Κυριακή 29 Ιανουαρίου 2023

Σοφιστές, οι Διαφωτιστές της Αρχαιότητας

1.Ιστορικό πλαίσιο – Έννοια

Στις Ελληνικές πόλεις του 5ου π.χ. αιώνα, την περίοδο δηλαδή από το τέλος των Μηδικών πολέμων (470 π.χ.) έως και το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου (401π.χ), έδρασε μια ομάδα παιδαγωγών, που οι σύγχρονοί τους τους ονόμασαν σοφιστές. Οι σοφιστές ήταν διδάσκαλοι και παιδαγωγοί προερχόμενοι από όλη την Ελλάδα, οι οποίοι ταξίδευαν σε όλες τις πόλεις, αλλά η φήμη τους ήκμασε κυρίως στην Αθήνα που ήταν και το πνευματικό κέντρο της εποχής. Σκοπός της διδασκαλίας τους ήταν να διδάξουν τους νέους και γενικά τους πολίτες της δημοκρατικής Αθήνας την πολιτική τέχνη, την Ρητορική, την φιλοσοφία και την ηθική. Οι κυριότεροι σοφιστές για τους οποίους έχουμε και τις περισσότερες πληροφορίες είναι: ο Πρωταγόρας, ο Αντιφών, ο Θρασύμαχος, ο Κριτίας, ο Λυκόφρων, ο Γοργίας, ο Πρόδικος και ο Ιππίας.

Οι γνώσεις μας για τους Σοφιστές είναι έμμεσες και αποσπασματικές, τα συγγράμματα τους δυστυχώς έχουν χαθεί για πάντα. Οι πηγές από τις οποίες αντλήσαμε πληροφορίες για τη ζωή και το έργο των Σοφιστών προέρχονται από σκόρπιες προτάσεις και αποσπάσματα που βρίσκονται μέσα σε κείμενα προγενέστερων ιστορικών και φιλοσόφων και τα οποία είναι συχνά παραποιημένα (κυρίως από τον Πλάτωνα).

H λέξη Σοφιστής προέρχεται από το ρήμα Σοφίζομαι, που σημαίνει εξασκώ την σοφία. Είναι δηλαδή παράγωγο ρήματος που δηλώνει το πρόσωπο που ενεργεί. Η σοφία των σοφιστών είναι πρακτική και θεωρητική, μεταδίδουν γνώσεις και υποδεικνύουν ηθικές συμπεριφορές που αφορούν τον κοινωνικό και πολιτικό βίο. Σε κάποιες περιπτώσεις οι σοφιστές ταυτίζονταν και με τους ποιητές ή τους καλλιτέχνες, καθώς μια άλλη σημασία της λέξης ήταν και αυτή του «εφευρίσκω», επινοώ. Η έννοια Σοφιστής ενώ αρχικά ταυτιζόταν με το σοφό, εξαιτίας της οξείας κριτικής του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη άρχισε να παίρνει αρνητική σημασία, που διατηρείται ως και σήμερα: σοφιστής θεωρείται εκείνος που προσπαθεί να παραπλανήσει με σοφιστείες και σοφίσματα, δηλαδή με αληθοφανείς και κυρίως αναληθείς συλλογισμούς. Οι αντιδημοκρατικοί φιλόσοφοι κυρίως κατηγορούσαν τους σοφιστές ως παραπλανητικούς και εριστικούς εμπόρους γνώσης, που έβλαπταν τους νέους. Η λέξη «Σόφισμα» όπως χρησιμοποιείται σήμερα έχει την έννοια του τεχνάσματος δηλαδή της επιχειρηματολογίας με σκοπό την εξαπάτηση.

2. Δημοκρατία – Πόλις

Πριν προχωρήσουμε στην ανάλυση της φιλοσοφίας των σοφιστών καλό θα ήταν να μιλήσουμε με λίγα λόγια για το πολίτευμα μέσα στο οποίο διαδραματίζονταν όλα αυτά τα πνευματικά επιτεύγματα. Το πολίτευμα λοιπόν της Αθήνας τον 5ο π.χ. αιώνα ήταν η Δημοκρατία, (σύνθετη λέξη από το Δήμος + κρατώ, ο λαός δηλαδή έχει την δύναμη να αποφασίζει μόνος του χωρίς αντιπροσώπους). Η Δημοκρατία των Αθηνών δεν έχει καμία σχέση με την σημερινή κάλπικη αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Ήταν το πολίτευμα όπου οι άρχοντες κληρώνονταν στα δημόσια αξιώματα μέσα από το σώμα των πολιτών και η θητεία τους διαρκούσε περίπου ένα χρόνο. Όλες οι αποφάσεις παίρνονταν ισότιμα και δημόσια από κοινού στις συνελεύσεις της εκκλησίας του δήμου ύστερα από εξοντωτικές συζητήσεις για όλα τα θέματα που αφορούσαν την πόλη, πολλά από τα οποία ήταν πολύ σοβαρά, όπως για παράδειγμα ο πόλεμος. Όλοι οι πολίτες στην διάρκεια της ζωής τους θα έκαναν την θητεία τους ως βουλευτές, δικαστές, ταμίες και φυσικά ως στρατιώτες – οπλίτες. Στο τέλος της θητείας τους ήταν υποχρεωμένοι να κάνουν απολογισμό του έργου τους, πράγμα που σημαίνει ότι αν τα έργα τους δεν συμφωνούσαν με τον συμφέρον της Πόλεως, η ζωή τους απειλούνταν με εξοστρακισμό, κάτι χειρότερο ακόμα και από το θάνατο. Οι πολίτες όφειλαν να έχουν και την κατάλληλη παιδεία, για να μπορούν να διαβάζουν τους νόμους, να ασκούν πολιτική μιλώντας στις συνελεύσεις (αυτό λεγόταν ρητορική) και να μπορούν να σκέφτονται κριτικά χρησιμοποιώντας την φιλοσοφία. Αυτό ακριβώς το έργο είχαν αναλάβει οι Σοφιστές. Την εκπαίδευση των πολιτών.

3. Βασικές Αρχές – Θεωρία

Οι Σοφιστές λοιπόν είναι στοχαστές που ασχολήθηκαν με πληθώρα φιλοσοφικών και πολιτικών προβλημάτων. Ο στοχασμός τους στρέφεται γύρω από τη γλώσσα, την αλήθεια, την γραμματική, τη Φύση, την ηθική, την δουλεία, την θρησκεία, τη ρητορική, αλλά κυρίως έθιξαν προβλήματα συνδεδεμένα με την ανθρώπινη φύση, την συμπεριφορά και τις κοινωνικές αντιδικίες του καιρού τους. Αρκετοί ιστορικοί και μελετητές του αρχαίου κόσμου, κυρίως η Γαλλική σχολή με ονόματα όπως, Ζ.P. Vernant, V. Naquet. Cl. Mosse, και J. De Romilly, θεωρούν τη Σοφιστική επιστέγασμα της πνευματικής εξέλιξης ‘από το Μύθο στο Λόγο’ και του ‘δημοκρατικού τρόπου ζωής’ στην κλασσική Αθήνα και δικαιολογημένα κάνουν λόγο για ‘Χρυσό αιώνα του πνεύματος και του Πολιτισμού’. Και σημειώνουν πρώτα ότι η Σοφιστική δεν είναι πνευματικό δημιούργημα μια ομάδας τυχοδιωκτών εμπόρων σοφίας, αλλά φυσιολογικό βλάστημα της κοινωνικής, πνευματικής και πολιτικής ζωής των ελληνικών πολιτειών, όπου επιζούσε ο ενθουσιασμός της νίκης και θριάμβευε το δημοκρατικό πολίτευμα στη γνησιότερη μορφή του: της προσωπικής και άμεσης συμμετοχής.

α. Γιατί Διαφωτισμός

Τον όρο Διαφωτισμός για την Αρχαία Σοφιστική μεταχειρίστηκαν οι νεώτεροι ιστορικοί της Φιλοσοφίας κατ’ αναλογία προς το νεότερο Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό (17ος -18ος αιών μ.χ.) , για να δηλώσουν μιαν ανάλογη και αντίστοιχη περίοδο της Αρχαίας Ελληνικής φιλοσοφίας. Τον όρο επινόησε πρώτος ο Γερμανός φιλόσοφος Hegel και ακολούθησαν πολλοί ιστορικοί και μελετητές του αρχαίου κόσμου (Ed. Zeller, Peter Gay, W.K.C. Gurthie κ.λ.π). Τα σημεία εκείνα που θεώρησαν ότι ταιριάζουν με τις βασικές αρχές του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού είναι τα εξής:
  • προσπάθεια λογικής ερμηνείας του κοινωνικού γίγνεσθαι και των κοινωνικών προβλημάτων,
  • εμπιστοσύνη στην λογική δύναμη του ανθρώπου και της εξελικτικής ικανότητας της,
  • ενίσχυση του Υποκειμενισμού και της σχετικοκρατίας.
  • εισαγωγή αντιλήψεων περί κοινωνικού συμβολαίου, φυσικού δικαίου και κοινωνικής δικαιοσύνης,
  • καλλιέργεια διανθρώπινης συνείδησης και αισθήματος κοινότητας όλων των ανθρώπων,
  • έμπιστοσύνη στη γλώσσα και τον ανθρώπινο λόγο.
β. Άνθρωπος – Παιδεία

Ο κύριος άξονας λοιπόν της διδασκαλίας των Σοφιστών στρέφεται γύρω από την εκπαίδευση του Δημοκρατικού Πολίτη και γενικότερα γύρω από την καλλιέργεια του Ανθρώπινου όντος, όπως αυτός συμπεριφέρεται μέσα στην ‘Πόλη’. Το ερώτημα ‘Αν μπορεί να διδαχτεί η αρετή’ διαχέεται στην Αγορά και τα Συμπόσια, όπου οι φιλόσοφοι μαζεύονται για να συζητήσουν τα κοινωνικά ζητήματα.

Οι προηγούμενοι χρονικά Προσωκρατικοί φιλόσοφοι (7ος – 6ος αιων π.χ.) είχαν ρίξει το βάρος της φιλοσοφικής τους αναζήτησης στην ορθολογική εξήγηση των φυσικών φαινομένων και της γέννησης του Κόσμου (Κοσμογονία) ή για να μιλήσουμε φιλοσοφικά, τους απασχόλησαν τα «Οντολογικά ζητήματα» (Όν – μη Όν) (Είναι – Γίγνεσθαι). Τα κοινωνικά ζητήματα και ειδικότερα τα ζητήματα της αρετής έρχονται σε δεύτερη μοίρα, προετοιμάζουν όμως το έδαφος για την αξία και χρησιμότητα της παιδείας μέσα στα πλαίσια της πόλεως.

«Άνδρες γάρ Πόλις» (Τη Πόλη την αποτελούν οι άνθρωποί της) μας λέει ο Θουκυδίδης, ενώ από την άλλη ο ποιητής Σιμωνίδης προειδοποιεί: «Πόλις Άνδρα Διδάσκει», (Η πολιτεία διαμορφώνει και μορφώνει τον άνδρα, τον πολίτη). Σε αυτό το πνεύμα κινείται σχεδόν ολόκληρος ο 5ος αιώνας. Η Πόλις και η συγκρότηση του ανθρώπου ενδιαφέρουν πλέον τους πάντες: φιλοσόφους, ρήτορες, καλλιτέχνες, πολιτικούς. Στην Αθήνα του «χρυσού αιώνα» συντελείται πλέον μια μοναδική πνευματική αφύπνιση με κέντρο τον Άνθρωπο. Οι Σοφιστές ακολουθώντας την πνευματική και πολιτισμική επανάσταση της εποχής τους δεν έχασαν την ευκαιρία να εξυψώσουν τον άνθρωπο και τις δυνατότητες του. Μας λέει λοιπόν ο Πρωταγόρας ο Αβδηρίτης και φίλος του Περικλή: «Πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος, τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστιν, τῶν δὲ ουκ οὐκ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν». ( Μέτρο για όλα τα πράγματα αποτελεί ο Άνθρωπος. Για όσα υπάρχουν, ότι υπάρχουν και για όσα δεν υπάρχουν, ότι δεν υπάρχουν).

Πάνω σε αυτό το συγκλονιστικό απόσπασμα μπορούν να γραφούν εκατοντάδες βιβλία, η βαθύτερη ουσία του όμως είναι ότι ο άνθρωπος είναι η πηγή των πάντων, είναι αυτός που αποφασίζει για το πεπρωμένο του και όχι κάποιος θεός ή κάποια έξωθεν δύναμη. Αυτός θέτει τους νόμους του και ανακαλύπτει την γνώση, ακόμα και αν είναι σχετική. Αυτός δημιουργεί κοινωνίες και ασύλληπτα έργα που μένουν αναλλοίωτα στα βάθη των αιώνων. Οι δυνατότητες του είναι τεράστιες. Δεν είναι τυχαίο που ο Σοφοκλής τον αποκαλεί Τρομερό ον, μας λέει στην Αντιγόνη: «πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει» (Πολλά τα δεινά, αλλά τίποτα τρομερότερο από τον Άνθρωπο). Ταυτόχρονα οφείλει να αναπτύξει τις αρετές εκείνες που θα τον εντάξουν στο πλαίσιο της ‘Πόλεως’, ως ισότιμο και ενεργό μέλος του πολιτικού της γίγνεσθαι. Οι αρετές αυτές, που γίνονται σημείο αναφοράς για όλους του Πολίτες και όχι σε μια ορισμένη κατηγορία ανθρώπων, είναι η ανδρεία, η σωφροσύνη, η φιλία, το δίκαιον, η φρόνησις, χωρίς τις οποίες η ύπαρξη, η συνοχή, η ομόνοια και η διατήρηση της πόλεως – κοινωνίας δεν μπορούν να υπάρξουν. Η παιδεία επομένως αποτελεί το κύριο φορέα εξύψωσης του Πολίτη σε ενάρετο όν. Ο Αντιφών αναφέρει «και εν γαρ σώματι όταν τις την παίδευσιν γενναίαν ενάρωση, ζη τούτο και θάλλει δια παντός του βίου, και αυτό ούτε όμβρος ούτε ανομβρία αφαιρείται», (όταν σε ένα νέο άνθρωπο δοθεί η σωστή παιδεία, τότε ζει κι ανθίζει σ’ όλη του τη ζωή και δεν μπορεί να του την καταστρέψει ούτε η καταιγίδα ούτε η αναβροχιά). Κάπου αλλού πάλι τονίζει: «Πρώτον οίμαι των εν ανθρώποις εστί παιδευσις», (η παιδεία θεωρώ είναι το σημαντικότερο πράγμα).

Παράλληλα με την εξύψωση του έλλογου όντος που λέγεται άνθρωπος παρατηρείται μια αμφισβήτηση σε καθιερωμένες αξίες που αφορούν την θρησκεία και την θεότητα. Κάποτε η εξήγηση του κόσμου ήταν μυθική και τα πάντα αποδίδονταν σε δυνάμεις φανταστικές και υπερκόσμιες. Αυτό άλλαξε με την έλευση της φιλοσοφίας. Ξανά ο σοφιστής Πρωταγόρας σαν γνήσιος μαθητής του ατομικού-φυσικού φιλοσόφου Δημόκριτου μας υπενθυμίζει: «Περί μεν Θεών ούκ έχω ειδέναι, ουθ’ως εισίν ουθ’ως ούκ εισίν ουθ’οποίοι τινές ιδέαν, πολλά γαρ τα κωλύοντα ειδέναι ή τ’αδηλότης και βραχύς ων ο βίος του ανθρώπου», (Για τους θεούς δεν μπορώ να γνωρίζω τίποτα. Ούτε ότι υπάρχουν, ούτε ότι δεν υπάρχουν, ούτε τι λογής μορφή έχουν. Γιατί είναι πολλά τα όσα εμποδίζουν να τους γνωρίζουμε: από τη μία το άδηλο του ζητήματος και από την άλλη η συντομία της ανθρώπινης ζωής).

γ. Κοινωνική Ισότητα – Δικαιοσύνη

Επιπλέον οι Σοφιστές για την εποχή τους ήταν οι φορείς της διαμαρτυρίας και συνήγοροι της κοινωνικής δικαιοσύνης. Άσκησαν δριμύτατη κριτική σε όσους έκαναν ταξικές διακρίσεις και διακρίνονταν από ένα πνεύμα αντι-σωβινισμού που μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα στις μέρες μας. Σύγχρονος του Σωκράτη, ο ορθολογιστής σοφιστής Αντιφών δίνει ένα ορισμό της δικαιοσύνης που τον κατατάσσει στους οπαδούς του Θετού δικαίου, «Δικαιοσύνη ούκ τα της Πόλεως νόμιμα παραβαίνειν», (δικαιοσύνη είναι να μην παραβαίνει κανείς τους νόμους της πόλεως).

Η έννοια της δικαιοσύνης αποτελεί συνεχές πεδίο διαμάχης ανάμεσα στους φιλοσόφους της εποχής. Ας μην ξεχνάμε ότι την εποχή της ακμής της Αθήνας δεν απολάμβαναν όλοι οι κάτοικοι της πόλεως τα δημοκρατικά δικαιώματα, δηλαδή η έννοια του Πολίτη δεν αποδίδονταν σε όλους ανεξαιρέτως, η διάκριση αυτή γινόταν στους μέτοικους (ξένοι) και τις γυναίκες. Επίσης ανάμεσα στον πληθυσμό της Αθήνας περιλαμβανόταν και ένας τεράστιος αριθμός δούλων. Ο Αριστοτέλης ο Σταγειρίτης για παράδειγμα θεωρούσε ότι υπάρχουν «φύσει δούλοι», άνθρωποι δηλαδή που γεννιούνται δούλοι, κάτι ανάρμοστο για ένα φιλόσοφο του μεγέθους του Αριστοτέλη. Οι σοφιστές και πάλι είναι οι πρώτοι που θέτουν ζητήματα ισότητας και σεβασμού στα ανθρώπινα δικαιώματα. Ο Αντιφών τολμά να διατυπώσει στα μέσα του 5ου π.χ. αιώνα τη ρηξικέλευθη άποψη ότι «επεί φύσει πάντα πάντες ομοίως πεφύκαμεν και βάρβαροι και Έλληνες είναι», (Όλοι οι άνθρωποι είναι από τη φύση ίσοι και οι Έλληνες και οι βάρβαροι). Αυτή η φράση είναι μέρος των Πάπυρων της Οξυρρύγχου (πρόκειται για μεγάλο αριθμό παπυρικών χειρογράφων που βρέθηκαν σε ανασκαφές μεταξύ 1895-1934) και ολόκληρο το κείμενο που βρέθηκε αναφέρει τα εξής: [Εκείνους που κατάγονται από πατέρες ευυπόληπτους τους σεβόμαστε και υποκλινόμαστε μπροστά τους, ενώ εκείνους που κατάγονται από ταπεινή οικογένεια ούτε τους σεβόμαστε ούτε υποκλινόμαστε μπροστά τους. Ως προς αυτό λοιπόν το πεδίο συμπεριφοράς μας, έχουμε γίνει βάρβαροι, απολίτιστοι, γιατί ως προς τη φυσική μας υπόσταση όλοι έχουμε φτιαχτεί από την ίδια φύση και οι Βάρβαροι και οι Έλληνες…ως προς τις φυσικές μας ιδιότητες ούτε οι βάρβαροι διαφέρουν σε τίποτε (για να θεωρούνται κατώτεροι) ούτε οι Έλληνες (για να θεωρούνται ανώτεροι), αφού αέρα αναπνέουμε όλοι με το στόμα και τη μύτη και τρώμε όλοι με τη βοήθεια των χεριών μας…]. Φαίνεται καθαρά ότι η δικαιοσύνη για την οποία πάλευαν οι Σοφιστές είχε και ταξικό χαραχτήρα, γεγονός που σημαίνει ότι δεν αρκεί να σταματήσει η διάκριση ανάμεσα σε έλληνες και βαρβάρους, αλλά και ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς.

