αντιστέκονται σθεναρά εναντίον οποιουδήποτε τολμήσει να τους στερήσει τη γη ή τα χρήματά τους, επιτρέπουν όμως στους άλλους να παραβιάζουν ελεύθερα το χρόνο τους ,που στην ουσία δεν είναι παρά η ίδια η ζωή τους. Γίνονται έτσι σπάταλοι με το μόνο πράγμα όπου θα ήταν απολύτως έντιμη η τσιγκουνιά.

Ο άνθρωπος, λέει ο φιλόσοφος, ζει σαν να επρόκειτο να ζήσει αιώνια` και αναβάλλει διαρκώς την ανάπαυση και την ενασχόληση με τη φιλοσοφία για μετά τα πενήντα ή τα εξήντα χρόνια του ,σαν να είχε εξασφαλισμένο το πόσα ακριβώς χρόνια πρόκειται να ζήσει.

Ο σοφός όμως άντρας ποτέ δεν πρόκειται να αφήσει να λαφυραγωγούν τις ώρες του οι άλλοι` και η ζωή του θα είναι μεγάλη, γιατί θα αφιερωθεί στη βελτίωση και στην προαγωγή του ατόμου του.

Πολλοί άνθρωποι, που τώρα πια έχουν γεράσει, απλώς υπήρξαν για πολύ` δεν έζησαν επί πολύ. Και όμως, παρά την αλόγιστη σπατάλη του πολυτιμότερου πράγματος που έχει ό άνθρωπος, δηλαδή του χρόνου του, μόλις εμφανιστεί έστω και ο παραμικρός κίνδυνος θανάτου, αμέσως αρχίζει να ικετεύει να του δοθεί λίγος ακόμα χρόνος ζωής.

Το να μάθει όμως κανείς πώς να ζει και, κυρίως, πώς να πεθαίνει απαιτεί μια ολόκληρη ζωή.

Συνήθως η γεροντική ηλικία έρχεται σαν έκπληξη στους ανθρώπους και ο θάνατος τρομοκρατεί όλους όσοι πέρασαν τη ζωή τους υπεραπασχολημένοι με πράγματα που δεν βελτίωναν την ποιότητά τους, ή σπαταλούσαν τη ζωή τους στην τροφή και στις ηδονές.

Ο άνθρωπος λοιπόν θα πρέπει να έχει μπροστά του ένα ικανοποιητικό χρονικό περιθώριο, ώστε να ασχοληθεί με τη φιλοσοφία, η οποία και μόνη είναι ικανή να τον συνδέσει με το παρελθόν και με όλους τους σοφούς, οι οποίοι, χωρίς να του γυρεύουν τίποτα ως αντάλλαγμα, θα φροντίσουν για την καλλιέργεια του εσωτερικού του κόσμου και τον εμπλουτισμό του πνευματικού του ορίζοντα.

Ό, τι προσφέρει η φιλοσοφία είναι πέρα από τη φθορά και τη βλάβη που προκαλεί ο χρόνος. Η σοφία των αιώνων θα ανοίξει στον άνθρωπο τους δρόμους της αθανασίας και θα δώσει νόημα στο πέρασμά του από τη γη.

ΣΕΝΕΚΑΣ, Περί της συντομίας της ζωής

FYODOR DOSTOEVSKY: Τι ζητούμε; Ούτε και οι ίδιοι το ξέρουμε

Όλοι έχουμε ξεσυνηθίσει σε τέτοιο βαθμό τη ζωή, που σε μερικές στιγμές αισθανόμαστε κάποια αηδία για την πραγματική ζωή και για τούτο την αποστρεφόμαστε όταν μας τη θυμίζουν.

Καταντήσαμε να θεωρούμε την πραγματική ζωή σαν αγγαρεία, σχεδόν σαν ένα επάγγελμα, και όλοι μέσα μας είμαστε της γνώμης ότι είναι προτιμότερο να ζει κανείς τη ζωή των βιβλίων.

Και γιατί ταραζόμαστε; Γιατί κάνουμε τόσες ανοησίες; Τι ζητούμε; Ούτε και οι ίδιοι το ξέρουμε! Θα υποφέραμε περισσότερο αν οι τρελοί μας πόθοι πραγματοποιούνταν.

Σταθείτε, προσπαθήστε, για παράδειγμα, να μας δώσετε περισσότερη ανεξαρτησία∙ βγάλτε από τη μέση τα εμπόδια, μεγαλώστε τον κύκλο της δράσης σας∙ χαλαρώστε την κηδεμονία, ε, λοιπόν, ναι, σας το διαβεβαιώνω, εμείς όλοι… θα ξαναζητήσουμε αμέσως την κηδεμονία. Το ξέρω καλά πως θα φουρκιστείτε, πως θα μου βάλετε τις φωνές, πως θα χτυπήσετε τα πόδια σας στο πάτωμα. Μιλήστε λοιπόν, θα μου πείτε, για τον εαυτό σας μόνο, και για όλες σας τις αθλιότητες στο υπόγειο, μα δεν χρειάζονται δικαιολογίες, δεν έχετε το δικαίωμα να πείτε «εμείς όλοι!».

Επιτρέψετε, κύριοι, γι’ αυτό το εμείς όλοι. Όσο για μένα, στη ζωή μου έφτασα στα άκρα εκείνο που εσείς δεν τολμάτε ούτε στο μισό δρόμο να φέρετε, από δειλία∙ κι ακόμα παίρνετε τη δειλία σας για φρονιμάδα, και παρηγοριόσαστε ξεγελώντας τον εαυτό σας. Γι’ αυτό τον λόγο, ίσως να ‘μαι πιο ζωντανός από σας. Μα δώστε, παρακαλώ, περισσότερη προσοχή!

Δεν ξέρουμε ακόμη πού υπάρχει τώρα εκείνο που είναι ζωντανό, από τι είναι και πώς ονομάζεται. Αφήστε μας μόνους, χωρίς βιβλία, κι αμέσως θα πελαγώσουμε, θα τα μπερδέψουμε∙ δε θα ξέρουμε πού να στηριχθούμε και σε τι ν’ αφοσιωθούμε, δε θα ξέρουμε τι πρέπει να αγαπήσουμε ή να μισήσουμε, τι πρέπει να εκτιμήσουμε ή να περιφρονήσουμε. Βαριόμαστε ακόμη και που είμαστε άνθρωποι, άνθρωποι με σάρκα και οστά αληθινά, ντρεπόμαστε γι’ αυτό και το θεωρούμε ατιμία μας. Γυρεύουμε να γίνουμε ένας τύπος γενικού ανθρώπου που δεν υπήρξε ποτέ. Είμαστε πεθαμένοι μόλις γεννηθούμε, κι είναι χρόνια και χρόνια που μας γεννούν πατέρες που δεν είναι ζωντανοί, μια κατάσταση που μας ευχαριστεί όλο και πιο πολύ. Μας αρέσει.

Σε λίγο θα επινοήσουμε κάποιο τρόπο να γεννιόμαστε από μια ιδέα. Μα δε θέλω πια να γράφω μέσα απ’ το «υπόγειο»…

Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, Το υπόγειο

Παράξενο γιγάντιο άστρο - λευκός νάνος - Προήλθε από τη συγχώνευση δύο μικρότερων άστρων

Ένα τελείως ασυνήθιστο γιγάντιο άστρο-λευκό νάνο, που θυμίζει χιονάνθρωπο, ανακάλυψαν οι αστρονόμοι και πιστεύουν ότι προήλθε από τη βίαιη σύγκρουση δύο μικρότερων ανισομεγεθών λευκών νάνων πριν περίπου 1,3 δισεκατομμύρια χρόνια.

Εκτός από το περίεργο σχήμα του, στην ατμόσφαιρα του εν λόγω άστρου βρέθηκε μεγάλη ποσότητα άνθρακα, καθώς και απρόσμενα χαμηλή ποσότητα υδρογόνου και ήλιου, κάτι που δεν έχει παρατηρηθεί ξανά σε λευκό νάνο. Επίσης η ταχύτητα του είναι υπερβολικά γρήγορη, ταχύτερη από το 99% των γειτονικών αντίστοιχων άστρων.

Οι λευκοί νάνοι είναι μικρά, αχνά και πυκνά άστρα, στο μέγεθος περίπου της Γης, που αποτελούν τους εναπομείναντες πυρήνες κάποτε μεγαλύτερων άστρων, τα οποία εξάντλησαν τα «καύσιμα» τους και απέβαλαν τα εξωτερικά στρώματά τους. Ο Ήλιος μας κάποτε θα γίνει και αυτός ένας λευκός νάνος, όπως είναι επίσης τουλάχιστον το 90% των άστρων στον γαλαξία μας.

Οι επιστήμονες, με επικεφαλής τον αστροφυσικό Μαρκ Χόλαντς του βρετανικού Πανεπιστημίου του Γουόρικ, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό αστρονομίας «Nature Astronomy», εντόπισαν αρχικά με το διαστημικό ευρωπαϊκό τηλεσκόπιο Gaia ένα περίεργο λευκό νάνο σε απόσταση περίπου 150 ετών φωτός από τη Γη και, στη συνέχεια, τον μελέτησαν περισσότερο με το επίγειο τηλεσκόπιο Γουίλιαμ Χέρσελ στα Κανάρια Νησιά.

Ο λευκός νάνος WDJ0551+4135 εκτιμάται ότι έχει μάζα 1,14 φορές μεγαλύτερη του Ήλιου (σχεδόν διπλάσια από τη μάζα ενός τυπικού λευκού νάνου) και η διάμετρός του είναι μόλις τα δύο τρίτα της Γης.

Η καμπύλωση του Γαλαξία μας προκλήθηκε από γαλαξιακή σύγκρουση υποδηλώνουν τα δεδομένα της Gaia

Οι αστρονόμοι για χρόνια αναλογίζονται γιατί ο Γαλαξίας μας συστρέφεται διαμορφώνοντας ένα μοτίβο τύπου-S. Δεδομένα από τον δορυφόρο χαρτογράφησης των άστρων της ESA υποδηλώνουν ότι η συστροφή ίσως να προκαλείται από μια εν εξελίξει σύγκρουση με έναν άλλο, μικρότερο γαλαξία, ο οποίος στέλνει κυματισμούς μέσω του γαλαξιακού δίσκου όπως μια πέτρα που ρίχνεται στο νερό.

Οι αστρονόμοι γνωρίζουν από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 ότι ο δίσκος του Γαλαξία μας – όπου υπάρχουν τα περισσότερα από τις εκατοντάδες δισεκατομμυρίων των άστρων του – δεν είναι επίπεδος αλλά κατά κάποιο τρόπο καμπυλώνεται προς τα επάνω στη μια μεριά και προς τα κάτω στην άλλη. Οι επιστήμονες για χρόνια, συζητούσαν τι προκαλεί αυτή την καμπύλωση. Προτάθηκαν διάφορες θεωρίες στις οποίες συμπεριλαμβάνονται το διαγαλαξιακό μαγνητικό πεδίο ή οι επιδράσεις της άλω σκοτεινής ύλης, μιας μεγάλης ποσότητας αφανούς ύλης που αναμένεται να περιβάλλει τους γαλαξίες. Αν μια τέτοια άλως είχε ένα ανώμαλο σχήμα, οι βαρυτική δύναμη θα μπορούσε να λυγίσει τον γαλαξιακό δίσκο.

Ταχύτερα από ότι αναμένονταν
Με την μοναδική επισκόπηση των περισσοτέρων από ένα δισεκατομμύριο άστρων στον γαλαξία μας, η Gaia/Γαία μπορεί να κρατά το κλειδί για τη λύση αυτού του μυστηρίου. Ομάδα επιστημόνων χρησιμοποιώντας δεδομένα από τη δεύτερη διάθεση δεδομένων της Γαίας έχει επιβεβαιώσει προηγούμενες νύξεις ότι η αυτή η καμπύλωση δεν είναι στατική αλλά αλλάζει τον προσανατολισμό της με το χρόνο. Οι αστρονόμοι αποκαλούν το φαινόμενο αυτό μετάπτωση και θα μπορούσε να συγκριθεί με την κίνηση μιας περιστρεφόμενης σβούρας καθώς περιστρέφεται ο άξονάς της.

Επιπλέον, η ταχύτητα με την οποία μεταπίπτει η καμπύλωση είναι πολύ μεγαλύτερη από ότι αναμένονταν – μεγαλύτερη από ότι θα επέτρεπαν το διαγαλαξιακό μαγνητικό πεδίο ή η άλω της σκοτεινής ύλης. Αυτό υποδηλώνει ότι η ιδιαίτερη καμπύλωση θα πρέπει να προκαλείται από κάτι άλλο. Κάτι πιο ισχυρό – όπως μια σύγκρουση με ένα άλλο γαλαξία.

«Μετρήσαμε την ταχύτητα της κίνησης της καμπύλωσης συγκρίνοντας τα δεδομένα με τα μοντέλα μας. Με βάση την ταχύτητα που μετρήθηκε, η ιδιόμορφη καμπύλωση θα συμπληρώνει μια περιστροφή γύρω από το κέντρο του Γαλαξία σε 600 με 700 εκατομμύρια χρόνια», αναφέρει η Eloisa Poggio του Παρατηρητηρίου Αστροφυσικής του Τορίνο, στην Ιταλία, που είναι επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης η οποία δημοσιεύθηκε στο Nature Astronomy. «Αυτή είναι πολύ ταχύτερη από ότι αναμέναμε βασιζόμενοι στις προβλέψεις από άλλα μοντέλα, όπως εκείνα που εξετάζουν τα αποτελέσματα της μη-σφαιρικής άλω».

Η Γαία και ο ρόλος της

Η ταχύτητα κίνησης της καμπύλωσης είναι, ωστόσο, μικρότερη από την ταχύτητα με την οποία τα ίδια τα άστρα περιφέρονται γύρω από το γαλαξιακό κέντρο. Ο Ήλιος, για παράδειγμα, συμπληρώνει μια περιφορά σε περίπου 220 εκατομμύρια χρόνια. Τέτοιες γνώσεις ήταν δυνατές μόνο χάρη στην πρωτοφανή ικανότητα της αποστολής Γαία για την χαρτογράφηση του Γαλαξία μας, σε τρεις διαστάσεις, με τον ακριβή προσδιορισμό των θέσεων περισσοτέρων από ένα δισεκατομμύριο άστρων στον ουρανό και με την εκτίμηση της απόστασής τους από εμάς. Το ιπτάμενο σαν πιάτο τηλεσκόπιο επίσης μετρά τις ταχύτητες με τις οποίες κινούνται τα μεμονωμένα άστρα στον ουρανό, επιτρέποντας τους αστρονόμους να «παίξουν» την ταινία της ιστορίας του Γαλαξία μας προς τα πίσω και προς το εμπρός στο χρόνο κατά εκατομμύρια χρόνια.

