Οι μεγάλες μάχες του Εννεαετούς Πολέμου 1690-93: Η Δύση του Βασιλιά «Ήλιου»

Το 1688 η Γαλλία του Λουδοβίκου ΙΔ’ ήταν η ισχυρότερη δύναμη του κόσμου. Ο Γάλλος μονάρχης είχε επιτύχει να κυριαρχήσει και στην Ευρώπη. Όλες οι μεγάλες δυνάμεις έτρεμαν την οργή του.

Η Αυστρία και η Ισπανία τον φοβούνταν, η Αγγλία είχε συμμαχήσει μαζί του και τα μικρότερα γερμανικά γειτονικά του κρατίδια απλώς κρατούσαν και την ανάσα τους ακόμα. Έχοντας λίγο πιο πριν ταπεινώσει και τους ατίθασους Ολλανδούς και έχοντας αρπάξει την Αλσατία και τη Λορένη, χωρίς σοβαρή διεθνή αντίδραση, ο Γάλλος βασιλιάς θεώρησε τη στιγμή κατάλληλη για να επιβάλει τη γαλλική παντοκρατορία. Δεν πίστευε ποτέ ότι η αλαζονεία του θα ξεσήκωνε εναντίον του ολόκληρη την Ευρώπη.

Ο λανθασμένος υπολογισμός των αντιδράσεων των αντιπάλων από τον Λουδοβίκο ΙΔ’ προκάλεσε τον Εννεαετή Πόλεμο, γνωστό και ως Πόλεμο της Λίγκας του Άουσμπουργκ. Οι σύγχρονοι ιστορικοί έχουν χαρακτηρίσει τον πόλεμο αυτό ως το «μεγάλο σφάλμα» του Λουδοβίκου. Ο τελευταίος προκάλεσε τον πόλεμο περισσότερο με το σκεπτικό της εξασφάλισης των προηγούμενων γαλλικών κατακτήσεων, παρά για να κερδίσει νέα εδάφη.

Ο πόλεμος όμως είχε και μία ακόμα παράμετρο. Μετά την απόκρουση των Τούρκων έξω από τη Βιέννη, το 1683, οι Αυστριακοί είχαν αναλάβει μεγάλης κλίμακας αντεπίθεση κατά των Οθωμανών, καταλαμβάνοντας την Ουγγαρία και φτάνοντας σχεδόν στα όρια της Βαλκανικής Χερσονήσου. Εάν ο Λουδοβίκος δεν κήρυσσε τον πόλεμο στους Αυστριακούς, ενδεχομένως η ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας να ήταν διαφορετική. Η επέμβαση όμως των Γάλλων έσωσε κυριολεκτικά τους Τούρκους από τη συντριβή.

Το 1688 ο εκλέκτορας του γερμανικού κρατιδίου της Κολωνίας πέθανε. Αμέσως ο Λουδοβίκος έσπευσε να εκμεταλλευτεί το γεγονός, προωθώντας για διάδοχο έναν γαλλόφιλο υποψήφιο. Με τον τρόπο αυτό επιθυμούσε να διαβρώσει το Ράιχ (την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του Γερμανικού Έθνους) εκ των έσω. Φυσικά, ο Αυστριακός βασιλιάς και αυτοκράτορας του Ράιχ, ο Λεοπόλδος των Αψβούργων, αντέδρασε σθεναρά. Αυτή ήταν η πρώτη αφορμή. Θα ακολουθούσαν ακόμα δυσμενέστερες εξελίξεις για τον Λουδοβίκο.

Το Σεπτέμβριο του 1688, ο γαμπρός του καθολικού Άγγλου βασιλιά Ιακώβου Β’ επαναστάτησε εναντίον του και, με τη συνδρομή της αγγλικανικής πλειοψηφίας του αγγλικού λαού, εκθρόνισε αναίμακτα τον καθολικό βασιλιά και ανέβηκε στον αγγλικό θρόνο. Το όλο θέμα ίσως να μην είχε και τόση σημασία εάν ο νέος βασιλιάς της Αγγλίας δεν ήταν ο Ολλανδός Γουλιέλμος της Οράγγης, προτεστάντης και φανατικός εχθρός της Γαλλίας και του Γάλλου βασιλιά προσωπικά. Με τον τρόπο αυτό ο Λουδοβίκος έχασε τον μοναδικό του σύμμαχο στην Ευρώπη. Ο Γάλλος βασιλιάς επιχείρησε να προλάβει τη δυσάρεστη αυτή εξέλιξη, διακηρύσσοντας ότι η ανάρρηση στον αγγλικό θρόνο του Γουλιέλμου θα αποτελούσε αιτία πολέμου (casus belli) για τη Γαλλία.

Επειδή όμως ο Γουλιέλμος απλώς αδιαφόρησε, ο Λουδοβίκος, χωρίς να προηγηθεί κήρυξη πολέμου, διέταξε τα στρατεύματά του να εισβάλουν στο Παλατινάτο, την περιοχή που αργότερα έμεινε γνωστή ως Ρηνανία. Τα γαλλικά στρατεύματα εισέβαλαν και χωρίς να συναντήσουν αντίσταση (οι αυστριακές-αυτοκρατορικές δυνάμεις βρίσκονταν ακόμα στο τουρκικό μέτωπο) άρχισαν να λεηλατούν, να καίνε και να καταστρέφουν ό,τι έβρισκαν μπροστά τους. Τέτοιες καταστροφές η Ευρώπη είχε να βιώσει από τον καιρό των μογγολικών επιδρομών.

Εκατοντάδες χωριά ισοπεδώθηκαν κυριολεκτικά. Σε πολλές περιπτώσεις, οι κάτοικοι εξοντώθηκαν. Δεκάδες πόλεις, ανάμεσά τους και μεγάλες, όπως το Μανχάιμ, η Βορμς, η Χαϊδελβέργη, πυρπολήθηκαν. Όλα τα σπίτια κατεδαφίστηκαν, οι περιουσίες των κατοίκων κατασχέθηκαν με τη βία, και όποιος τολμούσε να αντισταθεί έπεφτε αμέσως νεκρός. Επρόκειτο για μια άνευ προηγουμένου, για τα ευρωπαϊκά δεδομένα -όχι μόνο εκείνης της εποχής- αγριότητα, που, όπως ήταν φυσικό, προκάλεσε την κατακραυγή όλων των λαών της Γηραιάς Ηπείρου. Έτσι ξεκίνησε ο πόλεμος, που επεκτάθηκε και στο Νέο Κόσμο. Για το λόγο αυτό ο Εννεαετής Πόλεμος θεωρείται από κάποιους ιστορικούς ως ο πρώτος πραγματικά παγκόσμιος πόλεμος.

Στην Ευρώπη επιχειρήσεις διεξήχθησαν κυρίως σε τρία μέτωπα, στη Φλάνδρα του σημερινού Βελγίου, στην περιοχή της Σαβοΐας, στη βόρεια Ιταλία και στο Ρήνο, στα γαλλογερμανικά σύνορα. Δευτερεύοντα μέτωπα υπήρξαν στα γαλλοϊσπανικά σύνορα, στην Ιρλανδία και τη Σκοτία. Στο Νέο Κόσμο επιχειρήσεις διεξήχθησαν κυρίως στα σημερινά σύνορα ΗΠΑ-Καναδά.

Ο πόλεμος εξελίχθηκε σε μια σύγκρουση φθοράς, με πολλές πολιορκίες και λίγες μάχες. Αιτία αυτού του γεγονότος ήταν η αδυναμία των συμμάχων – Ολλανδία, Αγγλία, Αυστρία, Ισπανία, Βαυαρία και άλλα γερμανικά κρατίδια, Πρωσία, Σουηδία, Σαβοΐα. Επίσης, συμμετείχαν οι επαναστατημένοι Ιρλανδοί και Σκότοι οπαδοί του έκπτωτου καθολικού Άγγλου βασιλιά Ιακώβου.

Μετά την απόβαση του Γουλιέλμου της Οράγγης στην Αγγλία και την ένδοξη και αναίμακτη επανάσταση, ο Ιάκωβος κατέφυγε στη Γαλλία και κατόπιν, με την υποστήριξη του Λουδοβίκου ΙΔ’, στην καθολική Ιρλανδία. Εκεί σχημάτισε στρατό και άρχισε να πολιορκεί τους προτεστάντες στη Βόρεια Ιρλανδία.

Ο Γουλιέλμος συγκέντρωσε επίσης μια συμμαχική στρατιά και αποβιβάστηκε στην Ιρλανδία, όπου κατανίκησε δύο φορές τα στρατεύματα του Ιακώβου, στις μάχες του Μπόιν και του Όγκριμ. Παράλληλα, εξέγερση υπέρ του Ιακώβου ξέσπασε και στη Σκοτία. Οι Σκότοι νίκησαν τις δυνάμεις του Γουλιέλμου στο Κιλιεκράνκι, αλλά τελικά ηττήθηκαν.

Με την υποστήριξη που παρείχε στους Ιρλανδούς και Σκότους επαναστάτες, ο Λουδοβίκος ΙΔ’ κατάφερε να καθηλώσει στα βρετανικά νησιά τον Γουλιέλμο και το στρατό του. Μόνο μετά την απόλυτη επικράτησή του αποτόλμησε ο Γουλιέλμος να εμφανιστεί με στρατό στην ηπειρωτική Ευρώπη.

Στο μεταξύ, μετά την καταστροφή του Παλατινάτου, ο Γαλλικός Στρατός είχε επιχειρήσει να εισβάλει στη Φλάνδρα. Στην αρχή αποκρούστηκε από τους συμμάχους, αλλά όταν τη διοίκηση ανέλαβε ο εξαίρετος στρατάρχης ντε Λουξεμπούργκ, όλα άλλαξαν. Ο Λουξεμπούργκ ήταν ένας άξιος μαθητής και διάδοχος του Κοντέ και του Τουρέν, φανατικός οπαδός του επιθετικού δόγματος. Σε πρώτη φάση νίκησε τους συμμάχους στο Φλερί, και τα επόμενα χρόνια του συνέτριψε στις μάχες του Στέενκιρκ και του Νέερβιντεν, μάχες με τις οποίες θα ασχοληθούμε εκτενέστερα.

Στο μέτωπο της Σαβοΐας, οι Γάλλοι πέτυχαν δύο συντριπτικές νίκες και ανάγκασαν το Δουκάτο της Σαβοΐας να συνθηκολογήσει. Ο πόλεμος έληξε τελικά το 1697, με τη Γαλλία να έχει μεν περισσότερες επιτυχίες στα πεδία των μαχών, αλλά χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα και με τεράστιο οικονομικό κόστος. Επίσης, βαρύ ήταν το κόστος σε ανθρώπινες ζωές, τόσο λόγω των πολεμικών επιχειρήσεων, όσο και λόγω του λοιμού που έπληξε τη Γαλλία τα καλοκαίρια του 1693-94, συνεπεία των πολεμικών επιχειρήσεων.

H μάχη του Στέενκιρκ

Τον Ιούλιο του 1692, ο γαλλικός στρατός της Φλάνδρας, με επικεφαλής έναν εξαιρετικό στρατιωτικό, τον στρατάρχη Φρανσουά ντε Λουξεμπούργκ, κατάφερε να αιφνιδιάσει τον συμμαχικό στρατό, που, με επικεφαλής τον βασιλιά της Αγγλίας Γουλιέλμο της Οράγγης, υπεράσπιζε το σημερινό Βέλγιο.

Ο ντε Λουξεμπούργκ βάδισε στο Βέλγιο και πολιόρκησε την πόλη του Ναμίρ, στις όχθες του ποταμού Μεύση, στρατηγικό σημείο ολόκληρου του συμμαχικού αμυντικού συστήματος. Παρά τις προσπάθειες του Γουλιέλμου, η πόλη έπεσε και οι Γάλλοι απέκτησαν ένα εξαίρετο προγεφύρωμα στη βελγική πλευρά του ποταμού.

Έχοντας αποτύχει να υπερασπίσει το Ναμίρ, ο Γουλιέλμος αποφάσισε να αιφνιδιάσει με τη σειρά του τον ντε Λουξεμπούργκ, ώστε να τον υποχρεώσει να αποτραβηχτεί και πάλι στη νότια όχθη του ποταμού. Από την πλευρά του, ο ντε Λουξεμπούργκ είχε αναπτύξει τις δυνάμεις του βόρεια του ποταμού, καλύπτοντας τη νέα του κατάκτηση –το Ναμίρ– μέχρι η φρουρά που είχε τοποθετήσει να προλάβει να επισκευάσει τα κατεστραμμένα από την πολιορκία τείχη.

Ο στρατός του είχε επίσης εξασθενίσει και λόγω των απωλειών, αλλά και γιατί ακριβώς είχε υποχρεωθεί να αφήσει στον Ναμίρ μερικές χιλιάδες άνδρες, ως φρουρά. Έτσι, είχε απομείνει μόνο με 57.000 άνδρες, στρατοπεδευμένους σε μια αρκετά ισχυρή τοποθεσία, ανάμεσα στον μικρό παραπόταμο Σενέ και στα δάση του Ξουλμόν και του Φιουλί. Το γαλλικό δεξί πλευρό στηριζόταν στον ποταμό και στο χωριό Στέενκιρκ –περίπου 50 χλμ. νοτιοδυτικά των Βρυξελλών– ενώ το μέτωπό του καλυπτόταν από τα δάση.

Ο Γουλιέλμος είχε καταφέρει να συγκεντρώσει 70.000 άνδρες, κυρίως Γερμανούς και Ολλανδούς. Υπήρχαν ακόμα λίγοι Αυστριακοί, Δανοί και περίπου 8.000 Άγγλοι. Όλο το σχέδιο της επίθεσης βασιζόταν στο στοιχείο του αιφνιδιασμού. Λίγες μέρες πριν ο Γουλιέλμος είχε ανακαλύψει έναν Γάλλο κατάσκοπο στο στρατόπεδό του.

Ο κατάσκοπος βασανίστηκε και υποχρεώθηκε να μιλήσει. Στη συνέχεια, τον υποχρέωσαν να γράψει μια ιδιόχειρη επιστολή στον ντε Λουξεμπούργκ, στην οποία του σύστηνε να μην ανησυχεί για τις συμμαχικές κινήσεις της επόμενης μέρας. «Πρόκειται για αποσπάσματα που αναζητούν νομή για τα άλογα», έγραφε.

Παραπλανημένος από τον αντίπαλο, ο Γουλιέλμος συνήγειρε το στρατό το βράδυ της 2ας Αυγούστου 1692, με σκοπό να επιτεθεί με το πρώτο φως της 3ης Αυγούστου. Μία ώρα πριν το ξημέρωμα ο Γουλιέλμος διέταξε την εμπροσθοφυλακή του, υπό τον δούκα της Βυρτεμβέργης, να κινηθεί μαζί με αποσπάσματα μηχανικού, μέσω των δασών, για να ανοίξει δρόμο για την προέλαση και του όγκου της στρατιάς. Ο Γουλιέλμος έταξε στην εμπροσθοφυλακή περί τους 5.000 άνδρες, με 8 τάγματα σε πρώτο κλιμάκιο. Η υπόλοιπη στρατιά κινήθηκε, μια ώρα αργότερα, σε τρεις φάλαγγες.

Προσπαθώντας να διέλθουν από το δάσος με πολλές δυσκολίες, η εμπροσθοφυλακή του Γουλιέλμου έφτασε τελικά στο ξέφωτο, πέραν του οποίου βρισκόταν το γαλλικό στρατόπεδο.

Στο μεταξύ, οι Γάλλοι σκοποί είχαν φυσικά αντιληφθεί τις κινήσεις των συμμάχων και έστελναν συνεχείς αναφορές στον ντε Λουξεμπούργκ. Εκείνος, όμως, καθησυχασμένος από την επιστολή του κατασκόπου του, τις αγνοούσε. Όταν όμως οι αναφορές άρχισαν να πληθαίνουν αποφάσισε να μεταβεί ο ίδιος στη γραμμή των προφυλακών και να δει τι τέλος πάντων συμβαίνει. Τη στιγμή που έφτασε το 1ο Τάγμα Τυφεκιοφόρων της αγγλικής βασιλικής φρουράς, είχε μόλις περάσει το δάσος και είχε αρχίσει να αναπτύσσεται σε διάταξη μάχης. Τότε μόνο ο ντε Λουξεμπούργκ κατάλαβε ότι είχε εξαπατηθεί.

Αμέσως επέστρεψε καλπάζοντας στο στρατόπεδο και έθεσε τη στρατιά του επί ποδός πολέμου. Άμεσα, το σύνταγμα επιφυλακής, ντε Μπουρμπονέ, έλαβε θέσεις απέναντι από τους Άγγλους βασιλικούς φρουρούς. Τα υπόλοιπα γαλλικά συντάγματα έσπευδαν να αναλάβουν όπλα. Το πυροβολικό δε είχε ήδη αρχίσει να βάλλει. Ήταν η κρίσιμη στιγμή της μάχης. Αν τότε τα συμμαχικά τμήματα προήλαυναν με ψυχή, πριν οι Γάλλοι προλάβουν να αναπτυχθούν, η μάχη θα είχε λήξει με περιφανή τους νίκη. Δεν πρόλαβαν όμως. Τα τμήματά τους αντιμετώπισαν δυσκολίες στο να διέλθουν τα δάση, και πολύτιμος χρόνος χάθηκε.

Έτσι, οι Γάλλοι πρόλαβαν να αντιδράσουν. Απέναντι από τα οκτώ αποκομμένα τάγματα της συμμαχικής εμπροσθοφυλακής σχηματίστηκε σε απίστευτα σύντομο χρονικό διάστημα ένα συμπαγές μέτωπο με τέσσερις γραμμές μάχης. Ο ντε Λουξεμπούργκ είχε προλάβει. Με συγκεντρωμένες τις δυνάμεις του, άρχισε τώρα να πιέζει τους συμμάχους.

Ο Γουλιέλμος είχε επίσης καταφέρει να συγκεντρώσει 15.000 άνδρες υπό τις διαταγές του, στο πλάτωμα, απέναντι από τους Γάλλους. Όμως ούτε το ιππικό του είχε καταφέρει να αναπτύξει, για να υποστηρίξει τους πεζούς του –το ιππικό κινούνταν ακόμα πιο δύσκολα εντός των δασών– ούτε επιπλέον πεζικό μπόρεσε να αναπτύξει κατά μέτωπο, αφού πίσω του οι τρεις φάλαγγες πορείας αναμείχθηκαν σε απίστευτο βαθμό. Με τις ανεπαρκείς αυτές δυνάμεις και με την υποστήριξη λίγων ιλών αγγλικού ιππικού, ο Γουλιέλμος αποφάσισε να επιτεθεί κατά της ισχυρής γαλλικής γραμμής.

Τα αγγλικά τάγματα της φρουράς πίεσαν το κοινό γαλλικό πεζικό και κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα μικρό ρήγμα στη γαλλική διάταξη. Αλλά ο ντε Λουξεμπούργκ είχε ήδη στη διάθεσή του όλες τις εφεδρείες του. Έτσι, όταν δημιουργήθηκε το ρήγμα, όχι μόνο δεν ανησύχησε, αλλά το εκμεταλλεύτηκε για να ρίξει στη μάχη το δικό του επίλεκτο πεζικό, τα περίφημα τάγματα της Guard Francaises και Guard Swiss. Οι επίλεκτοι Γάλλοι και Ελβετοί φρουροί του βασιλιά άρχισαν να ανατρέπουν τα συμμαχικά τάγματα, το ένα μετά το άλλο, αδιαφορώντας για τις απώλειες.

Η συμμαχική γραμμή παρ’ όλα αυτά δεν διασπάστηκε, αλλά τραβήχτηκε προς τα πίσω. Ήταν φανερό πως έπρεπε να διαταχθεί γενική υποχώρηση. Και πράγματι ο Γουλιέλμος διέταξε τους άνδρες του να αποσυρθούν. Οι Γάλλοι τους καταδίωξαν, αλλά εντός του δάσους δεν μπορούσαν να πολεμήσουν το ίδιο καλά.