4. Αιδώς – Δίκη ( ο Μύθος της Δημοκρατίας)

Ο εχθρός της δημοκρατίας Πλάτων έτρεφε τέτοιο μένος για τους Σοφιστές, που δεν έχανε την ευκαιρία να τους γελοιοποιήσει μέσα στα έργα του. Ευτυχώς όμως μέσα από το έργα του καταφέραμε να αντλήσουμε εξαιρετικές πληροφορίες για το ήθος και την φιλοσοφία των σοφιστών γενικά καθώς και για τη λειτουργία της δημοκρατίας των Αθηνών. Σε ένα βιβλίο του που φέρει το όνομα του διάσημου σοφιστή περιγράφεται ο περίφημος «Μύθος του Πρωταγόρα» ή αλλιώς ο «Μύθος της Δημοκρατίας». Ο μύθος ξεκινάει με αφορμή την συζήτηση που έχει προηγηθεί ανάμεσα στο Σωκράτη και τον Πρωταγόρα σχετικά με τα επαγγέλματα και τις ειδικότητες στη σχέση τους με την πολιτική. Ο Σωκράτης περιφρονώντας την δημοκρατική συνέλευση παρατηρεί ειρωνευόμενος ότι σχετικά με την κατασκευή στόλου οι Αθηναίοι συμβουλεύονται μια ειδική κατηγορία τεχνιτών: τους ναυπηγούς, αν πρόκειται για την κατασκευή ναών, συμβουλεύονται τους χτίστες, αν πρόκειται για την κατασκευή ασπίδων, τους σιδεράδες κ.ο.κ, όταν όμως πρόκειται να πάρουν σοβαρές πολιτικές αποφάσεις σε ουσιώδη θέματα διακυβέρνησης όλοι ανεξαιρέτως συμμετέχουν επί ίσους όρους και παίρνουν αποφάσεις ισότιμα ανεξάρτητα αν είναι σιδεράδες, χτίστες, γιατροί, έμποροι κ.λ.π. Αυτή η ειρωνεία του Σωκράτη χτυπά την καρδιά της Δημοκρατίας.

Ο Πρωταγόρας απάντησε στο Σωκράτη ότι όλοι έχουν δικαίωμα να έχουν γνώμη μέσα στη συνέλευση και άρχισε να του εξιστορεί ένα μύθο. Ο μύθος λοιπόν μας λέει ότι στην αρχή οι άνθρωποι ζούσαν μόνοι χωρίς κοινωνίες με αποτέλεσμα ο καθένας να κινδυνεύει και να πέφτει θύμα τόσο των φυσικών φαινομένων, όσο και των άγριων θηρίων. Κατά συνέπεια οι άνθρωποι, λόγω των δεινών συνθηκών, συνενώθηκαν για να εξασφαλίσουν την ζωή τους και ίδρυσαν πόλεις ώστε όλοι μαζί να αντιμετωπίσουν τους κοινούς εχθρούς τους. Επειδή όμως η Πολιτική τέχνη δεν είχε ακόμα ιδρυθεί, οι άνθρωποι άρχισαν να αλληλοσπαράσσονται και να αδικεί ο ένας τον άλλον, κοιτώντας ο καθένας ανάλογα με το συμφέρον του να επιβληθεί με τη βία στον συμπολίτη του. Οι άνθρωποι κόντευαν να αφανιστούν τελείως από προσώπου γης. Επενέβη τότε ο Δίας, ο οποίος φοβούμενος ότι όλη αυτή η σύγκρουση θα οδηγήσει στην εξολόθρευση του ανθρώπινου γένους, έστειλε τον Ερμή πίσω στη γη με δύο δώρα: την Αιδώ και την Δίκη δύο έννοιες συνυφασμένες με την πολιτική τέχνη. Αιδώς είναι το ενδιαφέρον για την καλή γνώμη την άλλων (η αιδώς δεν έχει να κάνει με την ντροπή, όπως εσφαλμένα μας την έχουν μάθει στα σχολεία). Η έννοια έχει καθαρά κοινωνική και πολιτική σημασία. Είναι το αίσθημα ευθύνης απέναντι στα υπόλοιπα άτομα της κοινωνίας. Από την άλλη, Δίκη σημαίνει ο σεβασμός για τα δικαιώματα των άλλων, το αίσθημα δηλαδή ισότητας και δικαιοσύνης να ισχύει για όλους τους ανθρώπους χωρίς εξαιρέσεις.

Αυτά τα δύο θεμελιώδη δώρα λοιπόν θα έφερναν την κοινωνική αρμονία και θα συντελούσαν στην επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Ο Ερμής όμως πριν μοιράσει τα δύο αυτά δώρα ρώτησε τον Δία ποιοι θα είναι οι αποδέκτες τους. Θα είναι συγκεκριμένες ομάδες πολιτών, όπως οι γιατροί, οι τεχνίτες, οι ναυπηγοί κ.λ.π, όπως έκανε δηλαδή και με τις άλλες τέχνες παλιότερα; Και ο Δίας του απαντάει όχι: η Αιδώς και η Δίκη να μοιραστούν σε όλους το ίδιο. Όλοι να έχουν μερίδιο στην πολιτική τέχνη. Και τελειώνει με την εντολή ότι «όποιος δεν δεχτεί την αιδώ και την δίκη να πεθάνει σαν σκυλί». Με αυτό το μύθο ο Πρωταγόρας θέλει να διαβεβαιώσει τον Σωκράτη ότι η ανάμειξη με τα κοινά δεν αποτελεί προνόμιο κανενός, η πολιτική δεν είναι ειδικότητα, δεν είναι επάγγελμα, αλλά αποτελεί υπόθεση όλων και πρέπει όλοι να συμμετέχουν με λογική και δικαιοσύνη στα προβλήματα της κοινωνίας αλλιώς η Πόλις θα καταστραφεί.

5. Η φιλοσοφική διάκριση ΦΥΣΙΣ – ΝΟΜΟΣ

Σε άμεση συνέχεια και σχέση με τα παραπάνω έρχεται ένα άλλο θεμελιώδες ζήτημα που απασχόλησε τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους και ειδικότερα τους Σοφιστές. Το ζήτημα αυτό αφορά την διάκριση Φύσις – Νόμος. Εάν με τους προσωκρατικούς η επινόηση της έννοιας της φύσεως εγκαινιάζει της αρχή της φιλοσοφίας, η αντίθεση Φύσις – Νόμος σηματοδοτεί την ανάπτυξη της πολιτικής φιλοσοφίας. Τα ερωτήματα που σχετίζονται με την παραπάνω διάκριση έχουν να κάνουν με την Πόλη, πώς αυτή δημιουργήθηκε, γιατί υπάρχει, έχει κάποια φύσιν, δηλαδή κάποια κατάσταση που προσιδιάζει αποκλειστικά στη πόλη; Μπορεί να εξασφαλισθεί η συνοχή της Πόλεως καταφεύγοντας στη φύσιν ή στο Θεό; Ο προσωκρατικός Αρχέλαος πρώτος μας λέει « το δίκαιον και το αισχρόν ου φύσει αλλά νόμω», ( το δίκαιο και το κακό δεν κρίνεται με βάση την φύση αλλά τον νόμο). Στο ίδιο πνεύμα ο Πρωταγόρας θα πει ότι το δίκαιο δεν υπάρχει φύσει (από την φύση δοσμένο), ούτε έχει κάποια ουσία καθ’ αυτή, αλήθεια είναι η κοινή δόξα της πόλης, δηλαδή η γνώμη που έχει σχηματίσει μόνο εκείνη και για όσο χρόνο κρίνει σωστό. Αυτή η σκέψη είναι άμεση συνέχεια του πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος. Ο άλλος σοφιστής Θρασύμαχος επίσης διαπιστώνει την κοινωνική διάσταση του νόμου όταν λέει ότι οι νόμοι εκφράζουν τα συμφέροντα των ισχυρών. Ο Αντιφών και ο Ιππίας με βάση αυτή την συζήτηση εισάγουν την δύναμη του νόμου για να επεκτείνουν την ισότητα και στα άλλα στρώματα της κοινωνίας. Επομένως με τους Σοφιστές Μέτρο της κοινωνίας γίνεται ο άνθρωπος και νόμος η δόξα (γνώμη) του.

Ας αναλύσουμε όμως περαιτέρω αυτή την διάκριση. Η λέξη νόμος έχει την έννοια της ιστορικής δημιουργίας, της ανθρώπινης δυνατότητας να οριστεί τι είναι δίκαιο και τι άδικο. Έτσι ο νόμος περιλαμβάνει μια σχετικότητα καθώς το νόημα του μεταβάλλεται ανάλογα με τις αποφάσεις του ανθρώπου. Αντίθετα η έννοια Φύσις έχει την έννοια της ακίνητης Ουσίας, μιας ουσίας a-priori (εξαρχής δοσμένης). Η ουσία αυτή αποκτά θεϊκή σημασία, η οποία καθορίζει το πεπρωμένο της κοινωνίας και των ανθρώπων, κάτι που οι αρχαίοι Έλληνες δεν δέχονταν εύκολα. Θα μπορούσαμε να πούμε λοιπόν ότι ο νόμος δεν είναι φύσει, ενώ η φύσις είναι νόμω. Η ανάλυση αυτή είναι απόρροια της αντίληψης ότι η κοινωνία, οι θεσμοί, οι νόμοι αποτελούν συμβάσεις και δεν υπάρχουν φύσει, δεν αποτελούν “δώρα της φύσης ή του θεού”, αναγνωρίζεται δηλαδή η δύναμη της κοινωνικο – ιστορικής δημιουργίας μέσα στα πλαίσια μιας δημοκρατίας.

Ακόμα και ο άνθρωπος δεν έχει κάποια φύσιν προκαθορισμένη, ούτε κάποιο προκαθορισμένο τέλος (τελεολογία), αλλά αυτό-δημιουργείται συνεχώς εντός της κοινωνίας και της ιστορίας. Επίσης η φιλοσοφική – οντολογική διάσταση έχει ως εξής: αν ο κόσμος είναι φύσει (ή θεός), έργο της σκέψης είναι η ανακάλυψη αυτής της αναλλοίωτης ουσίας και τότε τα πάντα εξαρτώνται από αυτή την ουσία. Αν από την άλλη ο κόσμος είναι νόμω, τότε η ατομική και συλλογική βούληση των ανθρώπων, το ποιείν και το πράττειν τους, είναι αυτό που κάθε φορά διαμορφώνει, ύστερα από έλλογη συζήτηση και ελεύθερο στοχασμό, τους θεσμούς και τους νόμους μια δημοκρατικής Πόλεως. Η αντίθεση φύσις – νόμος συνδέεται άμεσα και με το “αλήθεια- δόξα”, όπως και με το “είναι – φαίνεσθαι”’. Όλα αυτά μαζί είναι ζητήματα που θα απασχολήσουν την φιλοσοφία τους επόμενους αιώνες και θα καθορίσουν το μέλλον της.

Επίλογος

Είδαμε λοιπόν σε αυτή την σύντομη ανάλυση την σπουδαιότητα της Σοφιστικής τέχνης, θίξαμε όμως μόνο το πυρήνα της σκέψης τους, ο χρόνος δεν μας επιτρέπει να αναλύσουμε την πληθώρα των ζητημάτων που τους απασχόλησαν. Παρά την έλλειψη πληροφοριών για αυτούς, μπορούμε να συμπεράνουμε την ριζοσπαστικότητα της σκέψης τους, το βαθύ δημοκρατικό χαρακτήρα τους, της αγάπη τους για τον άνθρωπο και τις δυνατότητες του, καθώς και τον αγώνα τους για την ανάδειξη της παιδείας στην διαμόρφωση του ατόμου. Επίσης η επαναστατικότητά τους είναι έκδηλη σε μια εποχή όπου κυριαρχούσε έντονα το μυθικό στοιχείο. Η προσφορά τους στο χώρο της φιλοσοφίας, αν και παραμελημένη, παραμένει ανεκτίμητη.

Σκάνδαλα Παιδοφιλίας στην Εκκλησία

«Έξω από την εκκλησία βρίσκονται οι άχρηστοι, οι εγκληματίες και οι εκφυλισμένοι, αυτοί που αποτελούν βάρος για την κοινωνία και όχι βοήθεια». -William Jennings Bryan, θρησκευτικός χειραγωγός.

Η γενική αντίληψη είναι ότι αν είναι θρησκευτικό, πρέπει να είναι και καλό (sic). Η επίκριση της θρησκείας αποθαρρύνεται και καταπνίγεται. Παραμένει κοινωνικά απαράδεκτο να επισημάνουμε τις κύριες αντιρρήσεις που έχουν οι σκεπτικιστές και οι ελεύθεροι στοχαστές για την θρησκεία: ότι είναι και αναληθής και επιβλαβής. Η χριστιανική θρησκευτική κατήχηση έχει διδάξει στους πιστούς ότι αυτό που σε κάνει καλό άνθρωπο είναι αυτό που πιστεύεις, όχι αυτό που κάνεις.

«Να τα έχετε καλά με τον θεό κι όλα τα άλλα έρχονται», είναι η χριστιανική, φονταμενταλιστική άποψη. Σε αυτόν τον ασπρόμαυρο κόσμο, οι καλοί είναι οι χριστιανοί που πάνε στον παράδεισο, ενώ οι κακοί είναι οι κολασμένοι άπιστοι. Ενώ οι πιο φιλελεύθεροι κλάδοι του χριστιανισμού συνήθως απορρίπτουν αυτή την απλοϊκή διχοτόμηση του κόσμου και αυτή την στενή κατανόηση της ηθικής, πιστεύουν επίσης, ότι, το να είσαι χριστιανός είναι αυτό που κάνει κάποιον «καλό».

Η καλοπροαίρετη άποψή τους για τον Ιησού και τα μέρη της Βίβλου που αξιοπρεπώς αναγνωρίζουν ως σχετικά με τον σημερινό κόσμο, δεν επιτρέπει την εξερεύνηση της πιο σκοτεινής, βδελυρής πλευράς του χριστιανισμού. Η ιστορία είναι γεμάτη από καταγεγραμμένες καταχρήσεις και αγριότητες της οργανωμένης θρησκείας όταν έρχεται στην εξουσία.

Ανθρωποθυσίες για να κατευνάσουν τους θεούς. Σταυροφορίες. Ιερά Εξέταση. Εκτέλεση εκατομμυρίων γυναικών υπό τις οδηγίες της Βίβλου. Πογκρόμ κατά των Εβραίων. Το Ολοκαύτωμα Jonestown, Γουιάνα κι άλλα αναλόγου κάλους και καλοσύνης δρώμενα από την εκκλησία της “αγάπης”.

Οι πιστοί στην κοινωνία μας έχουν γαλουχηθεί ώστε να αγνοούν την αιματηρή ιστορία της θρησκείας και να μιλούν με έντονο τρόπο στην πίστη προς τον θεό, τον Γιαχβέ-Ιησού, την Βίβλο και τους αγίους εκπροσώπους του θεού τους στην γη. Οι χειροτονημένοι λειτουργοί και ιερείς είναι «άνθρωποι του θεού», «άγια όργανα του θεού», μια φυλή ξεχωριστά, χρισμένοι. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που οι κληρικοί που επιθυμούν να (και) κάνουν κατάχρηση εξουσίας και προδίδουν κατάφωρα την εμπιστοσύνη, βρίσκονται σε μοναδική θέση για να το κάνουν.

Οι εφημερίδες είναι γεμάτες από αναφορές οικονομικής εκμετάλλευσης, σεξουαλικών παραβάσεων κατά την διάρκεια της ποιμαντικής συμβουλευτικής και αυτό που έχει εμφανιστεί από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 ως ένα από τα πιο επίμονα προβλήματα δημοσίων σχέσεων που αντιμετωπίζουν σήμερα τόσο οι Καθολικές όσο και οι Προτεσταντικές Εκκλησίες: η εγκληματική σεξουαλική κακοποίηση παιδιών και εφήβων από χειροτονημένους κληρικούς.

Όπως λέει ο Βρετανός φιλόσοφος Μπέρτραντ Ράσελ το 1916: «Σχετικά με την συνήθεια ότι οι κληρικοί είναι πιο ενάρετοι από τους άλλους άνδρες κατά μέσο όρο» στο βιβλίο του «Η Θρησκεία και οι Εκκλησίες».

Ο φιλόσοφος-θεολόγος Μάρτιν Μπούμπερ, στο Καλό και το Κακό, έκανε την εξής διαπίστωση:

«Δεδομένου ότι το πρωταρχικό κίνητρο του κακού είναι η μεταμφίεση, ένα από τα μέρη που είναι πιο πιθανό να βρεθούν οι κακοί άνθρωποι είναι μέσα στην εκκλησία. Ποιος καλύτερος τρόπος για να κρύψει κανείς το κακό του από τον εαυτό του, καθώς και από τους άλλους, από το να είναι διάκονος ή κάποια άλλη πολύ ορατή μορφή χριστιανού μέσα στον πολιτισμό μας; Δεν θέλω να υπονοήσω ότι οι κακοί είναι τίποτα άλλο από μια μικρή μειοψηφία μεταξύ των θρησκευόμενων ή ότι τα θρησκευτικά κίνητρα των περισσότερων ανθρώπων είναι καθ’ οποιονδήποτε τρόπο πλαστά. Εννοώ μόνο ότι οι κακοί άνθρωποι τείνουν να έλκονται προς την ευσέβεια, για την μεταμφίεση και την απόκρυψη που μπορεί να τους προσφέρει».

Οι παιδεραστές φαίνεται να επιλέγουν καριέρες που θα τους προστατεύουν και θα τους καμουφλάρουν, ενώ ταυτόχρονα θα τους παρέχουν πρόσβαση στα θύματα. Ο Robin Levett και ο Bob Crane γράφουν στο It’s OK To Say No!:

“Επειδή η κακοποίηση των παιδιών είναι μια σεξουαλική προτίμηση που διαμορφώνεται σχετικά νωρίς στην ζωή, ορισμένοι παραβάτες συνειδητά ή ασυνείδητα επιλέγουν επαγγελματικούς δρόμους που θα τους φέρουν τακτικά σε επαφή με τα παιδιά. Άλλοι μπορεί να προσφέρονται εθελοντικά για να επιβλέπουν αθλητικές δραστηριότητες παιδιών ή δραστηριότητες συλλόγων. Πολλά είναι μέλη της κοινότητας με μεγάλη εκτίμηση στο πρόσωπό τους. Μερικοί είναι σε θέσεις εξουσίας επί των παιδιών- δάσκαλοι, γιατροί, αστυνομικοί, κληρικοί, προπονητές.”

Οι επαγγελματίες συμφωνούν ότι οι παιδόφιλοι, οι σεξουαλικοί κακοποιοί παιδιών, συχνά αναζητούν επαγγέλματα ή δραστηριότητες που τους φέρνουν σε επαφή με παιδιά. Σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητος είναι ο ρόλος που μπορεί να παίξει ο χριστιανισμός στην πιθανή διαμόρφωση εγκληματιών. Οι ερευνητές γνωρίζουν ότι ένας τυπικός κακοποιός παιδιών είναι «καλός χριστιανός» και συχνά εκκλησιαστικά ενεργός σε εκκλησιαστικές δραστηριότητες. Γιατί να συμβαίνει αυτό;

Ο Havelock Ellis έγραψε: «Σε όλες τις χώρες, η θρησκεία και η δεισιδαιμονία συνδέεται στενά με το έγκλημα».

Δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι το έγκλημα συνδέεται με την θρησκευτική νοοτροπία και την ιδεολογία του: πεποιθήσεις όπως το προπατορικό αμάρτημα, η ιερότητα των φρικιαστικών διδασκαλιών της Βίβλου, η ακαμψία στους ηθικούς κώδικες, η άφεση αμαρτιών μέσω της εξομολόγησης, η έλλειψη προσωπικής ευθύνης για τις πράξεις του καλού χριστιανού και τα τρομακτικά φαντάσματα ενός ζηλότυπου θεού και κακών διαβόλων. Βοηθούν να διαιωνίζονται τα εγκλήματα.

Το θρησκευτικό δόγμα ενθαρρύνει τις ανισότητες εξουσίας απέναντι στις γυναίκες και τα παιδιά και τέτοιες ανισότητες οδηγούν πάντα σε κακοποίηση.

Το χριστιανικό δόγμα δίνει έμφαση στην υποταγή και διδάσκει τον υποδειγματικό χριστιανό να ακολουθεί σαν πρόβατο και να «γίνεται σαν μικρό παιδί» (Ματθαίος 18:3). Η κλασική χριστιανική αντίληψη ότι η ανθρώπινη φύση είναι εκ φύσεως «διεφθαρμένη» και αμαρτωλή είναι επίσης μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

Η χριστιανική διακονία προσελκύει τους σεξουαλικά παρεκκλίνοντες ή τους πλάθει η ίδια;

Όταν κάποιος κοιτάζει τον έκπτωτο τηλευαγγελιστή Jimmy Swaggart, μπορεί να υποθέσει ότι όσο περισσότερο έτρεχε ενάντια στους πειρασμούς της πορνογραφίας και των παράνομων σεξουαλικών σχέσεων, τόσο περισσότερο προσπαθούσε να ξεπεράσει τις δικές του παρορμήσεις και να πολεμάει την φύση του. Ή μπορεί κανείς να υποθέσει ότι οι βαθιές σεξουαλικές καταστολές και καταπιέσεις της φονταμενταλιστικής θρησκείας, σε συνδυασμό με την ανθυγιεινή λατρεία που έλαβε ως ένας από τους εκλεκτούς του θεού τους, διέφθειραν αυτό που κάποτε ήταν μια αθώα φύση. Και στις δύο περιπτώσεις, το κοκτέιλ της υπουργικής εξουσίας με τις κοινωνικές ανισότητες και τα κατασταλτικά δόγματα της θρησκείας είναι αποδεδειγμένα εκρηκτικό.