«Είναι σαν να έχεις ένα αμάξι και να προσπαθείς να μετρήσεις την ταχύτητα και τη κατεύθυνση της κίνησης του αμαξιού σε μια σύντομη χρονική περίοδο, και μετά, με βάση αυτές τις τιμές, να προσπαθείς να μοντελοποιήσεις την προηγούμενη και τη μελλοντική τροχιά του αμαξιού», λέει ο Ronald Drimmel, ερευνητής αστρονόμος στο Παρατηρητήριο Αστροφυσικής του Τορίνο και ένας από τους συγγραφείς της μελέτης. «Αν κάνουμε τέτοιες μετρήσεις για πολλά αμάξια, θα μπορούσαμε να μοντελοποιήσουμε τη ροή της κυκλοφορίας. Παρόμοια, με τη μέτρηση των φαινόμενων κινήσεων εκατομμυρίων άστρων κατά μήκος του ουρανού μπορούμε να μοντελοποιήσουμε ευρείς κλίμακας διεργασίες όπως η κίνηση της καμπύλωσης».

Ο Τοξότης;

Οι αστρονόμοι δεν γνωρίζουν ακόμη ποιος γαλαξίας μπορεί να προκαλεί τη ρυτίδωση ούτε πότε άρχισε η σύγκρουση. Ένας από τους υποψήφιους είναι ο Τοξότης (Sagittarius), ένας νάνος γαλαξίας που περιφέρεται γύρω στον Γαλαξία μας, και ο οποίος θεωρείται ότι έχει ξεσπάσει μέσω του γαλαξιακού δίσκου του Γαλαξία μας ορισμένες φορές στο παρελθόν. Οι αστρονόμοι θεωρούν ότι ο Τοξότης βαθμιαία θα απορροφηθεί από τον Γαλαξία μας, μια διαδικασία η οποία είναι ήδη σε εξέλιξη.

«Με τη Γαία, για πρώτη φορά, έχουμε μια μεγάλη ποσότητα δεδομένων σε ένα τεράστιο σύνολο άστρων, η κίνηση των οποίων μετριέται με μεγάλη ακρίβεια και μπορούμε να την χρησιμοποιήσουμε για να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τις κινήσεις μεγάλης κλίμακας του γαλαξία και να μοντελοποιήσουμε τις διαμορφώσεις της ιστορίας του», αναφέρει στέλεχος του προγράμματος Γαία της ESA. «Αυτό είναι κάτι μοναδικό. Είναι πραγματικά η επανάσταση της Γαία».

Όσο εντυπωσιακές φαίνονται η καμπύλωση και η μετάπτωσή της σε γαλαξιακή κλίμακα, οι επιστήμονες μας καθησυχάζουν ότι δεν έχουν αξιοσημείωτες επιδράσεις στη ζωή του πλανήτη μας.

Αρκετά μακριά

«Ο Ήλιος βρίσκεται σε απόσταση 26.000 ετών φωτός από το γαλαξιακό κέντρο όπου το πλάτος της καμπύλωσης είναι πολύ μικρό», λέει η Eloisa. «Οι μετρήσεις μας ήταν περισσότερο προσδιορισμένες στα εξωτερικότερα μέρη του γαλαξιακού δίσκου, πάνω από 52.000 έτη φωτός από το γαλαξιακό κέντρο και παραπέρα».

Προηγουμένως η Γαία αποκάλυψε στοιχεία συγκρούσεων μεταξύ του Γαλαξία μας και άλλων γαλαξιών στο πρόσφατο και απώτερο παρελθόν, που μπορούν ακόμη να παρατηρηθούν στα μοτίβα κίνησης μεγάλων ομάδων άστρων δισεκατομμύρια χρόνια μετά από τότε που συνέβησαν τα γεγονότα.

Την ίδια στιγμή, ο δορυφόρος, πρόσφατα στο έκτο χρόνο της αποστολής του, συνεχίζει να σαρώνει τον ουρανό και μια πανευρωπαϊκή κοινοπραξία ασχολείται με την επεξεργασία και την ανάλυση των δεδομένων που συνεχίζουν να ρέουν προς τη Γη. Αστρονόμοι σε όλο τον κόσμο περιμένουν με ανυπομονησία τις επόμενες δυο διαθέσεις δεδομένων που σχεδιάζονται για τα τέλη του 2020 και το δεύτερο μισό του 2021, αντίστοιχα, για να αντιμετωπίσουν περαιτέρω τα μυστήρια του γαλαξία που αποκαλούμε σπίτι.

Από τον Ηράκλειτο έως σήμερα: τι είναι πολιτική ὕβρις;

Πολιτική ὕβρις: στον αρχαίο και το σύγχρονο κόσμο

§1

     Ι. Στην αρχαία ελληνική σκέψη, από την εποχή ήδη του Ομήρου, η λέξη ὕβρις είναι συνώνυμη με τον όλεθρο του ανθρώπου. Κλείνει μέσα της ό,τι πρέπει να αποφεύγει ο τελευταίος. Τι πρέπει να αποφεύγει; Την υπερβολή και την έπαρση, την αυθάδικη βία, την προσβολή του φυσικού‒ανθρώπινου μέτρου, συνεπώς την προσβολή του θείου, τη βουλιμία για α‒λογισμό και στρεψοδικία, με την οποία τείνει να επικαλύπτει το φθονερό και καταστροφικό του έργο, που μπορεί να διαπράττει από θέση ισχύος. Η ὕβρις λοιπόν μπορεί να εγκατασταθεί στη ζωή μας μόνο ως βιασμός του μέτρου και της αρμονίας, ως καταστρατήγηση του «ξυνού λόγου» (=του κοινού-καθολικού λόγου) κατά Ηράκλειτο.

     ΙΙ. Γι’ αυτό, ο μεγάλος Προσωκρατικός διανοητής παρατηρεί, με βαθυνόητο τρόπο, σχετικά:

«ὕβριν χρή σβεννύναι μάλλον ή πυρκαϊήν:
την έπαρση πρέπει να κατασβήνει κανείς περισσότερο κι από την πυρκαγιά» (απ. 43).

Η ὕβρις, σύμφωνα με το απόσπασμα, κάτι που αναλογικά ισχύει και στον νεοελληνικό κόσμο, είναι εκ πρώτης όψεως θρησκευτική, ουσιωδώς όμως πολιτική. Συνιστά, πριν απ’ όλα, υπέρβαση του μέτρου σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο· στη συνάφεια τούτη αποβαίνει αμετρία, αλαζονεία, αχαλίνωτη ακολασία και βία, που συνεπάγεται η άγονη αντιπαράθεση ανάμεσα στις διάφορες πολιτικές ομάδες ή φατρίες της πολιτείας. Ο Ηράκλειτος δεν σκεφτόταν ως εκπρόσωπος της «αριστοκρατικής» μερίδας ενάντια στη «δημοκρατική» μερίδα, όπως γράφουν αφελώς και ανοήτως ορισμένα εγχειρίδια αμόρφωτων προφεσόρων ‒εγχειρίδια για να περνούν τις εξετάσεις τους οι σπουδαστές‒ αλλά ως βαθύς ερμηνευτής του Λόγου και του δια-Λόγου. Στο εύρος λοιπόν της συνολικής δραστηριότητας του ανθρώπου, συμπεριλαμβανομένης και της προαναφερθείσας πολιτικής, η ὕβρις υφίσταται, όταν ο άνθρωπος καθεύδει και δεν εισχωρεί στην αλήθεια του καθολικού Λόγου. Τότε συμβαίνει, ως αμετρία, αταξία, αναταραχή κ.λπ. να είναι ευθέως αντίθετη με την τάξη των θεών, του θείου, του ιερού.

§2

Να γιατί, στην περιοχή της θρησκείας, οι θεοί τιμωρούσαν τους ανθρώπους που διέπρατταν ὕβριν, δηλαδή γίνονταν δέσμιοι της ξιπασιάς, της υπερβολής και της ακολασίας παντός είδους. Στο πεδίο της πολιτικής, δηλαδή της δημόσιας δραστηριότητας της πόλης, όσοι με το έργο τους διέπρατταν ὕβριν, καθ’ όλες τις εκδοχές της, δεν απέφευγαν με κανένα τρόπο τον όλεθρο που οι ίδιοι απεργάζονταν για τους άλλους. Αναφέρει, για παράδειγμα, πολύ παραστατικά ο Ευριπίδης για τον νικητή που, αφού προκάλεσε στον εχθρό του τον όλεθρο είναι:

«σαν έναν φτωχό άνθρωπο που, όταν έφτασε να γίνει πλούσιος, διαπράττει ὕβριν [=ξιπάστηκε] και λόγω της ὕβρεως [=της ξιπασιάς του] οδηγείται κι αυτός με τη σειρά του στον όλεθρο» (Ικέτιδες στ. 741-43).

Ο Αισχύλος, στην ερμηνεία του κόσμου που μας προσφέρει (βλ. π.χ. στην τραγωδία του: Πέρσαι), συλλαμβάνει την έννοια της ὕβρεως και της άτης ως πυρηνικούς άξονες για την ευτυχία ή δυστυχία του ανθρώπου και του κόσμου: η υπέρβαση από τον άνθρωπο, ας πούμε στην εν λόγω τραγωδία από τον Ξέρξη, ενός επιτρεπτού από την τάξη των πραγμάτων ορίου οδηγεί σε υπέρμετρη αυτοπεποίθηση, σε παράλογη στάση ζωής, σε αλαζονική συμπεριφορά και δραστηριοποιεί την άτη, που σημαίνει τύφλωση της ηθικής και διανοητικής όρασης. Το φαινόμενο της αρχαίας ὕβρεως δεν είναι αποκλειστικά φαινόμενο της αρχαίας ελληνικής ζωής, αλλά ισχύει εξίσου και στη σύγχρονη ζωή των λαών. Απλώς, οι Αρχαίοι συνέλαβαν μοναδικά την έννοια και τη θεωρία της ύβρεως, καθώς είχαν επιτύχει την ύψιστη διαύγεια σκέψης.  

§3

     Η ὕβρις, κατά κανόνα, συνυφαίνεται με τη δύναμη, την ισχύ και την εξουσία. Όπου υπάρχει πολιτική κυριαρχία, όπου επικρατεί ισχυρή δεσποτεία, εκεί εμφανίζεται και η ύβρις, γιατί εκεί συμβαίνει υπέρβαση του ανθρώπινου μέτρου. Ωστόσο δεν εμφανίζεται μόνο ως πρόκληση μεγάλων συμφορών για τον καταδυναστευόμενο, για τον ηττημένο, για τον υπήκοο, για την πολιτεία, αλλά και ως επιστροφή του κακού στον ίδιο το δυνάστη που το προκαλεί. Τούτο σημαίνει πως η ὕβρις δεν είναι κάτι το μοιρολατρικό, που χρησιμοποιείται ως μια αφηρημένη παρηγοριά από [και για] τους υφιστάμενους την ὕβριν, αλλά ανήκει στην ίδια την ανορθολογική φύση της εξ-ουσιαστικής δύναμης. Πρόκειται για εκείνο τον ανορθολογισμό που αντιστρατεύεται ευθέως τη φυσιολογική, την κατά τον ρυθμό του κοινού λόγου εξέλιξη των ανθρωπίνων πραγμάτων. Οι Αθηναίοι, για παράδειγμα, άσκησαν την ηγεμονία τους στις άλλες ελληνικές πόλεις με ὕβριν, με αποκορύφωμα την ὕβριν στη Μήλο. Παραβίασαν έτσι κατ’ εξακολούθηση τον κοινό λόγο, δηλαδή, την κοινή-την ανθρωπίνως κοινωνική συνθήκη ζωής, και έπρεπε να πληρώσουν. Και τότε, οι συμφορές που προκάλεσαν επέστρεψαν εις εαυτούς με ολοκληρωτική καταστροφή τους: με την αρχή του τέλους τους ως αρχαίας πόλεως-κράτους. 

§4

     Ι. Πώς γεννιέται και ωριμάζει η λειτουργία της ὕβρεως κατά την άσκηση της εξουσίας; Ανήκει στους «άγραφους νόμους» της τελευταίας, όσο αυξάνεται και βιώνει τη στιγμιαία της κυριαρχία ως αιώνια πραγματικότητα, να αισθάνεται φόβο, ανασφάλεια, καχυποψία και -όχι λιγότερο- μίσος απέναντι στους υποτελείς της. Τότε συμβαίνει να εξαπολύει και τους τελευταίους κεραυνούς της πολιτικής ὕβρεως ενάντια στους πάντες: στο λαό, στους πολιτικούς αντιπάλους ή ακόμη και συνοδοιπόρους κ.λπ.: ακριβώς ό,τι συμβαίνει και στο σημερινό διαχρονικά πεδίο της πολιτικής. Η πολιτική φρόνηση του Περικλή του επιτρέπει να στοχάζεται, στον Επιτάφιο, με γνώμονα το μέτρο:

«δεν διακυβεύεται μόνο η δουλεία ή η ελευθερία, αλλά και η απώλεια της εξουσίας και ο κίνδυνος που γεννιέται από το μίσος που ενέπνευσε η άσκηση της εξουσίας» (Θουκυδίδης ΙΙ, 63).

     ΙΙ. Πώς λειτουργεί η πολιτική ὕβρις στην παρούσα συγκυρία: παγκόσμια, ευρωπαϊκή αλλά και νεοελληνική, βέβαια με ορισμένες επί μέρους διαφοροποιήσεις μεταξύ τους; Περίπου κατά παρόμοιο τρόπο: οι ανταγωνιζόμενες πολιτικές δυνάμεις, μακριά-απόμακρα από τον κατά Ηράκλειτο Λόγο του νοήματος και του μη-νοήματος, καλλιεργούν έναν στρεψόδικο λόγο, παράλληλα με την ανάπτυξη βίαιης δράσης –γεμάτης μίσος–καταπνίγοντας κάθε αντί-παλη φωνή και συγκαλύπτοντας τις αιτίες και τους εκάστοτε υπεύθυνους της καταστροφής. Συμβαίνει κατά κόρο να πασχίζουν να απο-ενοχοποιούν τους πρωταίτιους της καταστροφής και του μηδενισμού, δηλαδή τους εαυτούς τους ή τους εταίρους τους, αερολογώντας ακατάσχετα και απειλώντας παντοιοτρόπως, επικαλούμενοι μάλιστα προς τούτο συστήματα ηθικής, ιδίως πολιτικής ηθικής, που οι ίδιοι δεν τα πιστεύουν: όπως δημοκρατικά ήθη, πολιτική φρόνηση, μετριοπάθεια, πολιτικό διαλέγεσθαι, καταπολέμηση της πολιτικής απάτης, ανοχή της διαφορετικότητας ή και της αντίπαλης σκέψης κ.λπ.. Έτσι προκαλούν σε απόλυτο βαθμό πολιτική ὕβριν, μαζί και τον δικό τους πολιτικό θάνατο.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ρητορική (1388a-1388b)

[XI] Πῶς δὲ ἔχοντες ζηλοῦσι καὶ τὰ ποῖα καὶ ἐπὶ τίσιν, ἐνθένδ᾽ ἐστὶ δῆλον· εἰ γάρ ἐστιν ζῆλος λύπη τις ἐπὶ φαινομένῃ παρουσίᾳ ἀγαθῶν ἐντίμων καὶ ἐνδεχομένων αὐτῷ λαβεῖν περὶ τοὺς ὁμοίους τῇ φύσει, οὐχ ὅτι ἄλλῳ ἀλλ᾽ ὅτι οὐχὶ καὶ αὑτῷ ἔστιν (διὸ καὶ ἐπιεικές ἐστιν ὁ ζῆλος καὶ ἐπιεικῶν, τὸ δὲ φθονεῖν φαῦλον καὶ φαύλων· ὁ μὲν γὰρ αὑτὸν παρασκευάζει διὰ τὸν ζῆλον τυγχάνειν τῶν ἀγαθῶν, ὁ δὲ τὸν πλησίον μὴ ἔχειν διὰ τὸν φθόνον), ἀνάγκη δὴ ζηλωτικοὺς μὲν εἶναι τοὺς