Κατόπιν συνεχών αψιμαχιών εντός των δασών, οι σύμμαχοι επέστρεψαν τα μεσάνυχτα της 3ης Αυγούστου, ηττημένοι στο στρατόπεδό τους. Οι απώλειες ήταν βαριές και για τους δύο αντιπάλους. Οι Γάλλοι είχαν περί τους 7.000 νεκρούς και τραυματίες, ενώ οι σύμμαχοι έχασαν περί τους 12.000 άνδρες και 1.400 από αυτούς πιάστηκαν αιχμάλωτοι.

Η μάχη του Νέερβιντεν

Το 1693 ο ντε Λουξεμπούργκ, επικεφαλής μεγάλων δυνάμεων, βάδισε εντός της Φλάνδρας και πολιόρκησε τη σημαντική πόλη Ου. Ήλπιζε φυσικά να καταλάβει την πόλη, αλλά και να αναγκάσει τον Γουλιέλμο να σπεύσει με το στρατό του και να δώσει μάχη γι’ αυτή, πιστεύοντας ότι σίγουρα θα επικρατούσε. Ο Γουλιέλμος πράγματι κινήθηκε προς την πόλη, αλλά όταν διαπίστωσε πως ο στρατός του υστερούσε σημαντικά έναντι του γαλλικού, αποφάσισε να αναπτύξει τις δυνάμεις του σε μια οχυρή τοποθεσία μεταξύ των χωριών Λάντεν, Νέερβιντεν, Λάερ και Έλισεμ.

Αφού ενίσχυσε τις φρουρές της Λιέγης και του Μάαστριχ με 8.000 άνδρες, έταξε τους υπόλοιπους 50.000 άνδρες του κατά μήκος της τοποθεσίας, την οποία και οχύρωσε με σειρές χαρακωμάτων, ιππικών φραγμάτων (Σεβό ντε Φρις), σε μήκος 6 χλμ. περίπου, με τα χωριά να αποτελούν σημεία στηρίγματος της αμυντικής τοποθεσίας. Το χωριό Νέερβιντεν αποτελούσε το κέντρο της τοποθεσίας.

Η στρατιά του Γουλιέλμου αριθμούσε, όπως αναφέρθηκε, περί τους 50.000 άνδρες – Άγγλους, Σκότους, Ολλανδούς, Δανούς, Πρώσους, Βαυαρούς και άλλους Γερμανούς. Στο δεξιό έταξε επτά αγγλικά και σκοτικά συντάγματα. Μεταξύ των χωριών Λάερ και Νέερβιντεν τάχθηκαν έξι τάγματα σκληροτράχηλων Πρώσων. Στο Νέερβιντεν τάχθηκαν δύο βρετανικά τάγματα βασιλικών φρουρών, ένα τάγμα Ολλανδών φρουρών και Γερμανοί από το Ανόβερο.

Το υπόλοιπο πεζικό τάχθηκε στο αριστερό, με τις εφεδρικές δυνάμεις να παρατάσσονται στο κέντρο. Πίσω από το πεζικό τάχθηκε το ιππικό. Τα 100 περίπου πυροβόλα της στρατιάς τάχθηκαν όλα στην πρώτη γραμμή. Ο Γουλιέλμος σκόπευε να δημιουργήσει μια ζώνη θανάτου ενώπιον του μετώπου του. Στόχος τους ήταν να υποχρεώσει τους Γάλλους να επιτεθούν εναντίον της οχυρωμένης τοποθεσίας τους και να τους κάνει να «ματώσουν».

Ο ντε Λουξεμπούργκ δέχτηκε την πρόκληση, και στις 29 Ιουλίου 1693 βρέθηκε ενώπιον της αντίπαλης τοποθεσίας, επικεφαλής μιας ισχυρής στρατιάς 80.000 ανδρών. Από αυτούς, τα 3/5 περίπου ήταν ιππείς και οι υπόλοιποι πεζοί. Ωστόσο, μέρος των Γάλλων ιππέων ήταν δραγόνοι, άνδρες δηλαδή που ήταν εκπαιδευμένοι να αφιππεύουν και να μάχονται πεζοί. Διέθετε επίσης περί τα 150 πυροβόλα, τα περισσότερα μικρού διαμετρήματος.

Ο ντε Λουξεμπούργκ έταξε τον στρατό του ως εξής: στο κέντρο έταξε 36.000 άνδρες σε οκτώ επάλληλες γραμμές εφόδου, με ιππείς και πεζούς να εναλλάσσονται. Εκεί τάχθηκαν και τα επίλεκτα τάγματα της Γαλλικής και Ελβετικής Φρουράς του Λουδοβίκου ΙΔ’. Στο δεξιό του, ο ντε Λουξεμπούργκ έταξε 15.000 πεζούς υπό τον πρίγκιπα ντε Κοντί και 2.500 αφιππευμένους δραγόνους ως πλαγιοφυλακή. Στο αριστερό του έταξε 20.000 πεζούς και 8.000 ιππείς, με τη διαταγή να συγκλίνουν σταδιακά προς το κέντρο και να επιτεθούν στα χωριά Λάερ και Νέερβιντεν.

Όταν όλα ήταν έτοιμα, ο ντε Λουξεμπούργκ έδωσε τη διαταγή. Τα γαλλικά πυροβόλα βρυχήθηκαν, για να λάβουν άμεση απάντηση από τα εχθρικά. Ο βομβαρδισμός συνεχίστηκε για αρκετή ώρα, χωρίς όμως σοβαρά αποτελέσματα λόγω της οχύρωσης των συμμαχικών τμημάτων. Παράλληλα, ο ντε Λουξεμπούργκ διέταξε έξι συντάγματα πεζικού να επιτεθούν στο Λάερ και στο Νέερβιντεν.

Στο Νέερβιντεν τα γαλλικά τμήματα σάρωσαν τους Πρώσους και κατέλαβαν το χωριό. Προχώρησαν όμως υπερβολικά, και τότε δέχτηκαν την αντεπίθεση των Βαυαρών θωρακοφόρων, που τηρούνταν σε εφεδρεία. Η επίθεση των Βαυαρών θωρακοφόρων έπληξε τους Γάλλους στο πλευρό και τους έτρεψε σε άτακτη φυγή, στην οποία παρέσυραν και τα τμήματα που ακολουθούσαν. Έτσι απέτυχε η γαλλική επίθεση στο κέντρο. Βλέποντας την αποτυχία αυτή, ο ντε Λουξεμπούργκ απαγκίστρωσε και τα υπόλοιπα τμήματά του που πολεμούσαν για την κατάληψη των γειτονικών χωριών.

Μόλις αναδιοργάνωσε τις δυνάμεις του, ο ντε Λουξεμπούργκ εξαπέλυσε και νέα επίθεση, και πάλι κατά του Λάερ και του Νέερβιντεν. Τα χωριά καταλήφθηκαν εκ νέου, αλλά με την αποστολή ενισχύσεων ανακαταλήφθηκαν από τους συμμάχους. Η μάχη δεν φαινόταν να μπορεί να κερδηθεί για τους Γάλλους, οι οποίοι είχαν ήδη υποστεί πολύ σοβαρές απώλειες. Όλοι οι στρατηγοί ήταν απογοητευμένοι. Όλοι, εκτός από τον ντε Λουξεμπούργκ. Έβλεπε ότι και τα συμμαχικά τμήματα είχαν υποστεί μεγάλες απώλειες και ότι υπερείχε σημαντικά αριθμητικά αυτών.

Έτσι, αναδιοργάνωσε για μία ακόμα φορά τις δυνάμεις του και εξαπέλυσε, περί τις 14.00, την τελική του επίθεση κατά του κέντρου της συμμαχικής διάταξης, του χωριού Νέερβιντεν. Με επικεφαλής τα τάγματα της Γαλλικής Φρουράς, οι γαλλικές δυνάμεις συνέτριψαν κάθε αντίσταση και κατέλαβαν το χωριό, καλυπτόμενοι από την ελβετική φρουρά, η οποία απέκρουσε τη νέα απόπειρα των Βαυαρών θωρακοφόρων να επέμβουν.

Τα συμμαχικά τμήματα υποχώρησαν μαχόμενα, προσπαθώντας να σχηματίσουν μια νέα γραμμή άμυνας, πίσω από το χωριό. Τότε όμως επενέβη το επίλεκτο, και πάνω από όλα ξεκούραστο, γαλλικό ιππικό της φρουράς.

Παρά τη λυσσώδη αντίσταση των συμμαχικών τμημάτων, οι γαλλικές δυνάμεις προωθήθηκαν σταδιακά και διέσπασαν την οχυρωμένη ζώνη σε όλο της το πλάτος. Ο Γουλιέλμος, ο οποίος κατά τη διάρκεια της μάχης δεν φάνηκε να ενασκεί ενεργή διοίκηση, επιχείρησε τώρα, απολύτως καθυστερημένα, να ενισχύσει το καταρρέον κέντρο του με δυνάμεις από τα μη εμπλεκόμενα στη μάχη πλευρά του – ιδίως από το δεξιό του. Μέσα στη σύγχυση όμως που δημιούργησε το ρήγμα στο κέντρο, τίποτα δεν μπορούσε να διορθωθεί. Σύντομα, οι συμμαχικές μονάδες που δεν είχαν καταστραφεί είχαν τραπεί σε φυγή. Μόνο η γενναία αντίσταση έξι αγγλικών συνταγμάτων ιππικού, απέτρεψε την ολοκληρωτική καταστροφή των υπολειμμάτων της συμμαχικής στρατιάς.

Οι απώλειες των συμμάχων ήταν βαρύτατες. Περισσότεροι από 10.500 άνδρες σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν και άλλοι 1.500 αιχμαλωτίστηκαν. Η μικρή αναλογία μεταξύ αιχμαλώτων και νεκρών αποδίδει καλύτερα από κάθε περιγραφή το είδος του αγώνα που διεξήχθη και το φανατισμό των ανδρών εκατέρωθεν.

Οι γαλλικές απώλειες από την άλλη, έφτασαν τους 8.000 νεκρούς και τραυματίες. Επίσης, οι Γάλλοι κυρίευσαν 80 συμμαχικά πυροβόλα και επτά πλωτές γέφυρες των συμμάχων. Επρόκειτο για μια μεγάλη καταστροφή. Ο Γουλιέλμος, αντί να «ματώσει» τους Γάλλους, υπέστη δεινή ήττα και είδε το δικό του στρατό να καταστρέφεται. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι από τότε δεν τόλμησε ξανά να αντιπαραταχθεί στον γαλλικό στρατό παρά μόνο μετά το θάνατο –το 1695– του μεγάλου στρατάρχη ντε Λουξεμπούργκ!

Τετράποδοι… παππούδες: Πώς αλλάζει η συμπεριφορά τους όταν γερνούν;

Σκύλοι και γάτες γερνούν πολύ γρήγορα. Ξαφνικά, από εκεί που το θυμόμαστε να παίζει σαν κουτάβι ή σαν γατάκι, καλούμαστε να συνειδητοποιήσουμε το γεγονός ότι γέρασε. Ήρθε, ήδη, ο καιρός να του προσφέρουμε όλη τη στήριξη, την αφοσίωση και την αγάπη που μας πρόσφερε μέχρι τώρα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα ζώα άνω των δέκα ετών (για μεγαλόσωμα ζώα τα συμπτώματα των γηρατειών έρχονται ακόμη νωρίτερα, γύρω στα 6 – 7 για έναν Μολοσσό) είναι ανήμπορα, άχρηστα ή για λύπηση.

Απλώς αρχίζουν να έχουν άλλες ανάγκες και απαιτήσεις, κι εμείς μπορούμε να τα βοηθήσουμε να ολοκληρώσουν με τον καλύτερο τρόπο το ταξίδι τους στη ζωή.

Πολλές φορές είναι επίπονο για εμάς που τα αγαπάμε να τα βλέπουμε να γερνούν, αλλά αυτό είναι δικό μας θέμα και καλό είναι να μην τους το μεταδίδουμε.

Τα ζώα αποδέχονται πιο εύκολα τα γηρατειά από ό,τι εμείς. Ως φυσική εξέλιξη του κύκλου της ζωής είναι γι' αυτά καλοδεχούμενα, αρκεί να έχουν την κατάλληλη φροντίδα για να τα χαρούν και να τα βιώσουν όπως πρέπει. Αυτό ευτυχώς είναι στο χέρι μας. Όντας ενημερωμένοι και προετοιμασμένοι, θα μπορέσουμε να τα κατανοήσουμε και να τους σταθούμε όπως πρέπει, όταν θα χρειαστεί.

Πώς αλλάζει η συμπεριφορά του;

1. Υπερευαισθησία σε θορύβους

Τα υπερήλικα ζώα δυσκολεύονται να αποφύγουν τους δυνατούς θορύβους λόγω του ότι κινούνται πλέον με μικρότερες ταχύτητες, και το ξέρουν. Ως αποτέλεσμα, οι κρότοι μπορεί να αποβούν πολύ αγχωτικοί γι' αυτά. Φροντίστε να έχουν όσο περισσότερη ησυχία γίνεται και διατηρήστε την ψυχραιμία σας όταν αυτό φοβηθεί.

2. Αυξημένη φωνητική συμπεριφορά

Συχνά αρχίζουν να χρησιμοποιούν τη φωνή τους περισσότερο, σε γάβγισμα/νιαούρισμα ή κλαψούρισμα. Και αυτή η συνήθεια οφείλεται συνήθως στη δυσκολία τους στη μετακίνηση: προσπαθούν με αυτόν τον τρόπο να επικοινωνήσουν με εσάς από μεγαλύτερη απόσταση, χωρίς να χρειαστεί να μετακινηθούν. Βέβαια, μπορεί το κλαψούρισμα να οφείλεται και σε πόνο, οπότε θα χρειαστεί και μια βόλτα στον κτηνίατρο για επιβεβαίωση.

3. Άγχος αποχωρισμού

Τα γέρικα ζώα δεν ανέχονται τις αλλαγές με τόση ευκολία όσο όταν είναι νεότερα. Το να φεύγει ο άνθρωπός τους απρόβλεπτα από το σπίτι, έστω και για λίγα λεπτά, τους προσθέτει άγχος. H μείωση στην κινητικότητα, την ακοή, αλλά και την όραση, τα καθιστά πιο ευάλωτα και εξαρτημένα, οπότε σας θέλουν κοντά τους συνεχώς.

Συμπτώματα

Άγχος καθώς ετοιμάζεστε να φύγετε, π.χ. λαχάνιασμα, έκκριση σάλιου, κρύψιμο, τρέμουλο ή κατάθλιψη όσο σας βλέπει να ετοιμάζεστε.

Λέρωμα μέσα στο σπίτι, καταστροφικότητα ή γάβγισμα / κλαψούρισμα λίγο αφού φύγετε.

Καταστροφή των εξόδων του σπιτιού, όπως πόρτες και παράθυρα, όσο λείπετε. Μια απεγνωσμένη προσπάθεια να έρθει μαζί σας.

Άρνηση τροφής όταν είναι μόνα τους.

Όταν το άγχος αποχωρισμού οφείλεται στα γηρατειά, είναι αρκετά συνηθισμένο να εμφανίζονται όλα ή κάποια από τα συμπτώματα κατά τη διάρκεια της νύχτας, μια και αντιλαμβάνεται τον ύπνο σας πλέον ως απουσία.

Όταν θα λείπετε, βοηθά να του αφήσετε μια απασχόληση, όπως ένα παιχνίδι με κρυμμένη λιχουδιά (αρκεί να τρώει όσο λείπετε). Επίσης μη δίνετε έμφαση στην αποχώρηση και την επιστροφή σας με υπερβολική προσοχή στο ζώο. Οι έντονοι αποχαιρετισμοί ή χαιρετισμοί επιβεβαιώνουν στα μάτια του πως η απουσία σας αποτελεί λόγο για να ανησυχεί.

4. Αυξημένη επιθετικότητα

Ξαφνικά ένα σκυλί ή γατί, που ήταν ήρεμο και φιλικό όλη του τη ζωή, αρχίζει να δαγκώνει ή να γρατζουνάει, πράγμα το οποίο στενοχωρεί τους ανθρώπους και στρεσάρει το ζώο. Η αύξηση της επιθετικότητας σε μεγάλη ηλικία μπορεί να οφείλεται σε 3 λόγους:

Έλλειψη ανεκτικότητας προς τα νεότερα ζώα του σπιτιού

Τα ηλικιωμένα δεν θα ανεχθούν εύκολα το παιχνίδι και το «πείραγμα» των νεότερων ζώων και, όταν θα κουραστούν, θα τα μαλώσουν απότομα – συνήθως χωρίς σοβαρές επιπτώσεις. Καλό είναι, λοιπόν, να μην αφήνετε τα νεότερα σε ηλικία ζώα να ενοχλούν τα μεγαλύτερα και να τα χωρίζετε όταν το μεγάλο δείχνει να έχει πλέον κουραστεί. Για τον ίδιο λόγο, δεν είναι και τόσο καλή ιδέα να φέρουμε στο σπίτι ένα καινούργιο κουτάβι ή γατάκι ως παρέα στο υπερήλικο ζώο.

Πόνος στις αρθρώσεις

Τα περισσότερα γέρικα ζώα νιώθουν πόνους στις αρθρώσεις, είτε λόγω κάποιας χρόνιας ασθένειας, όπως αρθρίτιδα ή δυσπλασία του ισχίου, είτε κάποιου παλαιού τραύματος. Είναι πιθανό να γυρίσει και να σας αγριέψει αντιδρώντας στον πόνο, καθώς προσπαθεί να κάνει κάποιες καθημερινές κινήσεις, όπως το να κατέβει από τον καναπέ, να πηδήσει μέσα στο αυτοκίνητο ή να πιάσει κάποια μπάλα.

Απώλεια όρασης και ακοής

Το ζώο αντιλαμβάνεται την παρουσία των γύρω ανθρώπων όταν ήδη έχουν φτάσει πολύ κοντά του. Ίσως τρομάξει και στραφεί εναντίον τους από φόβο. Φροντίστε να «ανακοινώνετε» την παρουσία σας με τρόπο που μπορεί να αντιληφθεί, την ώρα που εισέρχεστε στο χώρο όπου βρίσκεται.

5. Άγχη και φόβοι

Τα γέρικα ζώα εκδηλώνουν περισσότερες καινούργιες φοβίες. Κυρίως φοβούνται ισχυρούς θορύβους και βροντές. Άλλες, λιγότερο κοινές φοβίες μπορεί να είναι «φόβος του έξω», όπου αρνούνται τη βόλτα τους. Μπορεί επίσης να είναι συγκεκριμένα δωμάτια ή σημεία του σπιτιού ή κάποιες επιφάνειες δαπέδων, επειδή γλιστράνε ή γυαλίζουν πολύ. Η αγανάκτησή σας μπορεί να χειροτερεύσει το πρόβλημα, ιδίως αν χρησιμοποιείτε την τιμωρία.

Προσπαθήστε ψύχραιμα και ήρεμα, ώστε να αποφεύγει το ζώο σας τα ερεθίσματα που του προκαλούν το φόβο. Για να καλύψετε θορύβους, δοκιμάστε να χρησιμοποιήσετε μουσική.

6. Εξαναγκαστικές συμπεριφορές

Πρόκειται για συνεχόμενες, επαναλαμβανόμενες, αμετάβλητες κινήσεις που δεν έχουν εμφανή σκοπό ή λειτουργία, αλλά που προέρχονται συνήθως από φυσιολογικές συμπεριφορές συντήρησης (περιποίησης), όπως γλείψιμο, ξύσιμο κ.τ.λ. Κάποια παραδείγματα ή συμπτώματα τέτοιων συμπεριφορών είναι τα παρακάτω:

Στριφογύρισμα γύρω από τον εαυτό του.

Κυνήγι της ουράς.

Επαναλαμβανόμενη διαδρομή μέσα στο σπίτι – συνήθως λόγω υπερβολικού περιορισμού.

Απομάκρυνση ανύπαρκτης μύγας (fly biting), την οποία το ζώο συνέχεια «κυνηγάει» στον αέρα.

Αποψύλλωση. Η συνεχόμενη προσπάθεια απομάκρυνσης ανύπαρκτων ψύλλων, με τα χαρακτηριστικά μικρά και γρήγορα δαγκώματα στο σώμα.

Πίκα (pica). Η συνεχής κατάποση διάφορων μη φαγώσιμων αντικειμένων.

Κάρφωμα ματιών σε συγκεκριμένα σημεία για πολλή ώρα ή επίμονο γάβγισμα χωρίς αιτία.

Κυνήγι ή παρακολούθηση σκιών.