Μια μελέτη που κυκλοφόρησε από τον αιδεσιμότατο Ronald Barton και την Reve Karen Lebaczq (Μάρτιος, 1990) για το Κέντρο Ηθικής και Κοινωνικής Πολιτικής της Graduate Theological Union στο Μπέρκλεϋ, διαπίστωσε ότι το 1/4 του συνόλου των κληρικών έχουν εμπλακεί σε σεξουαλική ανάρμοστη συμπεριφορά.

Έκταση του Προβλήματος.

Μελέτες σχετικά με τους παιδόφιλους δεν έχουν διερευνήσει την έκταση αυτού του εγκλήματος εντός του ιερατείου ή κατά πόσον η αναλογία των παιδόφιλων στο ιερατείο είναι υψηλότερη από εκείνη των συγκρίσιμων επαγγελμάτων υψηλού κινδύνου. Οι ειδικοί συμφωνούν ότι ο κακοποιός ιερέας είναι ένα υποσύνολο της επικίνδυνης τάξης των «σεβαστών μελών της κοινότητας» που προδίδουν την θέση εξουσίας και εμπιστοσύνης που κατέχουν, επιτιθέμενοι σεξουαλικά σε παιδιά. Πολλοί προειδοποιούν ότι οι κακοποιοί είναι συχνά «καλοί χριστιανοί».

Ο κοινωνικός μύθος επιμένει ότι ένας παιδεραστής είναι πιο πιθανό να ανήκει σε μια φυλή χαμηλής κοινωνικής τάξης που παραμονεύει σε σκοτεινούς διαδρόμους και ενδιαφέρεται για την απαγωγή παιδιών που δεν γνωρίζει. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι σεξουαλικοί κακοποιοί παιδιών είναι αξιοσέβαστοι, κατά τα άλλα νομοταγείς άνθρωποι που καλλιεργούν φιλικές σχέσεις με το θήραμα που επιλέγουν και μπορεί να διαφύγουν της ανίχνευσης για αυτούς ακριβώς τους λόγους. Όπως ακριβώς στην εγκληματική υπόθεση της 12χρονης στον Κολωνό.

Η έρευνα συμφωνεί ότι ο τυπικός παιδεραστής μπορεί να βλάψει μεγάλο αριθμό παιδιών χωρίς να πιαστεί, εν μέρει, επειδή έχει ήδη δημιουργήσει μια σχέση εμπιστοσύνης, παίζοντας με την αίσθηση πίστης, ευαλωτότητας, ντροπής και αφέλειας των παιδιών και ενισχύοντας την δύναμή του να τους φιμώσει μέσω δωροδοκίας, εξαναγκασμού και βίαιων απειλών. Στην περίπτωση ενός κακοποιού ιερέα, προσθέστε σε αυτές τις απειλές τις υπερφυσικές δυνάμεις της οργής του θεού, της αμαρτωλής φύσης του θύματος, ή την φωτιάς της κόλασης.

Η μεγαλύτερη μελέτη για τους παιδόφιλους διεξήχθη από τον ερευνητή, γιατρό και ψυχίατρο Gene G. Abel, MD, της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Emory, για τον κλάδο Αντικοινωνικής και Βίαιας Συμπεριφοράς του Εθνικού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας. Η οκταετής μελέτη ορόσημο αποκάλυψε ότι, «οι κακοποιοί γίνονται συχνά καθοδηγητικοί λειτουργοί νεολαίας, εργαζόμενοι σε παιδικούς σταθμούς, ηγέτες προσκόπων, δάσκαλοι και παιδίατροι».

Η μελέτη του Abel ανακάλυψε ότι 403 παιδόφιλοι είχαν κακοποιήσει περισσότερα από 67.000 παιδιά! Οι παιδόφιλοι που στόχευαν αγόρια ήταν κατά μέσο όρο 282 τα θύματα, ενώ οι παιδόφιλοι που στόχευαν κορίτσια ήταν κατά μέσο όρο 23 τα θύματα. Άλλες μελέτες έχουν αποκαλύψει πιο παραδοσιακά ευρήματα υψηλότερων περιπτώσεων κακοποίησης κοριτσιών.

Υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με ιερείς που κακοποιούν παιδιά. Η Church Mutual Insurance Company, του Merrill του Ουισκόνσιν, η οποία ασφαλίζει 46.000 εκκλησίες, έχει δει περίπου 200 αξιώσεις κατά ιερέων για σεξουαλική κακοποίηση παιδιών στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Η εταιρεία υπολόγισε ότι το 1990 υπήρχαν έως και 2.000 περιπτώσεις σεξουαλικής κακοποίησης από κληρικούς στα δικαστήρια.

Ο Τζέφρι Άντερσον, δικηγόρος από την Μινεσότα που ειδικεύεται σε αστικές αγωγές σεξουαλικής κακοποίησης, γνώριζε περισσότερες από 300 αστικές αξιώσεις κατά καθολικών ιερέων σε 43 πολιτείες μέχρι το 1991 και έχει χειριστεί ο ίδιος 80 υποθέσεις. Ο καθολικός ρεπόρτερ Τζέισον Μπέρι έχει παρακολουθήσει τουλάχιστον 100 αστικούς οικισμούς από την Καθολική Εκκλησία κατά τα έτη 1984-1990, συνολικού ύψους 100 έως 300 εκατομμυρίων δολαρίων. Φυσικά πολλές τέτοιες αστικές υποθέσεις διευθετούνται μυστικά.

Ο Ρωμαιοκαθολικός δικηγόρος, πατέρας Thomas Doyle, έχει υπολογίσει ότι περίπου 3.000 Ρωμαιοκαθολικοί ιερείς είναι παιδεραστές που κακοποιούν παιδιά, κατά μέσο όρο 16 ιερείς σεξουαλικοί κακοποιοί ανά επισκοπή.

Ο ψυχοθεραπευτής της Βαλτιμόρης και πρώην ιερέας AW Richard Sipe, συγγραφέας του A Secret World: Sexuality and the Search for Celibacy, 1990 (Σεξουαλικότητα και αναζήτηση της αγαμίας, 1990), έκανε μια ολοκληρωμένη μελέτη της σεξουαλικής συμπεριφοράς των ιερέων. Ως αποτέλεσμα της μελέτης του, το Harper’s Index 1990 δημοσίευσε την εξής στατιστική: “Εκτιμώμενες πιθανότητες ένας καθολικός ιερέας στις Ηνωμένες Πολιτείες να είναι σεξουαλικά ενεργός είναι 1 στις 2.”

Ο Sipe μελέτησε 1.000 ιερείς και 500 «εραστές» ή θύματά τους. Πρόσφερε την εξής ανάλυση: το 20% των ιερέων εμπλέκονται σε σεξουαλικές σχέσεις με γυναίκες. Το 8-10% στην «ετεροφυλοφιλική εξερεύνηση», το 20% είναι ομοφυλόφιλοι με τους μισούς από αυτούς ενεργούς, το 6% είναι παιδόφιλοι, σχεδόν το 4% από αυτούς στοχεύουν αγόρια. Ωστόσο, ο Sipes παρατήρησε ότι «οι ομοφυλοφιλικές επαφές είναι τέσσερις φορές πιο πιθανό να έρθουν στην προσοχή των γονέων ή των αρχών, ειδικά εάν η σεξουαλική εμπλοκή σταματήσει πριν από την σεξουαλική επαφή».

Τα γραφεία του εθνικού μηνιαίου Freethought Today από το Μάντισον του Ουισκόνσιν, λαμβάνουν τρία έως τέσσερα αποκόμματα εφημερίδων την εβδομάδα από αναγνώστες που περιγράφουν λεπτομερώς μια νέα ποινική ή αστική κατηγορία δικαστηρίου εναντίον ιερέα ή προτεστάντη λειτουργού. Έχει ερευνήσει αναφερθείσες περιπτώσεις στην Βόρεια Αμερική κατά τα έτη 1988 και 1989 και βρήκε 250 αναφερθείσες περιπτώσεις ποινικών διώξεων που αφορούσαν ιερείς, υπουργούς ή υπηρεσιακό προσωπικό που κακοποιούσαν παιδιά στις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά.

Από τους κατηγορούμενους κληρικούς, οι 75 ήταν καθολικοί ιερείς (39,5%) και οι 111 ήταν προτεστάντες ιερείς (58%). Επίσης κατηγορήθηκαν ένας μορμόνος κληρικός, ένας αποκρυφιστής λειτουργός και δύο ιερείς αιρέσεων. Οι προτεσταντικές υποθέσεις αφορούσαν ίσους αριθμούς κυρίαρχων και φονταμενταλιστικών/ευαγγελικών δογμάτων.

Παρόλο που οι ιερείς αποτελούν μόνο το 10% περίπου του κλήρου της Βόρειας Αμερικής, ήταν το 40% των κατηγορουμένων, εγκαταλείποντας την Καθολική Εκκλησία, η οποία παραπονιέται ότι τα μέσα ενημέρωσης «χτυπούν τον ιερέα», χωρίς λόγο. Με άγνωστη έκβαση σε περίπου το 1/5 των περιπτώσεων, η μελέτη διαπίστωσε ότι το 88% όλων των κατηγορουμένων κληρικών καταδικάστηκαν, με ελαφρώς χαμηλότερο ποσοστό καταδίκης για τους ιερείς.

Η πλειονότητα των υποθέσεων δεν πήγε σε δίκη, με το 61% των κατηγορουμένων αιδεσιμότατων να παραδέχονται την ενοχή τους (53%) ή χωρίς αμφισβήτηση (8%). Τα 3/4 του συνόλου των κληρικών που δήλωσαν αθώοι, κρίθηκαν ένοχοι. Περίπου οι μισοί από τους καθολικούς ιερείς που επικαλούνταν αθώοι, καταδικάστηκαν.

Η μελέτη αποκάλυψε ότι οι Καθολικοί ιερείς αθωώθηκαν ή απορρίφθηκαν από κατηγορίες για παιδική παρενόχληση σε υψηλότερο ποσοστό από τους προτεστάντες λειτουργούς. Ομοίως, οι καθολικοί ιερείς έλαβαν υψηλότερο ποσοστό ποινών με αναστολή όταν δικάζονταν και όταν καταδικάζονταν, περνούσαν πολύ λιγότερο χρόνο στην φυλακή. Το 78% των καταδικασθέντων υπουργών φυλακίστηκαν με ποινές από 30 ημέρες φυλάκιση έως και τρεις ισόβιες.

Ωστόσο, μόνο το 68,5% των καταδικασμένων ιερέων τελικά φυλακίζονται. Ο μέσος προτεστάντης κληρικός που οδηγήθηκε στην φυλακή έλαβε 11,5 χρόνια, ενώ ο μέσος ρωμαιοκαθολικός ιερέας έλαβε μόνο 3,6 χρόνια. Από τους 21 ιερείς που στάλθηκαν στην φυλακή, κανένας δεν εξέτισε ποινή μεγαλύτερη από εννέα χρόνια. Αντίθετα, από τους 58 καταδικασμένους προτεστάντες κληρικούς, το 45% έλαβε δέκα ή περισσότερα χρόνια, συμπεριλαμβανομένων τριών κληρικών σε ισόβια.

Σχεδόν διπλάσιο ποσοστό ιερέων έλαβε ποινές με αναστολή. Επιπλέον, ένας ιερέας έλαβε θεραπεία μόνο ως ποινή και ένας άλλος οδηγήθηκε σε προδικαστική παρέμβαση με τις κατηγορίες να αποσύρονται μετά την επιτυχή ολοκλήρωση.

Συνολικά, το 7,4% των υποθέσεων εναντίον προτεσταντών ιερέων απορρίφθηκαν και το 4,7% αθωώθηκαν. Οι υποθέσεις κατά ιερέων απορρίφθηκαν με υψηλότερο ποσοστό 12,5% απόλυσης και 6,3% αθώωσης. Οι περιπτώσεις αυτές αφορούσαν 190 χειροτονημένους κληρικούς και 60 μη χειροτονούμενους κληρικούς, όπως δασκάλους Κυριακής, τα εγκλήματα συνέβησαν κυρίως σε χώρους εκκλησιών.

Ένας καταδικασμένος ιερέας κακοποιούσε θύματα ακόμα και λίγο πριν ξεκινήσει την λειτουργία. Σεξουαλική κακοποίηση σημειώθηκε στο σκευοφυλάκιο, στο πρυτανείο ή στο φορτηγό της εκκλησίας.

Περίπου οι μισοί από τους κληρικούς συμμετείχαν επίσημα σε εκδηλώσεις νεολαίας. Περίπου το 1/3 κατηγορήθηκε για παρενόχληση νεαρών κατά την διάρκεια ταξιδιών σε κάμπινγκ και δραστηριότητες ομάδων νέων. Περίπου το 20% κατηγορήθηκε για παρενόχληση παιδιών σε θρησκευτικά σχολεία, το 21% σε εκκλησιαστικά σπίτια για παιδιά ή μέσω αναδοχής. Το 11% κατηγορήθηκε για κακοποίηση παιδιών αποκλειστικά κατά την διάρκεια συμβουλευτικών συνεδριών, αν και άλλες περιπτώσεις αφορούσαν μια συμβουλευτική σχέση.

Οι περισσότεροι ιερείς κατηγορήθηκαν για κακοποίηση τουλάχιστον τεσσάρων ή πέντε θυμάτων, αλλά πιστεύεται ότι επιτέθηκαν σε πολλά άλλα. Οι κατηγορίες για σεξουαλική επίθεση κυμαίνονταν από άσεμνο άγγιγμα, μέχρι βιασμό, σοδομισμό και παιδική πορνογραφία. Μεγάλο μέρος της κακοποίησης ήταν μακροχρόνια, με μερικά παιδιά να τους επιτίθενται έως και 1.000 φορές. Στην μελέτη συμπεριλήφθηκαν εξέχοντες κληρικοί και ευαγγελιστές που είχαν κάνει “ονόματα μέσω ειδικών διακονιών ή αγαθοεργιών”.

Οι κατηγορίες και για τις 190 περιπτώσεις αφορούσαν συνολικά 847 ταυτοποιημένα θύματα. Συντηρητικά, σύμφωνα με εικασίες που έγιναν από τους ανακριτές, οι 190 κληρικοί είχαν τουλάχιστον 4.000 άλλα θύματα, για μια χαμηλή εκτίμηση κατά μέσο όρο 21 θυμάτων ο καθένας. Αυτά τα θύματα συχνά δεν περιλαμβάνονταν στις κατηγορίες για ρεαλιστικούς νομικούς λόγους, επειδή είχαν παρενοχληθεί σε άλλες δικαιοδοσίες ή εποχές ή επειδή είχε υπερβεί το καθεστώς παραγραφής.

Το προφίλ του τυπικού κληρικού που κατηγορείται για κακοποίηση παιδιών: ένας άνδρας 45 ετών (η ηλικία κυμαινόταν από 24 έως 80 κατά την στιγμή της σύλληψης), με τέσσερα έως πέντε κατονομασμένα θύματα, πιο συχνά αγόρια στην πρώιμη εφηβεία τους. Από το σύνολο των κατηγορουμένων, το 37% αφορούσε εγκλήματα κατά θυμάτων κοριτσιών, το 58% αγόρια θύματα, το 3,2% παιδιά και των δύο φύλων, το 1% δεν διευκρινίστηκε το φύλο.

Η μελέτη παρακολούθησης του Freethought Today για περιπτώσεις του 1990, βρήκε ότι ένας κληρικός ή ηγέτης της εκκλησίας συλλαμβάνεται κάθε τρεις μέρες για σεξουαλική κακοποίηση παιδιών. Τα 2/3 από αυτούς τους 106 δράστες ήταν ιερείς ή προτεστάντες λειτουργοί. Αυτή η μελέτη ολοκληρώθηκε σε ένα σημείο όπου ελαφρώς περισσότερες από το 1/3 των υποθέσεων έκλεισαν.

Από εκείνες που είχαν οριστική απόφαση, -το 98%- των κατηγορουμένων είχαν καταδικαστεί. Μόνο μία από τις υποθέσεις που έκλεισαν είχε λήξει με αθωωτική απόφαση. Η πιο σύντομη μελέτη επιβεβαίωσε τα προηγούμενα ευρήματα για την ύπαρξη διπλών προτύπων μεταξύ καθολικών και προτεσταντών, με τους καθολικούς ιερείς να λαμβάνουν ελαφρύτερες ποινές από τους προτεστάντες ιερείς και το μη ιερατικό προσωπικό να λαμβάνει μακράν τις βαρύτερες ποινές.

Καθολικοί ιερείς που κατηγορήθηκαν το 1990 διώχθηκαν κυρίως για κακοποίηση αγοριών, ενώ περίπου οι μισοί προτεστάντες κληρικοί κατηγορήθηκαν για εγκλήματα που αφορούσαν γυναίκες θύματα. Συγκαλύψεις σημειώθηκαν συγκεκριμένα σε δημοσιεύματα εφημερίδων στο 38% των περιπτώσεων, συμπεριλαμβανομένων πολλών προτεσταντικών υποθέσεων. Συγκλονίζει το γεγονός ότι 11 από τους 46 προτεστάντες λειτουργούς που κατηγορήθηκαν το 1990 για εγκληματική σεξουαλική κακοποίηση είχαν προηγούμενες καταδίκες- σχεδόν το 1/4 των υποθέσεων, όλες χρονολογούνται από το 1985. Οι περισσότεροι από τους άνδρες είχαν λάβει ελαφρές ποινές που τους επέτρεψαν να επιστρέψουν στον άμβωνα και να συνεχίσουν γρήγορα ξανά την σεξουαλική κακοποίηση παιδιών.

Οι εκκλησίες όχι μόνο δεν ελέγχουν τα μητρώα των ιερέων, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις προσλαμβάνουν εν γνώσει τους καταδικασμένους παιδεραστές. Η πιο κραυγαλέα συγκάλυψη εκείνης της χρονιάς αφορούσε έναν ιερέα του Στρατού Σωτηρίας, στον οποίο επετράπη να διατηρήσει την δουλειά του και του δόθηκε συνεχής πρόσβαση σε παιδιά μετά από αλλεπάλληλες συλλήψεις για σεξουαλική κακοποίηση παιδιών κατά την διάρκεια μαθημάτων της Βίβλου. Οι κατηγορούμενοι συχνά χρησιμοποιούσαν ασύστολα την ευσέβεια και τις θέσεις τους για να ζητήσουν (και μερικές φορές να λάβουν) δικαστική επιείκεια.

Σκηνή των Εγκλημάτων

Πολλοί γονείς υποθέτουν ότι τα παιδιά τους δεν θα μπορούσαν να είναι πιο ασφαλή από όταν βρίσκονται υπό την φροντίδα ενός εκκλησιαστικού ιδρύματος ή ενός κληρικού. Ομάδες νέων, εκδρομές στο Κυριακάτικο Σχολείο (κατηχητικό), χριστιανικός προσκοπισμός, ημερήσιες κατασκηνώσεις, εκκλησιαστικές καλοκαιρινές κατασκηνώσεις, εκκλησιαστικά σχολεία και αθλήματα, εκκλησιαστικοί παιδικοί και βρεφονηπιακοί σταθμοί, όλα παρέχουν στους κληρικούς ειδική πρόσβαση σε παιδιά και νεαρούς εφήβους -συχνά ασυναγώνιστες.

Οι ιερείς έχουν πρόσβαση σε ιδιωτικές εκκλησιαστικές εγκαταστάσεις καθώς και σε δημόσιες. Οι παρενοχλούντες ιερείς συχνά θα καλούν ένα νεαρό αγόρι για εκδρομές το Σαββατοκύριακο, «υπνώσεις» στην πρυτανεία και παρόμοιες εξόδους, οι οποίες διαφορετικά θα μπορούσαν να απαγορευθούν ή κανονικά θα προκαλούσαν υποψίες στους γονείς. Οι γονείς μπορεί και να κολακεύονται όταν ένας «άνθρωπος του θεού» περνά πολύ χρόνο μόνος με το παιδί τους… τρομάρα τους.

Η πρώτη εθνική είδηση ​​σχετικά για την συγκάλυψη σεξουαλικών εγκλημάτων από την εκκλησία έγινε γνωστή το 1984, όταν η γνωστή δικηγόρος Gloria Allred από το Λος Άντζελες άσκησε την πρώτη αγωγή της χώρας για κληρικό εκείνο το έτος, για λογαριασμό της Rita Milla, μιας αφοσιωμένης καθολικής έφηβης.