[1388b] ἀξιοῦντας αὑτοὺς ἀγαθῶν ὧν μὴ ἔχουσιν, ‹ἐνδεχομένων αὐτοῖς λαβεῖν›· οὐδεὶς γὰρ ἀξιοῖ τὰ φαινόμενα ἀδύνατα· διὸ οἱ νέοι καὶ οἱ μεγαλόψυχοι τοιοῦτοι. καὶ οἷς ὑπάρχει τοιαῦτα ἀγαθὰ ἃ τῶν ἐντίμων ἄξιά ἐστιν ἀνδρῶν· ἔστι δὲ ταῦτα πλοῦτος καὶ πολυφιλία καὶ ἀρχαὶ καὶ ὅσα τοιαῦτα· ὡς γὰρ προσῆκον αὐτοῖς ἀγαθοῖς εἶναι, οἷα προσήκει τοῖς ἀγαθῶς ἔχουσι, ζηλοῦσι τὰ τοιαῦτα τῶν ἀγαθῶν. καὶ οὓς οἱ ἄλλοι ἀξιοῦσιν. καὶ ὧν πρόγονοι ἢ συγγενεῖς ἢ οἰκεῖοι ἢ τὸ ἔθνος ἢ ἡ πόλις ἔντιμοι, ζηλωτικοὶ περὶ ταῦτα· οἰκεῖα γὰρ οἴονται αὑτοῖς εἶναι, καὶ ἄξιοι ‹εἶναι› τούτων. εἰ δ᾽ ἐστὶν ζηλωτὰ τὰ ἔντιμα ἀγαθά, ἀνάγκη τάς τε ἀρετὰς εἶναι τοιαύτας, καὶ ὅσα τοῖς ἄλλοις ὠφέλιμα καὶ εὐεργετικά· τιμῶσι γὰρ τοὺς εὐεργετοῦντας καὶ τοὺς ἀγαθούς. καὶ ὅσων ἀγαθῶν ἀπόλαυσις τοῖς πλησίον ἔστιν, οἷον πλοῦτος καὶ κάλλος μᾶλλον ὑγιείας. φανερὸν δὲ καὶ οἱ ζηλωτοὶ τίνες· οἱ γὰρ ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα κεκτημένοι ζηλωτοί· ἔστι δὲ ταῦτα τὰ εἰρημένα, οἷον ἀνδρεία σοφία ἀρχή· οἱ γὰρ ἄρχοντες πολλοὺς δύνανται εὖ ποιεῖν, στρατηγοί, ῥήτορες, πάντες οἱ τὰ τοιαῦτα δυνάμενοι. καὶ οἷς πολλοὶ ὅμοιοι βούλονται εἶναι, ἢ πολλοὶ γνώριμοι, ἢ φίλοι πολλοί, ἢ οὓς πολλοὶ θαυμάζουσιν, ἢ οὓς αὐτοὶ θαυμάζουσιν. καὶ ὧν ἔπαινοι καὶ ἐγκώμια λέγονται ἢ ὑπὸ ποιητῶν ἢ ὑπὸ λογογράφων. καταφρονοῦσιν δὲ τῶν ἐναντίων· ἐναντίον γὰρ ζήλῳ καταφρόνησίς ἐστι, καὶ τῷ ζηλοῦν τὸ καταφρονεῖν. ἀνάγκη δὲ τοὺς οὕτως ἔχοντας ὥστε ζηλῶσαί τινας ἢ ζηλοῦσθαι καταφρονητικοὺς εἶναι τούτων τε καὶ ἐπὶ τούτοις ὅσοι τὰ ἐναντία κακὰ ἔχουσι τῶν ἀγαθῶν τῶν ζηλωτῶν· διὸ πολλάκις καταφρονοῦσιν τῶν εὐτυχούντων, ὅταν ἄνευ τῶν ἐντίμων ἀγαθῶν ὑπάρχῃ αὐτοῖς ἡ τύχη.

Δι᾽ ὧν μὲν οὖν τὰ πάθη ἐγγίγνεται καὶ διαλύεται, ἐξ ὧν αἱ πίστεις γίγνονται περὶ αὐτῶν, εἴρηται.

***
[11] Σε ποιά γενικότερη κατάσταση βρίσκονται οι άνθρωποι που αισθάνονται ζηλοτυπία, τί λογής πράγματα την προκαλούν και κάτω από ποιές συνθήκες, όλα αυτά θα γίνουν φανερά στη συνέχεια. Γιατί αν η ζηλοτυπία είναι η λύπη που αισθάνεται κανείς όταν βλέπει ότι άλλοι άνθρωποι, όμοιοί του εκ φύσεως, έχουν αποκτήσει κάποια μεγάλης —κατά την κοινή παραδοχή— αξίας αγαθά, που είναι δυνατό να τα αποκτήσει και αυτός — λύπη όχι γιατί τα αγαθά αυτά τα έχει κάποιος άλλος, αλλά γιατί δεν τα έχει και ο ίδιος (γι᾽ αυτό, άλλωστε, και η ζηλοτυπία είναι καλό πράγμα και χαρακτηρίζει τους καλούς ανθρώπους, ενώ ο φθόνος δεν είναι καλό πράγμα και χαρακτηρίζει ανθρώπους κατώτερης αξίας: στην πρώτη περίπτωση το άτομο κοιτάζει, με τη ζηλοτυπία του, να αποκτήσει τα αγαθά αυτά, ενώ στη δεύτερη περίπτωση το άτομο κοιτάζει, εξαιτίας του φθόνου του, να μην τα έχει ο άλλος), οδηγούμαστε στο υποχρεωτικό συμπέρασμα ότι ζηλοτυπία αισθάνονται αυτοί που θεωρούν

[1388b] ότι τους αξίζουν κάποια αγαθά που δεν τα έχουν, ‹που μπορούν όμως να τα αποκτήσουν›· γιατί κανένας δεν επιδιώκει για τον εαυτό του πράγματα που μοιάζουν αδύνατα. Αυτός είναι ο λόγος που είναι ζηλότυποι οι νέοι και οι μεγαλόψυχοι. Επίσης αυτοί που έχουν τα αγαθά που αξίζουν σε σπουδαίους και τιμημένους ανθρώπους· τέτοια αγαθά είναι ο πλούτος, οι πολλοί φίλοι, τα δημόσια αξιώματα κτό.· γιατί, καθώς θεωρούν πως είναι χρέος τους να είναι αγαθοί, οι άνθρωποι διεκδικούν για τον εαυτό τους αυτού του είδους τα αγαθά, επειδή αυτά θα ήταν σωστό να ανήκουν στους αγαθούς. Επίσης αυτοί που οι άλλοι άνθρωποι τους θεωρούν άξιους γι᾽ αυτά τα αγαθά. Επίσης αυτοί που οι πρόγονοί τους, οι συγγενείς τους, οι δικοί τους άνθρωποι, το έθνος ή η πόλη τους τιμήθηκαν για κάποια πράγματα, αισθάνονται ζηλοτυπία ενσχέσει με αυτά τα πράγματα· γιατί πιστεύουν ότι αυτά τους ανήκουν και ότι οι ίδιοι είναι άξιοι γι᾽ αυτά. Αν, τώρα, αντικείμενο ζηλοτυπίας είναι τα μεγάλης —κατά την κοινή παραδοχή— αξίας αγαθά, δεν μπορεί παρά τέτοια να είναι και οι αρετές, καθώς και καθετί που είναι ωφέλιμο και ευεργετικό στους άλλους· γιατί οι άνθρωποι τιμούν τους ενάρετους ανθρώπους και αυτούς που κάνουν ευεργεσίες. Αντικείμενο ζηλοτυπίας είναι και τα αγαθά που στην ευχαρίστηση που προκαλούν μπορούν να έχουν συμμετοχή και οι πλησίον· τέτοια είναι ο πλούτος και η ομορφιά μάλλον παρά η υγεία.

Είναι επίσης φανερό ποιά είναι τα πρόσωπα που προκαλούν τη ζηλοτυπία: είναι τα πρόσωπα που έχουν αυτά και τα παρόμοια αγαθά, τα αγαθά δηλαδή που αναφέραμε, π.χ. ανδρεία, σοφία, δημόσια αξιώματα· γιατί αυτοί που έχουν δημόσιο αξίωμα, οι στρατηγοί ας πούμε, οι πολιτικοί και όλοι αυτοί που διαθέτουν μια τέτοια δύναμη, μπορούν να ευεργετούν πολύν κόσμο. Επίσης αυτοί που πολλοί άνθρωποι θέλουν να τους μοιάσουν, ή επιθυμούν τη γνωριμία ή τη φιλία τους. Επίσης αυτοί που τους θαυμάζουν πολλοί ή που τους θαυμάζουν οι ίδιοι. Επίσης αυτοί που τους επαινούν και τους εγκωμιάζουν ποιητές ή πεζογράφοι. Αυτούς που έχουν τις αντίθετες ιδιότητες οι άνθρωποι τους περιφρονούν· γιατί η περιφρόνηση είναι το αντίθετο της ζηλοτυπίας, και το να αισθάνεται κανείς περιφρόνηση είναι το αντίθετο του να αισθάνεται ζηλοτυπία. Αυτοί που βρίσκονται σε τέτοια κατάσταση ώστε να αισθάνονται ή να προκαλούν τη ζηλοτυπία των άλλων δεν μπορεί παρά να περιφρονούν αυτούς που έχουν τις κακές ιδιότητες οι οποίες είναι αντίθετες των καλών εκείνων ιδιοτήτων που προκαλούν τη ζηλοτυπία — και εξαιτίας αυτών των κακών ιδιοτήτων. Αυτός είναι και ο λόγος που πολλές φορές οι άνθρωποι περιφρονούν τους ευνοημένους από την τύχη, που η καλή τους όμως αυτή τύχη δεν συνοδεύεται από τα μεγάλης —κατά την κοινή παραδοχή— αξίας αγαθά.

Είπαμε ό,τι είχαμε να πούμε για το θέμα «με ποιά μέσα διεγείρονται τα πάθη και με ποιά μέσα διαλύονται — μέσα που αποτελούν τις πηγές από τις οποίες αντλείται το σχετικό αποδεικτικό υλικό».

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Ἑκάβη (415-443)

415 ΕΚ. ὦ θύγατερ, ἡμεῖς δ᾽ ἐν φάει δουλεύσομεν.
ΠΟ. ἄνυμφος ἀνυμέναιος ὧν μ᾽ ἐχρῆν τυχεῖν.
ΕΚ. οἰκτρὰ σύ, τέκνον, ἀθλία δ᾽ ἐγὼ γυνή.
ΠΟ. ἐκεῖ δ᾽ ἐν Ἅιδου κείσομαι χωρὶς σέθεν.
ΕΚ. οἴμοι· τί δράσω; ποῖ τελευτήσω βίον;
420 ΠΟ. δούλη θανοῦμαι, πατρὸς οὖσ᾽ ἐλευθέρου.
ΕΚ. ἡμεῖς δὲ πεντήκοντά γ᾽ ἄμμοροι τέκνων.
ΠΟ. τί σοι πρὸς Ἕκτορ᾽ ἢ γέροντ᾽ εἴπω πόσιν;
ΕΚ. ἄγγελλε πασῶν ἀθλιωτάτην ἐμέ.
ΠΟ. ὦ στέρνα μαστοί θ᾽, οἵ μ᾽ ἐθρέψαθ᾽ ἡδέως.
425 ΕΚ. ὦ τῆς ἀώρου θύγατερ ἀθλία τύχης.
ΠΟ. χαῖρ᾽, ὦ τεκοῦσα, χαῖρε Κασάνδρα τ᾽ ἐμοί,
ΕΚ. χαίρουσιν ἄλλοι, μητρὶ δ᾽ οὐκ ἔστιν τόδε.
ΠΟ. ὅ τ᾽ ἐν φιλίπποις Θρῃξὶ Πολύδωρος κάσις.
ΕΚ. εἰ ζῇ γ᾽· ἀπιστῶ δ᾽· ὧδε πάντα δυστυχῶ.
430 ΠΟ. ζῇ καὶ θανούσης ὄμμα συγκλῄσει τὸ σόν.
ΕΚ. τέθνηκ᾽ ἔγωγε, πρὶν θανεῖν, κακῶν ὕπο.
ΠΟ. κόμιζ᾽, Ὀδυσσεῦ, μ᾽ ἀμφιθεὶς κάρᾳ πέπλους,
ὡς πρὶν σφαγῆναί γ᾽ ἐκτέτηκα καρδίαν
θρήνοισι μητρὸς τήνδε τ᾽ ἐκτήκω γόοις.
435 ὦ φῶς· προσειπεῖν γὰρ σὸν ὄνομ᾽ ἔξεστί μοι,
μέτεστι δ᾽ οὐδὲν πλὴν ὅσον χρόνον ξίφους
βαίνω μεταξὺ καὶ πυρᾶς Ἀχιλλέως.
ΕΚ. οἲ ᾽γώ, προλείπω· λύεται δέ μου μέλη.
ὦ θύγατερ, ἅψαι μητρός, ἔκτεινον χέρα,
440 δός, μὴ λίπῃς μ᾽ ἄπαιδ᾽. ἀπωλόμην, φίλαι.
ὣς τὴν Λάκαιναν σύγγονον Διοσκόροιν
Ἑλένην ἴδοιμι· διὰ καλῶν γὰρ ὀμμάτων
αἴσχιστα Τροίαν εἶλε τὴν εὐδαίμονα.