Κάποιες ανεξήγητες μορφές επιθετικότητας.

Ρούφηγμα μαλλιού (wool sucking). Το ζώο πιάνει με τα σαγόνια του κουβέρτες ή πουλόβερ και ρουφάει μέσα από τα δόντια του τον αέρα σαν να βυζαίνει. Παρατηρείται κυρίως σε γάτες.

Οποιαδήποτε κίνηση που επαναλαμβάνεται συνεχώς, δίχως εμφανή λόγο.

Κατά τη διάρκεια τέτοιων συμπεριφορών, το ζώο συνήθως δεν έχει επαφή με το περιβάλλον του ούτε έλεγχο της συμπεριφοράς του, αλλά ούτε και αίσθηση του πόνου – τόσο, ώστε πολλές φορές καταλήγουν σε αυτοτραυματισμό. Επίσης, όσο πιο εμπεδωμένη είναι η συμπεριφορά, τόσο πιο δύσκολο είναι να αποσπάσει κάποιος την προσοχή του ζώου από αυτήν.

Σε μεγάλες ηλικίες, η κύρια αιτία τέτοιων συμπεριφορών είναι το άγχος και η νευρικότητα. Ενα παράδειγμα είναι όταν θα καλέσει κάποιος το ζώο του κοντά του. Εξαιτίας αβεβαιότητας για το λόγο για τον οποίο το φώναξε, καθώς πορεύεται προς εκείνον, σταματάει και αρχίζει να ξύνεται ή να γλείφεται κατά τη διάρκεια της διαδρομής.

Από την «αυτοκριτική» στην κατανόηση

Στην εποχή μας, μία πολύ σημαντική δεξιότητα θεωρείται το να μαθαίνουμε απο τα λάθη μας. Συνήθως αυτή η δεξιότητα είναι συνδεδεμένη με την κριτική προς τον εαυτό μας. Καθώς με τον όρο κριτική σε αυτή την περίπτωση εννοούμε μία αρνητική αξιολόγηση, θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε και τον όρο κατηγόρια προς τον εαυτό ή εν συντομία αυτοκατηγόρια. Μάλιστα, οι άνθρωποι, που κατηγορούν “γενναία” τον εαυτό τους, θεωρούνται ότι έχουν μια ανεπτυγμένη αίσθηση προσωπικής ευθύνης. Συχνά οι δύο αυτές έννοιες ταυτίζονται. Στην πραγματικότητα, όμως, έχουν πολλές διαφορές.

Η αυτοκατηγόρια περιγράφει μια κατάσταση όπου το άτομο έχει μετανιώσει για κάτι που έκανε (ή δεν έκανε) και προσπαθεί να το διορθώσει με μία διάθεση τιμωρίας προς τον εαυτό του. Συνοδεύεται από θυμό και αρνητικούς χαρακτηρισμούς για τον εαυτό όπως “Δεν έπρεπε να το πω αυτό, είμαι κακός”, ή “Έπρεπε να βοηθήσω, είμαι αναίσθητος”, κ.ά. Αυτούς τους χαρακτηρισμούς μπορεί να μην τους πιστεύει απολύτως σε συνειδητό επίπεδο καθώς με την λογική μπορεί κανείς να βρει επιχειρήματα να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Παρ’ όλα αυτά, το άτομο δεν μπορεί να μην αποδώσει αυτούς τους χαρακτηρισμούς στον εαυτό του. Μοιάζει με ενα τίμημα που χρειάζεται να πληρώσει, δηλαδή το να υποτιμήσει την ηθική του αξία, συχνά παίρνει την μορφή ενός καταναγκασμού. Συνήθως οι κατηγόριες αυτές προς τον εαυτό υπονοούν έμφυτα αρνητικά χαρακτηριστικά που αφορούν την ηθική του αξία, όπως “είμαι εγωιστής”, “ζηλόφθων”, “εκδικητικός”.

Η ψυχολογία όμως βασίζεται στην ιδέα ότι για ολα οσα αισθανεται, σκεφτεται η κανει ο άνθρωπος, υπάρχουν λόγοι, που μπορει καποιος να εχει συνειδητοποιησει ή όχι.

Αν απομακρυνθεί κανείς για λίγο από τον δυαδικό τρόπο σκέψης (καλό-κακό), μπορεί να περάσει σε έναν πιο συνθετικό τρόπο αντίληψης, σαν να ανεβαίνει στην κορυφή του λόφου, από όπου μπορεί να δει ολόκληρο το τοπίο. Τότε μπορεί να εμβαθύνει, να αναγνωρίσει ότι οι συμπεριφορές του ή απλώς οι σκέψεις του συνδέονται με κάποια συναισθήματα και τα συναισθήματα με κάποια βιώματά του.

Κάθε συμπεριφορά αποτελεί μία επιλογή. Στην περίπτωση όμως της αυτοκατηγόριας, ο άνθρωπος δεν συνειδητοποιεί ότι η επιλογή του είχε στόχο να αποφέρει κάποιου είδους ικανοποίηση, ανακούφιση ή διέξοδο από μια κατάσταση που βίωνε ως απειλητική, περισσότερο απειλητική από την συμπεριφορά του. Η ανάληψη προσωπικής ευθύνης δεν αναφέρεται στις δικαιολογίες και τις εκλογικεύσεις για την συμπεριφορά μας. Αυτές συνήθως αποτελούν άμυνα στην πίεση που φέρνει η επίκριση στον εαυτό. Απεναντίας, η ανάληψη ευθύνης προϋποθέτει το να παρατηρήσει κανείς την συμπεριφορά του με όσο γίνεται λιγότερη κριτική, ώστε να μπορέσει να εμβαθύνει και να κατανοήσει τους λόγους που συνέτρεξαν στο να κυριαρχήσει η συγκεκριμένη επιλογή. Η επιμονή στην κατηγόρια του εαυτού παρεμποδίζει αυτή την διεργασία κατανόησης, ανακυκλώνει την δυσάρεστη εικόνα για τον εαυτό μας και μας ωθεί σε περισσότερες αμυντικές συμπεριφορές για τις οποίες μετά μετανιώνουμε. Η έλλειψη δηλαδή κατανόησης του εαυτού καταλήγει σε δυσκολία αλλαγής. Αντίθετα, η αποδοχή και η κατανόηση αυτού που παρατηρεί κανείς στον εαυτό του μπορεί να καλλιεργήσει το έδαφος για να αναδυθούν εναλλακτικές και επιλογές που πριν δεν ήταν ορατές. Αν ο άνθρωπος σταθεί απέναντι στον εαυτό του με λιγότερη κριτική και περισσότερη περιέργεια, μπορεί να βιώσει τα “λάθη” του σαν σημεία στην προσωπική του διεργασία από τα οποία έχει να αντλήσει χρήσιμες πληροφορίες για τον ίδιο.

Ανακαλύφθηκε μια άγνωστη ζώνη σε σχήμα ντόνατ στο κέντρο της Γης που μπορεί να εξηγήσει γιατί ο πλανήτης είναι φιλικός στη ζωή

Εξαιρετικά ενδιαφέρον γεωλογικό εύρημα

Ταξιδεύοντας στο κέντρο της Γης μέσω σεισμικών κυμάτων ερευνητική ομάδα ανακάλυψε μια άγνωστη δακτυλιοειδή δομή μέσα στην στροβιλιζόμενη λίμνη λιωμένου μετάλλου που είναι γνωστή ως «εξωτερικός πυρήνας» του πλανήτη μας.

Με δημοσίευση τους στην επιθεώρηση «Science Advances» οι ερευνητές αναφέρουν ότι εντόπισαν την περιοχή που είναι παράλληλη με τον ισημερινό και όπως λένε έχει ένα σχήμα που παραπέμπει σε ντόνατ.

Οι ερευνητές εξηγούν ότι δεν μπορούσαν να φτάσουν στον πυρήνα με την τρέχουσα τεχνολογία και έτσι ανέλυσαν όλες τις μορφές σεισμικών κυμάτων που δημιουργούνται από μεγάλους σεισμούς καθώς ταξίδευαν μέσα από αυτόν. Βρήκαν ότι τα κύματα επιβραδύνθηκαν καθώς περνούσαν από ένα τμήμα του εσωτερικού του Γης λίγο πριν από τον μανδύα. «Κατανοώντας τη γεωμετρία των μονοπατιών των κυμάτων και τον τρόπο με τον οποίο διασχίζουν τον όγκο του εξωτερικού πυρήνα, ανακατασκευάσαμε τους χρόνους ταξιδιού τους στη Γη»,

Συνειδητοποιήσαμε ότι τα σεισμικά κύματα επιβραδύνονται σε μια σπειροειδή ζώνη που μοιάζει με ντόνατ. Η κατανόηση του εξωτερικού πυρήνα είναι πολύ σημαντική καθώς έπαιξε κρίσιμο ρόλο για την επιβίωση της ζωής στην επιφάνεια. Είναι υπεύθυνος για το μαγνητικό πεδίο, το οποίο προστατεύει τη Γη από τον συνεχή βομβαρδισμό φορτισμένων σωματιδίων από τον Ήλιο» αναφέρει ο Χρόβχε Τκάλτσιτς γεωφυσικός του Εθνικού Πανεπιστημίου της Αυστραλίας, εκ των επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας.

Οι μηχανισμοί

Ταξιδεύοντας στο κέντρο της Γης μέσω σεισμικών κυμάτων ερευνητική ομάδα ανακάλυψε μια άγνωστη δακτυλιοειδή δομή μέσα στην στροβιλιζόμενη λίμνη λιωμένου μετάλλου που είναι γνωστή ως «εξωτερικός πυρήνας» του πλανήτη μας. Με δημοσίευση τους στην επιθεώρηση «Science Advances»οι ερευνητές αναφέρουν ότι εντόπισαν την περιοχή που είναι παράλληλη με τον ισημερινό και όπως λένε έχει ένα σχήμα που παραπέμπει σε ντόνατ.

Οι ερευνητές εξηγούν ότι δεν μπορούσαν να φτάσουν στον πυρήνα με την τρέχουσα τεχνολογία και έτσι ανέλυσαν όλες τις μορφές σεισμικών κυμάτων που δημιουργούνται από μεγάλους σεισμούς καθώς ταξίδευαν μέσα από αυτόν. Βρήκαν ότι τα κύματα επιβραδύνθηκαν καθώς περνούσαν από ένα τμήμα του εσωτερικού του Γης λίγο πριν από τον μανδύα. «Κατανοώντας τη γεωμετρία των μονοπατιών των κυμάτων και τον τρόπο με τον οποίο διασχίζουν τον όγκο του εξωτερικού πυρήνα, ανακατασκευάσαμε τους χρόνους ταξιδιού τους στη Γη»,

Συνειδητοποιήσαμε ότι τα σεισμικά κύματα επιβραδύνονται σε μια σπειροειδή ζώνη που μοιάζει με ντόνατ. Η κατανόηση του εξωτερικού πυρήνα είναι πολύ σημαντική καθώς έπαιξε κρίσιμο ρόλο για την επιβίωση της ζωής στην επιφάνεια. Είναι υπεύθυνος για το μαγνητικό πεδίο, το οποίο προστατεύει τη Γη από τον συνεχή βομβαρδισμό φορτισμένων σωματιδίων από τον Ήλιο» αναφέρει ο Χρόβχε Τκάλτσιτς γεωφυσικός του Εθνικού Πανεπιστημίου της Αυστραλίας, εκ των επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας.

Τα ρεύματα που κινούνταν μέσα στο λιωμένο σίδηρο και το νικέλιο λειτουργούσαν σαν ένα «γιγάντιο δυναμό» που παρήγαγε και συντηρούσε το μαγνητικό πεδίο της Γης.

Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη γιατί η Γη εξακολουθεί να έχει ενεργό αυτό το δυναμό ενώ πολλοί άλλοι πλανήτες δεν το έχουν: «Μπορούμε να πούμε ότι κατανοούμε τις επιφάνειες άλλων πλανητών με περισσότερες λεπτομέρειες από το εσωτερικό του πλανήτη μας. Το εσωτερικό της Γης είναι ένα συμπαγές κέντρο που περιέχει τον εσωτερικό πυρήνα, που περικλείεται από έναν υγρό εξωτερικό πυρήνα και μετά τον μανδύα που εξίσου απέραντος. Συνολικά ο πυρήνας είναι ελαφρώς μεγαλύτερος από τον Άρη. Μπορούμε να το σκεφτούμε ως πλανήτη μέσα στον δικό μας πλανήτη.

Δεν γνωρίζουμε το ακριβές πάχος του ντόνατ, αλλά συμπεράνουμε ότι φτάνει μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα κάτω από το όριο πυρήνα-μανδύα. Η άνωση της δομής υποδηλώνει την παρουσία ελαφρύτερων χημικών στοιχείων όπως πυρίτιο, θείο, οξυγόνο, υδρογόνο ή άνθρακα. Αυτό που κάνει αυτό το πεδίο πραγματικά συναρπαστικό είναι ότι σχεδόν όλα όσα γνωρίζουμε είναι ένα συμπέρασμα που βασίζεται στα δεδομένα που έχουμε στην επιφάνεια» λέει ο Τκάλτσιτς.

Η ερευνητική ομάδα λέει ότι η ανακάλυψη «ανοίγει μια κουρτίνα» που έκρυβε στοιχεία για τη δυναμική του μαγνητικού πεδίου της Γης ωστόσο υπάρχουν όπως λένε ακόμη πολλά μυστήρια για τον εξωτερικό πυρήνα της Γης που επιζητούν επίλυση. Τα ρεύματα που κινούνταν μέσα στο λιωμένο σίδηρο και το νικέλιο λειτουργούσαν σαν ένα «γιγάντιο δυναμό» που παρήγαγε και συντηρούσε το μαγνητικό πεδίο της Γης.

Η κουρτίνα

Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη γιατί η Γη εξακολουθεί να έχει ενεργό αυτό το δυναμό ενώ πολλοί άλλοι πλανήτες δεν το έχουν: «Μπορούμε να πούμε ότι κατανοούμε τις επιφάνειες άλλων πλανητών με περισσότερες λεπτομέρειες από το εσωτερικό του πλανήτη μας. Το εσωτερικό της Γης είναι ένα συμπαγές κέντρο που περιέχει τον εσωτερικό πυρήνα, που περικλείεται από έναν υγρό εξωτερικό πυρήνα και μετά τον μανδύα που εξίσου απέραντος. Συνολικά ο πυρήνας είναι ελαφρώς μεγαλύτερος από τον Άρη. Μπορούμε να το σκεφτούμε ως πλανήτη μέσα στον δικό μας πλανήτη.

Δεν γνωρίζουμε το ακριβές πάχος του ντόνατ, αλλά συμπεράνουμε ότι φτάνει μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα κάτω από το όριο πυρήνα-μανδύα. Η άνωση της δομής υποδηλώνει την παρουσία ελαφρύτερων χημικών στοιχείων όπως πυρίτιο, θείο, οξυγόνο, υδρογόνο ή άνθρακα. Αυτό που κάνει αυτό το πεδίο πραγματικά συναρπαστικό είναι ότι σχεδόν όλα όσα γνωρίζουμε είναι ένα συμπέρασμα που βασίζεται στα δεδομένα που έχουμε στην επιφάνεια» λέει ο Τκάλτσιτς.

Η ερευνητική ομάδα λέει ότι η ανακάλυψη «ανοίγει μια κουρτίνα» που έκρυβε στοιχεία για τη δυναμική του μαγνητικού πεδίου της Γης ωστόσο υπάρχουν όπως λένε ακόμη πολλά μυστήρια για τον εξωτερικό πυρήνα της Γης που επιζητούν επίλυση.

Η Ανάγκη για Έλεγχο, ο Ηράκλειτος και η Ψυχική αρμονία

Η ανάγκη για έλεγχο και οι γνωστικές διαδικασίες του νου

Στην σύγχρονη κοινωνία, η επιθυμία για ατομική ελευθερία και έλεγχο είναι θεμελιώδης με αναγνωρισμένη την σημασία της ικανότητας να γίνονται αυτόνομες επιλογές για την κατεύθυνση του βίου, καθότι αυτό παρέχει στον άνθρωπο την αίσθηση της ασφάλειας και της ικανότητας να διαχειρίζεται την αβεβαιότητα στις συνεχείς αλλαγές της ζωής του.

Η αίσθηση του ελέγχου είναι στενά συνδεδεμένη με την ευημερία και την ψυχική αρμονία.

Η σύγχρονη επιστήμη έχει επισημάνει ότι η ανάγκη για έλεγχο έχει βαθιές βιολογικές ρίζες. Η ικανότητα να γίνονται επιλογές, να επηρεάζονται οι συνθήκες και να προσαρμόζονται οι στρατηγικές είναι κρίσιμα στοιχεία για την επιβίωση και την ευημερία του ανθρώπινου είδους.

Ερευνητές έχουν βρει ότι η αίσθηση του ελέγχου ενισχύει την αυτο-αποτελεσματικότητα, η οποία συνδέεται με τη βελτίωση της ψυχικής και σωματικής υγείας.

Όταν βλέπουν οι άνθρωποι ότι οι ενέργειές τους έχουν θετικά αποτελέσματα, αυτό ενισχύει την πίστη τους στις ικανότητές τους και τους βοηθούν στην αντιμετώπιση των προκλήσεων της ζωής.

Ωστόσο, η ανάγκη για έλεγχο δεν περιορίζεται μόνο στη λήψη σημαντικών αποφάσεων, καθώς περιλαμβάνει τις καθημερινές αλληλεπιδράσεις και τις μικρές αποφάσεις που γίνονται συνεχώς. Η έλλειψη ελέγχου ή η αίσθηση της αδυναμίας να επηρεαστεί η πραγματικότητα μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα άγχους και ψυχικής δυσφορίας. Αυτή η συνεχής αναζήτηση ελέγχου, ειδικά σε αβέβαιες ή ανασφαλείς καταστάσεις, μπορεί να προκαλέσει στρες και να επηρεάσει αρνητικά την ψυχική υγεία του ανθρώπου.

Οι γνωστικές διαδικασίες του ανθρώπινου νου επηρεάζουν σημαντικά την αντίληψή μας για τον έλεγχο. Συχνά, επιτελούνται σκέψεις για μελλοντικά σενάρια βασισμένα σε λάθη και εμπειρίες του παρελθόντος, αναλύοντας τα γεγονότα και προσπαθώντας να προβλέψουμε τις συνέπειες των πράξεών μας.

Αυτή η διαδικασία μπορεί να δεσμεύσει τον νου σε μια προσκόλληση στο παρελθόν, εμποδίζοντας την πλήρη βίωση της παρούσας στιγμής. Η τάση να ανατρέχουμε σε παλαιές εμπειρίες και να προβλέπουμε μελλοντικές καταστάσεις με βάση αυτές τις εμπειρίες μπορεί να προκαλέσει άγχος και ανασφάλεια.

Η ανησυχία για την αποφυγή παλαιών λαθών και η προσπάθεια να ελέγξουμε το μέλλον μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική επιβάρυνση και περιορισμένη ευχέρεια στο παρόν.

Η Φιλοσοφία του Ηρακλείτου και η Αποδοχή της Αλλαγής

Ο Ηράκλειτος, ο οποίος είναι γνωστός για την φιλοσοφία του σχετικά με τη συνεχή αλλαγή, μας προτείνει μια διαφορετική προοπτική. Πρώτος ο Πλάτωνας δια βοής του Σωκράτη μας συστήνει τις πρώτες αινιγματικές σκέψεις αυτού του φιλοσόφου που παρομοιάζει τα όντα με την ροή ενός ποταμού στο έργο του «Κρατύλος Η περί ορθότητος ονομάτων».

Η γνωστή ρήση «πάντα χωρεί και ουδέν μένει», συνοδεύεται από την ρήση «δις εν τον αυτόν ποταμόν ουκ άν έμβαιής (402a) που σημαίνει ότι δεν μπορεί κανείς να μπαίνει δυο φορές στο ίδιο ποτάμι.

Αυτές οι διαπιστώσεις του Ηρακλείτου, αποτυπώνουν την έννοια μιας συνεχούς ροής και μιας μεταβλητότητας που σε πρώτο βαθμό, μπορεί να φαίνεται κάτι απλό και κάτι αυτονόητο προκαλώντας εν τέλει την λήθη της σημαντικότητας του περιεχομένου του.