Μια μέρα ο πατέρας Σαντιάγο Ταμάγιο έφτασε μέσα από το σπασμένο παραβάν στο εξομολογητήριο για να χαϊδέψει το στήθος της. Μέχρι τον Ιανουάριο του 1980, είχε σεξουαλική επαφή μαζί της. Την σύστησε στον πατέρα Κρούς, ο οποίος την χρησιμοποιούσε επίσης σεξουαλικά. Συνολικά, άλλοι πέντε ιερείς ενθάρρυναν την “συμμόρφωσή” της, επιδεικνύοντας την θρησκευτική τους εξουσία πάνω στην προστατευμένη έφηβο. Η Ρίτα αργότερα είπε στα μέσα ενημέρωσης ότι οι ιερείς της είχαν πει ότι η σεξουαλική πράξη ήταν κάτι φυσικό γιατί «οι ιερείς νιώθουν μοναξιά». Και πως έτσι τους βοηθούσε στο θρησκευτικό τους έργο.

Όταν έμεινε έγκυος τον Ιανουάριο του 1982, την πήγαν στις Φιλιππίνες. Είπε στην οικογένειά της ότι θα «σπούδαζε ιατρική». Οι ιερείς σκόπευαν να αποκτήσει το μωρό της με μυστικότητα και να το αφήσει εκεί, δίνοντάς της μόνο 450 δολάρια για να αντέξει επτά μήνες. Ζούσε με κατσαρίδες και έτρωγε μόνο ένα γεύμα την ημέρα, παραλίγο να πεθάνει κατά την διάρκεια του τοκετού από εκλαμψία. Η οικογένειά της την έσωσε και η Rita μαζί με την νεογέννητη κόρη της επέστρεψαν στις πολιτείες, αφού ο επίσκοπος Abaya των Φιλιππίνων υποσχέθηκε να την βοηθήσει. Όταν αυτή η βοήθεια απέτυχε να υλοποιηθεί, η Ρίτα πήγε στον Επίσκοπο Ward του Λος Άντζελες για βοήθεια. Εκείνος είπε ότι δεν μπορούσε να κάνει τίποτα.

Μετά από αυτή την τελική προδοσία εμπιστοσύνης, η Rita και η μητέρα της κατέθεσαν μήνυση κακομεταχείρισης από τον κλήρο, επιδιώκοντας να διαπιστώσουν την πατρότητα, να ορίσουν διατροφή για το παιδί και να μηνύσουν τους ιερείς και την εκκλησία για αστική συνωμοσία για παραβίαση της εμπιστευτικής υποχρέωσης, απάτη, εξαπάτηση και κακομεταχείριση του κλήρου – καθώς και “για να προστατεύσουν άλλες νεαρές γυναίκες από τον πόνο και την ταλαιπωρία που προκαλούν ιερείς που καταχρώνται την θέση εμπιστοσύνης τους”, δήλωσε η δικηγόρος Allred.

Τα δικαστήρια απέρριψαν την υπόθεση, επικαλούμενα προθεσμία ενός έτους.

Όταν η Allred καλέστηκε σε συνέντευξη Τύπου για να αποκαλύψει το σκάνδαλο και να ανακοινώσει την μήνυση και οι επτά ιερείς εξαφανίστηκαν μυστηριωδώς χωρίς ίχνη, σύμφωνα με την αρχιεπισκοπή του Λος Άντζελες. Το 1991, ο Tamayo επανεμφανίστηκε τελικά, τεκμηριώνοντας στα μέσα ενημέρωσης ότι η επισκοπή είχε προειδοποιήσει τον ίδιο και τους υπόλοιπους να φύγουν από την χώρα. Ο Tamayo προσέφερε αποδείξεις ότι η εκκλησία γνώριζε που βρισκόταν για χρόνια, μεταξύ άλλων κατά την διάρκεια της περιόδου που ο Allred προσπάθησε ανεπιτυχώς να εξυπηρετήσει αυτόν και τους άλλους ιερείς με νομικά έγγραφα. Η αρχιεπισκοπή του έστελνε κανονικά την μηνιαία του μισθοδοσία για χρόνια ενώ κρυβόταν στις Φιλιππίνες.

Το 1988, η εκκλησία είχε τελικά δημιουργήσει ένα καταπιστευματικό ταμείο 20.000 δολαρίων για την κόρη της Μίλα, αφού συμφώνησε να αποσύρει την μήνυση συκοφαντίας εναντίον ενός επισκόπου. Ο δικηγόρος της εκκλησίας υποστήριξε ότι δεν ήταν μια παραδοχή ευθύνης, αλλά μια πράξη καλοσύνης για το παιδί. Η αγωγή πατρότητας δεν έχει ακόμα επιλυθεί.

Μια δεύτερη εθνικά αναγνωρισμένη υπόθεση κατατέθηκε το 1985, εστιάζοντας περισσότερο την προσοχή του κοινού στις συγκαλύψεις των Καθολικών. Ο πατέρας Gilbert Gauthe, από την Λουιζιάνα, παραδέχτηκε ότι κακοποίησε 37 αγόρια κι ένα κορίτσι. Δήλωσε ένοχος για διάφορες κατηγορίες τον Οκτώβριο του 1985 και του επιβλήθηκε ποινή φυλάκισης 20 ετών, χωρίς αναστολή. Οι οικογένειες πολλών από τα θύματά του προσέφυγαν στο δικαστήριο όταν έμαθαν για τις αναφορές παιδικής παρενόχλησης εναντίον του Gauthe. Ένας επίσκοπος και ο ιερέας γνώριζαν για περισσότερα από δέκα χρόνια πριν για το θέμα.

Οι φανατικοί καθολικοί της μικρής πόλης στράφηκαν εναντίον των οικογενειών ως ταραχοποιών. Όλες οι οικογένειες εκτός από μία συμφώνησαν να διευθετήσουν τις αστικές αγωγές τους εξωδικαστικά. Όμως η Φαίη και ο Γκλεν Γκάσταλ συνέχισαν δικαστικά. Αφού ο γιος τους, έντεκα ετών, κατέθεσε στο δικαστήριο, έλαβε αποζημίωση ενός εκατομμυρίου δολαρίων για αποζημίωση από την καθολική εκκλησία στις 7 Φεβρουαρίου 1986. Οι γονείς του έλαβαν 250.000 δολάρια ως αποζημίωση για τον πόνο, τον εξοστρακισμό και την παρενόχλησή τους.

Ο Gauthe είχε κακοποιήσει ορισμένα από τα παιδιά έως και 200 ​​φορές κατ’ επανάληψη, κατά την διάρκεια εκκλησιαστικών εξόδων, όταν ήταν μόνος με τα παιδιά, στο πρυτανείο, στο σκευοφυλάκιο, στο εξομολογητικό και στο τροχόσπιτό του. Το αγόρι, ο Gastal, κατέθεσε ότι οδηγήθηκε να πιστέψει ότι η παρενόχληση από ιερείς ήταν μέρος της δουλειάς του ως αγόρι του ιερού. Νόμιζε ότι οι γονείς του ήξεραν τι συνέβαινε: «Νόμιζα ότι έκανα το σωστό γιατί ήταν ιερέας». Αργότερα, ο ιερέας εγγυήθηκε την σιωπή του απειλώντας ότι «θα έκανε κακό στον μπαμπά μου, θα τον σκότωνε».

Με τον κλασικό καθολικό τρόπο αντιμετώπισης των κατηγοριών εναντίον ιερέων, αποκαλύφθηκε ότι η εκκλησία είχε απλώς μεταφέρει τον Gauthe σε νέες, ανυποψίαστες εκκλησιαστικές κοινότητες.

Οι γονείς είχαν έρθει αντιμέτωποι με τον ιερέα ήδη από το 1972. Το 1974, ο Gauthe παραδέχτηκε σε έναν επίσκοπο ότι είχε κάνει “απερίσκεπτα αγγίγματα” σε “μια μεμονωμένη περίπτωση”. Τον επόμενο χρόνο, ο επίσκοπος τον διόρισε ιερέα των Προσκόπων της Επισκοπής. Το 1977, πολλοί γονείς παραπονέθηκαν. Ο Gauthe κλήθηκε να αναζητήσει ψυχιατρική θεραπεία από εκκλησιαστικούς αξιωματούχους, αλλά το 1978 απλά μεταφέρθηκε σε άλλη ενορία. Η ένορκη δήλωση ενός εκκλησιαστικού αξιωματούχου ήταν: «Είμαι εκπαιδευμένος ως ιερέας να ξεχνάω τις αμαρτίες». Το μέγεθος του σκανδάλου ώθησε ακόμη και τον National Catholic Reporter να καταδικάσει τις συγκαλύψεις.

Η εκκλησία έχει πληρώσει τουλάχιστον 14 εκατομμύρια δολάρια μόνο στα θύματα του Gauthe.

Η περίπτωση του πατέρα Carmelo “Mel” Baltazar αποτελεί παράδειγμα της ληστρικής φύσης των εγκλημάτων. Σε μια εκκλησία στο Queen of the Valley Hospital στην Νάπα της Καλιφόρνια, κακοποιήθηκε από τον εν λόγο ιερέα ένα αγόρι στο μηχάνημα αιμοκάθαρσης! Παρόλα αυτά, η καθολική εκκλησία στο Boise ήταν πρόθυμη να τον προσλάβει ως ιερέα του Περιφερειακού Ιατρικού Κέντρου St. Alphonsus. Δεν ανέλαβαν καμία ενέργεια αφού ένας επισκοπικός λειτουργός ανέφερε στον επίσκοπο Σιλβέστερ Τρέινεν ότι ο Μπαλταζάρ είχε χαϊδέψει ένα αγόρι. Ο Επίσκοπος Treinen συνέκρινε την συμπεριφορά του Baltazar με αυτή ενός αυτοκινήτου που, «όσο καλά κι αν το φροντίζεις» περιστασιακά μπορεί να παθαίνει λάστιχο.

Τελικά διώχθηκε γιατί παρέσυρε δύο έφηβα αγόρια στο σπίτι της εκκλησίας του στην επισκοπή Boise. Μετά την σύλληψή του, μαθεύτηκε ότι το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ τον απώθησε από την θέση του ιερέα και ότι είχε μετατεθεί από τρεις επισκοπές για υβριστική συμπεριφορά. Το 1987, καταδικάστηκε σε επτά χρόνια για σεξουαλικές πράξεις με ένα έφηβο αγόρι που γνώρισε στην ψυχιατρική πτέρυγα. Ο δικαστής Άλαν Σβαρτς είπε κατά την καταδίκη: “Νομίζω ότι και η Καθολική Εκκλησία έχει να κάνει την δική της εξιλέωση”.

Η προθυμία των συναδέλφων να υποστηρίξουν έναν κατηγορούμενο κληρικό έχει πολλά παραδείγματα. Σε μια ποινική υπόθεση του 1986 αποκάλυψε το βαθμό στον οποίο θα έφταναν οι φονταμενταλιστές υποστηρικτές ενός καταδικασμένου ιεροκήρυκα που παρενοχλούσε. Υποστηρικτές χριστιανοί από τρεις πολιτείες γέμισαν την αίθουσα του δικαστηρίου κατά την διάρκεια ακροάσεων εναντίον του ιερέα Τζέιμς Μπρίτον Μάγιερς, από την Κενόσα του Ουισκόνσιν. Αν και καταδικάστηκε για το αποτρόπαιο έγκλημα του βιασμού ενός μικρού κοριτσιού στο χριστιανικό του σχολείο επί μια πενταετία, ξεκινώντας από την ηλικία των πέντε ετών, ένα μέλος της εκκλησίας του αποκάλεσε το έγκλημα «μία σταγόνα μελάνι σε κρυστάλλινο νερό».

Ένας δικαστής στην Καλιφόρνια πλημμύρισε με επιστολές υποστήριξης που του ζητούσαν να δώσει χάρη στον πατέρα Άντριου Κρίστιαν Άντερσεν, ο οποίος κρίθηκε ένοχος το 1986 για 26 κατηγορίες παιδικής παρενόχλησης. Μετά την ένοχη ετυμηγορία, ο Άντερσεν αγκαλιάστηκε από έναν πάστορα της εκκλησίας και δεκάδες υποστηρικτές του. Ο δικαστής τον καταδίκασε μόνο σε πενταετή φυλάκιση με αναστολή και όρο να την εκτίσει σε μια μονάδα θεραπείας που ανήκει σε εκκλησία στο Νέο Μεξικό.

Αν και η Επισκοπή του Orange είχε λάβει αναφορά από μια μητέρα ότι ο γιος της είχε κακοποιηθεί από εν λόγο ιεροκήρυκα, ο Άντερσεν είχε επιτραπεί να συνεχίσει την τακτική επαφή με αγόρια του ιερού για τα επόμενα τρία χρόνια. Η εκκλησία δεν ανέφερε ποτέ τίποτα.

Τον είχαν στείλει για συμβουλευτική παρακολούθηση, αλλά γρήγορα ξανάρχισε την παρενόχληση και δεν απομακρύνθηκε από θέσεις που αφορούσαν την επίβλεψη αγοριών. Τελικά αναφέρθηκε στις αρχές από έναν ψυχίατρο που παρακολουθούσε ένα 13χρονο αγόρι του ιερού. Το υστερόγραφο αυτής της συγκάλυψης είναι ότι η υπό όρους αποφυλάκιση του Άντερσεν ανακλήθηκε το 1990 και καταδικάστηκε σε έξι χρόνια κρατική φυλάκιση, μετά την σύλληψή του στο Νέο Μεξικό επειδή εξανάγκασε ένα έφηβο αγόρι να μπει σε αυτοκίνητο, του επιτέθηκε και προσπάθησε να το κακοποιήσει.

Ο Στρατός της Σωτηρίας δεν απομάκρυνε τον ιερέα του, Γκάρι Χάλοκ από την Πενσυλβάνια, από τα καθήκοντά του να διδάσκει σε παιδιά ιστορίες της Βίβλου, ακόμη και αφού είχε συλληφθεί για σεξουαλική κακοποίηση παιδιών στην εκκλησία του!

Ο ιερέας αυτός, είχε θύματα επτά παιδιά, ηλικίας τεσσάρων έως 15 ετών, ακόμη και ένα 15χρονο αγόρι με βαθιά καθυστέρηση. Καταδικάστηκε το 1990 σε κάθειρξη έως και 72 ετών. Εν τω μεταξύ, ασκήθηκε και πολιτική αγωγή κατά του Στρατού της Σωτηρίας για αμέλεια από γονείς των θυμάτων.

Ο βαθμός στον οποίο ένας ιερέας θεωρείται υπεράνω υποψίας, παρά τις κατάφωρες εγκληματικές πράξεις, φαίνεται από μια ποινική αγωγή του 1987 στο Νάσβιλ. Η σύλληψη του αιδεσιμότατου Jack Law, ενός βαπτιστή ιερέα, προαναγγέλθηκε με τον τίτλο “Κορίτσι, 5 ετών, βιάστηκε κάτω από το τσουκάλι”. Κατηγορήθηκε όχι μόνο γι’ αυτό, αλλά και για κακοποίηση και βιασμό των δύο αδελφών της.

Αυτά τα εγκλήματα έγιναν στο σπίτι της οικογένειας καθώς και κατά την διάρκεια μιας εκδρομής που οργάνωσε ο ίδιος, ώστε τα κορίτσια να μπορούν να τον βοηθήσουν στην διανομή θρησκευτικών φυλλαδίων. Τα κορίτσια προσπάθησαν να το πουν στους γονείς τους, αλλά δεν έγιναν πιστευτές. «Όντας ιεροκήρυκας», είπε ο πατέρας για αυτόν στα τοπικά μέσα ενημέρωσης, «νομίζαμε ότι ήταν καλός άνθρωπος». Ο Law αυτοκτόνησε εκείνη την χρονιά αντί να δικαστεί.

Οι γονείς θεωρούν συχνά αδιανόητο ότι ένα αξιοσέβαστο μέλος του κλήρου θα μπορούσε να κακοποιεί παιδιά, ειδικά αγόρια, που συχνά θεωρούνται άτρωτα στην εκμετάλλευση. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα συνέβη στην Τάμπα της Φλόριντα, όταν μια μητέρα “έπιασε” τον αιδεσιμότατο Fonville Gandy πάνω που χάιδευε τον γιο της σε απαγορευμένα σημεία. Της είπε ότι έδινε στον γιο της ένα «μάθημα ανατομίας» και εκείνη τον πίστεψε!

Προφανώς δεν μπορούσε να επιτρέψει στον εαυτό της να πιστέψει τα στοιχεία μπροστά στα μάτια της ότι ένας ιερέας θα μπορούσε να προδώσει την εμπιστοσύνη της, να κακοποιήσει σεξουαλικά το παιδί της και μετά να πει ψέματα για να συγκαλύψει την πράξη του. Η μητέρα συνειδητοποίησε την αλήθεια όταν ο αιδεσιμότατος Gandy συνελήφθη αργότερα για άλλες παρενοχλήσεις και κατέθεσε εναντίον του κατά την διάρκεια της δίκης του. Ο Γκάντι καταδικάστηκε το 1986 σε πέντε χρόνια φυλάκιση.

Γιατί οι εκκλησίες είναι ένα ασφαλές λιμάνι για εγκληματίες που κακοποιούν παιδιά;

Υπάρχουν πολλές απαντήσεις σε αυτό το ερώτημα. Είναι, εν μέρει, επειδή τα παιδιά διδάσκονται να δίνουν στους «ανθρώπους του θεού» ιδιαίτερο σεβασμό και υπακοή. Η Sherryll Kerns Kraizer, συγγραφέας του Safe Child Book και πρωτοπόρος στην ανάπτυξη πρόληψης της σεξουαλικής κακοποίησης, γράφει:

«Πολλά παιδιά μου λένε ότι το σώμα τους ανήκει στον θεό». Ένα μικρό παιδί που θεωρεί ότι το σώμα του δεν είναι δικό του, αλλά «είναι ιδιοκτησία του θεού», είναι ευάλωτο στην κακοποίηση από έναν αξιότιμο «άνθρωπο του θεού».

Οι κληρικοί, του οποίου ο ρόλος περιλαμβάνει την «ποιμαντική συμβουλευτική», είναι έμπιστοι και περιζήτητοι για καθοδήγηση. Ωστόσο, το να είσαι πάστορας δεν αποτελεί εγγύηση ότι έχεις επαγγελματική κατάρτιση, ούτε χρειάζεται απαραίτητα πτυχίο, ούτε καν άδειες επαγγελματικής παροχής συμβουλών ή ακαδημαϊκές γνώσεις. Οι κληρικοί έρχονται συχνά σε επαφή με καταθλιπτικούς ή πληγωμένους ενορίτες, οι οποίοι αναμένεται να ομολογήσουν και να εκμυστηρευτούν βαθιά προσωπικά συναισθήματα.

Η παραδοσιακή τελετουργική ομολογία των «αμαρτιών» της καθολικής εκκλησίας δημιουργεί μια ευκαιρία για τα παιδιά να ανακρίνονται ακατάλληλα από ιερείς για προσωπικά ή ενοχλητικά για αυτά θέματα. Οι ποιμενικοί σύμβουλοι ενώνονται με κοσμικούς επαγγελματίες σε έναν τομέα στον οποίο τουλάχιστον το 10% των συμβούλων παραδέχονται ότι κακοποιούν σεξουαλικά έναν πελάτη, ενώ οι μισοί από όλους τους συμβούλους αναφέρουν ότι θεραπεύουν πελάτες που έχουν κακοποιηθεί σεξουαλικά από άλλους στο επάγγελμά τους. Οι ανισότητες εξουσίας κατά την διάρκεια μιας συμβουλευτικής κατάστασης έχουν οδηγήσει σε σεξουαλικά εκμεταλλευτικές σχέσεις που έχουν συγκριθεί με αιμομικτική προδοσία.

Η άρνηση, που μπορεί να είναι φυσική όταν μαθαίνεται ότι ένα σεβαστό μέλος της κοινότητας έχει κατηγορηθεί για μια επαίσχυντη πράξη, φαίνεται να μεγεθύνεται στους εκκλησιαστικούς κύκλους, υπό τον φόβο του θεού… Οι εκκλησίες θα σχηματίσουν έναν κύκλο προστασίας γύρω από τον κατηγορούμενο επιτιθέμενο, εξοστρακίζοντας τα θύματα και τις οικογένειές τους. Η ιεραρχία της εκκλησίας ενεργά θα συγκαλύψει, θα δωροδοκήσει, θα ενεργήσει ή θα μεταβιβάσει εν γνώσει του έναν παιδεραστή σε άλλη ενορία ή εκκλησία. Οι εκκλησιαστικές διδασκαλίες περί «άφεσης» αμαρτιών μπορεί να προωθηθούν σε βάρος των θυμάτων.

Οι εκκλησίες συνηθίζουν να λειτουργούν σαν να είναι υπεράνω του νόμου.