***
ΕΚΑΒΗ
Ω κόρη μου, κι εγώ σκλάβα θα ζήσω.
ΠΟΛΥΞΕΝΗ
Ανύπαντρη, χωρίς νυφιάτικα τραγούδια.
ΕΚΑΒΗ
Καημένο εσύ παιδί, κι άμοιρη, εγώ, γυναίκα.
ΠΟΛΥΞΕΝΗ
Εκεί θα βρίσκομαι, στον Κάτω Κόσμο, μακριά σου.
ΕΚΑΒΗ
Αλί μου, τί να πράξω; Και ποιό θα ᾽ναι το τέλος μου;
ΠΟΛΥΞΕΝΗ
420 Σκλάβα πεθαίνω, κι είχα ελεύθερο πατέρα.
ΕΚΑΒΗ
Κι εγώ που τα πενήντα μου παιδιά έχω χάσει…
ΠΟΛΥΞΕΝΗ
Τί θες στον Έκτορα να πω, ή στον γέροντά σου;
ΕΚΑΒΗ
Πως είμαι η πιο δυστυχισμένη απ᾽ τις γυναίκες.
ΠΟΛΥΞΕΝΗ
Ω κόρφοι που με θρέψατε γλυκά.
ΕΚΑΒΗ
Ω κόρη μου, που μαύρη μοίρα σε ήβρε πριν της ώρας.
ΠΟΛΥΞΕΝΗ
Γεια σου, μανούλα μου. Έχε γεια και συ, Κασάνδρα.
ΕΚΑΒΗ
Άλλοι έχουν την υγειά τους, η μανούλα σου όχι.
ΠΟΛΥΞΕΝΗ
Και συ, Πολύδωρε, αδερφέ, που ζεις στη Θράκη.
ΕΚΑΒΗ
Αν ζει· δεν το πολυπιστεύω· σ᾽ όλα δύστυχη.
ΠΟΛΥΞΕΝΗ
430 Ζει, και τα μάτια θα σου κλείσει όταν πεθάνεις.
ΕΚΑΒΗ
Πριν να πεθάνω, οι συμφορές με θανατώσαν.
ΠΟΛΥΞΕΝΗ
Οδήγα με, Οδυσσέα, όμως, πρωτύτερα,
σκέπασέ μου το κεφάλι με πέπλα.
Γιατί πριν να σφαχτώ, έχει λιώσει η καρδιά μου
απ᾽ της μάνας τους θρήνους, που κι αυτήν
το δικό μου βογκητό την αφάνισε.
Ω φως! Τ᾽ όνομά σου μονάχα μπορώ να προφέρω,
όμως για λίγο ακόμα θα σε χαίρομαι
όσο χρειάζεται για να περάσω ανάμεσα
στο σπαθί και στη φωτιά του Αχιλλέα.
(Φεύγει.)
ΕΚΑΒΗ
Ω, χάνομαι, κόπηκαν πια τα ήπατά μου.
Κόρη μου, πιάσε τη μάνα σου, άπλωσέ μου το χέρι,
δώσ᾽ μου το. Έρμη από παιδί
μη μ᾽ αφήνεις.
440 Καλές μου, σβήνω.
Έτσι να δω την αδερφή των Διοσκούρων,
τη Λακώνισσα Ελένη,
που την ευτυχισμένη Τροία ρήμαξε,
η ελεεινή με τα μαργιόλικα μάτια.
(Σωριάζεται καταγής.)

Μακεδονία εν μύθοις φθεγγομένη: Μύθοι τοπικοί - Πιερία

Στα Πιέρια όρη ο Δίας ενώθηκε για εννιά νύχτες με την τιτανίδα Μνημοσύνη, αποκτώντας μαζί της τις εννέα Μούσες*.

Τη λατρεία των Μουσών εισήγαγε ο επώνυμος ήρωας της Πιερίας και των Πιερίων Πίερος, γιος του Μακεδόνα.

Μερικές φορές θεωρείται πατέρας του μουσικού Λίνου** ή του Οίαγρου***, επομένως παππούς του Ορφέα, του οποίου οι σχετικοί με τη γέννηση και τον θάνατό του μύθοι τοποθετούνται στον ευρύτερο χώρος της Μακεδονίας και στη Θράκη.
--------------------------------
*Μούσες

Οι Μούσες γεννήθηκαν στην Πιερία, βορειοανατολικά και όχι μακριά από την κορυφή του Ολύμπου. Γι’ αυτό λέγονται Πιερίδες αλλά και Ολυμπιάδες: «κει που απλώνεται η θεσπέσια Πιερία, / ο τόπος των Μουσών, η σεπτή πλαγιά του Ολύμπου» (Ευρ., Βάκχες 409-410).
Ζούσαν στον Όλυμπο, τραγουδώντας και χορεύοντας κοντά στον πατέρα τους, τον Δία, που χαιρόταν να τις ακούει. Εδώ, όπου τραγούδησαν μετά τη νίκη των Ολυμπίων επί των Τιτάνων ένα τραγούδι που θεωρείται το αρχαιότερο άσμα τους, μαρτυρείται και η αρχαιότερη λατρεία τους. Γι’ αυτό και ο βασιλιάς Αρχέλαος θα καθιερώσει στο Δίον δραματικούς αγώνες προς τιμήν του Δία και των Μουσών (Διόδωρος Σικελιώτης 17.16.3-4), ενώ είναι στενά δεμένες με τη λατρεία του Διόνυσου και του Ορφέα.
Πολλοί αοιδοί από τον βορειοελλαδικό χώρο έχουν μητέρες Μούσες: ο Ορφέας και ο Λίνος την Καλλιόπη, ο Υάκινθος την Κλειώ, ο βασιλιάς της Θράκης Ρήσος την Ευτέρπη. Ακόμη, αναφέρεται ότι η Θάλεια ήταν η μητέρα, από τον Απόλλωνα, των Κορυβάντων, θεοτήτων συνδεδεμένων με τη λατρεία των Μεγάλων Θεών της Σαμοθράκης.
Στα νερά του ποταμού Ελικώνα της Πιερίας οι Μαινάδες της Πιερίας επιχείρησαν να καθαρθούν μετά τον φόνο του Ορφέα. Ελικώνας, όμως, ονομάζεται και ένας ορεινός όγκος στη Βοιωτία, φυσικό όριο μεταξύ Βοιωτίας και Φωκίδας, κατοικία των Μουσών κατά τον Ησίοδο, η οποία τους κληρώθηκε κατά τον μοίρασμα του κόσμου. Σχετικά με το θέμα οι πηγές παραδίδουν:
1. Σύμφωνα με τον Παυσανία (9.29.1-2) οι γιοι του Αλωέα, Ώτος και Εφιάλτης, «πρώτοι θυσίασαν στις Μούσες πάνω στον Ελικώνα κι ονόμασαν το βουνό αυτό ιερό των Μουσών». Όμως «νόμισαν ότι οι Μούσες ήταν τρεις και τις ονόμασαν Μελέτη, Μνήμη και Αοιδή. Άλλοι λένε ότι αργότερα ο Πίερος ο Μακεδών, απ’ τον οποίο πήρε το όνομα το όρος της Μακεδονίας, ήρθε στις Θεσπιές και όρισε εννέα Μούσες και τους έδωσε τα σημερινά γνωστά ονόματα. Ο Πίερος τα όρισε έτσι είτε γιατί του φάνηκε ότι έτσι είναι σοφότερα είτε από κάποιο χρησμό είτε γιατί έτσι τα έμαθε από κανένα Θράκα. Γιατί οι Θράκες από παλιά φημίζονταν ως οι εξυπνότεροι από τους Μακεδόνες και, ιδιαίτερα, δεν αμελούσαν τόσο τα θεία».
2. Ο Οβίδιος, ο Αντωνίνος Λιβεράλης και ο Μυθογράφος του Βατικανού αποτελούν μια ακόμη πολύτιμη πηγή για το θέμα. Παραδίδουν τα εξής: Στον Ελικώνα οι Μούσες προκλήθηκαν σε μουσικό αγώνα από τις κόρες του Πίερου, βασιλιά της Πιερίας και της Πέλλας, τις Πιερίδες (Μυθογράφος του Βατικανού) ή Ημαθίδες λόγω της καταγωγής τους από την περιοχή νότια του Αξιού και της Παιονίας, βόρεια της Πιερίας, που εκτεινόταν από τον Αλιάκμονα ως τον Όλυμπο (Οβ., Μετ., 5ο βιβλίο, Αντ. Λιβ.). Ο μουσικός αγώνας ανάμεσα στους δύο χορούς, των αθάνατων Μουσών και των θνητών Πιερίδων ή Ημαθίδων, έληξε φυσικά με τη νίκη των Μουσών,  οι οποίες μεταμόρφωσαν τις θνητές κόρες σε πτηνά και εξασφάλισαν την παρουσία τους στις περιοχές όπου αμφισβητήθηκε η δύναμή τους.
3. Ο Στράβων (9.2.25) τοποθετεί τον ναό των Μουσών, την Ιπποκρήνη και το σπήλαιο των Λειβηθρίδων Νυμφών σε μια χαμηλότερη κορυφή του Ελικώνα, που ονομαζόταν Λειβήθριον παραπέμποντας στα Λείβηθρα της Πιερίας, στενά συνδεδεμένα με τις Μούσες και τον Ορφέα: «Κάπου σαράντα στάδια από την Κορώνεια απέχει το Λιβήθριο, στο οποίο υπάρχουν αγάλματα των Μουσών και των Νυμφών, των λεγομένων Λιβηθρίων. Υπάρχουν επίσης πηγές, η μία ονομάζεται Λιβηθριάς και η άλλη Πέτρα, που μοιάζουν με μαστούς γυναικών, απ’ τους οποίους αναβλύζει νερό σαν γάλα» (Παυσ. 9.34.4).
Προκύπτει ότι η λατρεία των Μουσών στους πρόποδες του Ολύμπου είναι η παλαιότερη.

**Λίνος
Σύμφωνα με μια θηβαϊκή εκδοχή, ο Λίνος ήταν γιος του Αμφίμαρου και μιας Μούσας. Σπουδαίος μουσικός, εφευρέτης της μελωδίας και του ρυθμού, αντικατέστησε τις χορδές από λινάρι με χορδές από έντερο, όπως επίσης έδωσε σχήμα και όνομα σε κάθε γράμμα του φοινικικού αλφαβήτου, το οποίο είχε μάθει από τον Κάδμο. Δάσκαλος στη  μουσική του Ηρακλή, ο οποίος όμως δεν εννοούσε να μάθει τις διδαχές του δασκάλου. Εκείνος πάλι κατέφευγε στη χειροδικία, του την αντιγύρισε όμως κάποια μέρα ο μαθητής του, που μη μπορώντας να ελέγξει τη δύναμή του τον σκότωσε. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή ο Λίνος σκοτώθηκε από τον Απόλλωνα, γιατί καυχήθηκε πως μπορεί να τον συναγωνιστεί στην τέχνη του τραγουδιού. Σταδιακά, και μέσω της γενεαλογίας, συνδέθηκε με του Ορφέα.

***Οίαγρος
Θεός-ποταμός, πατέρας του Ορφέα.

Με τον καιρό μαθαίνει κανείς

Με τον καιρό μαθαίνει κανείς τη λεπτή διαφορά ανάμεσα στο να κρατά ένα χέρι και να αλυσοδένει μια ψυχή.

Μαθαίνει πως αγαπώ δε σημαίνει: στηρίζομαι και ότι συντροφικότητα δε σημαίνει: ασφάλεια.. κι έτσι κανείς αρχίζει να μαθαίνει….

Πως τα φιλιά δεν είναι συμβόλαια και ότι τα δώρα δεν είναι υποσχέσεις. Και αρχίζει να δέχεται τις ήττες του με το κεφάλι ψηλά και τα μάτια ορθάνοιχτα.

Και μαθαίνει να χτίζει όλες τις διαδρομές του στο σήμερα, γιατί το έδαφος του αύριο, είναι υπερβολικά αβέβαιο για να κάνεις σχέδια… και κάθε μέλλον μπορεί να μείνει στη μέση.

Μετά από κάποιο καιρό μαθαίνει κανείς πως αν είναι υπερβολική, ακόμα και η ζέστη του ήλιου μπορεί να τον κάψει. Έτσι φυτεύει τον δικό του κήπο και διακοσμεί την δική του ψυχή αντί να περιμένει κάποιον άλλο να του φέρει λουλούδια.

Μαθαίνει κανείς ότι μπορεί πραγματικά ν’ αντέξει, πως είναι πραγματικά δυνατός, πως πραγματικά αξίζει και μαθαίνει και μαθαίνει…
με κάθε του μέρα μαθαίνει.

Με τον καιρό μαθαίνεις ότι το να είσαι με κάποιον
επειδή σου προσφέρει ένα καλό μέλλον σημαίνει
πως αργά ή γρήγορα θα θελήσεις να γυρίσεις
στο παρελθόν σου.

Με τον καιρό καταλαβαίνεις πως μόνο αυτός που είναι ικανός να σε αγαπάει με όλα σου τα ελαττώματα, δίχως να προσπαθεί να σε αλλάξει, μπορεί να σου προσφέρει όλη την ευτυχία που επιθυμείς.

Με τον καιρό αντιλαμβάνεσαι πως αν βρίσκεσαι στο πλευρό κάποιου μόνο και μόνο για να συντροφεύεις την μοναξιά σου, στο τέλος θα φτάσεις να μη θέλεις ούτε να τον βλέπεις.

Με τον καιρό συνειδητοποιείς ότι οι πραγματικοί φίλοι είναι μετρημένοι και ότι, εκείνος που δεν αγωνίζεται γι’ αυτούς, αργά ή γρήγορα θα βρεθεί πλαισιωμένος μόνο από ψεύτικες φιλίες.

Με τον καιρό μαθαίνεις πως τα λόγια που λέχθηκαν σε μια στιγμή θυμού μπορούν να συνεχίσουν να πληγώνουν αυτόν στον οποίο τα απεύθυνες για μια ολόκληρη ζωή.

Με τον καιρό μαθαίνεις να συγχωρείς αυτόν που το έπραξε, αλλά η συγχώρεση αφορά μόνο μεγάλες ψυχές.

Με τον καιρό αντιλαμβάνεσαι πως αν πλήγωσες σκληρά ένα φίλο, το πιθανότερο είναι ότι η φιλία ποτέ πια δε θα ξαναγίνει όπως πριν.

Με τον καιρό συνειδητοποιείς ότι, ακόμα κι αν είσαι ευτυχισμένος με τους φίλους σου, κάποια μέρα θα κλάψεις για εκείνους που άφησες να φύγουν.

Με τον καιρό θα καταλάβεις ότι κάθε εμπειρία που βίωσες με κάθε άνθρωπο είναι ανεπανάληπτη.

«Κανείς μαθαίνει, μαθαίνει και μαθαίνει, κάθε μέρα που περνάει, μαθαίνει».

Ελπίζω πως όπως και σε μένα,
αυτά τα λόγια να μπορέσουν να μαλακώσουν λίγο το δρόμο σου.

Ο μύθος της ρομαντικής αγάπης. Δύο «μισά» φτιάχνουν ένα ολόκληρο;

Η ρομαντική αγάπη στις δυτικές κοινωνίες συχνά απεικονίζεται με ένα στερεοτυπικό τρόπο: δύο μισά που αναζητούν ο ένας τον άλλο για να ενωθούν.

Λίγοι βρίσκουν αυτή την ευδαιμονία επειδή είναι ένας μύθος που χρονολογείται από τον Πλάτωνα. Στην ελληνική μυθολογία, οι τέλειοι εραστές συνενώθηκαν και τεμαχίστηκαν σε δύο. Η αγάπη, λοιπόν, είναι η επιθυμία κάθε μέρους να βρει τα άλλα που λείπουν.

Αυτός ο μύθος παραμένει στον λαϊκό πολιτισμό, τις ερωτικές ιστορίες και τις ρομαντικές κωμωδίες. Επηρεάζει την κοινωνική μας ταυτότητα, η οποία για πολλούς διαμορφώνεται από στερεοτυπικές, σκηνοθετημένες απεικονίσεις σχέσεων.

Συχνά, λιγότερο συνειδητά, συνεχίζουμε να ψάχνουμε για το μισό που λείπει, το ιδανικό, αλλά τα ποσοστά διαζυγίου πιστοποιούν γιατί δεν υπάρχει αυτό το ιδεώδες. Σήμερα, πολλοί άνθρωποι διαφεύγουν στον εικονικό κόσμο στην αναζήτηση της ιδανικής σχέσης.