Θα ήταν όμως γόνιμο σε αυτό το σημείο να τεθούν ορισμένα ερωτήματα.

1. Πόσες φορές αναπολεί ο άνθρωπος παρελθοντικές στιγμές ηδονής και χαράς, ευχόμενος να τις ζήσει ξανά;
2. Πόσο εύκολη είναι η αποδοχή των μεγάλων βιολογικών και κοινωνικών αλλαγών στην ζωή ενός ανθρώπου;

Η επίγνωση της υλικής φθοράς και της θνητότητας, καθώς και η άρνηση της έχουν συμβάλλει στην ανάπτυξη τεχνολογιών αντί – γήρανσης και σε μια ατέρμονη επιθυμία του ανθρώπου να διαμένει πάντα στο «ίδιο ποτάμι».

Η Ηρακλείτεια σκέψη, καλεί τον άνθρωπο να μην κλείνει τα μάτια του μπροστά στις αλλαγές της ζωής, ούτε να παλινδρομεί σε ένα παρελθόν φοβούμενος την αβεβαιότητα του μέλλοντος. Ουσιαστικά ο φιλόσοφος από την Έφεσο, διαρρηγνύει και σπάει τα ιμάτια κάθε ψυχολογικού και εξελικτικού μηχανισμού άμυνας, απελευθερώνοντας την σκέψη από τις υλικές προσταγές των ενστίκτων της επιβίωσης.

Έναντι της εστίασης στην ανασκόπηση του παρελθόντος ή στη σκέψη για μελλοντικά σενάρια, ο Ηράκλειτος προτείνει τον στοχασμό στην αποδοχή του αιώνιου παροντικού γίγνεσθαι. Αυτή η φιλοσοφία αναγνωρίζει την αναγκαιότητα της αποδοχής της συνεχούς ροής της ζωής και της αλλαγής, προσκαλώντας τον άνθρωπο να ζήσει την παρούσα στιγμή με πλήρη συνείδηση και αποδοχή.

Η αποδοχή της συνεχούς αλλαγής και της αβεβαιότητας, όπως προτείνει ο Ηράκλειτος, μπορεί να προσφέρει σημαντικά οφέλη για την ψυχική αρμονία, μέσα στις καθημερινές αγωνίες του ανθρώπου γεμάτες αβεβαιότητα.

Όταν υπάρχει απεμπλοκή από την συνεχή ανάγκη του ελέγχου των πάντων και την προσκόλληση στο παρελθόν ή στο μέλλον, μπορούμε να βρούμε μεγαλύτερη ισορροπία και ηρεμία.

Η αποδοχή της φυσικής ροής της ζωής βοηθάει στην επικέντρωση της παρούσας στιγμής, μειώνοντας το άγχος και ενισχύοντας την ψυχική ευημερία.

Η αναγνώριση και η αποδοχή της συνεχούς ροής της ύπαρξης μπορεί να εξυπηρετήσει τον άνθρωπο ώστε να διάγει τον βίο του πιο ολοκληρωμένα και με λιγότερη ανησυχία. Η συνειδητοποίηση ότι η αλλαγή είναι αναπόφευκτη και φυσική, μπορεί να επενδυθεί στην ενέργειά του ανθρώπου, για να ζήσει τη ζωή του με επίγνωση και αποδοχή, αντί της πλήρους άρνησης και της λύπης που προκαλείται μακροπρόθεσμα από αυτήν.

Η ουσιαστική αποδοχή της Ηρακλείτειας διδασκαλίας του μεταβαλλόμενου, είναι σαφώς λιγότερο προσιτή από την αναζητούμενη σταθερότητα της σκέψης ενός Παρμενίδη, ενός Πλάτωνα και ενός Αριστοτέλη. Ακόμη και οι σύγχρονοι φιλόσοφοι έπειτα από αυτούς αναζητούσαν ένα σταθερό σημείο αναφοράς, καθώς όπως ειπώθηκε παραπάνω είναι ένα εγγενές στοιχείο της γνωστικής διαδικασίας της ανθρώπινης νόησης.

Ο Καρλ Πόπερ στο βιβλίο του «Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της», ενώ αναγνωρίζει την σπουδαιότητα της Ηρακλείτειας σκέψης, σημειώνει μια μεγάλη προβληματική στην ντετερμινιστική κατά αυτόν θέση της μεταβλητότητας και τον θεωρεί υπεύθυνο για τις ολοκληρωτικές θέσεις μετέπειτα φιλοσόφων που προσπάθησαν να βρούνε μια σταθερότητα.

Ούτε ο Πόπερ, μπορούσε να αποδεχτεί την μεταβλητότητα των πολιτευμάτων, καθώς προσέβλεπε θεωρητικά σε μια μονιμότητα μιας «ανοιχτής κοινωνίας» η οποία δεν θα σχετίζονταν με ολοκληρωτικές διαδικασίες.

Σαφώς ο στοχασμός αυτός δεν είναι εύκολος, αλλά από την άλλη πλευρά αν επιτευχθεί μπορεί να αποβεί σωτήριος για την κατάπαυση του άγχους, της λύπης και για εν γένει ψυχική αταραξία. Συνεπώς θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι ο Ηράκλειτος «έστρωσε» τον δρόμο για τον στωικό Επίκτητο που στοχάζονταν επίσης πάνω στην προβληματική της διαρκούς ανάγκης του ανθρώπου να ελέγχει τα πάντα.

Η συνδυασμένη προσέγγιση της σύγχρονης επιστήμης και της φιλοσοφίας του Ηρακλείτου δείχνει ότι παρά την εγγενή ανάγκη για διαρκή έλεγχο, η αποδοχή της αδιάκοπης ροής και της αβεβαιότητας μπορεί να συντελέσει σε βαθύτερη ψυχική αρμονία.

Ενώ η αίσθηση του ελέγχου μπορεί να ενισχύσει την αυτο-αποτελεσματικότητα και την ψυχική υγεία, η αποδοχή της αλλαγής και της φυσικής ροής της ζωής μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερη ηρεμία.

Η ευαισθησία και ο συναισθηματισμός δεν είναι αδυναμίες αλλά πηγή δημιουργικότητας

Πολλοί άνθρωποι που χαρακτηρίζονται από έντονη ευαισθησία και συναισθηματισμό συχνά νιώθουν ευάλωτοι στις σχέσεις τους. Αυτά τα χαρακτηριστικά, ενώ μπορούν να είναι πηγές βαθιάς ενσυναίσθησης και αγάπης, ενίοτε τους κάνουν πιο επιρρεπείς σε συναισθηματικά τραύματα και απογοητεύσεις από τους συντρόφους τους. Ωστόσο, υπάρχει τρόπος αυτή η ευαισθησία να αξιοποιηθεί θετικά, διοχετεύοντας τη σε δημιουργικές δραστηριότητες ή πράξεις προσφοράς, όπως ο εθελοντισμός ή η συγγραφή. Αυτή η αλλαγή προσέγγισης μπορεί να έχει βαθιά επίδραση όχι μόνο στη συναισθηματική ευημερία του ατόμου, αλλά και στις συντροφικές του σχέσεις.

Η ευαισθησία ως δημιουργική δύναμη

Η ευαισθησία, ενώ συχνά θεωρείται αδυναμία, μπορεί να γίνει η πηγή μεγάλης δύναμης όταν αξιοποιηθεί σωστά. Τα άτομα που έχουν την ικανότητα να αντιλαμβάνονται τα συναισθήματα των άλλων σε βάθος και να ζουν έντονα τα δικά τους συναισθήματα, μπορούν να τα διοχετεύσουν σε παραγωγικές δραστηριότητες που τους προσφέρουν νόημα. Για παράδειγμα, η συγγραφή είναι ένα εξαιρετικό μέσο για να εκφράσουν τα εσωτερικά τους βιώματα και να μετατρέψουν τον πόνο ή τη χαρά τους σε κάτι δημιουργικό. Μέσα από τη γραφή, ένα άτομο μπορεί να επεξεργαστεί τα συναισθήματα του και να τα εκφράσει με τρόπο που φέρνει πληρότητα.

Ομοίως, η προσφορά μέσω του εθελοντισμού δίνει τη δυνατότητα στο άτομο να αξιοποιήσει την ενσυναίσθηση του προς όφελος των άλλων. Βοηθώντας άτομα που βρίσκονται σε ανάγκη, το άτομο νιώθει ότι οι ευαισθησίες του έχουν πραγματική αξία και μετατρέπονται σε μια δύναμη που κάνει τον κόσμο καλύτερο. Αυτή η αίσθηση νοήματος και προσφοράς λειτουργεί ως αντίβαρο στα αρνητικά συναισθήματα που προκύπτουν από τις δυσκολίες των σχέσεων.

Αυτοεκτίμηση και αυτογνωσία μέσα από την προσφορά και τη δημιουργία

Η ενασχόληση με δημιουργικές δραστηριότητες ή ο εθελοντισμός δεν προσφέρουν μόνο ικανοποίηση, αλλά και μια βαθύτερη κατανόηση του εαυτού. Όταν κάποιος διοχετεύει τα συναισθήματα του σε κάτι παραγωγικό, ενισχύει την αυτοεκτίμησή του, καθώς νιώθει πως έχει έναν σημαντικό ρόλο πέρα από τις ερωτικές του σχέσεις. Αυτή η αίσθηση δύναμης και αυτό εκπλήρωσης μειώνει την ανάγκη για συναισθηματική εξάρτηση από έναν σύντροφο, κάτι που οδηγεί σε πιο ισορροπημένες και λιγότερο προβληματικές συντροφικές σχέσεις.

Υγιή όρια στις σχέσεις

Ένα άτομο που έχει βρει εναλλακτικούς τρόπους να διοχετεύει τα συναισθήματα του μπορεί να θέσει πιο υγιή όρια στις συντροφικές του σχέσεις. Η εμπλοκή του σε δημιουργικές δραστηριότητες ή στην προσφορά προς άλλους του επιτρέπει να διατηρεί μια αίσθηση αυτονομίας και προσωπικής δύναμης. Αυτό το καθιστά λιγότερο ευάλωτο σε συναισθηματικούς τραυματισμούς, καθώς δεν βασίζει την ευτυχία του αποκλειστικά στην αποδοχή και αγάπη από τον σύντροφο. Αντίθετα, είναι σε θέση να αντιμετωπίζει τις σχέσεις με μεγαλύτερη ρεαλιστικότητα και λιγότερες συναισθηματικές εξάρσεις.

Αλλαγή προσδοκιών και συμπεριφοράς στις σχέσεις

Όταν κάποιος έχει μάθει να αντλεί ικανοποίηση από δημιουργικές δράσεις ή την προσφορά, αλλάζει και τις προσδοκίες του από μια σχέση. Δεν περιμένει πια από τον σύντροφο να καλύψει όλα τα συναισθηματικά του κενά ή να του προσφέρει τη μοναδική αίσθηση πληρότητας. Αντίθετα, αντιμετωπίζει τη σχέση ως ένα μέρος της ζωής του, όχι ως το επίκεντρο της ύπαρξής του. Αυτή η αλλαγή στην προοπτική οδηγεί σε πιο υγιείς και λιγότερο εξαρτημένες σχέσεις, καθώς το άτομο νιώθει ήδη πλήρες και ευτυχισμένο.

Η ευαισθησία και ο συναισθηματισμός δεν είναι αδυναμίες, αλλά χαρακτηριστικά που μπορούν να προσφέρουν τεράστια δύναμη όταν διοχετευθούν σωστά. Μέσα από τη δημιουργία ή την προσφορά, τα άτομα που πληγώνονται συχνά στις συντροφικές τους σχέσεις μπορούν να βρουν έναν τρόπο να εκφράσουν τα συναισθήματα τους, να ενισχύσουν την αυτοεκτίμησή τους και να αλλάξουν τον τρόπο που αντιλαμβάνονται και ζουν τις σχέσεις τους. Αντί να βλέπουν τα συναισθήματα τους ως πηγή πόνου, μπορούν να τα μετατρέψουν σε πηγή δημιουργικότητας και προσφοράς, κάτι που θα τους βοηθήσει να βιώνουν τις συντροφικές σχέσεις με μεγαλύτερη ισορροπία και ωριμότητα.

Η Μαφία του Πυριτίου

Το ολοκληρωτικό καθεστώς του Μεγάλου Αδελφού, παρακολουθώντας συνεχώς τους πάντες και τα πάντα μέσα από αμέτρητες διαδραστικές τηλεοθόνες, ασκεί τον απόλυτο έλεγχο στις πράξεις και τις συνειδήσεις. Ολα προσαρμόζονται στην μία και μοναδική αλήθεια, αυτή που πρεσβεύει το Κόμμα, ο μόνος αλάθητος μηχανισμός, του οποίου προσωποποίηση είναι ο Μεγάλος Αδελφός. Ολα, ακόμα και το παρελθόν: όποιος ελέγχει το παρελθόν ελέγχει το μέλλον, και όποιος ελέγχει το παρόν ελέγχει το παρελθόν. Το έγκλημα της σκέψης είναι θανάσιμο αμάρτημα. Γι’ αυτό πρέπει να εξαλειφθεί οτιδήποτε οδηγεί στην διάπραξή του: ελευθερία, γλώσσα, ανθρώπινα αισθήματα. Κι όποιος υποπέσει σε έγκλημα σκέψης, πρέπει να οδηγηθεί στον θάνατο αναμορφωμένος: θα πεθάνει αγαπώντας τον Μεγάλο Αδελφό.

Το έτος 1984 αναπτύχθηκε ένας διάλογος σχετικά με το ποια από όσα προέβλεψε ο Οργουελ στο μυθιστόρημά του έγιναν πραγματικότητα και ποια όχι. Το σοβιετικό πραξικόπημα-πείραμα και η αποτυχία της κομμούνας, υπήρξε η αφορμή που ενέπνευσε τον συγγραφέα. Εκείνο που καθιστά ανατριχιαστικά προφητικό το 1984 είναι η διαπίστωση ότι σήμερα όχι μόνο ο Μεγάλος Αδελφός βρίσκεται παντού, αλλά και ότι δεν είναι λίγοι όσοι συνεπαίρνονται από την “χαρά της σκλαβιάς”. Χιλιάδες άνθρωποι στην Δύση το θεωρούν μεγάλη τύχη να τους κλείσουν στο σπίτι του Μεγάλου Αδελφού. Γι’ αυτό είχε τόσο μεγάλη επιτυχία το σλόγκαν “Μένουμε σπίτι”.

Περνώντας από την ανάκριση, που είναι η καθεστωτική μορφή της πλύσης εγκεφάλου, ο ήρωας του Οργουελ καταλήγει στο τέλος με δάκρυα χαράς στα μάτια να “συνειδητοποιήσει” ότι ανέκαθεν αγαπούσε τον Μεγάλο Αδελφό. Σήμερα πλέον η παράνοια έχει προχωρήσει πολλά βήματα πιο πέρα. Ο Μεγάλος Αδελφός δεν χρειάζεται καν να προβάλλει την εικόνα του στην οθόνη. Τον έχει αντικαταστήσει η κάμερα, το βιομηχανικό ξόανο που έχει πάρει το όνομά του. Η σκλαβιά εκχωρείται πλέον ελεύθερα. Αξίζει να διαβάσει κάποιος νέος το βιβλίο του Οργουελ, όπως και το βιβλίο του Χάξλεϊ, για ν’ αντιληφθεί νωρίς-νωρίς ότι, τα κελεύσματα για διάφορες ουτοπίες είναι απλώς ένας ευφημισμός, ένας φερετζές, της πορείας προς τον όλεθρο και να λυτρωθεί σε μικρή ηλικία, , τουλάχιστον νοητικά.

Oι Τοξικοί Δυτικοί Τεχνολογικοί Γίγαντες.

Η Google μπλόκαρε τους λογαριασμούς στο YouTube ορισμένων Ρωσικών μέσων ενημέρωσης (το κανάλι Tsargrad TV, το Κοινωνία Δικέφαλου αετού, την ομάδα κατά των αμβλώσεων “Za Zhizn” και τα Geopolitika.ru) και ατομικούς λογαριασμούς ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Το κίνητρο για όλο αυτό ήταν το ίδιο, η δήθεν παραβίαση της νομοθεσίας για τις εξαγωγές. Κάπως νωρίτερα, αρκετά άλλα Ρωσικά μέσα ενημέρωσης όπως τα Anna News, News Front, Crimea 24, Federal News Agency, είχαν επίσης αντιμετωπίσει διακρίσεις και λογοκρισία από τα Δυτικά δίκτυα.

Την κατάσταση σχολίασαν ο Γραμματέας Τύπου του Προέδρου, Dmitry Pesko και η Εκπρόσωπος Τύπου του Ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών, Maria Zakharova, οι οποίοι καταδίκασαν αμφότερες τις ενέργειες της Αμερικανικής μονοπωλιακής εταιρείας, χωρίς ωστόσο να λένε εάν θα ληφθούν μέτρα για την προστασία των δικαιωμάτων και των συμφερόντων των Ρώσων πολιτών.

Ενώ συνήθως ήταν τα Facebook και Twitter που έφταναν σε τέτοιες εξάρσεις, την διαγραφή και το κλείδωμα των λογαριασμών των ομάδων, των πολιτικών, των ηγετών της κοινής γνώμης και των μέσων ενημέρωσης, η σκυτάλη έχει πλέον περάσει σε έναν άλλο γίγαντα της πληροφορικής και αυτός είναι ακόμη πιο σκληρός. Στο ελάχιστο, η Google έρχεται σε αντίθεση με τους δικούς της κανόνες, δεδομένου ότι οι Οροι Παροχής Υπηρεσιών της αναφέρουν, ότι η εταιρεία πρέπει πρώτα να προειδοποιήσει τον κάτοχο του εκάστοτε λογαριασμού, σε περίπτωση παραβίασης των όρων της. Δεν το έκανε. Επιπλέον, αν ο αποκλεισμός των καναλιών YouTube ορισμένων μέσων ενημέρωσης δεν ταιριάζει με το όραμα της εταιρείας, τότε τι γίνεται με τους ιδιωτικούς λογαριασμούς ηλεκτρονικού ταχυδρομείου; Ωστόσο, όταν ρωτήθηκε για την νομιμότητα των πράξεών της, η Google απάντησε ότι “οι λογαριασμοί αφαιρέθηκαν σύμφωνα με τον νόμο.” Τίνος τον νόμο;

Και δεν είναι μόνο οι Ρώσοι πολίτες και οργανώσεις που έχουν υποφέρει στα χέρια των Δυτικών μονοπωλίων. Πολλές Ευρωπαϊκές χώρες έχουν επίσης επηρεαστεί από τέτοιου είδους γενικούς αποκλεισμούς. Ως επί το πλείστον, στοχοθετήθηκαν πατριωτικά μέσα ενημέρωσης και ιδιώτες. Δεν υπάρχει απλή λογοκρισία εδώ, ή όποια εφαρμογή νόμου, αλλά, πολύ πιο σημαντικά ζητήματα, φίμωσης και μαφιόζικης πρακτικής.

Πρώτον, δεδομένου ότι δεν είναι μόνο οι πολίτες της Ρωσίας αλλά και των χωρών της Δύσης που υπόκεινται σε φιλτράρισμα και απαγόρευση της ελευθερίας της έκφρασης, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο θάνατος του κοινωνικού συμβολαίου στην φιλελεύθερη δημοκρατική κοινωνία, είναι εδώ. Σύμφωνα με την έννοια αυτή, οι πολίτες παραχωρούν ορισμένα από τα δικαιώματά τους στην κυβέρνηση, σε αντάλλαγμα για την διασφάλιση των συμφερόντων τους. Τώρα ωστόσο, οι κυβερνήσεις στην Δύση, είναι ανίσχυρες να προστατεύσουν τα συμφέροντα των πολιτών τους. Αν και εξακολουθεί να υπάρχει μια ομοιότητα με την δημοκρατία και οι πολίτες ψηφίζουν για τους εκπροσώπους των διαφόρων κομμάτων να τροποποιήσουν τους νόμους και να συνεχίσουν να φροντίζουν τα συμφέροντά τους σύμφωνα με το πνεύμα της εποχής, αρκετές μεγάλες εταιρείες πληροφορικής, επιβάλλουν τώρα επιθετικά τα προϊόντα και τους κανόνες τους.