Σε αντίθεση με άλλες μη κερδοσκοπικές ομάδες, οι εκκλησίες δεν απαιτείται καν να υποβάλλουν πληροφορίες σχετικά με οικονομικές ρυθμίσεις και χρησιμοποιούνται για ειδικές χάρες και έγκριση της κοινότητας. Ενώ πολλοί δεν έρχονται να σώσουν την καταπατημένη αρχή του διαχωρισμού κράτους/εκκλησίας όταν δέχεται επίθεση, ανεμίζουν δυναμικά το πανό της Πρώτης Τροποποίησης όταν πρόκειται για έρευνες από τις δημόσιες αρχές για αδικήματα μέσα από τις πόρτες της εκκλησίας. Αντιμετωπίζουν αυτές τις περιπτώσεις ως κρίση πίστης, παρά ως εγκληματικές ενέργειες.

Οι εκκλησίες δεν αστυνομεύονται από μόνες τους και συχνά δεν αστυνομεύονται ούτε από το κράτος.

Ακόμη και κάτω από πυρά, οι εκκλησίες σέρνουν τα πόδια τους για να θεσπίσουν μεταρρυθμίσεις. Από το 1986, η Church Mutual Insurance Company έχει επισήμως συμβουλέψει τους φορείς της εκκλησίας να παίρνουν δακτυλικά αποτυπώματα σε όλους τους αιτούντες για τις θέσεις στην εκκλησιαστική κοινότητα, να ελέγχουν προσεκτικά τα βιογραφικά τους, να ζητούν συστάσεις και να τις απαιτούν για εργασία με παιδιά, να θεσπίζουν προσεκτική παρακολούθηση των εκκλησιαστικών παιδικών σταθμών, να διασφαλίζουν ότι δύο ενήλικες ενεργούν ως συνοδοί στις εκδρομές, να λαμβάνουν, εν ολίγοις, τα είδη των προφυλάξεων που τα δημόσια σχολεία και οι καλύτερες εγκαταστάσεις παιδικής φροντίδας λαμβάνουν εδώ και χρόνια.

Το κάνουν αυτό οι εκκλησίες; Όχι. Η ιεραρχία της καθολικής εκκλησίας επιμένει ότι κάθε επισκοπή πρέπει να κάνει τις δικές της πολιτικές και προσδιορισμούς. Το 1990, ο βοηθός επίσκοπος Α. Τζέιμς Κουίν του Κλίβελαντ είπε σε μια διάσκεψη δικηγόρων να εξετάσουν το ενδεχόμενο απόκρυψης των εγκλημάτων, στέλνοντας φακέλους για ιερείς που κατηγορούνται για παιδική παρενόχληση στην πρεσβεία του βατικανού στην περιφέρεια της Κολούμπια, η οποία, όπως υποστηρίζει, είναι εκτός της εμβέλειας των Αμερικανικών δικαστηρίων. “Αν υπάρχει κάτι εκεί που πραγματικά δεν θέλετε να δει ο κόσμος, θα μπορούσατε να το στείλετε στον Αποστολικό Αντιπρόσωπο”, δήλωσε ο Κουίν.

Επιπλέον, οι εκκλησιαστικοί αξιωματούχοι είτε εξαιρούνται από τους νόμους περί υποχρεωτικής αναφοράς κακοποίησης παιδιών, είτε οι εισαγγελείς ερμηνεύουν τους νόμους αυτούς σαν να εξαιρούνται. Οποιαδήποτε δράση αναλαμβάνεται από τις εκκλησίες σε μεγάλο βαθμό είναι αντίδραση στις αστικές αγωγές εναντίον τους, όταν απειλείται η τσέπη τους και σε μικρότερο βαθμό, λόγω δυσμενούς δημοσιότητας.

Η καθολική ιεραρχία ειδικότερα προσπάθησε να ελαχιστοποιήσει ή να υπερασπιστεί τους καταχραστές στις τάξεις της. Χαρακτηριστική των δημόσιων δηλώσεων ήταν η γνώμη του Αρχιεπισκόπου James Hayes, που αναφέρεται στο Toronto Star (2 Ιουλίου 1989): «Η εκκλησία υπάρχει για να συγχωρεί και να θεραπεύει… Μπορεί να υπάρχουν περιπτώσεις όπου το παιδί κυνηγούσε τον άνδρα, αναζητώντας στοργή και ό,τι έγινε, έγινε μόνο μία φορά».

Ο Αρχιεπίσκοπος του Milwaukee Rembert Weakland έγραψε στο Catholic Herald του Μαΐου 1988: «Δεν πρέπει να υπονοούμε ότι ο θύτης δεν είναι ένοχος σοβαρού εγκλήματος, αλλά θα μπορούσαμε εύκολα να δώσουμε μια εσφαλμένη εντύπωση ότι κάθε έφηβος που εμπλέκεται σεξουαλικά με ένα ηλικιωμένο άτομο το κάνει χωρίς βαθμό προσωπικής ευθύνης. Μερικές φορές δεν είναι όλοι οι έφηβοι θύματα και τόσο αθώοι κάποιοι μπορεί να είναι σεξουαλικά πολύ δραστήριοι και επιθετικοί και συχνά αρκετά επιδέξιοι.»

Με τέτοιες συμπεριφορές, δεν ήταν περίεργο το γεγονός ότι ο καρδινάλιος John O’Connor της Νέας Υόρκης ήθελε να προσφέρει στον πατέρα Bruce Ritter μια δουλειά, ακόμη και όταν μια έρευνα του φιλανθρωπικού δικτύου του Covenant House για φυγάδες τον βρήκε ένοχο για σεξουαλική και οικονομική ανάρμοστη συμπεριφορά το 1990. Ο Ρίτερ δεν διώχθηκε ποτέ για την 20ετή σεξουαλική παρενόχληση.

Ένας καθολικός ιερέας καταδικάστηκε με την κατηγορία της συγκάλυψης. Το 1990 ο Αρχιεπίσκοπος Alphonsus Penney της Νέας Γης παραιτήθηκε, αφού μια δικαστική έρευνα απέδειξε ότι είχε στοιχεία κακοποίησης αγοριών στο ορφανοτροφείο Mount Cashel ήδη από το 1979. Είκοσι ιερείς και πρώην ιερείς αντιμετώπιζαν κατηγορίες ή είχαν ήδη καταδικαστεί για κακοποίηση αγοριών, ορφανών και προστατευόμενων από το κράτος. Αγόρια ηλικίας μόλις έξι ετών κακοποιήθηκαν σεξουαλικά, το ένα μέσα σε λίγες ώρες από την εισαγωγή του στο ορφανοτροφείο.

Ο Penney είχε επιπλήξει μια μητέρα για “κουτσομπολιό” όταν παραπονέθηκε ότι είδε έναν ιερέα να κακοποιεί τον τρίχρονο γιο της κατά την διάρκεια μιας “ευλογίας”.

Μια δικαστική έρευνα έδειξε ότι οι ιερείς υποθέτουν ότι το επάγγελμά τους τους δίνει άδεια κακοποίησης και ότι ζήτησαν και έτυχαν ειδικής μεταχείρισης από τον γενικό εισαγγελέα, τους κοινωνικούς λειτουργούς και την αστυνομία. Η αστυνομία είχε πάρει συνέντευξη από 26 αγόρια το 1975, αλλά είχε σταματήσει την έρευνα μέχρι το 1988, όταν μερικά από τα ενήλικα θύματα εμφανίστηκαν για άλλη μια φορά. Ο Penney παραδέχτηκε: “Είμαστε μια αμαρτωλή εκκλησία. Είμαστε απογυμνωμένοι.”

Η περίπτωση του πατέρα Μπαλταζάρ, ο οποίος είχε κακοποιήσει σεξουαλικά ένα αβοήθητο αγόρι που ήταν συνδεδεμένο σε μηχάνημα αιμοκάθαρσης, αποτελεί την επιτομή της αδίστακτης συμπεριφοράς των παιδεραστών, της σκληρότητας της ιεραρχίας και της ευαλωτότητας των θυμάτων τους. Οι εγωμανίες και οι ληστρικές ορμές ενός παιδεραστή που σβήνει κάθε αίσθηση του σωστού και του λάθους, αδιαφορώντας βάναυσα για τον πόνο που προκαλεί στα παιδιά, έχουν συχνά βρει ένα παραλληλισμό στις εκκλησίες που θέλουν να προστατεύσουν τον εαυτό τους σε βάρος χιλιάδων θυμάτων.

Εάν η θρησκεία ή οποιοσδήποτε θεσμός εξαρτάται από την σεξουαλική υποταγή ή την εκμετάλλευση παιδιών ή γυναικών, τότε είναι καλύτερα να πάψουν να υπάρχουν τέτοιοι θεσμοί.

Εάν πρόκειται για την επιβίωση των εκκλησιών έναντι της ασφάλειας των παιδιών, τότε η πίστη μας πρέπει σαφώς να είναι με τα παιδιά.

Το 1988, εμφανίστηκα σε μια τηλεοπτική εκπομπή “People Are Talking” στο Σαν Φρανσίσκο, για να μιλήσω για το βιβλίο μου, Προδοσία της εμπιστοσύνης: Clergy Abuse of Children, μαζί με μια καθολική μητέρα της οποίας ο γιος είχε κακοποιηθεί από έναν ιερέα και απέναντι από έναν τοπικό ιερέα και φονταμενταλιστή ιερέα στο Σαν Φρανσίσκο.

Το ακροατήριο παρέμεινε στωικό όσο η καθολική μητέρα και εγώ τους προβληματίζαμε με ιστορίες φρίκης για προδοσία και σεξουαλική κακοποίηση παιδιών από κληρικούς. Αλλά όταν ένας από τους κληρικούς στην εκπομπή “αποκάλυψε” το γεγονός ότι είμαι άθεος, ακούστηκε ένα δυνατός συλλογικός αναστεναγμός από τους καλούς χριστιανούς στο ακροατήριο.

Ήταν μια αποκαλυπτική απόδειξη αυτής της στενής μισαλλοδοξίας, που έχει ενσταλάξει σε τόσους πολλούς χριστιανούς, ότι η καλοσύνη έχει πολύ περισσότερο να κάνει με τα λεγόμενα της πίστης κάποιου παρά με την συμπεριφορά και τις πράξεις. Αυτή η διεφθαρμένη ιδέα της ηθικής όχι μόνο παράγει ένα κοινό που είναι περισσότερο σοκαρισμένο από τον αθεϊσμό παρά για τα θύματα των κακοποιητικών ιερέων, αλλά έχει δημιουργήσει μια κακοήθεια συνωμοσίας και συγκάλυψης στις εκκλησίες.

Το θρησκευτικό σκάνδαλο των κληρικών που κακοποιούν παιδιά θα έπρεπε δικαίως να κλείσει πολλές πόρτες εκκλησιών.

Τα εκκλησιαστικά σκάνδαλα σε Ελλάδα, Γαλλία, Ισπανία.

Τα σεξουαλικά σκάνδαλα με την κακοποίηση ανηλίκων από θύτες κληρικούς δεν είναι πρωτόγνωρη υπόθεση και για την Ελληνική εκκλησία.

Τα τελευταία χρόνια, η εμπλοκή ιερωμένων σε υποθέσεις παιδοφιλίας και σεξουαλικής κακοποίησης έχει συγκλονίσει την κοινή γνώμη, αλλά αφήνει αδιάφορα τα ηγετικά κλιμάκια της Ελληνικής εκκλησίας, αν κι έχει απασχολήσει την Δικαιοσύνη επανειλημμένως.

Μάλιστα, δεν λείπουν και οι περιπτώσεις όπου το Διαδίκτυο με την πληθώρα των ανατριχιαστικών σε περιεχόμενο ιστοσελίδων του αποτελεί το πεδίο δράσης των κληρικών αυτών, που είτε διακινούν είτε παρακολουθούν τέτοιου είδους σκληρό, πορνογραφικό υλικό, όπως στην υπόθεση του αρχιμανδρίτη από την Μητρόπολη Σπάρτης, ο οποίος συνελήφθη και εν συνεχεία τέθηκε σε καθεστώς προσωρινής κράτησης στον Κορυδαλλό. Σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις, οι καταγγελίες αφορούσαν ακόμη και κληρικούς που εκδίδονταν μέσω ιστότοπων ανάλογου περιεχομένου.

Στις αρχές Δεκεμβρίου του 2008, το Μεικτό Ορκωτό Εφετείο Αθηνών καταδίκασε, σε δεύτερο βαθμό, σε ποινή κάθειρξης 11 ετών τον 65χρονο ιερέα Ανδρέα Παπαϊωάννου για τον βιασμό δύο αγοριών. Σύμφωνα με το κατηγορητήριο, ο ιερέας στα μέσα της δεκαετίας του 1990 συμμετείχε σε εκδρομή στο Κάιρο και στην Ιερουσαλήμ, που είχε διοργανωθεί από το πνευματικό κέντρο στο οποίο εκτελούσε χρέη συμβούλου. Στην ίδια εκδρομή είχαν πάρει μέρος και τα δύο αγόρια, αδέλφια μεταξύ τους, ηλικίας τότε 11 και 10 ετών.

Σύμφωνα με τις καταθέσεις των δύο παιδιών, ο ιερέας τα είχε βιάσει στην διάρκεια αυτής της εκδρομής. Ο ίδιος ο Παπαϊωάννου είχε αρνηθεί τις κατηγορίες, χωρίς όμως να πείσει τους δικαστές. Μάλιστα, είχε προξενήσει εντύπωση ότι ο κατηγορούμενος ιερωμένος είχε εμφανιστεί στην διάρκεια της δεύτερης δίκης, μόνο για να απολογηθεί, χωρίς να παρακολουθήσει την υπόλοιπη ακροαματική διαδικασία.

Στην φάση έκδοσης βουλεύματος, με το οποίο θα αποσαφηνίζεται η παραπομπή ή όχι σε δίκη των εμπλεκομένων, βρισκόταν η υπόθεση της σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών στο Ίλιον, που είχε έρθει στο φως της δημοσιότητας τον Δεκέμβριο του 2007. Τότε είχε αποκαλυφθεί ότι η 34χρονη Ειρήνη Τσοπανοπούλου, μαζί με τον σύντροφό της Σπύρο Σουχλέρη, 42 ετών, εξέδιδαν επ’ αμοιβή τα τρία παιδιά της πρώτης, καθώς και δύο ακόμη ανηλίκους που κατά καιρούς «φιλοξενούσε» η 34χρονη στο σπίτι της.

Ανάμεσα σε εκείνους που κατηγορούνται ότι ασελγούσαν στα παιδιά είναι και ο 65χρονος ιερέας Σωτήρης Παπαδόπουλος, ο οποίος από την πρώτη στιγμή αρνήθηκε όλες τις κατηγορίες.

«Με έμπλεξαν δόλια και επαίσχυντα στην βρώμικη αυτή υπόθεση, επειδή τους έκοψα το βοήθημα από τα έσοδα της ενορίας» υποστήριξε τότε ο ιερωμένος. Προσέθετε, μάλιστα, ότι «είχα αντιληφθεί ότι κάτι δεν πήγαινε καλά με την συγκεκριμένη οικογένεια» αλλά, όπως υποστήριζε, δεν είχε προλάβει να ενεργήσει καταλλήλως.

Τις αιτιάσεις του κληρικού διέψευσαν οι καταθέσεις των παιδιών. «Ο παπα-Σωτήρης, όπως τον είχα γνωρίσει και τον λέγαμε, ερχόταν στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής στο Ίλιον. Εκεί με πήγαινε η μητέρα μου μία φορά την εβδομάδα κατά την διάρκεια της μαθητείας μου από την πρώτη έως την τετάρτη δημοτικού» είπε ένα από αυτά. Και συνέχιζε, περιγράφοντας: «Ο παπάς μου έδινε κάποια χρήματα και η μητέρα μου έβγαινε έξω κάνοντας ότι καθάριζε την εκκλησία. Εκείνος μου έβγαζε τα ρούχα… και μετά όταν τελείωνε με έβγαζε έξω και, αφού έδινα τα χρήματα στην μητέρα μου, φεύγαμε».

«Στο όνομα του θεού, σας διαβεβαιώνω, κύριοι δικαστές, ότι είμαι αθώος» ήταν η αποστροφή του ιερέα Πέτρου Παπουτσάκη, τον Ιανουάριο του 2000, στην διάρκεια της απολογίας του ενώπιον του Μεικτού Ορκωτού Δικαστηρίου Χαλκίδας. Ο 82χρονος τότε ιερέας αντιμετώπιζε την βαρύτατη κατηγορία ότι βίαζε ανήλικα κορίτσια τα οποία είχαν αναζητήσει στέγη, φροντίδα και αγάπη στο ομώνυμο ίδρυμα για ορφανά και άπορα παιδιά, που διηύθυνε ο υπερήλικας ιερωμένος στην Αγία Παρασκευή.

Όλα ξεκίνησαν όταν ένα από τα κορίτσια εξομολογήθηκε την αντιμετώπιση που του επιφύλασσε ο Παπουτσάκης σε μία από τις παιδαγωγούς που απασχολούνταν στις σχολικές εγκαταστάσεις του, το 1995. Ακολούθησαν οι συζητήσεις με πέντε ακόμη οικότροφους, που διατύπωσαν την ίδια κατηγορία. Σύντομα, το θέμα απασχόλησε την Δικαιοσύνη και ο κληρικός βρέθηκε κατηγορούμενος για βιασμό και απόπειρα βιασμού εις βάρος των έξι κοριτσιών. Στην διάρκεια της πρωτόδικης δίκης, που διεξήχθη κεκλεισμένων των θυρών, ο Παπουτσάκης άκουσε ατάραχος τις καταθέσεις των έξι κοριτσιών. Κατά την απολογία του, ισχυρίστηκε ότι «όλα τα έχουν φανταστεί, με πληρώνουν με αυτό το φρικτό νόμισμα για όσα καλά έχω κάνει γι’ αυτά τα παιδιά». Οι δικαστές καταδίκασαν τον ιερέα σε κάθειρξη 30 ετών, που συγχωνεύθηκε σε 20 έτη.

Ο Παπουτσάκης οδηγήθηκε στις φυλακές, αφέθηκε όμως ελεύθερος σχετικά σύντομα, όταν επικαλέστηκε λόγους υγείας. Εν τω μεταξύ, είχε ασκήσει έφεση. Η δίκη στον δεύτερο βαθμό, δύο χρόνια αργότερα, δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Ο κατηγορούμενος ιερωμένος επικαλέστηκε ανήκεστο βλάβη της υγείας του που συντελέστηκε το διάστημα της κράτησής του, με αποτέλεσμα να μην ολοκληρωθεί ποτέ η διαδικασία της δίκης.

Όπως επισημαίνουν νομικοί κύκλοι, που ασχολούνται για μακρό χρονικό διάστημα με υποθέσεις σεξουαλικής κακοποίησης ή παρενόχλησης ανηλίκων, οι παραπάνω περιπτώσεις είναι λίγες σε σχέση με τα πραγματικός συμβαίνοντα κυρίως στην επαρχία. Εκεί όμως επικρατεί ο νόμος της σιωπής, ο φόβος του κοινωνικού στιγματισμού και επέρχεται συνήθως ένας «άκομψος» συμβιβασμός.

Εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα, η υπόθεση σεξουαλικής παρενόχλησης σε χωριό κοντά στο Αγρίνιο. Δύο εξαδέλφες κατηγόρησαν τον ιερέα του χωριού ότι στην διάρκεια εξομολόγησης τις άρπαξε από το στήθος, κάνοντάς τους αντίστοιχες προτάσεις σεξουαλικού περιεχομένου. Τα κορίτσια κατήγγειλαν το περιστατικό, ο ιερέας καταδικάστηκε προ διμήνου σε τρία χρόνια με αναστολή, αλλά έσπευσε να ασκήσει έφεση, δηλώνοντας την αθωότητά του. «Τις άγγιξα στον ώμο από πατρικό ενδιαφέρον» υποστήριξε στην διάρκεια της απολογίας του.

Οι κλειστές πόρτες των μοναστηριών, τα εκκλησιαστικά σχολεία και σχολές, τα κατηχητικά, τα ενοριακά ''πνευματικά'' κέντρα, τα ορφανοτροφία, οι δομές φιλοξενίας, οι οίκοι ευηγηρίας, οι ναοί και λοιπές οργανώσεις της εκκλησίας είναι τα κολαστήρια - εκκολαπτήρια της παιδοφιλίας - παιδεραστίας, που στην Ελλάδα οι πραγματικοί αριθμοί είναι τεράστιοι και καλύπτωνται από το πνεύμα της αλληλεγγύης, αλλήλοκάλυψης, εκβιασμών, χρηματισμού και ιερής σιωπής.

450 θύματα σεξουαλικής βίας στους κόλπους της καθολικής εκκλησίας στην Γαλλία.

Σε έναν χρόνο, 450 θύματα σεξουαλικής βίας στους κόλπους της καθολικής εκκλησίας αναγνωρίστηκαν στην Γαλλία και υποστηρίζονται από την Επιτροπή Αναγνώρισης και Αποκατάστασης (CRR), εκ των οποίων 36 που έχουν λάβει οικονομική αποζημίωση, σύμφωνα με στοιχεία που έδωσε 02/12/2022 στην δημοσιότητα η αρχή αυτή.