Το sexting ως αντίδοτο στη μοναξιά

Τα ερωτικά μηνύματα και το sexting χρησιμοποιούνται συχνά ως αντίδοτο στη μοναξιά, στην έλλειψη οικειότητας και στην επώδυνη εμπειρία της απώλειας. Στον κυβερνοχώρο, μπορούμε να είμαστε όποιος και ό,τι θέλουμε να είμαστε. Αυτό μας δίνει ευχαρίστηση, αλλά μας παρασύρει και μας δελεάζει στο φανταστικό. Είναι ο κόσμος του ασυνείδητου, όπου οι επιθυμίες μας μπορούν να ικανοποιηθούν σχετικά αμέσως.

Είναι εύκολο να εθιστεί κανείς σε αυτό τον εικονικό κόσμο. Η αγάπη της πραγματικής ζωής δεν μπορεί να ανταγωνιστεί με αυτό. Για μερικούς, η επιστροφή στην πραγματικότητα είναι δύσκολη, ή και αδύνατη. Αυτό εξάλλου, δείχνουν οι ολοένα και περισσότερες διαδικτυακές απιστίες.

Μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα διάφορες συναισθηματικές (άγχος, απελπισία, θυμό, πόνο) και συμπεριφορικές αντιδράσεις (μάχες, πορνεία πορνείας, διαζύγιο, κατάχρηση ουσιών, φαγητό ή μη φαγητό). Η σχέση μεταξύ στρες, ραγισμένης καρδιάς (ψυχική αγάπη), ψυχικής υγείας (κατάθλιψη, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, αϋπνία) και σωματικής υγείας (εξάντληση) είναι καλά τεκμηριωμένη.

Πολύ σημαντικές οι κοινωνικές μας σχέσεις

Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες είναι λιγότερο γνωστές, αλλά μπορούμε να μαντέψουμε. Γνωρίζουμε ότι η ποιότητα των κοινωνικών μας σχέσεων και συνθηκών μπορεί να έχει βαθιές επιρροές στον εγκέφαλό μας.

Οι πρόσφατες εξελίξεις στην επιγενετική, ένα σύνολο τροποποιήσεων στο γενετικό μας υλικό που αλλάζει τους τρόπους που ενεργοποιούν και εξαλείφουν τα γονίδιά μας χωρίς να μεταβάλλουν τα ίδια τα γονίδια, υποδεικνύουν μια σχέση μεταξύ κοινωνικών εμπειριών, γονιδιακής έκφρασης, νευροβιολογικών αλλαγών και παραλλαγών συμπεριφοράς.

Ένα αυξανόμενο σύνολο αποδεικτικών στοιχείων εξηγεί πώς το κοινωνικό περιβάλλον επηρεάζει τους απογόνους μας. Με άλλα λόγια, τα σωματικά αποτελέσματα που προκαλούνται από τις κοινωνικές μας εμπειρίες θα μπορούσαν να μεταδοθούν.

Αν συναισθήματα, συνειδητές σκέψεις και ασυνείδητες πεποιθήσεις είναι πράγματι μέρος του κοινωνικού μας περιβάλλοντος και επηρεάζουν τα γονίδιά μας μέσω επιγενετικών μηχανισμών, ποιες είναι οι πιθανές μακροπρόθεσμες συνέπειες του ρομαντικού μύθου της αγάπης;

Η… ασθένεια της αγάπης

Αν οι επιγενετικές διαδικασίες παίζουν σημαντικό ρόλο στις ψυχιατρικές διαταραχές και η… ασθένεια αγάπης (σπασμένες καρδιές) μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα ψυχικής υγείας, μπορούν και οι δύο να συνδεθούν; Ελλείψει διαχρονικών μελετών κοόρτης, όπου παρατηρείται η ίδια ομάδα ατόμων σε μεγάλες χρονικές περιόδους, απλά δεν γνωρίζουμε ακόμα.

Γνωρίζουμε όμως ότι οι κοινωνικά διαμορφωμένες έννοιες της ρομαντικής αγάπης και του γάμου αποτελούν τον εαυτό μας. Ξεκινούν στην πρώιμη παιδική ηλικία και συνεχίζουν σε όλη την εφηβεία και την ενηλικίωση. Αναζητήστε τον όρο ρομαντική αγάπη και να δούμε τι έρχεται.

Ας μην κυνηγάμε τη φανταστική αγάπη

Αναπτύσσουμε προσδοκίες, συνειδητά και ασυνείδητα, για τις σχέσεις αγάπης μας και προσπαθούμε να τις υλοποιήσουμε. Όταν αυτές οι έννοιες είναι ανέφικτες, το στρες είναι αναπόφευκτο. Και ο αντίκτυπος του στρες στο ανοσοποιητικό μας σύστημα, την καρδιά και την ψυχική υγεία είναι καλά τεκμηριωμένο.

Είναι καιρός να σταματήσουμε να κυνηγάμε τη φανταστική αγάπη. Οι πράξεις αγάπης είναι εξίσου ποικίλες όπως οι άνθρωποι που τις ανταλλάσσουν μεταξύ τους. Είναι συχνά εγκόσμια, αλλά φροντίδα. Αν σπάσουμε τον μύθο της ρομαντικής αγάπης, μπορούμε να αρχίσουμε να έχουμε πιο ρεαλιστικές προσδοκίες για τις σχέσεις και να ζήσουμε πιο ευτυχισμένα και πιο υγιεινά.

Όσο προσπαθούμε να καθορίσουμε την ευτυχία των παιδιών μας, τόσο γινόμαστε εμπόδιό της

Πόσες δικές μας ανάγκες άραγε ικανοποιούμε μέσα από τον γονεϊκό μας ρόλο; Ανάγκες μας για συντροφικότητα, για εξουσία, για φιλία, παίρνουμε ικανοποίηση από τη ζωή των παιδιών μας, ταυτιζόμενοι μαζί τους. Με την συμπεριφορά μας προσπαθούμε λανθασμένα να τα υποχρεώσουμε να ακολουθήσουν δρόμους που εμείς δεν καταφέραμε να πάρουμε.

Και αυτό είναι το «καλό» τους, επειδή εξυπηρετεί εμάς. Επειδή εμείς δεν τολμήσαμε να κάνουμε πράξη τα όνειρά μας, συμβιβαστήκαμε, δεν προσπαθήσαμε ίσως αρκετά για την ευτυχία μας. Γιατί τελικά η ευτυχία μας είναι κάτι που εμείς οι ίδιοι δημιουργούμε. Είναι ο τρόπος που εμείς αντιδράμε στα γεγονότα. Αυτό δυσκολευόμαστε να το καταλάβουμε. Όσο περισσότερο πιστεύουμε πως οι άλλοι καθορίζουν την ευτυχία μας, τόσο προσπαθούμε να καθορίσουμε την ευτυχία των παιδιών μας. Έτσι, το μόνο που καταφέρνουμε είναι να γινόμαστε εμπόδιο στην ευτυχία τους.

Ξεκινάει με μια μεγάλη δόση αγωνίας ζωγραφισμένη μέσα στα μάτια της μάνας που περιμένει από την δασκάλα να μάθει για την «αξία» του παιδιού της. Βασικά, η αγωνία είναι και για την δική της αξία σαν μάνα. Την ίδια αγωνία που είχε και τότε σαν μικρό κοριτσάκι για τις αντιδράσεις του αυστηρού της πατέρα.

Μακάρι να μπορούσε να δει στον καθρέπτη της την ώρα που κουνά το δάχτυλό της αυστηρά πάνω κάτω. Θυμίζει για άλλη μια φορά στο παιδί της πόσο ανίκανο είναι να διαχειριστεί τον χρόνο του. Ίσως να έβλεπε τον δικό της πατέρα. Κάτι τέτοια της έλεγε κι αυτός. Ότι ο κόσμος είναι κακός και πως δεν θα πρέπει να έχει εμπιστοσύνη σε κανέναν. Μόνο σε αυτόν θα πρέπει να έχει εμπιστοσύνη.

Μετά, το μικρό αγόρι ίσως να προσπαθήσει να ξεφύγει από όλη αυτή την σφιχτή, άρρωστη μητρική αγκαλιά. Η μητέρα τότε αρχίζει να καταλαβαίνει ότι οι ανάγκες της δεν μπορούν να ικανοποιηθούν από το παιδί. Το μικρό παιδί δεν μπορεί να παίζει τον ρόλο του προστάτη της.

Τότε η ματαίωση αυτής της άρρωστης μητρικής προσδοκίας αποκαλύπτει το μεγάλο κενό. Το κενό της αγάπης. Της ανάγκης για ανιδιοτελή αγάπη. Αν η μητέρα αγαπάει αληθινά το παιδί και όχι απλά ικανοποιεί χωρίς να το θέλει δικές τις ανάγκες, τότε πραγματικά δεν υπάρχει ποτέ αυτό το κενό.

Τότε είναι που τα μάτια της όταν βλέπουν τα παιδικά μάτια την ρωτούν: Πες μου μαμά! Ποιος είμαι; Μπορώ να τα καταφέρω; Αυτή ήρεμη και με ένα χαμόγελο σιγουριάς, που πηγάζει από την ίδια, του γνέφει καταφατικά. Και τότε αφού η ίδια το πιστεύει, δεν μπορεί να γίνει αλλιώς. Το θαύμα γίνεται.

Είναι αυτή η ματιά που αργότερα σαν ενήλικες μας ακολουθεί. Σε όλες τις δυσκολίες μας. Και αν δεν είχαμε την τύχη να την βιώσουμε, δεν πειράζει. Όταν θεωρούμε ότι τα πράγματα είναι δύσκολα για εμάς, ας χαμογελάσουμε εμείς στον εαυτό μας. Δίνοντάς του αγάπη.

Ας πιστέψουμε στην αλλαγή. Και τότε αυτή δεν μπορεί παρά να έρθει. Αρκεί απλά να έχουμε το θάρρος να αναθεωρήσουμε τα λάθη μας ή να συγχωρέσουμε τα λάθη των άλλων. Να κατανοήσουμε τι είναι αυτό που μας τρομάζει και μας εμποδίζει να γίνουμε ευτυχισμένοι.

Μην επιτρέπεις στην απόρριψη να σε πείσει ότι δεν είσαι αρκετός

Αν έχετε βιώσει απόρριψη σε κάποια περίοδο της ζωής σας, είναι πιθανό να νιώθετε οτιδήποτε άλλο παρά αρκετοί. Η απόρριψη μας επηρεάζει ψυχικά, σωματικά, ακόμα και πνευματικά. Και τα συναισθήματα της απόρριψης είναι επώδυνα. Μας δίνουν μια ψευδή αίσθηση ανασφάλειας που μας κάνει να πιστεύουμε ότι δεν είμαστε αρκετά καλοί. Αρχίζουμε να αμφιβάλουμε για τον εαυτό μας, μέχρι μία μέρα να σταματήσουμε να πιστεύουμε εντελώς σε αυτόν.

Οι επιδράσεις γίνονται πιο αρνητικές όταν τα συναισθήματα της απόρριψης μένουν ανεπίλυτα. Θέλουμε απεγνωσμένα να γίνουμε αποδεκτοί από τους άλλους, τόσο πολύ που αρχίζουμε να αναπτύσσουμε κακές συνήθειες, όπως ότι προσπαθούμε να «εξαγοράσουμε» την προσοχή και την τρυφερότητα των ανθρώπων. Μπορεί να τους γεμίζουμε δώρα και φιλοφρονήσεις, ελπίζοντας ότι θα λάβουμε κάτι ως αντάλλαγμα. Δεν πρέπει ποτέ να ξοδεύουμε χρήματα για να δούμε αν οι άλλοι μας αποδέχονται γι’ αυτό που είμαστε.

Μια άλλη συνήθεια που αναπτύσσουμε είναι ο απόλυτος συμβιβασμός. Δεν λέμε την άποψή μας επειδή δεν θέλουμε να ενοχλήσουμε ή να εκνευρίσουμε κάποιον. Αποφεύγουμε τη σύγκρουση ή την απλή διαφωνία στις απόψεις. Καταπιέζουμε τα πάντα και χαμογελάμε υποκριτικά.

Αυτή η συνήθεια μας κάνει να νιώθουμε ακόμα μεγαλύτερη απόρριψη επειδή αρνούμαστε στον εαυτό μας να είναι αληθινός. Νιώθουμε σαν να εργαζόμαστε προς όφελός μας, αλλά τελικά μας κάνουμε περισσότερο κακό παρά καλό. Δεν πρέπει ποτέ να νιώθουμε ότι ο μόνος τρόπος για να μας αγαπούν είναι να «πηγαίνουμε με τα νερά τους».

Ξέρω ότι μπορεί να πονά, αλλά μην αφήνετε τον πόνο να καταφέρει να σας κάνει να απορρίψετε τον εαυτό σας. Ορισμένες φορές, χρειάζεται να αντιμετωπίσετε τον πόνο για να τον ξεπεράσετε. Να αντιμετωπίσουμε την απόρριψη για να την ξεπεράσουμε. Όλα τα προβλήματα ξεκινούν όταν αρνούμαστε τα αρνητικά συναισθήματα, επειδή κάποιος άλλος μας απέρριψε.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι εκεί έξω υπάρχουν άνθρωποι που θα μας δεχτούν γι’ αυτό που είμαστε. Και γι’ αυτό ήρθε η στιγμή να πιστέψουμε στον εαυτό μας και θα δείτε ότι το ίδιο θα κάνουν και οι άλλοι. Γιατί είμαστε περισσότερο από αρκετοί. Αξίζουμε την προσπάθεια.

Κοιτάξτε στον καθρέφτη και αρχίστε να αποδέχεστε το ποιοι είστε και εκτιμήστε αυτό που βλέπετε. Μια μέρα θα συνειδητοποιήσετε ότι δεν κρύβεστε πια πίσω από τον πόνο. Μπορείτε να χαμογελάτε ξανά, και να βρίσκετε τη χαρά στον αληθινό εαυτό σας. Θα μπορείτε πια να απορρίπτετε αυτούς ου σας απορρίπτουν και να δέχεστε αυτούς που θέλετε. Θα συνειδητοποιήσετε ότι δεν αξίζει να συμβιβάζεστε για λιγότερα.

Ποια είναι η σημασία της συνειδητότητας, σύμφωνα με τις διαφορετικές διδασκαλίες

Οι περισσότερες αρχαίες θρησκείες και πνευματικές παραδόσεις υιοθετούν την ενορατική προσέγγιση ότι η «φυσιολογική» νοητική κατάστασή μας φθείρεται από ένα μείζον μειονέκτημα. Ωστόσο, μέσα από αυτή την ενορατική προσέγγιση που αφορά τη φύση της ανθρώπινης υπόστασης –ας την ονομάσουμε «δυσάρεστη είδηση»– προκύπτει μια δεύτερη ενορατική προσέγγιση: η «ευχάριστη είδηση» για τη δυνατότητα θεμελιώδους μεταμόρφωσης της ανθρώπινης συνειδητότητας. Στις διδασκαλίες του Ινδουι­σμού (κάποιες φορές και στον Βουδισμό) αυτή η μεταμόρφωση ονομάζεται φώτιση. Στις διδασκαλίες του Ιησού είναι η σωτηρία και στον Βουδισμό το τέλος της οδύνης. Λύτρωση και αφύπνιση είναι δύο άλλοι όροι που περιγράφουν αυτή τη μεταμόρφωση.