Είναι ενδεικτικό ότι οι εκπρόσωποι της “φιλελεύθερης” ιδεολογίας, οι οποίοι θα πρέπει φαινομενικά να προστατεύουν την ελευθερία της έκφρασης, ανταποκρίθηκαν με αισιοδοξία στο κλείδωμα και την διαγραφή των λογαριασμών. Συγκεκριμένα, ο Γάλλος βουλευτής Meyer Habib, σχολιάζοντας την σύλληψη του Γάλλου συγγραφέα Alain Soral, δήλωσε ότι «το Facebook και το YouTube έχουν επιτέλους αρχίσει να καθαρίζουν λίγο και η Γαλλία πρέπει να ακολουθήσει».

Δεν είναι περίεργο που οι Google, Amazon, PayPal, Facebook, Twitter και μια σειρά από άλλες μεγάλες εταιρείες των ΗΠΑ, έχουν το παρατσούκλι της Μαφίας του Πυριτίου, δεδομένου ότι δεν είναι ποτέ υπόλογοι στην κυβέρνηση των ΗΠΑ και μπορούν να χρησιμοποιήσουν το κεφάλαιό τους για να ασκήσουν πιέσεις για τα συμφέροντά τους στο Κογκρέσο και τον Λευκό Οίκο. Αυτές οι εταιρείες θεσπίζουν τους δικούς τους κανόνες του παιχνιδιού, που απέχουν πολύ από τους δημοκρατικούς κανόνες.

Ενώ η Google, το Facebook και το Twitter αναζητούν και διαγράφουν τους λογαριασμούς των “αντιφρονούντων” το PayPal είναι διάσημο για το γεγονός ότι μπλοκάρει τα χρήματα των χρηστών χωρίς λόγο. Είναι σχεδόν αδύνατο να τα πάρει κάποιος πίσω, όπως τα θύματα του paypal γράφει σε διάφορα φόρουμ για χρόνια τώρα. Γι’ αυτό λογαριασμό PayPal κάνουμε πάντοτε μέσω τραπέζης για να είναι υπόλογη. Προσπάθησε να μου κρατήσει ένα πολύ σημαντικό ποσό χρημάτων, από εταιρικό λογαριασμό μου, ζητώντας μου επανειλημμένως χαρτιά και πιστοποιήσεις που είχα ήδη αποστείλει. Το θέμα διευθετήθηκε ακαριαία όταν επικοινώνησα με την τράπεζα μου που μέσα από αυτήν είχα ανοίξει τον λογαριασμό PayPal. Πάντοτε, όταν πρόκειται για χρήματα και για Πολυεθνικές Μαφίες, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή. Αν χάσεις, να χάσεις το λιγότερο δυνατό.

Η Amazon λογοκρίνει συγγραφείς από διάφορες χώρες, στερώντας τους την ευκαιρία να χρησιμοποιήσουν την αγορά της.

Υπάρχουν σημαντικά ερωτήματα που οι ρυθμιστικές αρχές των διαφόρων χωρών θα έπρεπε να ρωτούν την Google και τις άλλες εταιρείες, όσον αφορά το που αποθηκεύουν τα δεδομένα χρηστών και σε ποιους διακομιστές. Από την άποψη της εθνικής ασφάλειας, οι Χάρτες της Google και το πρόγραμμα περιήγησης ιστού της (Google Chrome), θα πρέπει να αναλυθούν. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η εταιρεία εργάζεται προς το συμφέρον του Πενταγώνου, αναπτύσσοντας έργα αποθήκευσης στο cloud και τεχνητής νοημοσύνης.

Αυτό το είδος συνεργασίας δείχνει ότι, παρά την ρητορική του Ντόναλντ Τραμπ εναντίον ορισμένων εταιρειών, λόγω διαφορετικών πολιτικών απόψεων (ο ιδιοκτήτης της Amazon και της Washington Post, Τζεφ Μπέζος ήταν πάντα επικριτικός προς τον Τραμπ, αλίμονο), τα συμφέροντα της Αμερικανικής κυβέρνησης, συμπίπτουν με τις φιλοδοξίες της Μαφίας του Πυριτίου στις περισσότερες περιπτώσεις. Επιπλέον, υπάρχει μια σαφής συμβίωση στην ανωτέρω σχέση.

Η Εθνική Συμμαχία για την Ασφάλεια στον Κυβερνοχώρο των ΗΠΑ, συνεργάζεται στενά με κορυφαίες τεχνολογικές εταιρείες όπως η Google, το Facebook, το Dropbox και την Microsoft. Και μέρος της χρηματοδότησης που παρέχεται στην Μαφία του Πυριτίου, προέρχεται απευθείας από τις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών. Για παράδειγμα, το Palantir ιδρύθηκε ως μέρος ενός έργου από τον ιδρυτή της PayPal Peter Thiel το 2004 και ο πρώτος εξωτερικός επενδυτής της, ήταν η εταιρεία επιχειρηματικών κεφαλαίων της CIA, In-Q-Tel. Ο κατάλογος πελατών του Palantir περιλαμβάνει το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, την CIA, το FBI, τον Στρατό, τους Πεζοναύτες, την Πολεμική Αεροπορία, τα αστυνομικά τμήματα στην Νέα Υόρκη και το Λος Άντζελες και ένα μεγάλο αριθμό αμερικανικών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Σημειώνεται ότι το Παλαντίρ ενεπλάκη σε σκάνδαλο το 2011, όταν κατηγορήθηκε ότι «δημιούργησε ηλεκτρονικούς φακέλους για πολιτικούς αντιπάλους της Βουλής με παράνομα μέσα».

Το 2012, η διευθύντρια της DARPA Ρετζίνα Ντούγκαν, πήγε να εργαστεί για την Google. Σύμφωνα με την Ντούγκαν, δεν μπορούσε να πει “όχι” σε μια τόσο «καινοτόμο εταιρεία». Και ένας από τους ιδρυτές της Google, ο Eric Schmidt, είναι τεχνικός σύμβουλος της Alphabet και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της εταιρείας. Είναι επίσης πρόεδρος του Συμβουλίου Αμυντικής Καινοτομίας, του Υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ.

Οι δυτικοί τεχνολογικοί γίγαντες όπως η Google, το Jigsaw και το Ίδρυμα Hewlett, παρέχουν οικονομική στήριξη στο Πρόγραμμα Υπεράσπισης της Ψηφιακής Δημοκρατίας στο Belfer Center του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, το οποίο ξεκίνησε τον Ιούλιο του 2017. Φυσικά, η ιδέα της ρωσικής παρέμβασης στις εκλογές (τόσο του παρελθόντος όσο και του μέλλοντος), προωθείται με κάθε δυνατό τρόπο.

Και η χειραγώγηση των λογαριασμών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι μια προσπάθεια να καταστρέψει οποιαδήποτε εναλλακτική άποψη. Αυτό επιβεβαιώνεται από μια ειδική έκθεση που δημοσιεύθηκε στις 4 Αυγούστου 2020 από το υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ. Ο τίτλος της έκθεσης είναι “Πυλώνες της παραπληροφόρησης της Ρωσίας και το οικοσύστημα προπαγάνδας” και είναι περίπου 80 σελίδες. Η έκθεση αναφέρει τα μέσα ενημέρωσης των οποίων οι λογαριασμοί έχουν ήδη διαγραφεί, μια σειρά άλλων δημοσιεύσεων και ορισμένους διαδικτυακούς τόπους στην Δύση. Οι περισσότεροι από τους ισχυρισμούς που διατυπώνονται από τους συντάκτες της έκθεσης (τα ονόματά τους δεν δίνονται), είναι αβάσιμοι και άνευ στοιχείων.

Στις 5 Αυγούστου, έγινε ενημέρωση με τον ειδικό απεσταλμένο του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ για την έκθεση, η οποία αναφέρθηκε ως “η πρώτη ολοκληρωμένη ανάλυση του οικοσυστήματος παραπληροφόρησης και προπαγάνδας της Ρωσίας”. Σύμφωνα με το Υπουργείο Εξωτερικών, “η Ρωσία συνήθως επιδιώκει να υπονομεύσει τους δημοκρατικούς θεσμούς και τους δημοκρατικούς κανόνες και να διαδώσει φόβο και σύγχυση, καθώς και προσπαθεί να δημιουργήσει αμφιβολίες για τους δημοκρατικούς κανόνες”.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αυτή η άρπα-κόλλα εργασία, έγινε για την ενίσχυση των επικείμενων προεδρικών εκλογών, έτσι ώστε το Υπουργείο Εξωτερικών να μπορέσει να δικαιολογήσει τον εαυτό του στους φορολογούμενους των ΗΠΑ και να αποδείξει την αξία του. Αλλά αν οι συγγραφείς προσπαθούσαν να καταλάβουν και να αναλύσουν τι συμβαίνει στην χώρα τους και τον αριθμό των αμερικανικών ιστοσελίδων που ασχολούνται με την διάδοση των θεωριών συνωμοσίας και την υποκίνηση της βίας και του διεθνικού (διαθρησκευτικού) μίσους, τότε θα υπήρχε αρκετή δουλειά για να τους κρατήσει απασχολημένους για πολλά, πολλά χρόνια.

Είναι σαφές από αυτά τα παραδείγματα, ότι η μαφία Westpoint, όπως ονομάζεται το σημερινό πολιτικό κατεστημένο των ΗΠΑ, συνεργάζεται στενά με την μαφία του πυριτίου, η οποία καθίσταται ανυπόληπτη και σε άλλες χώρες. Η παρουσία τους γίνεται επίσης όλο και πιο τοξική. Εάν επρόκειτο να εξετάσουμε το πρόβλημα από την άποψη του απλού καταναλωτή, τότε αυτός ή αυτή εμπιστεύεται τα δεδομένα του (προσωπικές επιστολές, αποθήκευση αρχείων) σε μια αμφίβολη ομάδα εταιρειών. Και αυτά τα δεδομένα θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν, χωρίς την συγκατάθεσή τους ή απλώς να εξαφανιστούν μια μέρα.

Ενώ τέτοια πράγματα συμβαίνουν σε μια χώρα, είναι αδύνατο να πούμε ότι η χώρα αυτή έχει πλήρη κυριαρχία. Το ζήτημα πρέπει να αντιμετωπιστεί επειγόντως. Αν και η Google τιμωρήθηκε με πρόστιμο 1,5 εκατομμυρίου ρουβλίων από δικαστήριο της Μόσχας στις 10 Αυγούστου για άρνηση φιλτραρίσματος απαγορευμένου περιεχομένου, η κίνηση θεωρείται ανεπαρκής. Στο παρελθόν, αυτοί οι τοξικοί αμερικανικοί γίγαντες πληροφορικής τους επιδόθηκαν συχνά πολύ μεγαλύτερα πρόστιμα από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες. Για χάρη της δικαιοσύνης και της προστασίας των δικαιωμάτων των ατόμων, μπορεί οι διεθνείς προσπάθειες, να είναι ακριβώς αυτό που χρειάζεται για να περιοριστεί η αυξανόμενη επιρροή της μαφίας του Πυριτίου.

Brain Hacking

“Το εικοσιτετράωρο της καθημερινότητάς μας; Μια κόλαση περισπασμού. Περνάμε ώρες ολόκληρες μπροστά σε οθόνες, με συνεχείς ειδοποιήσεις, ατέλειωτα μηνύματα, αιτήματα, πληροφορίες, ανεξακρίβωτες ειδήσεις, φωτογραφίες, βίντεο. Οι συσκευές που κρατάμε μας καλούν, μας καταδιώκουν, μας κατέχουν. Εχουμε άραγε μετατραπεί σε χρυσόψαρα, στερούμενοι κάθε δυνατότητα να ζήσουμε διαφορετικά, ανίκανοι να σκεφτούμε ή να ελπίσουμε, δεσμώτες της απόλυτης διαφάνειας, βυθισμένοι στον ωκεανό του Ιντερνέτ και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, υποκείμενοι στον έλεγχο των αλγόριθμων; Η εξέλιξη αυτή δεν είχε προβλεφθεί ακριβώς. Ωστόσο, με αταλάντευτη αποφασιστικότητα, οι νέες αυτοκρατορίες οικοδόμησαν ένα μοντέλο ψηφιακής εθελοδουλίας, χωρίς μέτρα προφύλαξης και χωρίς στρατηγικές πρόληψης. Στον πυρήνα τούτης της εξέλιξης δεν βρίσκεται κάποιος τεχνολογικός ντετερμινισμός αλλά ένα πρόγραμμα που σηματοδοτεί την μετάβαση σε μια νέα μορφή καπιταλισμού. Αυτή είναι η οικονομία της προσοχής, η οικονομία των εννέα δευτερολέπτων, η οποία επιχειρεί να αυξήσει την παραγωγικότητα του χρόνου ώστε να εξαγάγει από αυτόν ακόμη περισσότερη αξία. Ο χρόνος, λοιπόν, παρατείνεται διά της συμπίεσής του, έχει γίνει ένα ατέρμονο τώρα. Η επιτάχυνση έχει αντικαταστήσει την συνήθεια, με την προσοχή και την ικανοποίηση με τον εθισμό. Το πλεόνασμα του χρόνου μας υφαρπάζεται από τους μηχανικούς των λογισμικών πίσω από τις οθόνες. Και πωλείται στις διαφημιστικές εταιρείες. Αρκεί να μας αποσπούν με τα κατάλληλα μηνύματα την προσοχή. Ηρθε ο καιρός να στοχαστούμε έξω από την γυάλα μας.” -Bruno Patino

Πώς εφαρμόζεται στους χρήστες η εγκεφαλική πειρατεία, η χρονοθηρία, η υπερπαραγωγή σημείων, η νευροεπιστήμη του διαδικτυακού εθισμού; Πώς το μάτι και ο εγκέφαλος, στις ιντερνετικές ροές και εικόνες, εδραιώνουν για τα πάντα έναν άμεσο συσχετισμό. Και πώς δημιουργείται το συναισθηματικό πυροδότημα και η διαχείριση των συγκινήσεων που ενισχύει προκαταλήψεις του νου.

Λίγοι ξέρουν το Εργαστήριο Τεχνολογιών της Πειθούς στο Stanford των ΗΠΑ. Εκεί ο καθηγητής Πληροφορικής B.J. Fogg διδάσκει στα μελλοντικά στελέχη των κολοσσών της Silicon Valley «πως ο δεσμός που συνδέει έναν άνθρωπο με τον υπολογιστή είναι πολύ πιο σύνθετος από εκείνον που τον συνδέει με ένα απλό εργαλείο». Το Εργαστήριο αυτό θυμίζει ότι κάθε αυτοκρατορία (Facebook, Amazon, Google, κ.ά.) διαθέτει το μαύρο της άστρο, όπως αναλύει ο Bruno Patino στο έξοχο βιβλίο του.

Ο 54χρονος Γάλλος συγγραφέας με ερευνητικά ενδιαφέροντα γύρω από την ψηφιακή εποχή και με αρκετές σπουδές και εμπειρία σε ΜΜΕ- αναλύει καταπληκτικά την νέα οικονομία που στηρίζει και στηρίζεται, το ιντερνετικό οικοδόμημα: την οικονομία της προσοχής. Αναλύει με όρους πολιτικής οικονομίας και κοινωνικής ψυχολογίας την αλχημιστική τακτική των αλγορίθμων, των μηχανών αναζήτησης και των στελεχών των κολοσσών του διαδικτύου που στοχεύουν στο να μας αποσπάσουν την προσοχή και να μας «αυξήσουν τον χρόνο» προς όφελος φυσικά της διαφήμισης. Το βιβλίο είναι εξαιρετικά χρήσιμο σε όσους υποψιάζονται πως εφαρμόζεται στους χρήστες η εγκεφαλική πειρατεία (brain hacking), η χρονοθηρία, η υπερπαραγωγή σημείων, η νευροεπιστήμη του διαδικτυακού εθισμού. Πως το μάτι και ο εγκέφαλος, στις ιντερνετικές ροές και εικόνες, εδραιώνουν για τα πάντα έναν άμεσο συσχετισμό. Και πώς δημιουργείται το συναισθηματικό πυροδότημα (emotional triggering) και η διαχείριση των συγκινήσεων που ενισχύει προκαταλήψεις του νου: επιβεβαίωσης, αντιπροσωπευτικότητας, έκθεσης (Bronner).

O Patino προχωράει παραπέρα από την απλή εξόρυξη και ανάλυση των δεδομένων, την γνωστή πλέον αλγοριθμική μηχανική κι εξηγεί την χρήση ψυχολογικών εργαλείων που συστηματικά εφαρμόζεται από το τεχνοκρατικό ολιγοπώλιο της Silicon Valley. Παρουσιάζει τις οθόνες των smartphones ως ένα οικουμενικό στροβοσκόπιο που έχει υπαχθεί στον κανόνα της διέγερσης της προσοχής μας. Εχουμε γίνει «μεταλλωρύχοι στο ορυχείο του ελεύθερου χρόνου μας. Η επιστροφή στον Οργουελ (1984) δεν συντελείται διά της πολιτικής αλλά διά της οικονομικής οδού. Και η διασταύρωσή του με τον Χάξλεϊ (Θαυμαστός καινούργιος κόσμος) πραγματοποιείται στην προσωπική κλίμακα του καθενός. Είμαστε οι δράστες της ίδιας μας της προπαγάνδας».

Η προσοχή μέσα στις οθόνες των smartphones δεν είναι στατική. Και αυτό γιατί η επιθυμία είναι αδιάκοπη και συνεχής. Η εκθετική ροή περιεχομένου «μας βοηθάει να ξεχάσουμε ότι θα πεθάνουμε». Σε αυτό το εργοστάσιο του πραγματικού είναι που αξίζει να στοχαστούμε. Στις οθόνες του κινητού μας φυλακιζόμαστε σε μια πληροφοριακή φούσκα και σε μια δυναμική κοινωνικής συμμόρφωσης. Ξορκίζοντας τον θάνατο με την ροή εικόνων, λέξεων, εμπορευμάτων. Δουλεύουμε, παράγουμε, καταναλώνουμε. Αλλά η πραγματικότητα είναι πάντοτε προσωπική.

“Κάθε ανθρώπινο ον συγχέει τα όρια του δικού του οπτικού πεδίου με τα όρια του κόσμου” δίδαξε ο Σοπενχάουερ. Ομως πλέον γνωρίζουμε πως “Η Μαφία του Πυριτίου” με εργαλείο το internet έγινε το εργοστάσιο αυτής της εξατομικευμένης πραγματικότητας, παράγοντας μια αυτοκρατορία τεχνητού ψεύδους: «ψευδείς εαυτοί, ψευδείς ειδήσεις, ψευδή περιεχόμενα, συνεργάζονται για να αποκομίσουν αληθινά δολάρια».

David Hume: Λογαριάζοντας τον Νου

“Τίποτε δεν είναι πιο εκπληκτικό από την ευκολία με την οποία οι πολλοί κυβερνώνται από τους λίγους.”

“Ο χαρακτήρας είναι το αποτέλεσμα ενός συστήματος στερεοτυπικών αντιλήψεων.”

Θεωρούμενος ως ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους, ο David Hume (1711–1776) ήταν επίσης πολύ γνωστός στην εποχή του ως ιστορικός και δοκιμιογράφος. Ένας κορυφαίος φιλόσοφος σε οποιοδήποτε είδος καταπιανόταν, με τα κυριότερα φιλοσοφικά του έργα να είναι τα εξής: “A Treatise of Human Nature” (1739–1740), “The Inquiries about Human Understanding” (1748) “Concerning the Principles of Morals” (1751), καθώς και οι διάλογοι που δημοσιεύτηκαν μετά θάνατον και παραμένουν ευρέως ως βαθιά επιρροή μέχρι σήμερα.

Αν και οι πιο συντηρητικοί σύγχρονοι του Χιουμ κατήγγειλαν τα γραπτά του ως έργα σκεπτικισμού και αθεϊσμού, η επιρροή του είναι εμφανής στην ηθική φιλοσοφία και στα οικονομικά κείμενα του στενού φίλου του Άνταμ Σμιθ. Ο Καντ ανέφερε ότι το έργο του Χιουμ τον ξύπνησε από τον «δογματικό ύπνο» του και ο Τζέρεμι Μπένθαμ παρατήρησε ότι η ανάγνωση του Χιουμ «προκάλεσε την πτώση της ζυγαριάς» στα μάτια του («A Fragment on Government»).