Η δομή αυτή δημιουργήθηκε στα τέλη του 2021 μετά την έκθεση κόλαφο της επιτροπής Sauvé, η οποία αποκάλυψε την έκταση των σεξουαλικών εγκλημάτων με θύματα παιδιά στους κόλπους της καθολικής εκκλησίας από το 1950.

Στόχος της είναι να καταχωρεί τα αιτήματα για οικονομικές αποζημιώσεις ή επανορθώσεις μη οικονομικού χαρακτήρα, από θύματα βιαστών στους κόλπους της καθολικής εκκλησίας και στην συνέχεια να προτείνει την διαμεσολάβηση μεταξύ των δύο πλευρών. Για να βοηθήσει στην διαδικασία, η CRR έχει δημιουργήσει ερωτηματολόγια και πίνακες με προτεινόμενα χρηματικά ποσά, που κυμαίνονται από 5.000 έως 60.000 ευρώ.

Συνολικά, «450 θύματα αναγνωρίζονται και υποστηρίζονται» από έναν από τους 25 επιτρόπους της CRR, επισημαίνει η επιτροπή σε δελτίο Τύπου που εκδόθηκε έπειτα από σχεδόν έναν χρόνο λειτουργίας της. Για αυτές τις 450 περιπτώσεις, η CRR «διατύπωσε 80 συστάσεις για αποζημίωση» σε ιδρύματα, που περιλάμβαναν τόσο την οικονομική πλευρά όσο και μια μη οικονομική πλευρά. Και σε αυτές τις 80 υποθέσεις, «ο μέσος όρος αποζημίωσης είναι 40.000 ευρώ», διευκρίνισε στο Γαλλικό Πρακτορείο ο πρόεδρός της Αντουάν Γκαραπόν.

Ανάμεσα στις 80 συστάσεις, 37 περιπτώσεις έκλεισαν»: για τις 36 έχουν καταβληθεί οικονομικές αποζημιώσεις. Ένα θύμα δεν ζήτησε οικονομική αποζημίωση, σύμφωνα με την CRR. Για τις άλλες 43, η CRR απηύθυνε ειδοποιήσεις, αλλά η διαδικασία δεν έχει ολοκληρωθεί, σύμφωνα με την επιτροπή. Η επιτροπή επισημαίνει ότι «μεταξύ των 450 θυμάτων, το 85% ήταν ανήλικα την περίοδο των αξιόποινων πράξεων. Το 71% αυτών των ανήλικων θυμάτων είναι άνδρες, ενώ τα δύο τρίτα των ενήλικων θυμάτων είναι γυναίκες». Σύμφωνα με την επιτροπή, «οι επιθέσεις έγιναν κυρίως μεταξύ της δεκαετίας του 1960 και του 1980».

Οι μη οικονομικές επανορθώσεις που ζητούνται περισσότερο από τα θύματα είναι «η έκκληση για μαρτυρίες για την αναζήτηση άλλων θυμάτων, η γνώση της πορείας του θύτη και η αναγνώριση της σοβαρότητας όσων εκτυλίχθηκαν σε κάποιο συγκεκριμένο θρησκευτικό ίδρυμα».

Ισπανία: 68 καταγγελίες κακοποίησης ανηλίκων από μέλη της καθολικής εκκλησίας.

Οι ισπανικές Αρχές ερευνούν 68 περιπτώσεις σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων από μέλη της καθολικής εκκλησίας, όπως έγινε γνωστό στις 16/02/2022 από το γραφείο του γενικού εισαγγελέα, που για πρώτη φορά έδωσε στην δημοσιότητα επίσημα στοιχεία για αυτές τις υποθέσεις.

Οι καταγγελίες για κακοποίηση παιδιών από ιερείς και η πιθανή συγκάλυψή τους από την εκκλησία μόλις τώρα αναδεικνύονται στην Ισπανία, πολλά χρόνια αφότου παρόμοια σκάνδαλα συντάραξαν την καθολική εκκλησία σε άλλες χώρες, όπως στις ΗΠΑ, την Ιρλανδία και την Γαλλία.

Το γραφείο του εισαγγελέα έδωσε στην δημοσιότητα ένα αρχείο που περιλαμβάνει τις προκαταρκτικές έρευνες που διεξάγονται σε 17 περιοχές και αφορούν την σεξουαλική κακοποίηση ανηλίκων σε εκκλησίες, σχολεία και άλλα θρησκευτικά ιδρύματα. Δεν δόθηκαν ωστόσο περισσότερες λεπτομέρειες.

Πριν από δύο μήνες η εφημερίδα El País έγραψε ότι ανακάλυψε πως είχαν γίνει 1.200 τέτοιες καταγγελίες από το 1943 μέχρι το 2018.

Τον Ιανουάριο, η επισκοπική σύνοδος ανέφερε ότι θα συγκροτήσει επιτροπές, σε επίπεδο επισκοπών, για να ακούσει τις καταγγελίες των θυμάτων. Την περασμένη εβδομάδα το κυβερνών Σοσιαλιστικό Κόμμα πρότεινε την σύσταση μιας ανεξάρτητης επιτροπής για το ίδιο θέμα.

Στον ιστότοπό της η Ισπανική εκκλησία έχει μια ειδική σελίδα στην οποία αναφέρει πώς μπορεί να χειριστεί κανείς τέτοιες υποθέσεις. Λέει μεταξύ άλλων ότι αν δεχτεί κάποια καταγγελία όλες οι αποδείξεις που θα συγκεντρώσει θα σταλούν αμέσως στο βατικανό. Ενθαρρύνει επίσης τα θύματα να μιλήσουν ανοιχτά και να κάνουν καταγγελία στις τοπικές εισαγγελικές αρχές.

Κάποια στιγμή πρέπει οι άνθρωποι να τελειώσουν με αυτό το εκτρωματικό, βδελυρό κι ανίερο σύστημα που αποκαλείται “εκκλησία” ή θρησκεία, οιουδήποτε είδους.

Η Αληθινή ζωή, η όποια Αλήθεια μπορεί να έχει ελεύθερη πρόσβαση ο πνευματικός άνθρωπος, βρίσκεται στην αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία… πουθενά αλλού.

Μία έκπτωτη αξία μεταξύ άλλων

Αν κάπου έχουν τη βάση αλλά και τις ρίζες τους όλες οι αρετές, τούτη η βάση ακούει στο σαγηνευτικό όνομα της ειλικρίνειας. Ουδέποτε η ψυχή του ανθρώπου δεν λυτρώθηκε και δεν εξυμνήθηκε τόσο πολύ όσο χάρη στην συμβολή της ειλικρίνειας, καθώς μόνο εκείνη κατάφερε να την υπηρετήσει συνετά, ευλαβικά και ελεύθερα.

Ο ορισμός του ενάρετου σώματος της ειλικρίνειας δεν μπορεί να αποδοθεί εντός ολίγων λέξεων, ακόμη και ο ασύγκριτος πλούτος των λέξεων καθίσταται απογοητευτικά λειψός και ανεπαρκής ενώπιον της κατάθεσης τούτου του ορισμού. Ας πούμε όμως πως μια άδηλη και ταπεινή σοφία είναι η ειλικρίνεια στη ζωή του ανθρώπου, ατέρμονη εράστρια της αλήθειας, του συνετού και του ωραίου, ξεχωριστή και αμόλευτη.

Κι’ όμως αυτό το τόσο ευειδές ιδανικό η ανθρώπινη φύση το εκμαυλίζει και το ξεθωριάζει με αμείωτους ρυθμούς, σχεδόν αποτρόπαιους και χυδαίους. Το πατάσσει, το μάχεται και το τραυματίζει κατάφορα στο χορό της αβύσσου, δίχως περισυλλογή και ενσυναίσθηση, δηλητηριάζοντας τις παραφυάδες και τους καρπούς της. Κυριαρχεί η ανειλικρίνεια και υπέρμετρη λατρεία των αναληθειών , ενώ η αντίπερα όχθη ατροφεί και ολιγοψυχεί λόγω του χλευασμού και του αδιάκοπου εμπαιγμού. Πειρασμοί, αδυναμίες, «σειρήνες» των ημερών μας και πνευματικές διολισθήσεις αμέριστοι σύμμαχοι της ανειλικρίνειας που την ενισχύουν και την οικοδομούν.

Τα συμπτώματα αυτά της κοινωνίας μας επαληθεύουν με μαθηματική ακρίβεια τις παθογένειες και τα πλήγματα της καθιστώντας την καθηλωμένη και αιμόφυρτη στο βούρκο των «διατρητών αληθειών». Η ενσάρκωση τέτοιων καταστάσεων καταδεικνύει με απόλυτη ενάργεια τον ολικό ξεπεσμό της προσωπικότητας του ανθρώπου, την αδυναμία του να προβάλει αντιστάσεις ουσίας αλλά και να επιβληθεί στο ανειλικρινές πνεύμα που τον περιτύλιξε και τον κατέστησε ανδράποδο του εαυτού του. Λησμόνησε την τέρψη που προσφέρεται απλόχερα δια της αλήθειας αλλά και την ανάγκη για την επιδίωξη της, το στοργικό του ενδιαφέρον αλλά και την θέληση να διατηρηθεί ανέπαφη και ανεπηρέαστη από αλλοιώσεις.

Η εναγκαλίαση της ειλικρίνειας προϋποθέτει πρωταρχικώς και ουσιαστικώς εσωτερική διαπάλη με τις σκοτεινές δυνάμεις του πνεύματος και της ψυχής οι οποίες μέχρι πρότινος θριάμβευαν ακούραστα και οδηγούσαν στην εξαχρείωση και τον ευτελισμό της προσωπικότητας, πάλη όμως που θα είναι αποκύημα αληθινούς και ατόφιας θέλησης για άρδην ανατροπή των υπαρχόντων δεδομένων. Απαιτείται περιθωριοποίηση και εκτοπισμός του φαύλου αυτού φαινομένου ώστε μέσω αυτής της επίπονης διαδικασίας ο άνθρωπος να καταστεί εραστής, λάτρης, θηρευτής και πρεσβευτής της αλήθειας η οποία θα τον οδηγεί με σταδιακούς ρυθμούς στο μονοπάτι της καταξίωσης και του «ευ». Μόνο έτσι καταθέτει ψυχή, δηλώνει πρόθυμος για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της ζωής, προσεγγίζει ορθές κατευθυντήριες γραμμές, μα κυρίως έχοντας ως συνοδοιπόρο την ειλικρίνεια έχει κατορθώσει να είναι ελεύθερος και αληθινός σε κάθε πτυχή και συνιστώσα του βίου του. Τέλος, μέσω αυτής δηλώνει εμμέσως την ακόρεστη επιθυμία του να προβεί και σε άλλα σπουδαιότερες κατακτήσεις αρετών και ηθών.

Η «αξιομνημόνευτη δεξιότητα» της σημερινής εποχής έσπευσε να επισκιάσει την λαμπρότητα της ειλικρίνειας σε βωμούς της ευτέλειας. Η ευθύτητα, η ακεραιότητα και η δικαιοσύνη που εκπηγάζουν απ’ την ειλικρίνεια αφανίζονται και ηττώνται καθημερινώς με βίαιο τρόπο. Όπως είχε αναφέρει και ο εμπνευσμένος Καμύ «ελεύθερος και ευτυχής είναι εκείνος που συλλογίζεται και βουλεύεται άνευ ψεμάτων και υποκριτικών σεναρίων». Στην δειλία απαντάς με τόλμη, στην ημιμάθεια με γνώση και στην ψευδολογία με ειλικρίνεια.

Ο κόσμος των ανθρώπων είναι το βασίλειο της τύχης και της πλάνης

Απαλλαγή από τις ψευδαισθήσεις.— Μάταιες Υποσχέσεις ευτυχίας.— Πόνοι χωρίς ανάπαυλα και χωρίς ανάπαυση, μεταμορφώσεις της οδύνης : η δυστυχία και η ανία.— Η ζωή είναι ένα τραγικοκωμικό θέαμα, που κυριαρχείται από την τύχη και την πλάνη.— Η Κόλαση τον Δάντη και η κόλαση του κόσμου. — Τελευταίος σκοπός και τελευταίο ναυάγιο.

Σαν γερνάνε τα πάθη και σβήνουν η μια μετά την άλλη οι επιθυμίες, όσο γίνονται αδιάφορα τα αντικείμενα αυτόν των .παθών, αμβλύνεται και η ευαισθησία, εξασθενίζει η δύναμη της φαντασίας, οι εικόνες ωχραίνουν, οι εντυπώσεις δεν αποτυπώνονται πια και περνούν χωρίς ν’ αφήνουν ίχνη, οι μέρες κυλούν-όλο και πιο γρήγορα, τα γεγονότα χάνουν τη σπουδαιότητά τους, όλα ξεθωριάζουν. Ο γηραλέος άνθρωπος περπατάει τρικλίζοντας ή αναπαύεται σε μια γωνιά, και δεν είναι πια άλλο από μια σκιά, ένα φάντασμα του περασμένου είναι του. Και σαν έρχεται, ο θάνατος, τι άλλο του απομένει να καταστρέψει ; Μια μέρα, η νάρκη γίνεται τελευταίος ύπνος και τα όνειρά του... αυτά προκαλούν ήδη ερωτήματα στον Άμλετ, στον περίφημο διάλογό του. Νομίζω, πως από τώρα κιόλας ονειρευόμαστε.

Κάθε άνθρωπος που ξυπνάει από τα νεανικά του όνειρα, που έχει υπ’ όψη του και τη δική του πείρα και των άλλων, που μελέτησε την ιστορία του παρελθόντος και της ενοχής του, αν δεν του διαταράζουν τη λογική του αξερίζωτες προκαταλήψεις, θα καταλήξει στο συμπέρασμα πως αυτός ο κόσμος των ανθρώπων είναι το βασίλειο της τύχης και της πλάνης, που τον κυριαρχούν και τον κυβερνούν ανελέητα κατά πως θέλουν, βοηθημένες από την παραφροσύνη και την κακία, που δεν παύουν να κραδαίνουν το μαστίγιό τους. Έτσι, ότι το καλλίτερο υπάρχει μεταξύ των ανθρώπων, φανερώνεται μέσα από χίλιες θλίψεις, κάθε ευγενής και σοφή έμπνευση δύσκολα βρίσκει την ευκαιρία να φανερωθεί, να ενεργήσει, να γίνει ακουστή, ενώ το παράλογο και το "ψεύτικο στον τομέα των ιδεών, ο πλατειασμός και η χυδαιότητα στις περιοχές της τέχνης, η πονηριά και ο δόλος στην πρακτική ζωή, βασιλεύουν ως απόλυτοι κύριοι, και σχεδόν χωρίς έλλειψη συνεχείας δεν υπάρχει σκέψη, ή μεγάλο έργο, που να μην αποτελεί εξαίρεση, ή μια απρόοπτη, παράξενη, ανήκουστη, εντελώς μεμονωμένη περίπτωση, σαν ένας ακρόλιθος που τον παράγει μια άλλη τάξη πραγμάτων από εκείνην που μας κυβερνάει. Όσο για τον καθένα χωριστά, η ιστορία μιας ζωής είναι πάντα η ιστορία ενός πόνου, γιατί κάθε στάδιο που διατρέχεται δεν είναι άλλο από μιαν αδιάσπαστη συνέχεια από αντιξοότητες και ατυχίες, που ο καθένας προσπαθεί να τις κρύψει, γιατί ξέρει πως όχι μόνο δεν εμπνέει στους άλλους συμπάθεια ή οίκτο, αλλ’ αντίθετα τους γεμίζει ικανοποίηση, τόσο πολύ τους αρέσει να φαντάζονται τις στενοχώριες των άλλων, από τις όποιες ξεφεύγουν για την ώρα. Είναι σπάνιο ένας άνθρωπος, στο τέλος της ζωής του, αν είναι ειλικρινής και ευχάριστος, να επιθυμεί να ξαναρχίσει ,το δρόμο του, και να μην προτιμάει άπειρες φορές τα απόλυτο μηδέν.

Οι αδιάκοπες προσπάθειες για να καταργηθεί η οδύνη δεν έχουν άλλο αποτέλεσμα παρά ν’ αλλάζουν τη μορφή της. Στην αρχή εμφανίζεται με τη μορφή της ανάγκης, της αναγκαιότητας, της έγνοιας για τα υλικά πράγματα της ζωής. Μόλις κατορθώνουμε, με χίλιους κόπους, να διώξουμε αυτή τη μορφή της οδύνης, αμέσως μεταμορφώνεται και παίρνει χίλιες άλλες όψεις, ανάλογα με τις ηλικίες και τις περιστάσεις : πότε το σεξουαλικό ένστικτο, το ερωτικό πάθος, η ζηλοτυπία φθόνος, το μίσος, η φιλοδοξία, ο φόβος, η φιλαργυρία, η αρρώστια, κτλ. κτλ.... Μόλις δεν βρει καμιά ανοικτή είσοδο, φορεί τον θλιβερό γκρίζα μανδύα της ανίας και του κορεσμού, και τότε, για να την καταπολεμήσουμε, πρέπει να σφυρηλατήσουμε όπλα. Μόλις κατορθώσουμε να την διώξουμε, και όχι χωρίς αγώνα, ξαναγυρίζει στις παλιές της μεταμορφώσεις, και ξαναρχίζει πάλι ο χορός...

Εκείνο που απασχολεί όλους τους ζωντανούς και τους κρατάει λαχανιασμένους, είναι το να εξασφαλίσουν τη ζωή τους. Όταν όμως γίνει αυτό, δεν ξέρουμε πια τί να κάνουμε. Έτσι η δεύτερη προσπάθεια των ανθρώπων είναι να αλαφρύνουν το βάρος της ζωής, να το κάνουν ανεπαίσθητο, να σκοτώσουν τον καιρό τους, δηλαδή να ξεφύγουν από την ανία. Τους βλέπουμε, μόλις απαλλαγούν από κάθε υλική και ηθική δυστυχία,, μόλις ξεφορτώσουν τους ώμους τους από κάθε άλλο φορτίο, να γίνονται βάρος στον εαυτό τους, και να θεωρούν κέρδος κάθε ώρα που κατόρθωσαν να περάσουν, μ’ όλο πού κατά βάθος είναι αποχωρισμένοι απ’ αύτη τη ζωή πού με τόσο ζήλο προσπαθούν να την παρατείνουν. Η ανία δεν είναι αμελητέο κακό η απόγνωση καταλήγει να ζωγραφίζεται στο πρόσωπο! Κάνει τούς ανθρώπους; πού τόσο λίγο αγαπούν ο ένας τον άλλον, να αναζητούν τόσο παράφορα ο ένας τον άλλο, και είναι ή πηγή τού κοινωνικού ένστικτου. Το κράτος την θεωρεί σαν δημόσια θεομηνία, όπως και το άκρο αντίθετό της, η πείνα, μπορεί να σπρώξει τους ανθρώπους σε κάθε εκτραχηλισμό : στο λαό χρειάζεται άρτος και θεάματα. Το σκληρό ποινικό σύστημα της Φιλαδέλφειας, πού βασιζόταν στην απομόνωση και στην απραξία, χρησιμοποιεί την ανία σαν τόσο τρομερό όργανο βασανιστηρίου που, για να γλυτώσουν απ’ αυτό, πολλοί κατάδικοι κατάφυγαν στην αυτοκτονία. Αν η φτώχεια είναι το διαρκές κέντρισμα για τους φτωχούς, για τους κοσμικούς ανθρώπους είναι η ανία. Στην πολιτειακή ζωή, η Κυριακή αντιπροσωπεύει την ανία, και οι έξι μέρες της εβδομάδας την φτώχεια.

Βολτέρος: Ο φανατισμός

Ο φανατισμός είναι για τη δεισιδαιμονία ότι είναι η έξαψη για τον πυρετό, ότι είναι η οργή για το θυμό. Όποιος έχει εκστάσεις, οράματα, όποιος παίρνει τα όνειρά του για πραγματικότητα και τις φαντασιώσεις του για προφητείες, έχει απλώς καταληφθεί από έξαρση. Όποιος όμως υποστηρίζει την τρέλα του με το φόνο είναι ένας φανατικός.

Ο Ζαν Ντιάζ, που είχε αποτραβηχτεί στη Νυρεμβέργη και ήταν βαθιά πεπεισμένος πως ο πάπας ήταν ο Αντίχριστος της Αποκαλύψεως και πως είχε το σημάδι του ζώου, είχε καταληφθεί από έξαρση· ο αδελφός του, Βαρθολομαίος Ντιάζ, που έφυγε από τη Ρώμη για να πάει να σκοτώσει τον αδελφό του, και που πράγματι τον σκότωσε για την Αγάπη του Θεού, ήταν ένας από τους πιο αποτρόπαιους φανατικούς που έπλασε ποτέ η δεισιδαιμονία.