Το σπουδαιότερο επίτευγμα της ανθρωπότητας δεν είναι τα έργα τέχνης, οι επιστημονικές ανακαλύψεις ή η τεχνολογία, αλλά η αναγνώριση της δυσλειτουργίας της, της παραφροσύνης της. Στο απώτατο παρελθόν, αυτή η αναγνώριση είχε ήδη γίνει από λίγα πρόσωπα. Ένας άνδρας, ο οποίος ονομαζόταν Γκαουτάμα Σιντάρτα και έζησε πριν από 2.600 χρόνια στην Ινδία, ήταν ίσως ο πρώτος που την αντιλήφθηκε με πλήρη διαύγεια.

Αργότερα του αποδόθηκε ο τίτλος του Βούδα. Βούδας σημαίνει «αφυπνισμένος». Την ίδια περίπου εποχή εμφανίστηκε στην Κίνα ένας άλλος από τους δασκάλους που αφυπνίστηκαν νωρίς. Το όνομά του ήταν Λάο Τσε. Η παρακαταθήκη του, υπό τη μορφή της καταγεγραμμένης διδασκα­λίας του, αποτέλεσε ένα από τα πλέον εμβριθή πνευματικά βιβλία που γράφτηκαν ποτέ, το Τάο Τε Τσινγκ.

Το να αναγνωρίσει κάποιος την ίδια του την παραφροσύνη αντιπροσωπεύει την ανατολή της πνευματικής υγείας, την αρχή της ίασης και της υπέρβασης. Μια νέα διάσταση της συνειδητότητας είχε αρχίσει να ξεπροβάλει στον πλανήτη, η πρώτη επιφυλακτική άνθηση. Αυτές οι σπάνιες προσωπικότητες απευθύνθηκαν στους συγχρόνους τους. Τους μίλησαν για την αμαρτία, την οδύνη, την ψευδαίσθηση. Είπαν: «Κοίτα πώς ζεις. Δες τι κάνεις, πόση οδύνη προκαλείς». Έπειτα υπέδειξαν τη δυνατότητα της αφύπνισης από τον συλλογικό εφιάλτη της «φυσιολογικής» ανθρώπινης ύπαρξης. Έδειξαν τον δρόμο.

Ο κόσμος δεν ήταν ακόμα έτοιμος να τους ακούσει. Εντούτοις, αυτοί αποτέλεσαν ένα ζωτικό και απαραίτητο κομμάτι της ανθρώπινης αφύπνισης. Αναπόφευκτα, παρανοήθηκαν σε μεγάλο βαθμό από τους συγχρόνους τους αλλά και από τις γενιές που ακολούθησαν. Οι διδασκαλίες τους, απλές αλλά ταυτόχρονα δυναμικές, διαστρεβλώθηκαν και παρερμηνεύθηκαν, σε μερικές περιπτώσεις ακόμα και όταν καταγράφονταν από τους μαθητές τους.

Με την πάροδο των αιώνων προστέθηκαν πολλά στοιχεία που δεν είχαν καμιά σχέση με τις πρωτότυπες διδασκα­λίες, αλλά αντανακλούσαν μια σημαντικότατη παρανόηση. Μερικοί από τους δασκάλους λοιδορήθηκαν, διασύρθηκαν ή δολοφονήθηκαν• άλλοι έφθασαν στο σημείο να λατρεύονται σαν θεοί. Διδασκαλίες που έδειχναν τον δρόμο πέρα και μακριά από τη δυσλειτουργία του ανθρώπινου νου, την έξοδο από τη συλλογική παράνοια, διαστρεβλώθηκαν και κατέληξαν να γίνουν και οι ίδιες μέρος της παραφροσύνης.

Κατ’ αυτό τον τρόπο και σε μεγάλο βαθμό, οι θρησκείες λειτούργησαν περισσότερο διχαστικά παρά ενοποιητικά. Αντί να δώσουν ένα τέλος στη βία και στο μίσος με όχημα τη συνειδητοποίηση της ριζικής ενότητας ολόκληρης της ζωής, έφεραν περισσότερη βία και μίσος, περισσότερο διχασμό ανάμεσα στους ανθρώπους, ανάμεσα στις διαφορετικές θρησκείες, ακόμα και μέσα στην ίδια θρησκεία. Μετατράπηκαν σε ιδεολογίες, συστήματα κοσμοθεωρίας με τα οποία οι άνθρωποι μπορούσαν να ταυτιστούν και να τα χρησιμοποιήσουν για να ισχυροποιήσουν το επίπλαστο αίσθημα του εαυτού.

Μέσα από αυτές ήταν σε θέση να παρουσιάσουν τους ίδιους «εν δικαίω» και τους άλλους «εν αδίκω», και έτσι να προσδιορίσουν τις ταυτότητές τους μέσω των εχθρών τους, των «άλλων», των «άπιστων» ή εκείνων που πιστεύουν σε «λάθος θρησκεία» – και, όχι σπάνια, να θεω­ρούν δικαιολογημένη τη θανάτωση των αντιπάλων τους. Ο άνθρωπος έπλασε τον «Θεό» σύμφωνα με τη δική του εικόνα. Υποβίβασε το αιώνιο, το άπειρο και το ανείπωτο σε νοητικό είδωλο, στο οποίο έπρεπε να πιστεύει και να το λατρεύει ως «θεό μου» ή ως «θεό μας».

Και πάλι παρά τα έργα της παραφροσύνης που διαπράχθηκαν ελέω κάποιας θρησκείας, η Αλήθεια την οποία καταδεικνύουν εξακολουθεί να ακτινοβολεί στον πυρήνα τους. Συνεχίζει να φέγγει, έστω και με τρεμάμενο φως, μέσα από αλλεπάλληλα επίπεδα διαστρέβλωσης και παρερμηνείας. Ωστόσο, είναι μάλλον απίθανο να μπορέσετε να την αντιληφθείτε αν δεν έχετε ήδη ρίξει έστω μια κλεφτή ματιά σε αυτή την Αλήθεια που ενοικεί μέσα σας. Σε ολόκληρο το ιστορικό παρελθόν υπήρξαν ελάχιστοι άνθρωποι που βίωσαν την αλλαγή στο επίπεδο της συνειδητότητας και κατάφεραν να αντιληφθούν απόλυτα αυτό που υποδεικνύουν όλες οι θρησκείες. Για να περιγράψουν αυτή τη μη εννοιολογική Αλήθεια, χρησιμοποίησαν στη συνέχεια το εννοιολογικό πλαίσιο των δικών τους θρησκειών.

Με εννοιολογικό εφαλτήριο ορισμένους από αυτούς τους άνδρες και κάποιες από αυτές τις γυναίκες, αναπτύχθηκαν «σχολές» ή κινήματα μέσα σε όλες τις μεγάλες θρησκείες, που αντιπροσώπευαν όχι μόνο μια εκ νέου ανακάλυψη, αλλά, κατά περίπτωση, μια αύξηση στην ένταση του φωτός της πρωτότυπης διδασκαλίας. Έτσι έκαναν την εμφάνισή τους ο Γνωστικισμός και ο Μυστικισμός κατά τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους και αργότερα στον Μεσαίωνα ο Σουφισμός στην ισλαμική θρησκεία, ο Χασιδισμός και η Καμπάλα στον Ιουδαϊσμό, η Αντβάιτα Βεδάντα στον Iνδουισμό, το Ζεν και το Ντζογκτσέν στον Βουδισμό.

Οι περισσότερες από αυτές τις σχολές ήταν εικονοκλαστικές. Αποδεσμεύτηκαν από ένα στρώμα θνήσκουσας θεωρητικοποίησης και νοητικών αντιληπτικών εποικοδομημάτων, γι’ αυτό και αντιμετωπίζονταν με καχυποψία και ενίοτε με εχθρότητα από τις κατεστημένες θρησκευτικές ιεραρχίες. Σε αντίθεση με την κρατούσα θρησκεία, οι διδασκαλίες τους επικεντρώνονταν στη συνειδητο­ποίηση και την εσωτερική μεταμόρφωση. Χάρη σε αυτές τις εσωτεριστικές σχολές ή στα αντίστοιχα κινήματα, οι μεγάλες θρησκείες ανέκτησαν ξανά τη μεταμορφωτική ισχύ των πρωτότυπων διδασκαλιών, αν και στις περισσότερες περιπτώσεις μόνο μια ελάχιστη μειονότητα ανθρώπων είχε πρόσβαση σε αυτές.

Ο αριθμός τους δεν υπήρξε ποτέ τόσο μεγάλος ώστε να ασκήσουν σημαντική επίδραση στην εν τω βάθει συλλογική απουσία συνειδητότητας της πλειονότητας. Με την πάροδο του χρόνου, μερικές από τις ίδιες αυτές σχολές επισημοποιήθηκαν τυπικά ή θεωρητικοποιήθηκαν σε μονολιθικό βαθμό, προκειμένου να παραμείνουν αποτελεσματικές.

Η σοφία του να νικάς χωρίς να τσακώνεσαι

Έχετε ακούσει για τις αποτελεσματικές κινήσεις του ψυχολογικού αϊκίντο, δηλαδή των μέσων για την επίλυση οποιουδήποτε προβλήματος χωρίς να τσακώνεστε.

– Το ψυχολογικό αϊκίντο μοιάζει με την εξισορρόπηση πάνω σε μια μπάλα- εξισορρόπηση πριν την επιθετικότητα. Ενδώστε για να αποδυναμώσετε την αντίσταση, διδάσκουν οι Βουδιστές.

– Μην τσακώνεστε, γιατί θα γίνετε αναπόφευκτα αυτό στο οποίο μάχεστε. Η πολλή δύναμη οδηγεί στα αντίθετα αποτελέσματα.

– Μάθετε να ακολουθείτε για να μπορέσετε να οδηγείτε.

– Αυτός που σας φωνάζει βρίσκεται σε συναισθηματική φόρτιση πράγμα που σημαίνει, ότι η συνείδηση του δεν λειτουργεί. Είναι αστείο να προσπαθείτε να μιλήσετε σε έναν άνθρωπο που δεν λειτουργεί το μυαλό του. Είναι το ίδιο πράγμα με το να μιλάς σε κάποιον που κοιμάται. Έχετε δει ποτέ κάποιον να φωνάζει σε άλλον άνθρωπο, όταν έχει καλή διάθεση;

– Αυτός που φωνάζει σε αντάλλαγμα μοιάζει με το να χτυπάς έναν άνθρωπο που πνίγεται με ένα κουπί. Αυτός ο άνθρωπος πνίγεται στον ίδιο του τον θυμό. Οπότε, δεν χρειάζεται βοήθεια σε αυτό.

– Τι κάνουμε, όταν αισθανόμαστε άσχημα; Κατηγορούμε, φωνάζουμε, κλαίμε. Γι’ αυτό όταν κάποιος μας φωνάζει στην πραγματικότητα το κάνει, επειδή αισθάνεται άσχημα.

– Ξέρετε πως μπορείτε να βάλετε ένα τέλος στις φωνές τους; Παραμείνετε σιωπηλοί και αφήστε τους να σιγοβράζουν. Μην δίνετε σημασία στις λέξεις τους, γιατί είναι απλά ο πόνος τους. Και πως να κρατήσετε ένα καθαρό πρόσωπο; Επαινώντας ψυχικά τον εαυτό σας! “Μα τι ταλέντο είμαι. Μπορώ να παραμείνω ψύχραιμος ακόμα και με αυτόν τον άνθρωπο!” Η απλή σιωπή έχει την επίδραση του κρύου νερού. Καθώς ο αντίπαλός σας φωνάζει, κοιτάξτε τον με προσοχή και ακούστε τον. Αφήστε τον να ηρεμήσει.

– Το να παραμένετε σιωπηλοί, όταν θέλετε πολύ να υποστηρίξετε την άποψή σας είναι δύσκολο έργο, αλλά είναι σίγουρο ότι αξίζει τον κόπο. Αν το καταφέρει ο ένας από τους δυο που εμπλέκονται σε έναν τσακωμό, τότε όλοι οι παρόντες αισθάνονται πιο ψύχραιμοι.

Λουκιανός: Ώστε να μπορούν οι άνθρωποι -που μέχρι τότε βυθισμένοι στην αμάθεια διαχειρίζονταν άσχημα και βίαια τις ζωές τους- να ζουν καλύτερα

Μια άποψη για την αρχαία φιλοσοφία, ενός διανοούμενου που γράφει από τη σκοπιά κάποιου που βρίσκεται έξω από τον χώρο της φιλοσοφίας – του Λουκιανού από τα Σαμόσατα.

Ο σατιρικός αυτός συγγραφέας του 2ου αιώνα μ.Χ., στον διάλογό του Δραπέται, βάζει τη Φιλοσοφία να υπενθυμίζει στον πατέρα της Δία τον λόγο που την έστειλε στη Γη: ώστε να μπορούν οι άνθρωποι -που μέχρι τότε βυθισμένοι στην αμάθεια διαχειρίζονταν άσχημα και βίαια τις ζωές τους- να ζουν καλύτερα. Αρχικά, λέει, επισκέφθηκε την Ινδία, τους Βραχμάνες, κατόπιν την Αιθιοπία, την Αίγυπτο, τη Βαβυλώνα και τέλος τη Θράκη, τον άγριο Βορρά. Τελικά έφθασε στους Έλληνες, όπου πίστευε πως θα εκτελούσε με ευκολία την αποστολή της. Όπως αποδείχτηκε όμως, τα πράγματα ήταν δυσκολότερα από ό,τι περίμενε.

Ύστερα από ένα ενθαρρυντικό ξεκίνημα, εμφανίστηκαν οι Σοφιστές και ανακάτεψαν τη φιλοσοφία με τις σοφιστείες. Στη συνέχεια, οι Αθηναίοι εκτέλεσαν τον Σωκράτη! H Φιλοσοφία συνέχισε παραπονούμενη για την όχι και τόσο υπέροχη διαμονή της στην Ελλάδα. Οι περισσότεροι άνθρωποι, λέει, την εκτιμούν αν και δεν την πολυκαταλαβαίνουν. και υπάρχουν γνήσιοι φιλόσοφοι που αγαπούν και αναζητούν την αλήθεια, κι έτσι το όλο εγχείρημά της αξίζει τον κόπο. Υπάρχουν όμως και ψευτοφιλόσοφοι, που στοχεύουν μόνο στα λεφτά και τη φήμη, κι αυτοί την καθιστούν ανυπόληπτη και την κάνουν έξω φρένων. Και τώρα χρειάζεται λίγη θεϊκή βοήθεια για να βελτιώσει την κατάσταση.