Ο Κάρολος Δαρβίνος θεώρησε το έργο του ως κεντρική επιρροή στην θεωρία της εξέλιξης. Οι διαφορετικές κατευθύνσεις προς τις οποίες αυτοί οι συγγραφείς στράφηκαν με βάση ό,τι αποκόμισαν διαβάζοντάς τον, αντικατοπτρίζουν τόσο τον πλούτο των πηγών του όσο και το ευρύ φάσμα του εμπειρισμού του. Σήμερα, οι φιλόσοφοι αναγνωρίζουν τον Χιουμ ως σχολαστικό εκφραστή του φιλοσοφικού νατουραλισμού, ως πρόδρομο της σύγχρονης γνωστικής επιστήμης και ως πηγή έμπνευσης για πολλούς από τους πιο σημαντικούς τύπους ηθικής θεωρίας που αναπτύχθηκαν στην σύγχρονη ηθική φιλοσοφία.

Ζωή και Έργα

Γεννημένος στο Εδιμβούργο, ο Hume πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο Ninewells, στο κτήμα της οικογένειάς του. Καταγόταν από μια «καλή οικογένεια», η οποία ήταν κοινωνικά καλά συνδεδεμένης αλλά όχι πλούσια. Ο πατέρας του πέθανε αμέσως μετά τα δεύτερα γενέθλια του, αφήνοντας τον ίδιο, τον μεγαλύτερο αδερφό και την αδελφή του υπό την φροντίδα της μητέρας τους, μιας γυναίκας με μοναδική αξία, που, αν και νέα και όμορφη, αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στην ανατροφή και την εκπαίδευση των παιδιών της.

Η Katherine Falconer Hume συνειδητοποίησε ότι ο David ήταν ασυνήθιστo παιδί, οπότε όταν ο μεγαλύτερος αδερφός του πήγε στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, ο Hume πήγε μαζί του, αν και ήταν μόλις 10 ή 11 ετών. Εκεί σπούδασε Λατινικά και Ελληνικά, διάβασε πολύ ιστορία και λογοτεχνία, αρχαία και σύγχρονη φιλοσοφία και έκανε επίσης μαθηματικά και φυσική φιλοσοφία—αυτό που τώρα ονομάζουμε φυσική επιστήμη.

Η εκπαίδευση που έλαβε ο Ντέιβιντ, τόσο στο σπίτι όσο και στο πανεπιστήμιο, στόχευε στην εκπαίδευση των μαθητών σε μια ζωή αρετής, που ρυθμίζεται από αυστηρούς σκωτσέζικους καλβινιστικούς περιορισμούς. Οι προσευχές και τα κηρύγματα ήταν εξέχουσες πτυχές της οικιακής και πανεπιστημιακής του ζωής. Κάποια στιγμή, ο Hume διάβασε το “The Whole Duty of Man”, ένα ευρέως διαδεδομένο αγγλικανικό λατρευτικό φυλλάδιο που περιγράφει λεπτομερώς τα καθήκοντά μας προς τον Θεό, τους συνανθρώπους μας και τον εαυτό μας.

Η οικογένεια του Χιουμ τον θεωρούσε κατάλληλο για δικηγορική καριέρα, αλλά βρήκε τον νόμο «ναυτιακό», προτιμώντας να διαβάζει κλασικά κείμενα, ειδικά τον Κικέρωνα. Αποφάσισε να γίνει «Λόγιος και Φιλόσοφος» και ακολούθησε ένα αυστηρό πρόγραμμα ανάγνωσης και προβληματισμού για τρία χρόνια έως ότου «φάνηκε να μου ανοίγεται μια νέα σκηνή σκέψης». Η ένταση της ανάπτυξης του φιλοσοφικού του οράματος προκάλεσε μια ψυχολογική κρίση στον ίδιο.

Η κρίση τελικά πέρασε και ο Χιουμ παρέμεινε προσηλωμένος στην διάρθρωση της «νέας σκηνής της σκέψης» του. Ως δεύτερος γιος, η κληρονομιά του ήταν πενιχρή, έτσι μετακόμισε στην Γαλλία, όπου μπορούσε να ζήσει φθηνά, και τελικά εγκαταστάθηκε στο La Flèche, ένα ήσυχο χωριό στο Anjou, γνωστότερο για το κολέγιο των Ιησουιτών όπου ο Descartes και η Mersenne είχαν σπουδάσει έναν αιώνα πριν.

Εκεί διάβαζε Γάλλους και άλλους ηπειρωτικούς συγγραφείς, ιδιαίτερα τους Malebranche, Dubos και Bayle, και περιστασιακά δόλωσε τους Ιησουίτες με επιχειρήματα που επιτέθηκαν στις πεποιθήσεις τους. Μέχρι εκείνη την στιγμή, ο Χιουμ όχι μόνο είχε απορρίψει τις θρησκευτικές πεποιθήσεις με τις οποίες ανατράφηκε, αλλά ήταν επίσης αντίθετος στην οργανωμένη θρησκεία γενικά, μια αντίθεση που παρέμεινε σταθερή σε όλη του την ζωή. Το 1734, όταν ήταν μόλις 23 ετών, άρχισε να γράφει την “Πραγματεία της Ανθρώπινης Φύσης”.

Ο Χιουμ επέστρεψε στην Αγγλία το 1737 για να ετοιμάσει την “Πραγματεία” για τον Τύπο. Για να κερδίσει την εύνοια του Τζόζεφ Μπάτλερ (1692–1752), «ευνούχησε» το χειρόγραφό του, διαγράφοντας την αμφιλεγόμενη συζήτησή του για τα θαύματα, μαζί με κάποια άλλα μέρη των γραπτών του. Το βιβλίο I, «Of the Understanding» και το βιβλίο II, «Of the Passions», δημοσιεύθηκαν ανώνυμα το 1739. Τον επόμενο χρόνο κυκλοφόρησε το Βιβλίο III, «Of Morals», καθώς και η «Περίληψη» του Βιβλίου I και II.

Η Πραγματεία δεν άφησε λογοτεχνική αίσθηση, αλλά από την άλλη δεν κατακρίθηκε από τον Τύπο, όπως περιέγραψε απογοητευμένος ο Hume την υποδοχή της. Παρά τις χειρουργικές του διαγραφές, προκάλεσε μια ‘μουρμούρα μεταξύ των ζηλωτών΄για να τροφοδοτήσει τη διά βίου φήμη του ως άθεου και σκεπτικιστή. Όταν υπέβαλε αίτηση για την Έδρα Ηθικής και Πνευματικής («Διανοητικής») Φιλοσοφίας στο Εδιμβούργο το 1745, η φήμη του προκάλεσε μία επιτυχημένη αντίθεση. Έξι χρόνια αργότερα, υπέβαλλε ξάνα αίτηση για την έδρα της Λογικής στην Γλασκώβη, για να απορριφθεί ξανά. Ο Χιουμ δεν κατείχε ποτέ ακαδημαϊκή θέση.

Το 1745, δέχτηκε μια θέση ως δάσκαλος ενός νεαρού ευγενή. Ένα χρόνο αργότερα έγινε γραμματέας του ξαδέλφου του, υποστράτηγου Τζέιμς Σεντ Κλερ και τελικά τον συνόδεψε σε μια εκτεταμένη διπλωματική αποστολή στην Αυστρία και την Ιταλία.

Το 1748, εμφάνισε μια έρευνα σχετικά με την ανθρώπινη κατανόηση , που κάλυπτε τις κεντρικές ιδέες του Βιβλίου Ι της Πραγματείας και την συζήτησή του για την ελευθερία και την αναγκαιότητα από το Βιβλίο II. Συμπεριέλαβε επίσης υλικό που είχε αφαιρέσει από την Πραγματεία.

Το 1751, δημοσίευσε το “An Inquiry about the Principles of Morals”, μια «αναδιατύπωση» του Βιβλίου III της Πραγματείας , το οποίο περιέγραψε ως «ασύγκριτα το καλύτερο» όλων των έργων του. Οι “Πολιτικοί Λόγοι” εμφανίστηκαν το 1752 και η αλληλογραφία του Hume αποκαλύπτει ότι αυτή την περίοδο βρισκόταν επίσης σε εξέλιξη ένα προσχέδιο των “Διαλόγων Sχετικά με τη Φυσική Θρησκεία”.

Μια προσφορά να υπηρετήσει ως βιβλιοθηκάριος στην Σχολή Δικηγόρων του Εδιμβούργου έδωσε στον Hume την ευκαιρία να ξεκινήσει ένα άλλο έργο, το “History of England”, χρησιμοποιώντας τους εξαιρετικούς πόρους της νομικής βιβλιοθήκης. Δημοσιεύτηκε σε έξι τόμους μεταξύ 1754 και 1762 και έγινε μπεστ σέλερ τον επόμενο αιώνα, δίνοντάς του την οικονομική ανεξαρτησία που αναζητούσε από καιρό. Αλλά ακόμη και ως βιβλιοθηκάριος, η φήμη του Χιουμ ως άθεου και σκεπτικιστή, τον κυρίευσε. Ένας από τους ισχυρισμούς του για «απρεπή βιβλία» προκάλεσε την απόλυση και τον αφορισμό του από τον Κερκ. Φίλοι και εκδότες τον έπεισαν να καταστείλει μερικά από τα πιο αμφιλεγόμενα γραπτά του για την θρησκεία κατά την διάρκεια της ζωής του.

Το 1763 ο Χιουμ δέχτηκε μια θέση ως ιδιωτικός γραμματέας του Βρετανού Πρέσβη στην Γαλλία. Κατά την διάρκεια της τριετούς παραμονής του στο Παρίσι, έγινε Γραμματέας της Πρεσβείας και τελικά επιτετραμμένος της . Έγινε η μανία των παριζιάνικων σαλονιών, απολαμβάνοντας την συζήτηση και την παρέα διάσημων Ευρωπαίων διανοουμένων. Ήταν γνωστός για την αγάπη του για το καλό φαγητό και το κρασί, καθώς και για την απόλαυση της προσοχής και της αγάπης των γυναικών.

Ο Χιουμ επέστρεψε στο Εδιμβούργο το 1769. Έχτισε ένα σπίτι στην Νέα Πόλη του Εδιμβούργου και πέρασε τα φθινοπωρινά του χρόνια ήσυχα και άνετα, τρώγοντας και συζητώντας με φίλους, που δεν ήταν όλοι «σπουδαγμένοι και λογοτέχνες». Ξόδεψε αρκετό χρόνο αναθεωρώντας τα έργα του για τις νέες εκδόσεις των “Δοκιμίων και Πραγματειών” του.

Το 1775, ο Χιουμ διαγνώστηκε με καρκίνο του εντέρου. Πριν από το θάνατό του το 1776, κανόνισε την μεταθανάτια δημοσίευση του πιο αμφιλεγόμενου έργου του, των “Διαλόγων Σχετικά με την Φυσική Θρησκεία”, και συνέθεσε μια σύντομη αυτοβιογραφία, «Η Δική μου Ζωή». Αν και υπήρχε μεγάλη περιέργεια για το πώς «ο μεγάλος άπιστος» θα αντιμετώπιζε τον θάνατό του, οι φίλοι του συμφώνησαν ότι προετοιμάστηκε με την ίδια ειρηνική ευθυμία που χαρακτήριζε την ζωή του.

Φιλοσοφικό Έργο

Όπως διακηρύσσει ο τίτλος της Πραγματείας , το θέμα του Hume είναι η ανθρώπινη φύση. Συνοψίζει το έργο του στον υπότιτλό του «μια προσπάθεια εισαγωγής της πειραματικής μεθόδου σε ηθικά θέματα». Στην εποχή του, «ηθικό» σήμαινε οτιδήποτε αφορούσε την ανθρώπινη φύση, όχι απλώς την ηθική, όπως ξεκαθαρίζει στην αρχή της πρώτης Έρευνας , όπου ορίζει την «ηθική φιλοσοφία» ως «την επιστήμη της ανθρώπινης φύσης». Ο στόχος του Hume ήταν να εφαρμόσει την επιστημονική μέθοδο στην μελέτη της ανθρώπινης φύσης.

Οι πρώιμες μελέτες του Χιουμ για τα φιλοσοφικά «συστήματα» τον έπεισαν ότι η φιλοσοφία βρισκόταν σε θλιβερή κατάσταση και ότι είχε απόλυτη ανάγκη μεταρρύθμισης. Όταν ήταν μόλις 18 ετών, παραπονέθηκε σε μια επιστολή ότι όποιος γνωρίζει την φιλοσοφία συνειδητοποιεί ότι είναι εμπλεκόμενος σε «ατελείωτες διαμάχες».

Οι αρχαίοι φιλόσοφοι, στους οποίους είχε επικεντρωθεί, επανέλαβαν τα λάθη που έκαναν οι φυσικοί τους φιλόσοφοι. Προώθησαν θεωρίες που ήταν «εντελώς υποθετικές εξαρτώμενες περισσότερο από την εφεύρεση παρά την εμπειρία». Αντιτίθεται στο ότι συμβουλεύτηκαν την φαντασία τους για να κατασκευάσουν τις απόψεις τους για την αρετή και την ευτυχία, «χωρίς να αφορούν την ανθρώπινη Φύση, από την οποία πρέπει να εξαρτάται κάθε ηθικό συμπέρασμα». Ο νεαρός Χιουμ αποφάσισε να αποφύγει αυτά τα λάθη στην δουλειά του, κάνοντας την ανθρώπινη φύση «την κύρια μελέτη του και την Πηγή από την οποία θα αντλούσε κάθε Αλήθεια».

Ακόμη και σε αυτό το πρώιμο στάδιο, οι ρίζες της ώριμης προσέγγισης του Hume στην μεταρρύθμιση της φιλοσοφίας είναι εμφανείς. Ήταν πεπεισμένος ότι ο μόνος τρόπος για να βελτιωθεί η φιλοσοφία ήταν να γίνει η διερεύνηση της ανθρώπινης φύσης κεντρική — και εμπειρική. Το πρόβλημα με την αρχαία φιλοσοφία ήταν η εξάρτησή της σε «υποθέσεις» – ισχυρισμούς που βασίζονται σε εικασίες και εφευρέσεις και όχι στην εμπειρία και στην παρατήρηση.

Όταν ο Χιουμ άρχισε να γράφει την Πραγματεία τρία χρόνια αργότερα, είχε βυθιστεί στα έργα των σύγχρονων φιλοσόφων, αλλά τα βρήκε ενοχλητικά, κυρίως επειδή έκαναν τα ίδια λάθη που έκαναν οι αρχαίοι, ενώ ομολογούσαν ότι τα απέφευγαν. Γιατί, ρωτά ο Hume, οι φιλόσοφοι δεν μπόρεσαν να κάνουν την θεαματική πρόοδο στην κατανόηση της ανθρώπινης φύσης, που πέτυχαν πρόσφατα οι φυσικοί φιλόσοφοι -τους οποίους τώρα αποκαλούμε «επιστήμονες»- στις φυσικές επιστήμες;

Η απάντησή του είναι ότι ενώ οι επιστήμονες έχουν θεραπεύσει τους εαυτούς τους από το «πάθος τους για υποθέσεις και συστήματα», οι φιλόσοφοι δεν έχουν ακόμη απαλλαγεί από αυτόν τον πειρασμό. Οι θεωρίες τους ήταν πολύ εικασιακές, βασίζονταν σε a priori υποθέσεις και έδιναν πολύ λίγη προσοχή στο πώς είναι στην πραγματικότητα η ανθρώπινη φύση. Αντί να μας βοηθήσουν να καταλάβουμε τους εαυτούς μας, οι σύγχρονοι φιλόσοφοι βυθίστηκαν σε ατελείωτες διαμάχες προκαλώντας «την κοινή προκατάληψη ενάντια στους μεταφυσικούς συλλογισμούς κάθε είδους», δηλαδή «κάθε είδους επιχείρημα που είναι με οποιονδήποτε τρόπο δυσνόητο και απαιτεί κάποια προσοχή για να γίνει κατανοητό».

Για να σημειώσουμε πρόοδο, υποστηρίζει ο Hume, πρέπει να «απορρίψουμε κάθε σύστημα… όσο λεπτό ή ευφυές, το οποίο δεν βασίζεται σε γεγονότα και παρατήρηση». Αυτά τα συστήματα που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα παγιωμένων και με επιρροή μεταφυσικών και θεολογικών απόψεων, ισχυρίζονται ότι έχουν ανακαλύψει αρχές που μας δίνουν μια βαθύτερη και πιο σίγουρη γνώση της τελικής πραγματικότητας.

Αλλά ο Hume υποστηρίζει ότι προσπαθώντας να προχωρήσουμε πέρα ​​από οτιδήποτε μπορούμε ενδεχομένως να βιώσουμε, αυτές οι μεταφυσικές θεωρίες προσπαθούν «να διεισδύσουν σε θέματα εντελώς απρόσιτα για την κατανόηση». Αυτές οι «αέριες επιστήμες», όπως τις αποκαλεί ο Hume, έχουν μόνο τον «αέρα» της επιστήμης.

Ακόμη χειρότερα, αυτά τα μεταφυσικά συστήματα είναι προπέτασμα καπνού για «λαϊκές δεισιδαιμονίες» που προσπαθούν να μας κατακλύσουν με θρησκευτικούς φόβους και προκαταλήψεις. Ο Χιουμ έχει στο μυαλό του μια ποικιλία από δόγματα που χρειάζονται μεταφυσική κάλυψη για να φαίνονται αξιοσέβαστα, με επιχειρήματα για την ύπαρξη του Θεού, την αθανασία της ψυχής και την φύση της ιδιαίτερης πρόνοιας του Θεού. Η μεταφυσική βοηθά και υποκινεί αυτά και άλλα δεισιδαιμονικά δόγματα.

Αλλά επιμένει ότι επειδή αυτά τα μεταφυσικά και θεολογικά συστήματα είναι απαράδεκτα, δεν σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε να ασχολούμαστε με την φιλοσοφία. Αντίθετα, πρέπει να εκτιμήσουμε «την αναγκαιότητα να μεταφέρουμε τον πόλεμο στις πιο μυστικές εσοχές του εχθρού». Ο μόνος τρόπος να αντισταθείς στην γοητεία αυτών των ψευδοεπιστημών είναι να ασχοληθείς μαζί τους, αντικρούοντας την «ακατάληπτη… μεταφυσική ορολογία» τους με «ακριβή και δίκαιη λογική».

Ένα εξέχον μέρος αυτής της πτυχής του έργου του είναι η «ανακάλυψη της κατάλληλης επαρχίας της ανθρώπινης λογικής» καθορίζοντας την έκταση και τα όρια των δυνάμεων και των ικανοτήτων της λογικής. Πίστευε ότι η έρευνά του θα δείξει ότι η μεταφυσική ως αναζήτηση για την κατανόηση της τελικής φύσης της πραγματικότητας είναι πέρα ​​από τα όρια της λογικής.

Στην «Εισαγωγή» του στην Πραγματεία , ο Hume ξεκινά την εποικοδομητική φάση του έργου του προτείνοντας τίποτα λιγότερο από «ένα ολοκληρωμένο σύστημα επιστημών, χτισμένο σε μια εντελώς νέα βάση». Το νέο θεμέλιο είναι η επιστημονική μελέτη της ανθρώπινης φύσης. Υποστηρίζει ότι όλες οι επιστήμες έχουν κάποια σχέση με την ανθρώπινη φύση, «ακόμη και τα Μαθηματικά, η Φυσική Φιλοσοφία και η Φυσική Θρησκεία». Είναι όλες ανθρώπινες δραστηριότητες, επομένως αυτό που μπορούμε να επιτύχουμε σε αυτές εξαρτάται από την κατανόηση του είδους των ερωτήσεων που είμαστε σε θέση να χειριστούμε και τι είδους πρέπει να αφήσουμε ήσυχο.

Καθώς η επιστήμη της ανθρώπινης φύσης είναι το μόνο στέρεο θεμέλιο για τις άλλες επιστήμες, «το μόνο στέρεο θεμέλιο που μπορούμε να δώσουμε σε αυτήν την ίδια την επιστήμη πρέπει να τεθεί στην εμπειρία και την παρατήρηση». Αν και ο Hume δεν τον αναφέρει ονομαστικά, ο Newton (1642–1727) είναι ο ήρωάς του. Οποιοιδήποτε νόμοι ανακαλύπτουμε πρέπει να καθιερωθούν με παρατήρηση και πείραμα.