Ο Πολύευκτος πηγαίνει στο ναό σε μία ημέρα τελετής για να ανατρέψει και να σπάσει τα αγάλματα και τις διακοσμήσεις· είναι κι αυτός βεβαίως ένας φανατικός, ίσως λιγότερο φριχτός από τον Ντιάζ, όχι όμως λιγότερο ανόητος. Οι δολοφόνοι του δούκα Φραγκίσκου ντε Γκιζ, του Γουλιέλμου πρίγκιπα της Οράγγης, του βασιλιά Ερρίκου Γ' και του Ερρίκου Δ', ήταν κι αυτοί μανιασμένοι και άρρωστοι από λύσσα, όπως και ο Ντιάζ.

Το πιο αποτρόπαιο παράδειγμα φανατισμού είναι το παράδειγμα των αστών του Παρισιού, που έσπευσαν να δολοφονήσουν, να σφάξουν, να εκπαραθυρώσουν, να κατακρεουργήσουν, τη νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου, τους συμπολίτες τους επειδή δεν πήγαιναν να εκκλησιαστούν.

Υπάρχουν φανατικοί ψύχραιμοι: όπως οι δικαστές, που καταδικάζουν σε θάνατο εκείνους που μοναδικό τους έγκλημα είναι να μη σκέφτονται σαν αυτούς· κι αυτούς τους δικαστές τούς επιβαρύνει ακόμη περισσότερο η ενοχή, αξίζουν ακόμη περισσότερο την κατάρα του ανθρώπινου γένους, επειδή, αφού δεν είχαν καταληφθεί από μανία όπως οι Κλεμάν, οι Σατέλ, οι Ροβιαγιάκ, οι Ζεράρ, οι Νταμιέν, θα έπρεπε να είχαν ακούσει τη λογική.

Όταν ο φανατισμός βλάψει σαν γάγγραινα το μυαλό, η αρρώστια είναι σχεδόν ανίατη. Έχω δει δαιμονισμένους οι οποίοι, μιλώντας για τα θαύματα του αγίου Παρί, βαθμιαίως έφταναν σε παροξυσμό παρά τη θέλησή τους: τα μάτια τους έβγαζαν φλόγες, τα μέλη τους έτρεμαν, η παραφορά αλλοίωνε το πρόσωπό τους και μπορούσαν να σκοτώσουν όποιον τους αντιμιλούσε.

Δεν υπάρχει άλλο αντίδοτο σ’ αυτήν την επιδημική αρρώστια από τη φιλοσοφική σκέψη, η οποία, καθώς μεταδίδεται σιγά σιγά, εξημερώνει τα ανθρώπινα ήθη και προλαβαίνει τις ακρότητες του κακού. Μόλις αυτό το κακό αρχίσει να προοδεύει, καλό θα ήταν να το βάλουμε στα πόδια και να περιμένουμε μέχρι να καθαρίσει ο αέρας. Οι νόμοι και η θρησκεία δεν επαρκούν εναντίον αυτής της πανούκλας των ψυχών η θρησκεία, αντί ν’ αποτελεί γι' αυτές τις ψυχές μια σωτήρια τροφή, γίνεται δηλητήριο στα μολυσμένα ήδη μυαλά. Αυτοί οι άθλιοι έχουν πάντα στο νου τους το παράδειγμα του Αόντ, που δολοφόνησε το βασιλιά Εγκλόν της Ιουδήθ που αποκεφάλισε τον Ολιφέρνη πλαγιάζοντας μαζί του· του Σαμουήλ που κατακρεούργησε το βασιλιά Αγκάγκ. Δεν καταλαβαίνουν πως αυτά τα παραδείγματα μπορεί να ήταν αξιοσέβαστα στην αρχαιότητα, αλλά για μας είναι αποτρόπαια· αντλούν την οργή τους από την ίδια τη θρησκεία, η οποία όμως τα καταδικάζει.

Οι νόμοι στέκονται ακόμη εντελώς αδύναμοι απέναντι σ’ αυτές τις εκρήξεις της οργής· είναι σαν να προσπαθείτε να διαβάσετε μια δικαστική απόφαση σ’ έναν παράφρονα. Αυτοί οι άνθρωποι είναι πεπεισμένοι πως το Αγιο Πνεύμα τους διακατέχει, πως είναι υπεράνω των νόμων, πως η έξαρσή τους είναι ο μόνος νόμος στον οποίο πρέπει να υπακούσουν.

Τι ν’ απαντήσει κανείς σε κάποιον που ισχυρίζεται ότι προτιμά να υπακούει στο Θεό παρά στους ανθρώπους και που συνεπώς είναι σίγουρος ότι θα αξιωθεί την αιώνια ζωή σφάζοντάς σας;

Συνήθως είναι οι απατεώνες που καθοδηγούν τους φανατικούς και τους βάζουν το στιλέτο στο χέρι. Θυμίζουν το Γέρο του Βουνού που, όπως λένε, έδινε σε κάτι ηλίθιους να γευτούν τις χαρές του Παραδείσου· μετά τους έταζε την αιωνιότητα αυτών των απολαύσεων, που μια πρόγευσή τους είχαν πάρει, με την προϋπόθεση ότι θα δολοφονούσαν αυτούς που ο ίδιος θα κατονόμαζε. Μόνο μια θρησκεία στον κόσμο δεν είχε μολύνει ο φανατισμός, και αυτή είναι η θρησκεία των λογίων της Κίνας. Τα δόγματα των φιλοσόφων όχι μόνο είχαν απαλλαγεί από αυτήν την πανούκλα, αλλά ήταν και το αντίδοτο της· διότι η επίδραση της φιλοσοφίας έγκειται στο να γαληνεύει την ψυχή και ο φανατισμός δεν συμβιβάζεται με τη γαλήνη. Και εάν την άγια μας θρησκεία μας την έχει τόσο συχνά διαφθείρει αυτή η καταχθόνια μανία, πρέπει να τα βάλουμε με την τρέλα των ανθρώπων.

Ο Ίκαρος σαν τα φτερά επήρε Τη χρήση τους αντέστρεψε Σωτήρια τα δέχτηκε Μα το χαμό του βρήκε.

Η μουσική του Σωκράτη

Τα πλατωνικά έργα επιτρέπουν πλήθος αναγνώσεων και κυρίως ερωτημάτων. Το γεγονός αυτό οφείλεται κυρίως στη διαλογική μορφή τους. Ο συγγραφέας επιλέγει να πραγματευτεί τα θέματά του με τη φιλοσοφική μέθοδο του Σωκράτη (που φέρει και το όνομά του), τον σωκρατικό διάλογο. Ο ίδιος ο Σωκράτης, εξάλλου, δεν έγραφε βιβλία. Στον Φαίδρο διαβάζουμε την εξήγηση. Ένα γραπτό κείμενο μπορείς να το διαβάσεις, αλλά όχι να το ρωτήσεις. Ακόμη και να το κατηγορήσεις αδίκως, «δεν είναι δυνατό ούτε να αμυνθεί ούτε να βοηθήσει τον εαυτό του.» (Πλάτωνας, Φαίδρος 275e). Ως εκ τούτου, ο (ζωντανός) διάλογος είναι ο πλέον κατάλληλος για το φιλοσοφείν.

Ο διάλογος έχει και απρόοπτα που διανθίζουν τις φιλοσοφικές διαμάχες του Σωκράτη, όπως στην περίπτωση του Πρωταγόρα. Εκεί, στα μισά περίπου του έργου, και ενώ οι δύο φιλόσοφοι (ο σοφιστής Πρωταγόρας και ο Σωκράτης) συζητούν για την αρετή, ο συγγραφέας, Πλάτωνας, αποφασίζει να κάνει ένα «διάλειμμα», ελαφρύνοντας την ατμόσφαιρα και βάζοντάς τους να συζητήσουν την ερμηνεία ενός ποιήματος του Σιμωνίδη. Μόλις τελειώσει η ανάλυση του ποιήματος - προτού συνεχιστεί ο διάλογος για την αρετή- ο Σωκράτης παρατηρεί ότι δεν ταιριάζει σε μορφωμένους ανθρώπους να συζητούν για ποίηση. Στη συνέχεια συμπληρώνει την πρότασή του. Η μουσική, ο χορός και τα τραγούδια αρμόζουν στα συμπόσια των απαίδευτων ανθρώπων και όχι στο δικό τους:

«Γιατί αυτοί, επειδή δεν μπορούν να συναναστρέφονται, καθώς πίνουν, με τη δική τους φωνή (διὰ τῆς ἑαυτῶν φωνῆς) και με τα δικά τους λόγια εξαιτίας της απαιδευσίας τους, χρυσοπληρώνουν τις αυλητρίδες, πληρώνοντας ακριβά την ξένη φωνή των αυλών και μέσω της φωνής εκείνων συναναστρέφονται· όταν όμως οι συμπότες είναι και καλλιεργημένοι (πεπαιδευμένοι), δεν θα δεις ούτε αυλητρίδες, ούτε χορεύτριες ούτε αρπίστριες, αλλά αυτοί είναι ικανοί να συναναστρέφονται μόνοι τους, χωρίς ανοησίες και φλυαρίες, με τη δική τους φωνή (διὰ τῆς αὑτῶν φωνῆς), μιλώντας και ακούγοντας στη σειρά τους με κοσμιότητα, ακόμη κι όταν πίνουν πολύ κρασί.» Πλάτωνας, Πρωταγόρας 347c- 347e

Το «διάλειμμα» τελειώνει εδώ και η συζήτηση για το αν διδάσκεται η αρετή θα συνεχιστεί με τους δύο ομιλητές να υιοθετούν ο ένας την άποψη του άλλου. Αλλά, ένα νέο ζήτημα εισάγεται. Γιατί ο Πλάτωνας θεωρεί τη διασκέδαση που περιλαμβάνει αυλητρίδες, χορεύτριες και αρπίστριες περιττή;

Την απάντηση λαμβάνουμε στο πλατωνικό Συμπόσιον όπου ο συγγραφέας (με το στόμα του Αλκιβιάδη αυτή τη φορά) αφιερώνει περισσότερο χώρο στο να εξηγήσει τη «δύναμη των λόγων του Σωκράτη». Στο Συμπόσιο συμβαίνει κάτι ανάλογο με τον Πρωταγόρα: Στο έργο οι «συμπότες» διώχνουν την αυλητρίδα για να συζητήσουν το θέμα του έρωτα. Τελευταίος μιλάει ο Σωκράτης, που μόλις ολοκληρώσει τη θεωρία του έρωτα, όπως την άκουσε από τη Διοτίμα, δεν μπορεί να ανταλλάξει απόψεις με τους άλλους, γιατί ακούγονται χτυπήματα στην πόρτα. Ο σκηνοθέτης του έργου Πλάτωνας εισάγει στο συμπόσιο τον μεθυσμένο Αλκιβιάδη (η αυλητρίδα επανεμφανίζεται για να τον υποβαστάξει) ώστε να πλέξει το εγκώμιο του Σωκράτη. Τότε, ο Αλκιβιάδης παρομοιάζει τον Σωκράτη με σιληνό, στη συνέχεια με τον σάτυρο Μαρσύα, για να καταλήξει στον αυλητή:

«Μήπως δεν είσαι και αυλητής; Και μάλιστα πολύ πιο θαυμάσιος από εκείνον. Γιατί αυτός μάγευε τους ανθρώπους με όργανα και τη δύναμη του στόματός του, και σήμερα κάποιος μπορεί να παίξει αυτά που έπαιζε εκείνος στον αυλό. Εσύ διαφέρεις από αυτόν μόνο σ’ αυτό, ότι χωρίς όργανα, με απλά λόγια καταφέρνεις το ίδιο.» Πλάτωνας, Συμπόσιον 215b-c

Οι μαθητές του Σωκράτη ακούν τη μουσική του δασκάλου τους και συνδιαλέγονται μαζί της. Αλλά τα αποτελέσματα δεν είναι τόσο θετικά όσο φαίνονται. Ο Αλκιβιάδης παραδέχεται, ότι, αν και γοητευμένος από τα «απλά λόγια» του Σωκράτη, ντρέπεται τόσο πολύ επειδή δεν μπορεί να τα τηρήσει, ώστε να εύχεται τον θάνατό του:

«Πολλές φορές με ευχαρίστηση θα ήθελα να μην υπάρχει ο Σωκράτης ανάμεσα στους ανθρώπους. Αλλά αν γινόταν κάτι τέτοιο, γνωρίζω καλά πως θα στενοχωριόμουν υπερβολικά, με αποτέλεσμα να μην ξέρω πώς να μεταχειριστώ αυτόν τον άνθρωπο. Και από τις μουσικές του εγώ και πολλοί άλλοι αυτά πάθαμε από αυτόν τον σάτυρο.» Πλάτωνας, Συμπόσιον 216c

Ο Πλάτωνας (όπως και οι υπόλοιποι μαθητές) αγαπάει τον Σωκράτη. Το συμπόσιο είναι για τους φίλους. Χωρίς εξωτερικούς περισπασμούς. Και ποια θα ήταν καλύτερη μουσική από αυτή του Σωκράτη;

Ούτε καν εκείνη των αυλών.

Είμαστε φτιαγμένοι από αστέρια – Το μακρύ ταξίδι από τη Μεγάλη Έκρηξη στο ανθρώπινο σώμα

Πώς βρήκαν τα κύτταρα, τα στοιχεία, τα άτομα και τα υποατομικά σωματίδια τον δρόμο τους προς τον εγκέφαλο, τα οστά και το σώμα μας;

Στα πρώτα, βίαια χρόνια της, η Γη ήταν ένα τοπίο κόλασης που πέταξε από τα σπλάχνα της το φεγγάρι, έπειτα από μια πύρινη σύγκρουση με έναν άλλο πρωτοπλανήτη, υποπτεύονται τώρα οι επιστήμονες, σύμφωνα με ρεπορτάζ του CNN. Αργότερα, μετατράπηκε από μια υδάτινη έκταση σε μια γιγάντια χιονόμπαλα που σχεδόν έσβησε όλη την υπάρχουσα ζωή.

Στη συνέχεια, υπερ-τυφώνες με κύματα έως και 90 μέτρα χτύπησαν τον πρόσφατα αποψυγμένο ωκεανό. Αυτό όμως δεν είναι τίποτα σε σύγκριση με την ουράνια αναταραχή και τις εκρήξεις στα 9 δισεκατομμύρια χρόνια πριν από τη γέννηση του πλανήτη μας.

Το επερχόμενο βιβλίο του Νταν Λέβιτ, «What’s Gotten Into You: The Story of Your Body’s Atoms, From the Big Bang Through Last Night’s Dinner», προκαλεί μια σειρά εντυπωσιακών και συχνά ισχυρών εικόνων στην ανίχνευση του τρόπου με τον οποίο τα κύτταρα, τα στοιχεία, τα άτομά μας και τα υποατομικά σωματίδια βρήκαν όλα τον δρόμο τους προς τον εγκέφαλο, τα οστά και το σώμα μας. 

«Τώρα γνωρίζουμε ότι η προέλευση του σύμπαντος, η δημιουργία στοιχείων στα αστέρια, η δημιουργία του ηλιακού συστήματος και της Γης και η πρώιμη ιστορία του πλανήτη μας ήταν απίστευτα ταραχώδης», είπε ο Λέβιτ στο CNN.

Ωστόσο, οι σχεδόν ακατανόητες εκρήξεις, οι συγκρούσεις και οι θερμοκρασίες ήταν απαραίτητες για τη ζωή.

Μια διαταραχή στην τροχιά του Δία, για παράδειγμα, ενδέχεται να έστειλε μαζικά αστεροειδείς στη Γη, σπέρνοντας τον πλανήτη με νερό. Και ο λιωμένος σίδηρος που σχηματίζει τον πυρήνα της Γης έχει δημιουργήσει ένα μαγνητικό πεδίο που μας προστατεύει από τις κοσμικές ακτίνες.

«Συνέβησαν τόσο πολλά πράγματα, που θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί διαφορετικά», είπε ο Λέβιτ, «και σε αυτή την περίπτωση δεν θα ήμασταν εδώ».

Η βήμα προς βήμα ανασύσταση του επικού ταξιδιού των ατόμων μας μέσα σε δισεκατομμύρια χρόνια, είπε, τον έχει γεμίσει με δέος και ευγνωμοσύνη.

«Μερικές φορές, όταν κοιτάζω τους ανθρώπους, σκέφτομαι: “Ουάου, είστε τόσο απίστευτοι οργανισμοί· τα άτομά μας μοιράζονται όλα την ίδια βαθιά ιστορία που χρονολογείται από τη Μεγάλη Έκρηξη», είπε. Ελπίζει ότι οι αναγνώστες θα αναγνωρίσουν «ότι ακόμα και το πιο απλό κύτταρο είναι απίστευτα πολύπλοκο και άξιο μεγάλου σεβασμού. Όπως και όλοι οι άνθρωποι επίσης».

Ένα αστρικό μυστήριο

Αλλάζουμε συνεχώς και αντικαθιστούμε τα παλιά μέρη με νέα: το νερό τις πρωτεΐνες, ακόμη και τα κύτταρα μας.

Το σώμα μας περιέχει περίπου 60 στοιχεία, συμπεριλαμβανομένου του υδρογόνου που εξαπολύθηκε μετά τη Μεγάλη Έκρηξη και του ασβεστίου που σχηματίστηκε από πεθαμένα αστέρια γνωστά ως κόκκινοι γίγαντες. Καθώς ο Λέβιτ συγκέντρωνε τις αποδείξεις για το πώς αυτά και πιο πολύπλοκα οργανικά μόρια έφτασαν σε εμάς, έμπαινε στην πολυτάραχη ιστορία της ίδιας της επιστημονικής διαδικασίας.

Αρχικά δεν είχε σκοπό να παραλληλίσει την αναταραχή στο σύμπαν με ανατροπές στον επιστημονικό κόσμο, αλλά σίγουρα αυτό αποδείχθηκε αναπόφευκτο. «Τόσο πολλές επιστημονικές βεβαιότητες έχουν ανατραπεί από τότε που ζούσαν οι προπαππούδες μας», είπε. «Αυτό είναι που κάνει διασκεδαστικό το βιβλίο».

Αφού ο Λέβιτ ολοκλήρωσε το πρώτο σχέδιο του βιβλίου, συνειδητοποίησε με έκπληξη ότι μέρος της επιστημονικής αναταραχής οφειλόταν σε διάφορα είδη επανεμφανιζόμενων μεροληψιών. «Ήθελα να μπω στο κεφάλι των επιστημόνων που έκαναν μεγάλες ανακαλύψεις – να δω τις προόδους τους την ώρα που συνέβαιναν και να καταλάβω πώς έγιναν αποδεκτές εκείνη την εποχή», είπε. «Έμεινα έκπληκτος που σχεδόν κάθε φορά η αρχική αντίδραση σε πρωτοποριακές θεωρίες ήταν ο σκεπτικισμός και η απόρριψη».

Σε όλο το βιβλίο, επεσήμανε έξι επαναλαμβανόμενες… ψυχικές παγίδες που έχουν τυφλώσει ακόμα και λαμπρά μυαλά, όπως η άποψη ότι είναι «πολύ παράξενο για να είναι αληθινό» ή ότι «αν τα σημερινά μας εργαλεία δεν το έχουν εντοπίσει, δεν υπάρχει».

Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, μάλιστα, αρχικά αποστρεφόταν την περίεργη ιδέα ενός διαστελλόμενου σύμπαντος, για παράδειγμα, και έπρεπε να πειστεί με την πάροδο του χρόνου από τον Ζορζ Λεμέτρ, έναν ελάχιστα γνωστό αλλά επίμονο Βέλγο ιερέα και κοσμολόγο. Ο Στάνλεϊ Μίλερ, ο «πατέρας της προβιοτικής χημείας» που προσομοίωσε έξυπνα τις συνθήκες της πρώιμης Γης σε γυάλινες φιάλες, ήταν ένας διαβόητος αντίπαλος της υπόθεσης ότι η ζωή θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί στον βαθύ ωκεανό, τροφοδοτούμενη από ένζυμα πλούσια σε μέταλλα και υπερθερμασμένες οπές.

«Η ιστορία της επιστήμης είναι γεμάτη από τις μεγαλειώδεις βεβαιότητες των γηραιών πολιτικών προσωπικοτήτων που σύντομα θα ανατρέπονταν», γράφει ο Λέβιτ στο βιβλίο του. Ευτυχώς για εμάς, η ιστορία της επιστήμης είναι επίσης γεμάτη από ριζοσπάστες και ελεύθερους στοχαστές που διασκέδασαν τη διάτρηση αυτών των βεβαιοτήτων.