Στον ελληνορωμαϊκό κόσμο η φιλοσοφία, καλώς ή κακώς, καθιερώθηκε ως ξεχωριστό γνωστικό πεδίο, με τις δικές του πρακτικές, τα δικά του κείμενα, τους δικούς του θεσμούς. Για τους λειτουργούς και για το ακροατήριό της είχε πολύ πιο επιτακτικό χαρακτήρα από ό,τι έχει για μας σήμερα. Η φιλοσοφία ήταν τότε για τον κόσμο μια φυσική προέκταση της συνηθισμένης καλής εκπαίδευσης, δεδομένης της σπουδαιότητας του καλώς ζήν και του σημαντικού ρόλου της φιλοσοφίας ως προς αυτό. Σε εμάς σήμερα -σε αντίθεση με τους αρχαίους— υπάρχει μια ένταση ανάμεσα στην ιδέα ότι η φιλοσοφία μάς δίνει τη δυνατότητα να καταλαβαίνουμε τους εαυτούς μας και τον κόσμο και στην ιδέα ότι η φιλοσοφία είναι μια αυστηρή και διανοητικά απαιτητική ενασχόληση. O σημαντικός ρόλος στη ζωή τον οποίο κατείχε η φιλοσοφία στην αρχαιότητα έχει υποκατασταθεί από μια ποικιλία ενδιαφερόντων και επιδιώξεων· όμως η φιλοσοφία μετράει ακόμη, εξακολουθεί να έχει σημασία, και μπορούμε ακόμη με πολλούς τρόπους να συσχετίσουμε τα ενδιαφέροντά μας με εκείνα των αρχαίων και να διαπιστώσουμε πως η μελέτη τους οδηγεί με τον φυσικότερο τρόπο σε άμεση δέσμευση. Το παλιό πρόβλημα της Φιλοσοφίας παραμένει και, ελλείψει θεϊκής βοήθειας, θα πρέπει τη δουλειά να την κάνουμε εμείς και, για χάρη μας, να αναζητούμε την αλήθεια και να ξεσκεπάζουμε το ψεύδος.

Αν κάποιος είναι μωρός, όλα τα χρήματα του κόσμου δεν είναι ικανά να κάνουν το γήρας του ευκολότερο

Λαίλιος: Ίσως κάποιος υποθέσει ότι ο πλούτος, τα υλικά αγαθά και η κοινωνική θέση σου -προνόμια που λίγοι κατέχουν στη ζωή- είναι αυτά πού σε κάνουν να μεγαλώνεις με ευχαρίστηση.

Κάτων: Υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτό, Λαίλιε, αλλά υπάρχουν κι άλλες πλευρές. Θυμήσου την ιστορία με τον Θεμιστοκλή και τον άνδρα από τη Σέριφο.

Διαφωνούσαν κάποτε οι δυο τους και ο άνδρας από τη Σέριφο κατηγορούσε τον Θεμιστοκλή πως ήταν γνωστός μόνο λόγω της φήμης της πόλης του και όχι για τα δικά του επιτεύγματα.
«Μα τον Ηρακλή, είναι αλήθεια», είπε ο Θεμιστοκλής. «Ποτέ δεν θα είχα γίνει διάσημος αν καταγόμουν από τη Σέριφο – μα ούτε κι εσύ, αν καταγόσουν από την Αθήνα».

Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί και για τα γηρατειά. Δεν είναι ελαφρύ φορτίο όταν κάποιος, ακόμα κι ένας σοφός, είναι φτωχός. Αν όμως κάποιος είναι μωρός, όλα τα χρήματα του κόσμου δεν είναι ικανά να κάνουν το γήρας του ευκολότερο.

Τι θα μπορούσε, πράγματι, να είναι πιο ευχάριστο από τα γηρατειά όταν αυτά περιβάλλονται από τον ενθουσιασμό της νιότης; Γιατί σίγουρα πρέπει να συμφωνήσουμε πως οι πρεσβύτεροι έχουν τουλάχιστον τη δύναμη να διδάξουν τους νέους και να τους προετοιμάσουν για τα πολλαπλά καθήκοντα της ζωής. Ποια ευθύνη μπορεί να είναι πιο τιμητική από αυτή; Στ’ αλήθεια, μου φαίνεται, Σκιπίων, ότι ο Γναίος και ο Πόπλιος Σκιπίων, όπως και οι δύο παππούδες σου, ο Λεύκιος Αιμίλιος και ο Πόπλιος Αφρικανός, είχαν τη μέγιστη τύχη να συνοδεύονται πάντα από πλήθη ευγενών νέων ανδρών.

Και κανείς από όσους προσφέρουν ελεύθερη μάθηση στους άλλους δεν μπορεί να θεωρηθεί δυστυχής, ακόμα κι αν το σώμα του φθείρεται από το γήρας.

Οι κραιπάλες της νιότης συχνά είναι η αιτία της απώλειας της σωματικής πυγμής, περισσότερο απ’ ό,τι το γήρας. Η ακόλαστη και σπάταλη νιότη οδηγεί σε ένα φθαρμένο σώμα στη μεγάλη ηλικία.

Ο γηραιός Κύρος, σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, δήλωνε ως ηλικιωμένος λίγο πριν πεθάνει ότι ποτέ δεν είχε νιώσει λιγότερο δραστήριος στα τελευταία του απ’ ό,τι στη νιότη του. Και επίσης θυμάμαι, παιδί ακόμα, που είδα τον Λεύκιο Μέτελλο, τέσσερα χρόνια μετά τη δεύτερη θητεία του ως υπάτου, να διορίζεται αρχιερέας και να παραμένει στη θέση αυτή για είκοσι δύο χρόνια. Ως το τέλος του ήταν τόσο δραστήριος που, παρά το προχωρημένο της ηλικίας του, δεν αισθάνθηκε ποτέ την απώλεια της νιότης. Δεν χρειάζεται να αναφέρω τον εαυτό μου από την ίδια άποψη, αν και οι ηλικιωμένοι σαν εμένα επιτρέπεται να καλομαθαίνουν τους εαυτούς τους.

Δεν βλέπετε στον Όμηρο πόσο συχνά ο Νέστορας εξυμνεί τα δικά του θαυμαστά προσόντα; Σε αυτό το σημείο της ζωής του είχε δει ήδη τρεις γενιές ανδρών, μα δεν φοβόταν μήπως φανεί υπερβολικά φλύαρος ή αλαζόνας όταν έλεγε την αλήθεια για τον εαυτό του. Γιατί, όπως λέει ο ‘Όμηρος: «Λόγια γλυκύτερα από μέλι έρεαν από τη γλώσσα τον». Τώρα, αυτή η γλυκύτητα δεν εξαρτιόταν σε καμία περίπτωση από τη σωματική του ρώμη – και επιπλέον ο Έλληνας ηγεμόνας Αγαμέμνων ποτέ δεν ευχήθηκε να είχε δέκα άνδρες σαν τον Αίαντα, μα δέκα άνδρες σαν τον Νέστορα. Γιατί χωρίς αμφιβολία, αν είχε τέτοιους άνδρες μαζί του, η Τροία θα έπεφτε στη στιγμή.

ΜΑΡΚΟΣ ΤΥΛΛΙΟΣ ΚΙΚΕΡΩΝ, ΤΟ ΔΩΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΜΟΤΗΤΑΣ

Nietzsche: τι είναι το κράτος;

Friedrich Nietzsche: 1844–1900

Το νέο Είδωλο: Ο Λεβιάθαν-το Τέρας

§1

Προ-Κατανοήσεις

Ο σημερινός άνθρωπος είναι τόσο μπερδεμένος, που στην χοντροκομμένη αυταρέσκεια του συνωμοτικού δικαστηρίου της δειλίας, του περιβόητου κράτους, αναζητεί τη δική του ευτυχία. Έτσι θυσιάζει τον εαυτό του για χάρη ενός ειδώλου, που τον απατά και τον ευτελίζει. Συμβαίνει λοιπόν να βασιλεύει πάνω στη γέρικη γη, σύμφωνα με τον Νίτσε, μια τερατώδης πολιτικο-κρατική οντότητα, της οποίας τα κύρια συστατικά συνυφαίνονται με την σκοτεινή φύση των πάσης φύσεως εθνικισμών, δημοκρατιών, σοσιαλισμών και των αντίστοιχων τύπων κυβερνήσεων και διακυβερνήσεων. Αυτή η οντότητα, το σύγχρονο κράτος, είναι στ’ αλήθεια ο Λεβιάθαν, που παρουσιάζεται ως φύλακας των λαών και έτσι αξιώνει να κηδεμονεύει, με τη διαμεσολάβηση των νόμων, τους πάντες και τα πάντα. Αλλά αυτός ο Λεβιάθαν δεν είναι κάποιος θεός, κάποιος σωτήρας ή λυτρωτής των ανθρώπων, παρά ένα τέρας, ένα ψευδολόγο και αρπακτικό θηρίο. Είναι ακριβώς αυτό που διακηρύσσει. Τι διακηρύσσει; Μια ψυχρή λειτουργία και μια απρόσωπη διαχείριση: δρα ύπουλα και δυναστεύει τυφλά τους λαούς, στο όνομα μάλιστα αυτών λαών. Έτσι όπου είναι παρόν το κράτος, ωσεί παρών είναι και ο λαός. Αλλά ποιος λαός; Η αγέλη, που οι αισθήσεις της είναι τυλιγμένες με ψέματα/ψευδαισθήσεις και απάτες αίσθησης.

§2

Κατανοήσεις

Στον Ζαρατούστρα ( πρώτο μέρος-ομιλία 11) ο Νίτσε απεικονίζει ως εξής αυτό τον Λεβιάθαν – το Τέρας:

«Υπάρχουν ακόμα κάπου λαοί και αγέλες, όχι όμως σε μας, αδελφοί μου: εδώ υπάρχουν κράτη. Κράτος; Τι είναι αυτό; Λοιπόν! Ανοίξτε τώρα τα αφτιά σας, γιατί θα σας μιλήσω για το θάνατο των λαών. Κράτος λέγεται το πιο ψυχρό απ’ όλα τα ψυχρά τέρατα. Ψυχρά επίσης ψεύδεται και τούτο το ψέμα σέρνεται από το στόμα του: «Εγώ, το κράτος, είμαι ο λαός». Αυτό κι αν είναι Ψέμα! Δημιουργοί ήταν εκείνοι που δημιούργησαν τους λαούς και που κρέμασαν μια πίστη και μια αγάπη από πάνω τους: έτσι υπηρέτησαν τη ζωή. Εξολοθρευτές είναι εκείνοι που στήνουν παγίδες για τους πολλούς και αποκαλούνται κράτος: κρεμούν ένα σπαθί κι εκατό επιθυμίες από πάνω τους. Όπου υπάρχει ακόμη λαός, δεν καταλαβαίνει το κράτος και το μισεί σαν κακό μάτι και σαν αμαρτία έναντι των ηθών και των δικαιωμάτων».

Τι μας λέει εδώ ο Νίτσε; Πως το κράτος, ως το πιο ψυχρό από όλα τα ψυχρά τέρατα, υπονομεύει την αληθινή ύπαρξη των λαών, ταυτίζοντας τον εαυτό του με την έννοια του λαού. Ετούτη η ταύτιση είναι μια παγίδα για τους λαούς, καθώς το κράτος-καταστροφέας εξολοθρεύει τη δημιουργική τους πνοή και τους μετατρέπει σε μια θλιβερή, αυτο-προδομένη μάζα καταπιεσμένων όντων που «εργάζονται» με όλη τους τη «λαϊκουριά» και με περισσό ζήλο για την ευτυχία των καταστροφέων τους. Ό,τι ακριβώς συμβαίνει και στη σημερινή ελλαδική πραγματικότητα: τα πιο αδηφάγα τέρατα της κρατικής μηχανής, όσο πιο αδηφάγα είναι –και μάλιστα με «σοσιαλ-αριστερό» μανδύα– τόσο πιο φιλολαϊκά εμφανίζονται. Έτσι αποκοιμίζουν τον λαό με ψευδαισθήσεις παραμυθίας, οι οποίες τελικά αποβαίνουν ολέθριες για την ίδια την ύπαρξή του, βιοτική και πολιτισμική. Και είναι τότε που από δημιουργικός λαός γίνεται ένας ξέπνοος στυλοβάτης των πιο αντιδραστικών-σκοταδιστικών δυνάμεων: γίνεται ένα άβουλο κυβερνώμενο res, που γελοιοποιεί με την ίδια του τη συμπεριφορά τα πιο ευγενικά του συναισθήματα.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ρητορική (1387b-1388a)

[X] Δῆλον δὲ καὶ ἐπὶ τίσι φθονοῦσι καὶ τίσι καὶ πῶς ἔχοντες, εἴπερ ἐστὶν ὁ φθόνος λύπη τις ἐπὶ εὐπραγίᾳ φαινομένῃ τῶν εἰρημένων ἀγαθῶν περὶ τοὺς ὁμοίους, μὴ ἵνα τι αὑτῷ, ἀλλὰ δι᾽ ἐκείνους· φθονήσουσι μὲν γὰρ οἱ τοιοῦτοι οἷς εἰσί τινες ὅμοιοι ἢ φαίνονται· ὁμοίους δὲ λέγω κατὰ γένος, κατὰ συγγένειαν, καθ᾽ ἡλικίας, κατὰ ἕξεις, κατὰ δόξαν, κατὰ τὰ ὑπάρχοντα. καὶ οἷς μικρὸν ἐλλείπει τοῦ μὴ πάντα ὑπάρχειν (διὸ οἱ μεγάλα πράττοντες καὶ οἱ εὐτυχοῦντες φθονεροί εἰσιν)· πάντας γὰρ οἴονται τὰ αὑτῶν φέρειν. καὶ οἱ τιμώμενοι ἐπί τινι διαφερόντως, καὶ μάλιστα ἐπὶ σοφίᾳ ἢ εὐδαιμονίᾳ. καὶ οἱ φιλότιμοι φθονερώτεροι τῶν ἀφιλοτίμων. καὶ οἱ δοξόσοφοι· φιλότιμοι γὰρ ἐπὶ σοφίᾳ. καὶ ὅλως οἱ φιλόδοξοι περί τι φθονεροὶ περὶ τοῦτο. καὶ οἱ μικρόψυχοι· πάντα γὰρ μεγάλα δοκεῖ αὐτοῖς εἶναι. ἐφ᾽ οἷς δὲ φθονοῦσι, τὰ μὲν ἀγαθὰ εἴρηται·

[1388a] ἐφ᾽ οἷς γὰρ φιλοδοξοῦσι καὶ φιλοτιμοῦνται ἔργοις ἢ κτήμασι καὶ ὀρέγονται δόξης, καὶ ὅσα εὐτυχήματά ἐστιν, σχεδὸν περὶ πάντα φθόνος ἔστι, καὶ μάλιστα ὧν αὐτοὶ ἢ ὀρέγονται ἢ οἴονται δεῖν αὑτοὺς ἔχειν, ἢ ὧν τῇ κτήσει μικρῷ ὑπερέχουσιν ἢ μικρῷ ἐλλείπουσιν. φανερὸν δὲ καὶ οἷς φθονοῦσιν· ἅμα γὰρ εἴρηται· τοῖς γὰρ ἐγγὺς καὶ χρόνῳ καὶ τόπῳ καὶ ἡλικίᾳ καὶ δόξῃ φθονοῦσιν· ὅθεν εἴρηται

τὸ συγγενὲς γὰρ καὶ φθονεῖν ἐπίσταται.

καὶ πρὸς οὓς φιλοτιμοῦνται· φιλοτιμοῦνται γὰρ πρὸς τοὺς εἰρημένους, πρὸς δὲ τοὺς μυριοστὸν ἔτος ὄντας ἢ πρὸς τοὺς ἐσομένους ἢ τεθνεῶτας οὐδείς, οὐδὲ πρὸς τοὺς ἐφ᾽ Ἡρακλείαις στήλαις. οὐδ᾽ ὧν πολὺ οἴονται παρ᾽ αὐτοῖς ἢ παρὰ τοῖς ἄλλοις λείπεσθαι, οὐδ᾽ ὧν πολὺ ὑπερέχειν, ὡσαύτως καὶ πρὸς τούτους καὶ περὶ τὰ τοιαῦτα. ἐπεὶ δὲ πρὸς τοὺς ἀνταγωνιστὰς καὶ ἀντεραστὰς καὶ ὅλως τοὺς τῶν αὐτῶν ἐφιεμένους φιλοτιμοῦνται, ἀνάγκη μάλιστα τούτοις φθονεῖν, διόπερ εἴρηται

καὶ κεραμεὺς κεραμεῖ.