Ο Χιουμ προτείνει μια εμπειρική εναλλακτική στην παραδοσιακή a priori μεταφυσική. Ο εμπειρισμός του είναι νατουραλιστικός στο ότι αρνείται να υποστηρίξει οποιαδήποτε έκκληση στο υπερφυσικό, όσον αφορά την εξήγηση της ανθρώπινης φύσης. Ως φυσιοδίφης, στοχεύει να εξηγήσει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το μυαλό μας με τρόπο που να συνάδει με μια Νευτώνεια εικόνα του κόσμου.

Ο Χιουμ απεικονίζει την επιστημονική του μελέτη για την ανθρώπινη φύση ως ένα είδος νοητικής γεωγραφίας ή ανατομίας του νου. Στην πρώτη ενότητα της πρώτης έρευνας , λέει ότι έχει δύο κύρια καθήκοντα, το ένα καθαρά περιγραφικό , το άλλο επεξηγηματικό . Η νοητική γεωγραφία συνίσταται στην οριοθέτηση «των διακριτών μερών και δυνάμεων» του νου. Ενώ ο καθένας μπορεί να κατανοήσει τις βασικές διακρίσεις μεταξύ των περιεχομένων και των λειτουργιών του νου, είναι πιο δύσκολο να κατανοηθούν οι πιο λεπτές διακρίσεις.

Ο Χιουμ, ωστόσο, θέλει να πάει πολύ παραπέρα. Θέλει να εξηγήσει πώς λειτουργεί το μυαλό ανακαλύπτοντας τα «μυστικά ελατήρια και τις αρχές του». Μας υπενθυμίζει ότι οι αστρονόμοι, για μεγάλο χρονικό διάστημα, αρκούνταν στην απόδειξη των «κινήσεων, της τάξης και του μεγέθους των ουράνιων σωμάτων». Αλλά τότε ένας φιλόσοφος – ο Νεύτωνας – καθόρισε «τους νόμους και τις δυνάμεις, από τις οποίες διέπονται και κατευθύνονται οι επαναστάσεις των πλανητών».

Το παράδειγμα του Νεύτωνα οδήγησε άλλους φυσικούς φιλοσόφους σε παρόμοιες επεξηγηματικές επιτυχίες. Ο Hume πιστεύει ότι θα είναι εξίσου επιτυχημένος στην εύρεση των θεμελιωδών νόμων που διέπουν τις «διανοητικές δυνάμεις και την οικονομία μας», εάν ακολουθούσε την ίδια προσοχή που επέδειξε ο Νεύτων κατά την εκτέλεση των ερευνών του.

Ως ο νεοσύστατος Νεύτωνας των ηθικών επιστημών, ο Χιουμ θέλει να βρει ένα σύνολο νόμων που εξηγούν πώς τα περιεχόμενα του νου – οι αντιλήψεις , όπως τις αποκαλεί – έρχονται και φεύγουν στο μυαλό και πώς οι απλές αντιλήψεις συνδυάζονται για να σχηματίσουν περίπλοκες αντιλήψεις με τρόπους που εξηγούν την ανθρώπινη σκέψη, την πεποίθηση, το συναίσθημα και την δράση.

Το επίτευγμα του Νεύτωνα ήταν ότι ήταν σε θέση να εξηγήσει ποικίλα και πολύπλοκα φυσικά φαινόμενα με βάση μερικές γενικές αρχές. Έτσι ο Hume προτείνει να εξηγήσει «όλα τα αποτελέσματα από τις απλούστερες και τις λιγότερες αιτίες». Προβλέπει ότι είναι πιθανό μια «αρχή του νου να εξαρτάται από μια άλλη» και ότι αυτή η αρχή μπορεί με την σειρά της να ενταχθεί σε μια άλλη αρχή, ακόμη πιο «γενική και καθολική». Αλλά τονίζει ότι ενώ θα προσπαθήσει να βρει τις πιο γενικές αρχές, καθιστώντας τις όσο το δυνατόν πιο καθολικές, όλες οι εξηγήσεις του πρέπει να βασίζονται πλήρως στην εμπειρία.

Λογαριάζοντας τον Νου

Για να εξηγήσει την λειτουργία του μυαλού μας σε σχέση με όλα όσα έδειξε ο Νεύτωνας στην φυσική του, ο Hume εισάγει την ελάχιστη ποσότητα λειτουργιών που πιστεύει ότι είναι απαραίτητες για να δικαιολογήσει τις λειτουργίες του νου. Κάθε κομμάτι είναι εγγυημένο από την εμπειρία.

Η πρώιμη σύγχρονη περίοδος ήταν η ακμή της έρευνας των ιδεών της αιτιότητας, του ηθικού καλού και του κακού, και πολλών άλλων φιλοσοφικά αμφισβητούμενων ιδεών. Κάθε σύγχρονος φιλόσοφος αποδέχτηκε κάποια εκδοχή της θεωρίας των ιδεών —την άποψη ότι αντιλαμβανόμαστε αμέσως ορισμένες νοητικές οντότητες που ονομάζονται ιδέες , αλλά δεν έχουμε άμεση πρόσβαση σε φυσικά αντικείμενα. Ο Hume υποστηρίζει μια εμπειρική εκδοχή της θεωρίας, γιατί πιστεύει ότι όλα όσα πιστεύουμε είναι τελικά ανιχνεύσιμα με την εμπειρία.

Ξεκινά με μια περιγραφή των αντιλήψεων , γιατί πιστεύει ότι κάθε κατανοητό φιλοσοφικό ερώτημα πρέπει να τεθεί και να απαντηθεί με αυτούς τους όρους. Χρησιμοποιεί την αντίληψη για να προσδιορίσει οποιοδήποτε νοητικό περιεχόμενο, και χωρίζει τις αντιλήψεις σε δύο κατηγορίες, τις εντυπώσεις και τις ιδέες .

Οι εντυπώσεις περιλαμβάνουν αισθήσεις καθώς και επιθυμίες , πάθη και συναισθήματα . Οι ιδέες είναι «οι αμυδρές εικόνες αυτών στην σκέψη και στο συλλογισμό». Πιστεύει ότι όλοι θα αναγνωρίσουν την διάκρισή του, αφού όλοι γνωρίζουν την διαφορά μεταξύ συναισθήματος και σκέψης . Είναι η διαφορά ανάμεσα στο να αισθάνεσαι τον πόνο του σημερινού ηλιακού εγκαύματος και στο να θυμάσαι το περσινό ηλιακό έγκαυμα.

Ο Χιουμ διακρίνει δύο είδη εντυπώσεων. Τις εντυπώσεις αίσθησης ή πρωτότυπες εντυπώσεις και τις εντυπώσεις αντανάκλασης ή δευτερεύουσες εντυπώσεις . Οι εντυπώσεις της αίσθησης περιλαμβάνουν τα συναισθήματα που παίρνουμε από τις πέντε αισθήσεις μας καθώς και τους πόνους και τις απολαύσεις, τα οποία προκύπτουν όλα μέσα μας «αρχικά, από άγνωστες αιτίες». Τα αποκαλεί πρωτότυπα γιατί η προσπάθεια να προσδιορίσουμε τις τελικές αιτίες τους θα μας πήγαινε πέρα ​​από οτιδήποτε μπορούμε να ζήσουμε.

Οι εντυπώσεις του προβληματισμού περιλαμβάνουν επιθυμίες, συναισθήματα, πάθη και συναισθήματα. Είναι ουσιαστικά αντιδράσεις ή απαντήσεις σε ιδέες, γι’ αυτό και τις αποκαλεί δευτερεύουσες . Οι αναμνήσεις σας από το περσινό ηλιακό έγκαυμα είναι ιδέες, αντίγραφα των αρχικών εντυπώσεων που είχατε όταν εμφανίστηκε το ηλιακό έγκαυμα. Η ανάκληση αυτών των ιδεών σας προκαλεί να φοβάστε ότι θα πάθετε άλλο ένα ηλιακό έγκαυμα φέτος, και ελπίζετε ότι κάτι τέτοιο δε θα γίνει λαμβάνοντας τις κατάλληλες προφυλάξεις για να αποφύγετε την υπερβολική έκθεση στον ήλιο.

Οι αντιλήψεις—τόσο οι εντυπώσεις όσο και οι ιδέες—μπορεί να είναι είτε απλές είτε σύνθετες . Οι σύνθετες εντυπώσεις αποτελούνται από μια ομάδα απλών εντυπώσεων. Η εντύπωσή μου για την βιολέτα που διάλεξα είναι περίπλοκη. Μεταξύ των τρόπων που επηρεάζει τις αισθήσεις μου είναι το λαμπερό μωβ του χρώμα και η γλυκιά μυρωδιά της. Το χρώμα και η μυρωδιά της είναι απλές εντυπώσεις, που δεν μπορούν να αναλυθούν περαιτέρω.

Ο Χιουμ αρχικά διακρίνει τις εντυπώσεις και τις ιδέες ως προς το βαθμό δύναμης και ζωντάνιας τους . Οι εντυπώσεις είναι πιο δυνατές και ζωηρές από τις ιδέες. Η εντύπωσή μου για το έντονο κόκκινο χρώμα μιας ώριμης ντομάτας είναι τόσο ζωντανή όσο τίποτα άλλο. Οι περσινές ντομάτες ήταν εξίσου ζωντανές όταν τις κοιτούσα, αλλά τώρα η ιδέα μου για αυτές είναι πολύ λιγότερο ζωντανή από τις εντυπώσεις μου για την ντομάτα που έχω μπροστά μου.

Δεδομένου ότι οι περσινές ντομάτες είχαν το ίδιο χρώμα, η διαφορά δεν μπορεί να είναι ότι είναι διαφορετικές αποχρώσεις του κόκκινου. η διαφορά πρέπει να έγκειται στην ευκρίνεια, την σαφήνεια και την φωτεινότητα των εντυπώσεών μου – την δύναμη και την ζωντάνια τους . Σε διάφορες στιγμές, ο Χιουμ δοκιμάζει άλλους τρόπους να χαρακτηρίσει την διαφορά μεταξύ εντυπώσεων και ιδεών, αλλά ποτέ δεν ήταν απόλυτα ικανοποιημένος με αυτούς.

Όταν ο Χιουμ διακρίνει τις εντυπώσεις και τις ιδέες ως προς την σχετική ισχύ και την ζωντάνια τους, επισημαίνει κάτι που ισχύει γενικά για αυτές ως γεγονός. Μερικές φορές, στα όνειρα ή σε υψηλό πυρετό, οι ιδέες μπορεί να πλησιάζουν την δύναμη και την ζωντάνια των εντυπώσεων, αλλά αυτές είναι εξαιρέσεις που αποδεικνύουν τον -εμπειρικό- κανόνα. Γενικά, οι εντυπώσεις και οι ιδέες είναι τόσο διαφορετικές που κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την διάκριση.

Αν και τίποτα δεν φαίνεται πιο ελεύθερο από την δύναμη της σκέψης, η οποία δεν «περιορίζεται εντός των ορίων της φύσης και της πραγματικότητας», ο Hume επιμένει ότι η φαντασία μας στην πραγματικότητα «περιορίζεται σε πολύ στενά όρια». Μπορούμε να διαχωρίσουμε και να συνδυάσουμε τις ιδέες μας με νέους και ακόμη και περίεργους τρόπους, φανταζόμενοι πλάσματα που δεν έχουμε δει ποτέ ή μακρινούς γαλαξίες, αλλά όλα τα υλικά της σκέψης προέρχονται τελικά από τις εντυπώσεις μας. Δεδομένου ότι «όλες οι ιδέες μας ή οι πιο αδύναμες αντιλήψεις είναι αντίγραφα των εντυπώσεων μας». περιοριζόμαστε στο «να συνδυάζουμε, να μεταφέρουμε, να αυξήσουμε ή να μειώνουμε τα υλικά που μας παρέχουν οι αισθήσεις και η εμπειρία».

Η Αρχή της Αντιγραφής

Στην Πραγματεία , ο Hume ισχυρίζεται ότι οι ιδέες μας είναι αντίγραφα των εντυπώσεων μας, καθιστώντας σαφές ότι ισχύει μόνο για την σχέση μεταξύ απλών ιδεών και απλών εντυπώσεων . Προσφέρει αυτήν την «γενική πρόταση», που ονομάζεται Αρχή της Αντιγραφής , ως την «πρώτη αρχή στην επιστήμη της ανθρώπινης φύσης». Και αυτό γιατί όλες οι απλές ιδέες μας στην πρώτη τους εμφάνιση προέρχονται από εξίσου απλές εντυπώσεις, οι οποίες είναι αντίστοιχες με αυτές και τις οποίες ακριβώς αντιπροσωπεύουν.

Παρουσιάζει την αρχή ως κάτι που επιβεβαιώνει η εμπειρία του καθενός, αλλά δίνει και ένα επιχείρημα για να το εδραιώσει. Υποστηρίζει πρώτα ότι υπάρχει μια αντιστοιχία μία προς μία μεταξύ απλών ιδεών και απλών εντυπώσεων. Δεν μπορεί να αποδείξει ότι αυτή η αντιστοιχία ισχύει καθολικά, αφού δεν μπορεί να εξετάσει κάθε μεμονωμένη εντύπωση και ιδέα ξεχωριστά.

Στην συνέχεια, υποστηρίζει ότι αυτή η σταθερή σύνδεση είναι τόσο καθολική που η αντιστοιχία δεν μπορεί να είναι θέμα τύχης. Πρέπει να υπάρχει μια αιτιώδης σύνδεση μεταξύ τους, αλλά τελικά οι ιδέες προκαλούν εντυπώσεις ή οι εντυπώσεις προκαλούν ιδέες;

Τέλος, υποστηρίζει ότι η εμπειρία μας λέει ότι οι απλές εντυπώσεις πάντα προηγούνται και έτσι προκαλούν τις αντίστοιχες ιδέες τους. Για να υποστηρίξει αυτόν τον ισχυρισμό, κάνει έκκληση σε δύο είδη υποθέσεων. Αρχικά, αν θέλετε να δώσετε σε ένα παιδί μια ιδέα για την γεύση του ανανά, του δώστε ένα κομμάτι ανανά να φάει. Όταν το κάνετε, του δίνετε μια εντύπωση της γεύσης του ανανά. Ποτέ δεν το κάνετε αντίστροφα. Η άλλη του περίπτωση αφορά ένα άτομο που γεννήθηκε τυφλό, το οποίο δεν θα έχει ιδέες για το χρώμα γιατί δεν θα έχει εντυπώσεις για το χρώμα.

Η Αρχή της Αντιγραφής είναι μια εμπειρική διατριβή, την οποία δίνει έμφαση προσφέροντας «ένα αντιφατικό φαινόμενο» ως εμπειρικό αντιπαράδειγμα της αρχής. Φαντάζεται κάποιον που είχε τις ίδιες εμπειρίες χρωμάτων που είχαμε οι περισσότεροι από εμάς, αλλά ποτέ δεν είχε βιώσει μια συγκεκριμένη απόχρωση του μπλε. Ο Χιουμ σκέφτεται ότι αν δει όλες τις αποχρώσεις του μπλε που έχει βιώσει από τις πιο σκούρες έως τις πιο ανοιχτές, θα δει αμέσως ότι υπάρχει ένα κενό εκεί που πρέπει να είναι η απόχρωση που λείπει. Οπότε καταλήγει στο εξής ερώτημα:

“Είναι δυνατό γι’ αυτόν, από την δική του φαντασία, να δώσει τον εαυτό του την ιδέα αυτής της συγκεκριμένης απόχρωσης, που δεν του είχε μεταφερθεί ποτέ από τις αισθήσεις του; Είμαι της γνώμης ότι μπορεί. Και αυτό μπορεί να χρησιμεύσει ως απόδειξη, ότι οι απλές ιδέες δεν προέρχονται πάντα από τις αντίστοιχες εντυπώσεις. Αν και η περίπτωση είναι τόσο ιδιαίτερη και μοναδική, που δεν αξίζει να την παρατηρήσουμε και επίσης δεν αξίζει το γεγονός ότι μόνο γι’ αυτήν θα πρέπει να αλλάξουμε την γενική μας αρχή.”

Οι Αρχές της Σύνδεσης

Αν και είμαστε σε θέση να διαχωρίζουμε και να συνδυάζουμε τις απλές ιδέες μας όπως θέλουμε, υπάρχει, ωστόσο, μια τακτική τάξη στις σκέψεις μας. Εάν οι ιδέες μας εμφανίζονταν εντελώς τυχαία, έτσι ώστε όλες οι σκέψεις μας να ήταν «χαλαρές και ασύνδετες», δεν θα μπορούσαμε να σκεφτούμε συνεκτικά. Αυτό υποδηλώνει ότι:

Υπάρχει ένας μυστικός δεσμός ή κάποιου είδους σύνδεση μεταξύ συγκεκριμένων ιδεών, που κάνει το μυαλό να τις ενώνει πιο συχνά, και κάνει τη μία, με την εμφάνισή της, να εισάγει την άλλη. Ο Hume εξηγεί αυτόν τον δεσμό με όρους της φυσικής ικανότητας του νου να συσχετίζει ορισμένες ιδέες. Η συσχέτιση δεν είναι μια αδιάσπαστη σύνδεση, αλλά μάλλον «μια ήπια δύναμη, που επικρατεί συνήθως», μέσω της οποίας μια ιδέα εισάγει φυσικά μια άλλη.

Ο Hume προσδιορίζει τρεις αρχές συσχέτισης. Την ομοιότητα , την γειτνίαση σε χρόνο και τόπο και την αιτιότητα. Όταν κάποιος σας δείχνει μια φωτογραφία της καλύτερής σας φίλης, φυσικά την σκέφτεστε επειδή η φωτογραφία την εμφανίζει. Όταν σας θυμίζει κάτι που συνέβη την δεκαετία του 1960 — μίνι φούστες, για παράδειγμα — μπορεί να σκεφτείτε τον πόλεμο του Βιετνάμ, επειδή είναι χρονικά συνεχόμενες .

Η σκέψη του Sausalito μπορεί να σας οδηγήσει να σκεφτείτε την γέφυρα Golden Gate, η οποία μπορεί να σας οδηγήσει να σκεφτείτε το Σαν Φρανσίσκο, καθώς είναι χωρικά συνεχόμενα . Η αιτιότητα λειτουργεί τόσο από αιτία σε αποτέλεσμα όσο και από αποτέλεσμα σε αιτία. Η συνάντηση με τον πατέρα κάποιου μπορεί να σας κάνει να σκεφτείτε τον γιο του. η συνάντηση με τον γιο μπορεί να σας οδηγήσει σε σκέψεις για τον πατέρα του.

Από τις τρεις συνειρμικές αρχές, η αιτιότητα είναι η ισχυρότερη και η μόνη που μας οδηγεί «πέρα από τις αισθήσεις μας». Δημιουργεί δεσμούς μεταξύ των παρόντων και των προηγούμενων εμπειριών μας και των προσδοκιών μας για το μέλλον, έτσι ώστε «όλοι οι συλλογισμοί που αφορούν πραγματικά ζητήματα φαίνεται να βασίζονται στην σχέση Αιτίας και Αποτελέσματος ».

Η λήψη ασπιρίνης στο παρελθόν με είχε ανακουφίσει από τους πονοκεφάλους μου, επομένως αναμένω ότι η ασπιρίνη που μόλις πήρα θα ανακουφίσει σύντομα τον σημερινό πονοκέφαλό μου. Ο Χιουμ ξεκαθαρίζει επίσης ότι η αιτιότητα είναι η λιγότερο κατανοητή από τις συνειρμικές αρχές.

Ο Χιουμ δεν προσπαθεί να εξηγήσει γιατί συνδέουμε τις ιδέες όπως κάνουμε. Ενδιαφέρεται μόνο να αποδείξει ότι, στην πραγματικότητα, συνδέουμε ιδέες με συγκεκριμένους τρόπους. Δεδομένου ότι ο ισχυρισμός του πως οι συνειρμικές αρχές εξηγούν τις σημαντικές λειτουργίες του νου είναι εμπειρικός, πρέπει να παραδεχτεί, όπως κάνει στην πρώτη Έρευνα , ότι δεν μπορεί να αποδείξει με βεβαιότητα ότι ο κατάλογος των συνειρμικών αρχών του είναι πλήρης. Ίσως έχει παραβλέψει κάποια επιπλέον αρχή. Είμαστε ελεύθεροι να εξετάσουμε τις δικές μας σκέψεις για να προσδιορίσουμε εάν η ομοιότητα, η γειτνίαση και η αιτιότητα τις εξηγούν με επιτυχία. Όσο περισσότερες περιπτώσεις εξηγούν οι συνειρμικές αρχές, τόσο περισσότερη βεβαιότητα έχουμε ότι ο Hume έχει προσδιορίσει τις βασικές αρχές με τις οποίες λειτουργεί το μυαλό μας.