Εποικοδομητική καταστροφή

Ο Λέβιτ περιέγραψε πόσα από τα άλματα προς τα εμπρός έγιναν από ερευνητές που δεν έλαβαν ποτέ τα δέοντα εύσημα για τη συνεισφορά τους. «Με ελκύουν άγνωστοι ήρωες με δραματικές ιστορίες που οι άνθρωποι δεν έχουν ξανακούσει», είπε. «Έτσι, χάρηκα που πολλές από τις πιο συναρπαστικές ιστορίες του βιβλίου αποδείχτηκαν εκείνες για ανθρώπους που δεν γνώριζα».

Είναι επιστήμονες όπως η Αυστριακή Μαριέτα Μπλάου, η οποία βοήθησε τους φυσικούς να δουν ορισμένα από τα πρώτα σημάδια υποατομικών σωματιδίων. Ο Ολλανδός γιατρός και φιλόσοφος Γιαν Ίνγκενχουζ, ο οποίος ανακάλυψε ότι τα φύλλα μπορούν να δημιουργήσουν οξυγόνο μέσω της φωτοσύνθεσης, και η χημικός Ρόζαλιντ Φράνκλιν, η οποία συνέβαλε καθοριστικά στην επεξεργασία της τρισδιάστατης δομής του DNA.

Η σπίθα των νέων ιδεών χτυπούσε συχνά σε όλο τον κόσμο. Προς έκπληξή του, ο Λέβιτ ανακάλυψε ότι πολλοί επιστήμονες επεξεργάστηκαν εύλογα σενάρια για το πώς θα μπορούσαν να είχαν αρχίσει να συναρμολογούνται τα δομικά στοιχεία της ζωής.

«Το σύμπαν μας είναι γεμάτο από οργανικά μόρια – πολλά από αυτά είναι πρόδρομοι των μορίων από τα οποία είμαστε φτιαγμένοι», είπε. «Επομένως, ισορροπώ μεταξύ της σκέψης ότι είναι τόσο απίθανο να υπάρχουν πλάσματα σαν εμάς και της σκέψης ότι η ζωή πρέπει να υπάρχει σε πολλά μέρη στο σύμπαν».

Τίποτα σχετικά με το δικό μας ταξίδι από τη Μεγάλη Έκρηξη δεν ήταν ξεκάθαρο, ωστόσο.

«Αν προσπαθήσει κανείς να φανταστεί πώς εξελίχθηκε η ζωή από τα πρώτα οργανικά μόρια, θα σκεφτεί ότι λογικά ήταν μια ταραχώδης διαδικασία, γεμάτη περίπλοκα μονοπάτια και αποτυχίες», είπε ο Λέβιτ. «Τα περισσότερα από αυτά δεν έχουν οδηγήσει πουθενά. Αλλά η εξέλιξη έχει τον τρόπο να δημιουργεί νικητές μέσα από αμέτρητα πειράματα σε μεγάλες χρονικές περιόδους».

Η φύση έχει επίσης έναν τρόπο να ανακυκλώνει τα δομικά στοιχεία για να δημιουργήσει νέα ζωή. Ο πυρηνικός φυσικός Πολ Έμπερσολντ διαπίστωσε ότι «ανταλλάσσουμε τα μισά από τα άτομα άνθρακα που διαθέτουμε κάθε έναν έως δύο μήνες και αντικαθιστούμε το 98% όλων των ατόμων μας κάθε χρόνο», γράφει ο Λέβιτ.

Σαν ένα σπίτι υπό συνεχή ανακαίνιση, αλλάζουμε και αντικαθιστούμε διαρκώς παλιά σημεία με νέα: το νερό, τις πρωτεΐνες, ακόμα και τα κύτταρά μας, τα περισσότερα από τα οποία προφανώς αντικαθιστούμε κάθε δεκαετία.

Τελικά, τα δικά μας κύτταρα θα αναπτυχθούν ήσυχα, αλλά τα μέρη τους θα επανασυναρμολογηθούν σε άλλες μορφές ζωής. «Αν και πεθαίνουμε, τα άτομά μας δεν πεθαίνουν», γράφει ο Λέβιτ. «Περιστρέφονται μέσα από τη ζωή, το έδαφος, τους ωκεανούς και τον ουρανό σε ένα χημικό γαϊτανάκι».

Ακριβώς όπως ο θάνατος των άστρων, με άλλα λόγια, η δική μας καταστροφή ανοίγει έναν άλλον αξιοσημείωτο κόσμο πιθανοτήτων.

Τα ετυμολογικά τού πολέμου

Το αντιστάθμισμα τού πολέμου, η ειρήνη, είναι μια εξίσου με τον πόλεμο αρχαία λέξη, είναι κι αυτή ομηρική.

Αυτές τις μέρες που όλοι μιλούν για τον πόλεμο, που λέξεις τού «σημασιακού πεδίου» τού πολέμου, όπως πόλεμος, μάχη, εχθρός, αιχμάλωτος, ειρήνη, όπλα, στρατός, νίκη, ήττα, επίθεση, άμυνα κ.ά. ακούγονται και γράφονται ασταμάτητα, είναι, νομίζουμε, επίκαιρο

Αυτές τις μέρες που όλοι μιλούν για τον πόλεμο, που λέξεις τού «σημασιακού πεδίου» τού πολέμου, όπως πόλεμος, μάχη, εχθρός, αιχμάλωτος, ειρήνη, όπλα, στρατός, νίκη, ήττα, επίθεση, άμυνα κ.ά. ακούγονται και γράφονται ασταμάτητα, είναι, νομίζουμε, επίκαιρο να μιλήσουμε για τη «σημασιολογία τού πολέμου», να ανιχνεύσουμε δηλ. την προέλευση των «πολεμικών λέξεων» πόλεμος, μάχη, ειρήνη και εχθρός. Η αρχική σημασία που προηγήθηκε τής σημερινής χρήσης τους μπορεί να εξηγήσει πώς αισθάνθηκαν και πώς εκφράστηκαν οι Έλληνες (και μερικοί άλλοι λαοί) απέναντι στη διαδικασία τής πολεμικής σύγκρουσης και τής δήλωσής της.

Οι δύο βασικές λέξεις τού πολεμικού σημασιακού πεδίου, οι λέξεις πόλεμος και μάχη, είναι πανάρχαιες· είναι ομηρικές. Αρχικά η λέξη πόλεμος χρησιμοποιείτο με αρνητική χροιά («κακόσημη λέξη»), ενώ η μάχη με θετική χροιά («εύσημη λέξη»). Ετσι μερικές από τις ιδιότητες που προσδίδει στον πόλεμο ο Ομηρος είναι αιματόεις, δακρυόεις, ολοός, πολύδακρυς, στυγερός, κακός, δυσηχής, οκρυόεις (ψυχρός, φρικτός), φθισήνωρ (ολέθριος, ανδροφονιάς), δήιος (φονικός, καταστρεπτικός), οϊζηρός (οδυνηρός, ελεεινός), δυσηλεγής (αποκρουστικός, αμείλικτος) κ.τ.ό., αντίθετα προς τη μάχη που «φέρει δόξα στους άνδρες», είναι κυδιάνειρα, είναι κρατίστη κ.τ.ό. Αργότερα ο πόλεμος παίρνει την έννοια τού όλου (πόλεμος είναι το σύνολο των συγκρούσεων, η καθόλου αναμέτρηση με τον εχθρό), ενώ η μάχη την έννοια τού μέρους (μάχη είναι η μεμονωμένη, συγκεκριμένη φάση αναμέτρησης με τον εχθρό). Έτσι το να χαθεί μια μάχη δεν σημαίνει, όπως λέμε, ότι χάθηκε και ο πόλεμος! Επίσης η μάχη παίρνει τη γενικότερη έννοια τής σύγκρουσης, πέρα τής «πολεμικής μάχης». Φθάνει δηλ. να σημαίνει ό,τι η λ. αγώνας.

Η λέξη πόλεμος προέρχεται από το ομηρικό ρήμα πελεμίζω που σήμαινε «πολεμώ», με αρχική σημασία «φοβίζω τον εχθρό» (από υποθετικό τύπο πέλεμα «τρόμος, φόβος», πρβλ. γερμαν. felma «τρόμος») και μάλιστα «κραδαίνοντας τη λόγχη», αφού η λέξη είναι ομόρριζη τού πάλλω. Ας σημειωθεί ότι μια αρχαία γερμανική λέξη, η λ. werra «διαμάχη», έδωσε το αγγλ. war και το γαλλ. guerre, τις λέξεις που σημαίνουν τον πόλεμο στις αντίστοιχες γλώσσες.

Αβέβαιη είναι η ετυμολογική προέλευση τού μάχομαι, απ’ όπου η λ. μάχη. Από άλλους συνδέεται με το μάχ-αιρα και από άλλους με το μήχ-αρ, μηχ-ανή, οπότε αρχική σημασία τού μάχομαι θα ήταν αντιστοίχως «χτυπώ με μαχαίρι» ή «μηχανεύομαι (πώς θα επιβληθώ στον αντίπαλο)». Σημειώνεται ότι από το λατινικό battuere «χτυπώ, πλήττω» προήλθαν τόσο το γαλλ. battaille όσο και το αγγλ. battle, ενώ στην ίδια ρίζα ανάγονται το γαλλ. και αγγλ. combat, ακόμη και το περίφημο debate «η συζήτηση» (αρχική σημασία: «διαπληκτίζομαι, ανταλλάσσω χτυπήματα με τον αντίπαλο», που διαφέρει ριζικά από τα αντίστοιχα ελληνικά συν-ζήτηση και διά-λογος).

Το αντιστάθμισμα τού πολέμου, η ειρήνη, είναι μια εξίσου με τον πόλεμο αρχαία λέξη, είναι κι αυτή ομηρική. Ωστόσο, η προέλευση τής λέξης είναι άγνωστη (η σύνδεση με το είρω «συνδέω» δεν γίνεται ευρύτερα δεκτή), ενώ τύποι όπως Αθ-ήνη, Μυκ-ήνη δείχνουν μάλλον ότι πρόκειται για προελληνική (πελασγική) λέξη. Από τη ρίζα παγ/πακ- που σημαίνει «στερεώνω, συνδέω, ενώνω» και που έδωσε στην Ελληνική λέξεις όπως πήγ-νυμι, πήζω, πηκτός, άπαξ, πάγιος, πάγος, παγίς, παγετός, πάσσαλος κ.ά. προήλθαν το λατινικό pax (γεν. pacis), απ’ όπου το γαλλ. paix και από αυτό το αγγλ. peace.

Ο πόλεμος διενεργείται πάντοτε εναντίον εξωτερικών αντιπάλων που χαρακτηρίζονται με την ιδιότητα τού εχθρός. Η λέξη αυτή συνδέεται ετυμολογικά με δύο πηγές: με λέξεις που σημαίνουν «μίσος» (αρχαίο έχθος «μίσος», απ’ όπου οι λέξεις απ-εχθής, ειδ-εχθής, απ-εχθ-άνομαι κ.ά.) και λέξεις από τη ρίζα *εχσ– που σημαίνουν «έξω, εκτός» (πρόθεση εξ/εκ, έξω, εξωτερικός, εκτός κ.ά.). Επομένως εχθ-ρός είναι «ο μισητός αντίπαλος, ο προερχόμενος απ’ έξω», δηλ. «ο μισητός, εξωτερικός αντίπαλος». (Ας μην ξεχνάμε, ωστόσο, ότι ο ξένος, ο ακίνδυνος ιδιώτης-επισκέπτης, όχι μόνον ήταν ευπρόσδεκτος, αλλά συνιστούσε και ιερή έννοια για τους αρχαίους, δηλώνοντας τον «φιλοξενούμενο»). Με τη β’ σειρά λέξεων (τη ρίζα *εχσ-) συνδέονται και λέξεις που δήλωσαν τον «ξένο» σε άλλες γλώσσες· πβ. γαλλ. ètranger, αγγλ. stranger και λατινικές λέξεις όπως ex, extra, extremus, exterior, απ’ όπου προέρχονται πολλές συναφείς ξένες λέξεις. Από μια άλλη ευρωπαϊκή ρίζα (το ghost-) που σήμαινε «ξένος», προήλθαν το λατ. hostis που αρχικά σήμαινε «ξένος» και αργότερα «(δημόσιος) εχθρός». Η λέξη έχασε τη σημασία τού «εχθρός» και έδωσε λέξεις δηλωτικές τού «φιλοξενούμενος», «φιλοξενία» κ.λπ., όπως γαλλ. hôte (ξένος), αγγλ. guest, γερμ. Gast, γαλλ. hôtel (ξενοδοχείο), γαλλ. hôpital, αγγλ. hospital (νοσοκομείο) (από το hospitium «φιλοξενία» προήλθε το ελλην. οσπίτιον, δηλ. το σπίτι). Από το inimicus που δήλωνε τον «ατομικό εχθρό» προήλθαν στις γλώσσες αυτές οι λέξεις που δηλώνουν τον εχθρό, το γαλλ. ennemi, το αγγλ. enemy.

Η πάλη των αντιθέσεων που οδήγησε τον Ηράκλειτο στη γνωστή ρήση «πόλεμος πάντων μεν πατήρ εστί πάντων δε βασιλεύς, και τους μεν θεούς έδειξε τους δε ανθρώπους, τους μεν δούλους εποίησε τους δε ελευθέρους», ξεπερνάει τη φιλοσοφική δράση και αντίδραση των αντιθέτων ουσιών και προσλαμβάνει μορφές προκλητικής αγριότητας και υποβάθμισης τής ανθρώπινης ζωής, όπως ο πόλεμος της Ουκρανίας που ζούμε σήμερα, με αδιαφανείς σκοπούς εκ μέρους των επιτιθεμένων και ανεξέλεγκτες επιπτώσεις για όλον τον κόσμο.

Χωρίς τα πρέπει και τους περιορισμούς

Σαν να μας περικλείει ένα διάφανο κέλυφος ιδιαίτερα πλεγμένο. Φτιαγμένο από τις ανασφάλειες μας, το εγώ μας, τους κοινωνικούς περιορισμούς, τα πιστεύω των οικογενειών μας και τα βιώματα μας.

Όλα αυτά μας «ντύνουν» σιγά σιγά, μέρα με την μέρα, χρόνο με το χρόνο, από την αρχή της ύπαρξης μας και διαμορφώνουν το δέρμα μας, την μυρωδιά μας, την φυσιογνωμία μας.

Πορευόμαστε στο σήμερα, με αυτό το κέλυφος, με αυτόν τον μανδύα, με όλα αυτά που πιστεύουμε πως είμαστε, αντανακλώντας αυτή την εικόνα προς τα έξω.

Οι φόβοι μας, το εγώ μας, οι ανασφάλειές μας, έγιναν ο χαρακτήρας μας, έγιναν εμείς, έγιναν το πεπρωμένο μας.

Έτσι συχνά πλάθουμε τις ζωές μας, με ανθρώπους που δεν αγαπάμε πραγματικά, με συνήθειες που δεν μας ταιριάζουν, με ζωή που μοιάζει δανεική.

Πως να δεθούμε άλλωστε ουσιαστικά με τους ανθρώπους, πως να βρούμε το άλλο μας μισό, εφόσον υπάρχει, όταν δεν γνωρίζουμε καλά τον ίδιο μας τον εαυτό, ποιοί πραγματικά είμαστε και τι χρειάζεται η ψυχή μας.

Πρέπει να βρούμε το κουράγιο να δούμε καθαρά, μέσα μας και γύρω μας. Να σπάσουμε αυτό το κέλυφος, όσο και αν πονέσει, ώστε να ελευθερώσουμε τον πραγματικό μας εαυτό.

Να μάθουμε να υπάρχουμε στην αγνή, αληθινή, καθαρή μορφή μας.

Να αναζητήσουμε ότι μας κάνει πραγματικά ευτυχισμένους.

Να κινούμαστε στον ρυθμό του παλμού της δικής μας καρδιάς. Κι αν είμαστε τυχεροί να βρούμε κάποιον να μας συντροφεύει και ανθρώπους να μας πλαισιώνουν, με τους οποίους ταιριάζουν οι ρυθμοί μας.

Να γίνουμε όλα όσα μπορούμε. Να φτάσουμε όσο πιό μακριά αντέχουμε, ακολουθώντας το κάλεσμα μας.

Πρέπει να «αγγίξουμε» την ψυχή μας και να την αφήσουμε ελεύθερη στο φως. Ώστε να μπορέσουμε να ζήσουμε με όλο μας το είναι, μια ζωή με ευτυχισμένες και αληθινές στιγμές.

«Το να είσαι ο εαυτός σου και μόνο ο εαυτός σου, σημαίνει να δώσεις την πιο σκληρή μάχη που μπορεί να δώσει ένας άνθρωπος». -Ε. Κάμμινγκς

Όμως αξίζει! Διότι μία ζωή γεμάτη συμβιβασμούς και περιορισμούς, δεν είναι αυτό που θα εύχονταν κανείς για τα παιδιά του. Γιατί να το επιτρέψουμε σε εμάς τους ίδιους;

Να μη φοβάσαι το καινούριο. Γίνε κι εσύ καινούριος

Οι αλλαγές έρχονται – συνηθέστερα – χωρίς προειδοποιήσεις. Aπρόσμενα. Ξαφνικά. Εισβάλλουν στη ζωή και την αλλάζουν μονομιάς. Είτε καλές είτε κακές, οι αλλαγές είναι εδώ για να βγάλουν τον παλιακό μανδύα από πάνω μας και να αποκαλύψουν έναν καινούριο εαυτό. Έναν εαυτό που θα αντέχει στην πίεση, θα αγαπάει περισσότερο και θα δίνεται ολοκληρωτικά.

Ο Χένρι Μίλερ (συγγραφέας) έχει πει χαρακτηριστικά: «Το καινούριο εμπεριέχει πάντα μια αίσθηση παραβίασης και ιεροσυλίας. Ό,τι είναι νεκρό, θεωρείται ιερό. Ό,τι είναι καινούριο, δηλαδή διαφορετικό θεωρείται διαβολικό επικίνδυνο ή ανατρεπτικό». Νομίζω πως δεν γίνεται παρά να συμφωνήσεις μαζί του, αφού βρισκόμαστε σε έναν κόσμο που οτιδήποτε μοιάζει διαφορετικό, καταπνίγεται. Προβάλλεται έντονα ο μιμητισμός με αποτέλεσμα ο κόσμος να μην είναι πλέον ο εαυτός του. Και αυτό φαίνεται. Παντού.

Το διαφορετικό, το καινούριο και το αλλιώτικο χώνονται πρόχειρα σε σκονισμένα κουτιά και μπαίνουν στο πατάρι των συνειδήσεων. Δεν συμφέρουν κανέναν. Μόνο ό,τι πουλάει, μόνο ό,τι φωτίζεται. Αλλά ξέρεις, εκείνο το ψεύτικο φως, το τεχνητό. Το φως με τους προβολείς. Μη τυχόν και βρεθεί κάτι αυτόφωτο. Αμέσως παραγκωνίζεται και καταδιώκεται μέχρι να αποδεχθεί την ήττα του. Μέχρι να αποδεχθεί ότι είναι αδύναμο για να τα βάλει με τα «θηρία».

Εσύ δεν πρέπει να είσαι σε καμία κατηγορία από τις δύο. Όχι, δεν πρέπει. Ούτε με εκείνους που λάμπουν ετερόφωτα, αλλά ούτε και με εκείνους που λάμπουν αυτόφωτα όμως δέχονται την ήττα ως αποτέλεσμα. Η ήττα δεν είναι μια από τις επιλογές σου. Ο κόσμος ολάκερος σε καταδέχθηκε όταν γεννήθηκες για να προσφέρεις σε αυτό τον κόσμο «αυτό το κάτι διαφορετικό».

Αν ήταν να προσφέρουμε όλοι το ίδιο πράγμα, τότε η ζωή θα πρέπει να ήταν πολύ μονότονη, δε νομίζεις; Δες μέσα σου, διάλεξε ό,τι λάμπει αυτόφωτα, ανέδειξε την διαφορετικότητά σου και τότε να είσαι σίγουρος ότι τίποτα δεν μπορεί να πάει στραβά.

Πήγαινε κόντρα στο ρεύμα και πίστεψε πως μπορείς να κάνεις το αδύνατο. Ο Ρόμπερτ Φ. Κένεντι (πολιτικός) είχε πει εύστοχα: «Η πρόοδος είναι μια όμορφη λέξη. Όμως, αρχή της προόδου είναι η αλλαγή και η αλλαγή έχει πολλούς εχθρούς.». Φρόντισε να τους εξαλείψεις για να μπορέσεις να φτάσεις στο καινούριο που τόσο λαχταράει η ψυχή σου.

Φρόντισε να μην γίνεις σαν τους άλλους. Να ξεχωρίζεις. Να σέβεσαι. Να μην φοβάσαι το καινούριο. Αγκάλιασε την αλλαγή και γίνε και εσύ καινούριος!