καὶ ὧν ἢ κεκτημένων ἢ κατορθούντων ὄνειδος αὐτοῖς· εἰσὶν δὲ καὶ οὗτοι ‹οἱ› ἐγγὺς καὶ ὅμοιοι· δῆλον γὰρ ὅτι παρ᾽ αὐτοὺς οὐ τυγχάνουσι τοῦ ἀγαθοῦ, ὥστε τοῦτο λυποῦν ποιεῖ τὸν φθόνον. καὶ τοῖς ἢ ἔχουσι ταῦτα ἢ κεκτημένοις ὅσα αὐτοῖς προσῆκεν ἢ ἐκέκτηντό ποτε· διὸ πρεσβύτεροί τε νεωτέροις καὶ οἱ πολλὰ δαπανήσαντες εἰς ταὐτὸ τοῖς ὀλίγα φθονοῦσιν. καὶ τοῖς ταχὺ οἱ ἢ μόλις τυχόντες ἢ μὴ τυχόντες φθονοῦσιν. δῆλον δὲ καὶ ἐφ᾽ οἷς χαίρουσιν οἱ τοιοῦτοι καὶ ἐπὶ τίσι καὶ πῶς ἔχοντες· ὡς γὰρ ἔχοντες λυποῦνται, οὕτως ἔχοντες ἐπὶ τοῖς ἐναντίοις ἡσθήσονται. ὥστε ἂν αὐτοὶ μὲν παρασκευασθῶσιν οὕτως ἔχειν, οἱ δ᾽ ἐλεεῖσθαι ἢ τυγχάνειν τινὸς ἀγαθοῦ ἀξιοῦντες ὦσιν οἷοι οἱ εἰρημένοι, δῆλον ὡς οὐ τεύξονται ἐλέου παρὰ τῶν κυρίων.

***
[10] Είναι επίσης φανερό για ποιούς λόγους και ποιούς φθονούν οι άνθρωποι, όπως και σε ποιά γενικότερη κατάσταση βρίσκονται τότε οι ίδιοι, μια και ο φθόνος είναι εκείνη η λύπη που αισθάνεται κανείς όταν βλέπει τους ομοίους του να πετυχαίνουν τα αγαθά που είπαμε, και αυτό όχι για να αποκτήσει κάτι ο ίδιος, αλλά γιατί το έχουν εκείνοι. Τον φθόνο θα τον αισθανθούν, πράγματι, οι άνθρωποι που έχουν, ή τους φαίνεται πως έχουν, ομοίους τους («ομοίους» εννοώ είτε ως προς την καταγωγή, είτε ως προς τη συγγένεια, είτε ως προς την ηλικία, είτε ως προς τις ιδιότητες του χαρακτήρα, είτε ως προς την υπόληψη, είτε ως προς την περιουσία). Φθονούν επίσης αυτοί που έχουν σχεδόν τα πάντα (αυτός είναι ο λόγος που είναι φθονεροί όσοι καταγίνονται με μεγάλα πράγματα και ζουν μια ευτυχισμένη ζωή)· γιατί πιστεύουν ότι οι πάντες προσπαθούν να πάρουν πράγματα που ανήκουν στους ίδιους. Επίσης αυτοί που ο κόσμος τούς τιμάει με τρόπο εξαιρετικό για κάτι που έχουν, ιδίως για τη σοφία ή την ευτυχία τους. Επίσης οι φιλόδοξοι είναι πιο φθονεροί από αυτούς που δεν έχουν φιλοδοξίες. Φθονούν επίσης αυτοί που πιστεύουν πως είναι σοφοί· γιατί η φιλοδοξία τους είναι η σοφία. Γενικά όλοι όσοι έχουν τη φιλοδοξία να διακριθούν σε κάτι είναι φθονεροί ως προς αυτό. Επίσης οι μικρόψυχοι· γιατί τα πάντα τούς φαίνονται μεγάλα.

Από τα πράγματα που γίνονται αντικείμενο φθόνου, εμείς έχουμε μνημονεύσει τα καλά·

[1388a] γιατί σχεδόν όλες οι πράξεις και όλα τα αποκτήματα που γεννούν στους ανθρώπους την επιθυμία για ένα καλό όνομα και για τιμή, όλα αυτά για τα οποία οι άνθρωποι θέλουν να αποκτήσουν φήμη, καθώς και όλα όσα είναι δώρα της τύχης, είναι πράγματα που προκαλούν τον φθόνο, ιδίως αυτά που οι άνθρωποι τα επιθυμούν για τον εαυτό τους ή πιστεύουν ότι πρέπει να τους ανήκουν, ή που η κτήση τους τους κάνει λίγο ανώτερους από άλλους ή λίγο μόνο κατώτερους από άλλους.

Είναι επίσης φανερό ποιούς φθονούν οι άνθρωποι· το είπαμε μόλις πριν από λίγο: οι άνθρωποι φθονούν αυτούς που βρίσκονται κοντά τους από την άποψη του χρόνου, του τόπου, της ηλικίας και της υπόληψης· εξού και ο λόγος του ποιητή

 η συγγένεια ξέρει επίσης να φθονεί.

Επίσης αυτούς με τους οποίους αναμετριούνται: οι άνθρωποι αναμετριούνται με αυτούς που είπαμε· κανένας δεν αναμετριέται με αυτούς που έζησαν πριν από δέκα χιλιάδες χρόνια ή θα ζήσουν κάποτε στο μέλλον ή με αυτούς που έχουν πεθάνει, ούτε και με αυτούς που ζουν κοντά στις Ηράκλειες στήλες. Δεν αναμετριούνται επίσης οι άνθρωποι με αυτούς που κατά τη δική τους κρίση ή κατά την κρίση άλλων είναι πολύ κατώτεροι από τους ίδιους ή πολύ ανώτεροί τους, όπως και με αυτούς που βρίσκονται σε παρόμοια με τους ίδιους κατάσταση. Με δεδομένο λοιπόν ότι οι άνθρωποι αναμετριούνται με τους ανταγωνιστές τους, με τους ερωτικούς τους αντιζήλους και γενικά με αυτούς που έχουν τις ίδιες επιδιώξεις, υποχρεωτικά αυτούς και φθονούν κατά κύριο λόγο· γι᾽ αυτό και είπε ο ποιητής

 κι ο κανατάς τον κανατά.

Επίσης αυτούς που έχοντας αποκτήσει κάτι ή πετυχαίνοντας κάτι γίνονται αφορμή να κατηγορηθούν οι ίδιοι — αυτό ισχύει, βέβαια, γι᾽ αυτούς που είναι κοντινοί και όμοιοί τους· γιατί έτσι γίνεται φανερό ότι είναι από δικό τους φταίξιμο που δεν πετυχαίνουν και οι ίδιοι το αγαθό αυτό: στενοχωρώντας τους το πράγμα αυτό γεννάει μέσα τους τον φθόνο. Φθονούν επίσης αυτούς που ή έχουν ή απέκτησαν αυτά που θα ήταν φυσικό να τα έχουν οι ίδιοι ή που τα είχαν κάποτε· αυτός είναι ο λόγος που οι γεροντότεροι φθονούν τους νεότερους. Επίσης αυτοί που έκαναν πολλά έξοδα για κάτι φθονούν αυτούς που για το ίδιο πράγμα ξόδεψαν λίγα. Επίσης αυτοί που ή πέτυχαν κάτι με δυσκολία ή δεν το πέτυχαν καθόλου φθονούν αυτούς που το πέτυχαν γρήγορα.

Είναι επίσης φανερό ποιά πράγματα και ποιά πρόσωπα προκαλούν ευχαρίστηση στους ανθρώπους αυτούς, καθώς και ποιά είναι τότε η γενικότερη κατάσταση αυτών των ανθρώπων· γιατί όποια είναι η γενικότερη κατάστασή τους όταν αισθάνονται λύπη, ίδια θα είναι και όταν θα αισθανθούν ευχαρίστηση για την αντίθετη κατάσταση των πραγμάτων. Αν λοιπόν οι ακροατές του λόγου οδηγηθούν από τον ρήτορα σ᾽ αυτή την κατάσταση, και αν τα πρόσωπα που επιδιώκουν τον οίκτο ή επιδιώκουν να πετύχουν κάποιο αγαθό είναι σαν τους ανθρώπους που περιγράψαμε, είναι φανερό ότι δεν θα εξασφαλίσουν οίκτο από τα πρόσωπα που είναι αρμόδια γι᾽ αυτό το πράγμα.

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Ἑκάβη (382-414)

ΕΚ. καλῶς μὲν εἶπας, θύγατερ, ἀλλὰ τῷ καλῷ
λύπη πρόσεστιν. εἰ δὲ δεῖ τῷ Πηλέως
χάριν γενέσθαι παιδὶ καὶ ψόγον φυγεῖν
385 ὑμᾶς, Ὀδυσσεῦ, τήνδε μὲν μὴ κτείνετε,
ἡμᾶς δ᾽ ἄγοντες πρὸς πυρὰν Ἀχιλλέως
κεντεῖτε, μὴ φείδεσθ᾽· ἐγὼ ᾽τεκον Πάριν,
ὃς παῖδα Θέτιδος ὤλεσεν τόξοις βαλών.
ΟΔ. οὐ σ᾽, ὦ γεραιά, κατθανεῖν Ἀχιλλέως
390 φάντασμ᾽ Ἀχαιοὺς ἀλλὰ τήνδ᾽ ᾐτήσατο.
ΕΚ. ὑμεῖς δέ μ᾽ ἀλλὰ θυγατρὶ συμφονεύσατε,
καὶ δὶς τόσον πῶμ᾽ αἵματος γενήσεται
γαίᾳ νεκρῷ τε τῷ τάδ᾽ ἐξαιτουμένῳ.
ΟΔ. ἅλις κόρης σῆς θάνατος, οὐ προσοιστέος
395 ἄλλος πρὸς ἄλλῳ· μηδὲ τόνδ᾽ ὠφείλομεν.
ΕΚ. πολλή γ᾽ ἀνάγκη θυγατρὶ συνθανεῖν ἐμέ.
ΟΔ. πῶς; οὐ γὰρ οἶδα δεσπότας κεκτημένος.
ΕΚ. ὁποῖα κισσὸς δρυὸς ὅπως τῆσδ᾽ ἕξομαι.
ΟΔ. οὔκ, ἤν γε πείθῃ τοῖσι σοῦ σοφωτέροις.
400 ΕΚ. ὡς τῆσδ᾽ ἑκοῦσα παιδὸς οὐ μεθήσομαι.
ΟΔ. ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐγὼ μὴν τήνδ᾽ ἄπειμ᾽ αὐτοῦ λιπών.
ΠΟ. μῆτερ, πιθοῦ μοι· καὶ σύ, παῖ Λαερτίου,
χάλα τοκεῦσιν εἰκότως θυμουμένοις,
σύ τ᾽, ὦ τάλαινα, τοῖς κρατοῦσι μὴ μάχου.
405 βούλῃ πεσεῖν πρὸς οὖδας ἑλκῶσαί τε σὸν
γέροντα χρῶτα πρὸς βίαν ὠθουμένη,
ἀσχημονῆσαί τ᾽ ἐκ νέου βραχίονος
σπασθεῖσ᾽, ἃ πείσῃ; μὴ σύ γ᾽· οὐ γὰρ ἄξιον.
ἀλλ᾽, ὦ φίλη μοι μῆτερ, ἡδίστην χέρα
410 δὸς καὶ παρειὰν προσβαλεῖν παρηίδι·
ὡς οὔποτ᾽ αὖθις ἀλλὰ νῦν πανύστατον
ἀκτῖνα κύκλον θ᾽ ἡλίου προσόψομαι.
τέλος δέχῃ δὴ τῶν ἐμῶν προσφθεγμάτων.
ὦ μῆτερ, ὦ τεκοῦσ᾽, ἄπειμι δὴ κάτω.

***
ΕΚΑΒΗ
Όμορφα μίλησες, κόρη μου, όμως υπάρχει πόνος
σ᾽ αυτή την ομορφιά. Κι αν είν᾽ ανάγκη,
Οδυσσέα, να πληρώσετε τη χάρη
στον γιο του Πηλέα για να λείψουν κι από σας
οι κατηγόριες, μη μου τη σκοτώσετε.
Εμένα σύρτε στον τάφο του Αχιλλέα
και, δίχως λύπηση, σφάχτε με.
Εγώ είμ᾽ εκείνη που έφερα στον κόσμο
τον Πάρι,
αυτόν που αφάνισε με σαϊτιές τον γιο της Θέτιδας.
ΟΔΥΣΣΕΑΣ
Δεν γύρεψε απ᾽ τους Αχαιούς ο ίσκιος του Αχιλλέα
τον δικό σου τον θάνατο, κυρά μου,
390 την κοπέλα ζητάει για σφαχτάρι.
ΕΚΑΒΗ
Τότε σκοτώστε με μαζί με την κόρη μου.
Διπλό θα γίνει το αίμα που θα πιει
κι η γη κι ο νεκρός που το γύρεψε.
ΟΔΥΣΣΕΑΣ
Αρκετός είν᾽ ο θάνατος της κόρης.
Δεν θα προσθέσουμε κι άλλον. Μακάρι
ούτε αυτόν να χρωστούσαμε.
ΕΚΑΒΗ
Κι όμως,
σου λέω πως πρέπει να πεθάνω με την κόρη.
ΟΔΥΣΣΕΑΣ
Τί λες; Δεν το ᾽ξερα πως έχω κι αφεντάδες.
ΕΚΑΒΗ
Θα την κρατώ σαν ο κισσός που περιπλέκει
το άγριο το δρυ.
ΟΔΥΣΣΕΑΣ
Κι εγώ σου λέω ν᾽ ακούσεις
εκείνους που είναι φρονιμότεροι από σένα.
ΕΚΑΒΗ
Μάθε πως με τη θέλησή μου δεν θα την αφήσω
400 την κόρη μου.
ΠΟΛΥΞΕΝΗ
Άκουσε, μάνα μου· κι εσύ, γιε του Λαέρτη,
συμπάθα τους γονιούς που με το δίκιο τους
φουντώνουν.
Και συ, δυστυχισμένη, μην εναντιώνεσαι
στους δυνατούς. Θα σ᾽ άρεσε
κατάχαμα να πέσεις και το γέρικο
κορμί σου να λαβώσεις όταν με τη βία
θα σε σπρώχνουνε, και να ντροπιαστείς
καθώς θα σε τραβολογούν τα παλικάρια;
Αυτά θα πάθεις· μη, λοιπόν, ζητάς τα αταίριαστα.
Μανούλα αγαπημένη, δώσε μου
το γλυκό σου το χέρι κι άσε ν᾽ ακουμπήσω
410 το μάγουλο στο μάγουλό σου,
αφού ποτέ πια δεν θα ξαναδώ
του ήλιου το φως. Ακούς
τα τελευταία μου λόγια.
Ω μητέρα, ω εσύ που με γέννησες,
για τον Άδη πορεύομαι.