Στην Περίληψη , ο Hume καταλήγει στο συμπέρασμα ότι θα πρέπει να είναι «εύκολο να αντιληφθεί κανείς τις τεράστιες συνέπειες που πρέπει να έχουν αυτές οι αρχές στην επιστήμη της ανθρώπινης φύσης». Εφόσον «είναι οι μόνοι δεσμοί των σκέψεών μας, είναι πραγματικά για εμάς το τσιμέντο του σύμπαντος, και όλες οι λειτουργίες του νου πρέπει, σε μεγάλο βαθμό, να εξαρτώνται από αυτές».

Ηθική Φιλοσοφία

Η εξήγηση του Hume για την ηθική είναι ένα σημαντικό μέρος των προσπαθειών του να μεταρρυθμίσει την φιλοσοφία. Θεωρεί ότι το πρωταρχικό του καθήκον είναι η διερεύνηση της προέλευσης των βασικών ηθικών ιδεών, που υποθέτει ότι είναι οι ιδέες του ηθικού καλού και κακού. Επιθυμεί να εξηγήσει τις ηθικές ιδέες όσο το δυνατόν πιο απλά με βάση τις «απλότερες και λιγότερες αιτίες τους». Ο προσδιορισμός των αιτιών τους θα καθορίσει ποιο είναι το περιεχόμενό τους. Το δευτερεύον μέλημά του είναι να διαπιστώσει ποια χαρακτηριστικά και κίνητρα χαρακτήρα είναι ηθικά καλά και κακά.

Ο Χιουμ ακολουθεί τον συναισθηματικό προκάτοχό του, Francis Hutcheson (1694–1746), στην οικοδόμηση της ηθικής του θεωρίας γύρω από την ιδέα ενός θεατή που εγκρίνει ή αποδοκιμάζει τα χαρακτηριστικά και τα κίνητρα του χαρακτήρα των ανθρώπων. Τα συναισθήματα της έγκρισης και της αποδοκιμασίας είναι η πηγή των ηθικών μας ιδεών για το καλό και το κακό. Το να αξιολογείς ένα χαρακτηριστικό του χαρακτήρα ως ηθικά καλό σημαίνει να το αξιολογείς ως ενάρετο. το να το αξιολογήσεις ως ηθικά κακό σημαίνει να το αξιολογήσεις ως μοχθηρό.

Έτσι ο Hume μπαίνει σε μια συνεχή συζήτηση για την ηθική, η οποία ξεκίνησε στα μέσα του δέκατου έβδομου αιώνα και συνεχίστηκε μέχρι τα τέλη του δέκατου όγδοου. Η μέθοδος που χρρησιμοποιεί είναι η εξής: Υπάρχει μια κρίσιμη φάση στην οποία επιχειρηματολογεί εναντίον των αντιπάλων του και μια εποικοδομητική φάση στην οποία αναπτύσσει την εκδοχή του συναισθηματισμού. Ο Χιουμ έχει δύο ομάδες αντιπάλων, τους θεωρητικούς της αυτοαγάπης και τους ηθικούς ορθολογιστές. Τελικά έγινε ο πιο διάσημος υπέρμαχος του συναισθηματισμού.

Ο Χομπς, όπως τον κατάλαβαν οι σύγχρονοί του, μας χαρακτηρίζει ως εκ φύσεως εγωκεντρικούς και διψασμένους για εξουσία, που ασχολούμαστε πάνω απ’ όλα με την δική μας διατήρηση. Στη φυσική κατάσταση, μια προ-ηθική και προ-νομική συνθήκη, επιδιώκουμε να συντηρηθούμε προσπαθώντας να κυριαρχήσουμε στους άλλους. Εφόσον είμαστε όλοι αρκετά «ίσοι» σε δύναμη, αυτό οδηγεί σε μια κατάσταση «πολέμου όλων εναντίον όλων» στην οποία η ζωή είναι «κακή, ωμή και σύντομη» ( Λεβιάθαν , Κεφ. 13).

Η διέξοδος είναι να συμφωνήσουμε να παραδώσουμε την εξουσία και την ελευθερία μας σε έναν κυρίαρχο, ο οποίος καθιστά τους νόμους απαραίτητους για να ζούμε μαζί ειρηνικά και έχει την δύναμη να τους επιβάλλει. Ενώ το να ενεργούμε ηθικά απαιτεί να συμμορφωνόμαστε με τους νόμους που θεσπίζει ο κυρίαρχος, η βάση της ηθικής είναι το προσωπικό συμφέρον.

Ο μύθος των μελισσών του Bernard Mandeville (1670–1733) χρησίμευσε για να ενισχύσει αυτήν την ανάγνωση του Hobbes στις αρχές του 18ου αιώνα . Σύμφωνα με τον Mandeville, τα ανθρώπινα όντα είναι από την φύση τους εγωιστές, ξεροκέφαλα και απείθαρχα. Μερικοί πολιτικοί, αναγνωρίζοντας ότι θα ήταν καλύτερα να ζούμε μαζί σε μια πολιτισμένη κοινωνία, ανέλαβαν το καθήκον να μας εξημερώσουν. Συνειδητοποιώντας ότι είμαστε περήφανα πλάσματα, πολύ επιρρεπή στην κολακεία, μπόρεσαν να εξαπατήσουν πολλούς από εμάς για να ανταποκριθούμε στο ιδεώδες της αρετής—να κατακτήσουμε τα εγωιστικά μας πάθη και να βοηθήσουμε τους άλλους—με τον έπαινο και την κατηγορία. Οι ηθικές έννοιες είναι απλώς εργαλεία που χρησιμοποίησαν οι έξυπνοι πολιτικοί για να μας δαμάσουν.

Δύο είδη ηθικών θεωριών αναπτύχθηκαν ως αντίδραση πρώτα στον Χομπς και μετά στον Μάντεβιλ — ο ορθολογισμός και ο συναισθηματισμός. Οι ορθολογιστές αντιτίθενται στον ισχυρισμό του Χομπς ότι δεν υπάρχει σωστό ή λάθος στην φυσική κατάσταση, ότι το σωστό ή το λάθος καθορίζεται από την βούληση του κυρίαρχου και ότι η ηθική απαιτεί κυρώσεις για να μας παρακινήσει. Οι συναισθηματιστές αντιτίθενται στις «εγωιστικές» αντιλήψεις του Hobbes και του Mandeville για την ανθρώπινη φύση και ηθική. Μέχρι τα μέσα του δέκατου όγδοου αιώνα, οι ορθολογιστές και οι συναισθηματιστές διαφωνούσαν όχι μόνο εναντίον του Hobbes και του Mandeville, αλλά και μεταξύ τους.

Ο Hume αντιτίθεται τόσο στις εγωιστικές όσο και στις ορθολογιστικές αναφορές της ηθικής, αλλά τις επικρίνει σε διαφορετικά έργα. Στην Πραγματεία , ο Hume υποθέτει ότι η θεωρία του Hobbes δεν είναι πλέον μια βιώσιμη επιλογή, έτσι ώστε να υπάρχουν μόνο δύο δυνατότητες που πρέπει να εξεταστούν. Είτε οι ηθικές έννοιες πηγάζουν από την λογική, οπότε ο ορθολογισμός είναι σωστός, είτε από το συναίσθημα, οπότε ο συναισθηματισμός είναι σωστός. Αν πέσει ο ένας, στέκεται ο άλλος.

Στην δεύτερη Έρευνα , ο Hume συνεχίζει να αντιτίθεται στον ηθικό ορθολογισμό, αλλά τα επιχειρήματά του εναντίον τους εμφανίζονται σε ένα παράρτημα. Το πιο σημαντικό είναι ότι εγκαταλείπει την υπόθεση που έκανε στην Πραγματεία και παίρνει τις εγωιστικές θεωρίες του Hobbes και του Mandeville ως πρωταρχικό στόχο του. Για άλλη μια φορά, πιστεύει ότι υπάρχουν μόνο δύο πιθανότητες. Είτε η έγκρισή μας βασίζεται στο προσωπικό συμφέρον είτε έχει αδιάφορη βάση. Η διάψευση του ενός είναι απόδειξη του άλλου.

Ηθικός Ορθολογισμός: Κριτική Φάση στην Πραγματεία

Ο Hume πιστεύει ότι «τα συστήματα και οι υποθέσεις» έχουν «διαστρεβλώσει την φυσική μας κατανόηση» της ηθικής. Μια χαρακτηριστική, αλλά ανθυγιεινή πτυχή της σύγχρονης ηθικής φιλοσοφίας, πιστεύει ο Hume, είναι ότι συμμαχεί με την θρησκεία και έτσι θεωρεί τον εαυτό της ότι εξυπηρετεί τα συμφέροντα της «λαϊκής δεισιδαιμονίας». Η θεωρία του Clarke και των άλλων ορθολογιστών αποτελούν την επιτομή αυτής της τάσης.

Ο Clarke, ο κεντρικός ορθολογιστής αντίπαλος του Hume, κάνει έκκληση στην λογική για να εξηγήσει σχεδόν κάθε πτυχή της ηθικής. Πιστεύει ότι υπάρχουν αποδεδειγμένες ηθικές σχέσεις καταλληλότητας και ακαταλληλότητας που ανακαλύπτουμε a priori μέσω της λογικής και μόνο. Η ευγνωμοσύνη, για παράδειγμα, είναι μια κατάλληλη απάντηση στην καλοσύνη, ενώ η αχαριστία είναι μια ακατάλληλη απάντηση. Πιστεύει ότι στην λογική διαίσθηση μια πράξη ταιριάζει έχει την δύναμη και να μας υποχρεώνει και να μας συγκινεί. Το να ενεργείς ηθικά σημαίνει να ενεργείς ορθολογικά.

Η πιο διάσημη και πιο σημαντική αντίρρηση του Χιουμ στον ηθικό ορθολογισμό είναι διττή. Στην Πραγματεία 2.3.3 «Από τα κίνητρα που επηρεάζουν την θέληση», απορρίπτει το ορθολογιστικό ιδεώδες του καλού ανθρώπου ως κάποιου του οποίου τα πάθη και οι πράξεις διέπονται από την λογική. Και χρησιμοποιεί αυτά τα επιχειρήματα για να δείξει ότι οι ηθικές ιδέες δεν πηγάζουν μόνο από την λογική.

Στο πρώτο σκέλος της αντίρρησής του, ο Χιουμ ξεκινά με την παρατήρηση ότι τίποτα δεν είναι πιο συνηθισμένο από το να μιλάνε οι φιλόσοφοι, καθώς και οι απλοί άνθρωποι για την «μάχη» μεταξύ λογικής και πάθους. Λένε ότι πρέπει να μας κυβερνά η λογική παρά το πάθος, και αν τα πάθη μας δεν είναι σύμφωνα με τις εντολές της λογικής, πρέπει να τα περιορίσουμε ή να τα φέρουμε σε συμφωνία με την λογική. Ο Hume αντιτείνει ότι «η λογική από μόνη της δεν μπορεί ποτέ να αποτελέσει κίνητρο για οποιαδήποτε ενέργεια της θέλησης».

Στο δεύτερο σκέλος της αντίρρησης του Hume, το επιχείρημα από το κίνητρο, στρέφεται κυρίως εναντίον του Clarke και αφορά την πηγή των ηθικών μας αντιλήψεων, είτε αυτές πηγάζουν από τη λογική είτε από το συναίσθημα. Διατυπώνοντας αυτήν την συζήτηση με όρους της δικής του εκδοχής της θεωρίας των ιδεών, μας υπενθυμίζει ότι το να ασχολείσαι με οποιοδήποτε είδος νοητικής δραστηριότητας σημαίνει να έχεις μια αντίληψη, επομένως «το να εγκρίνεις έναν χαρακτήρα και να καταδικάζεις έναν άλλον, είναι απλά διαφορετικές αντιλήψεις». Δεδομένου ότι υπάρχουν μόνο δύο τύποι αντίληψης – ιδέες και εντυπώσεις – το ερώτημα μεταξύ ορθολογισμού και συναισθηματισμού είναι

Μέσω των ιδεών ή των εντυπώσεών μας διακρίνουμε μεταξύ της κακίας και της αρετής, και δηλώνουμε μια ενέργεια επιρριπτέα ή αξιέπαινη;

Το επιχείρημα από το κίνητρο έχει μόνο δύο προϋποθέσεις. Το πρώτο είναι ότι οι ηθικές ιδέες έχουν διάχυτα πρακτικά αποτελέσματα. Η εμπειρία δείχνει ότι έχουμε συχνά κίνητρα να κάνουμε μια ενέργεια επειδή πιστεύουμε ότι είναι υποχρεωτική ή να απόσχουμε επειδή πιστεύουμε ότι είναι άδικη. Προσπαθούμε να καλλιεργήσουμε τις αρετές στον εαυτό μας και είμαστε περήφανοι όταν πετυχαίνουμε και ντρεπόμαστε όταν αποτυγχάνουμε. Αν η ηθική δεν είχε αυτές τις επιπτώσεις στα πάθη και τις πράξεις μας, οι ηθικοί κανόνες και επιταγές θα ήταν άσκοπες, όπως και οι προσπάθειές μας να είμαστε ενάρετοι. Έτσι «η ηθική διεγείρει τα πάθη και παράγει ή εμποδίζει πράξεις».

Η δεύτερη προϋπόθεση είναι ότι ο λόγος από μόνος του είναι ανίκανος να διεγείρει πάθη ή να παράγει και να αποτρέπει ενέργειες, κάτι που ο Hume υποστηρίζει με επιχειρήματα σχετικά με τα κίνητρα που επηρεάζουν την θέληση. Το επιχείρημα από το κίνητρο, λοιπόν, είναι ότι εάν οι ηθικές έννοιες είναι ικανές να διεγείρουν πάθη και να παράγουν ή να αποτρέπουν ενέργειες και ο λόγος μόνος του δεν είναι ικανός να κάνει αυτά τα πράγματα, τότε οι ηθικές έννοιες δεν μπορούν να πηγάζουν μόνο από την λογική.

Ο λόγος για τον Hume είναι ουσιαστικά παθητικός και αδρανής. Είναι ανίκανος από μόνος του να γεννήσει νέα κίνητρα ή νέες ιδέες. Αν και πιστεύει ότι το επιχείρημα από το κίνητρο είναι καθοριστικό, παρόλαυτα προσφέρει μια σειρά από πρόσθετα επιχειρήματα, τα οποία έχουν σκοπό να δείξουν ότι οι ηθικές έννοιες δεν προκύπτουν μόνο από την λογική.

Ο Hume θεωρεί ότι η ήττα του ορθολογισμού συνεπάγεται ότι οι ηθικές έννοιες πηγάζουν από το συναίσθημα. Φυσικά, δεν ήταν ο πρώτος που ισχυρίστηκε κάτι τέτοιο. Ο Hutcheson ισχυρίστηκε ότι διαθέτουμε, εκτός από τις εξωτερικές μας αισθήσεις, μια ειδική ηθική αίσθηση που μας διατίθεται να ανταποκρινόμαστε στην καλοσύνη με τα διακριτικά συναισθήματα της επιδοκιμασίας. Ο Hume, ωστόσο, απορρίπτει την ιδέα ότι τα ηθικά αισθήματα πηγάζουν από μια αίσθηση που είναι μια «πρωτότυπη ιδιότητα» και μέρος της «πρωταρχικής μας συγκρότησης».

Yποστηρίζει ότι υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τύποι αρετής, που δεν χαρακτηρίζονται ως τύποι καλοσύνης, όπως είναι ο σεβασμός των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας των ανθρώπων, η τήρηση υποσχέσεων, το θάρρος και η εργατικότητα. Εάν συμφωνούμε με τον Hume, αλλά διατηρούμε την ιδέα του Hutcheson για μια ηθική αίσθηση, θα πρέπει να πιστεύουμε ότι έχουμε πολλές διαφορετικές «πρωτότυπες» αισθήσεις, οι οποίες μας επιτρέπουν να εγκρίνουμε την ποικιλία των διαφορετικών αρετών χωριστά.

Το πραγματικό πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι ο Hutcheson απλώς ισχυρίζεται – υποθέτει – ότι έχουμε μια μοναδική, πρωτότυπη ηθική αίσθηση. Αν ρωτηθεί γιατί έχουμε ηθική αίσθηση, η απάντησή του είναι ότι ο Θεός την εμφύτευσε μέσα μας. Αν και στην κρίσιμη φάση του ο Hume δανείζεται ελεύθερα πολλά από τα επιχειρήματα του Hutcheson για να ασκήσει κριτική στον ηθικό ορθολογισμό, η απόρριψη μιας θεόδοτης ηθικής αίσθησης τον βάζει σε έναν ριζικά διαφορετικό δρόμο από τον Hutcheson.

Φιλοσοφία της Θρησκείας

Ο Hume έγραψε σθεναρά και ξεκάθαρα για σχεδόν κάθε κεντρικό ζήτημα της φιλοσοφίας της θρησκείας, συμβάλλοντας σε συνεχείς συζητήσεις σχετικά με την αξιοπιστία των αναφορών για θαύματα, την αθανασία της ψυχής, την ηθική της αυτοκτονίας και την φυσική ιστορία της θρησκείας, μεταξύ άλλων. Ολόκληρο το έργο του προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από τους συγχρόνους του και τα επιχειρήματά του εξακολουθούν να βρίσκονται στο επίκεντρο των συζητήσεων μέχρι και σήμερα.

Το μεγαλύτερο επίτευγμα του Hume στην φιλοσοφία της θρησκείας είναι οι Διάλογοι σχετικά με την Φυσική Θρησκεία , που γενικά θεωρείται ως μια από τις πιο σημαντικές συνεισφορές σε αυτόν τον τομέα της φιλοσοφίας. Ενώ όλα τα βιβλία του Hume προκάλεσαν διαμάχες, οι Διάλογοι θεωρήθηκαν τόσο εκρηκτικό έργο, που οι φίλοι του τον έπεισαν να τα αποκλείσει από την δημοσίευσή τους μέχρι μετά τον θάνατό του.

Το φιλοσοφικό εγχείρημα του Hum, και η μέθοδος που ανέπτυξε για να το εκτελέσει, υπαγορεύει την στρατηγική του σε όλες τις συζητήσεις στις οποίες συμμετείχε. Στις συζητήσεις για την αιτιότητα και την ηθική, υπάρχει μια αρχική κρίσιμη φάση , όπου ο Hume αξιολογεί τα επιχειρήματα των προκατόχων και των συγχρόνων του, ακολουθούμενη από μια εποικοδομητική φάση , όπου αναπτύσσει την δική του θέση.

Στην συζήτηση για την φυσική θρησκεία, ωστόσο, η κατάσταση είναι πολύ διαφορετική. Η κριτική του Hume στις κεντρικές έννοιες της φυσικής θρησκείας στην κριτική φάση δείχνει ότι αυτές οι έννοιες δεν έχουν περιεχόμενο, επομένως δεν υπάρχει τίποτα για την εποικοδομητική φάση του επιχειρήματός του. Αντί να λύσει αυτήν την συζήτηση, ο Hume ουσιαστικά την διαλύει .

Οι Διάλογοι είναι μια διαρκής και διεισδυτική κριτική εξέταση ενός εξέχοντος επιχειρήματος από την αναλογία για την ύπαρξη και την φύση του Θεού, το επιχείρημα από το σχέδιο. Το επιχείρημα από το σχέδιο επιχειρεί να αποδείξει ότι η τάξη που βρίσκουμε στο σύμπαν είναι τόσο παρόμοια με την τάξη που βρίσκουμε στα προϊόντα της ανθρώπινης τεχνητής καθημερινότητας, που πρέπει επίσης να είναι προϊόν ενός ευφυούς σχεδιαστή.

ΔΕΣ: Το αξίωμα του Χιουμ