Η φιλοσοφία της Φύσης

Η θρησκεία, μιας και πηγάζει από τον φόβο, έχει εξάρει ορισμένους φόβους και έκανε τούς ανθρώπους να μην τους θεωρούν μισητούς. Σ’ αυτό έβλαψε πολύ τήν ανθρωπότητα, γιατί κάθε φόβος είναι κακός.

Πιστεύω πώς όταν πεθάνω θα σαπίσω και τίποτα από το εγώ μου δεν θα επιζήσει. Δεν είμαι νέος και αγαπώ τή ζωή, δεν καταδέχομαι όμως να τρέμω από φόβο στή σκέψη της εκμηδένισης μου.

Η ευτυχία δεν είναι λιγότερο γνήσια επειδή κάποτε τελειώνει, ούτε ο στοχασμός και η αγάπη χάνουν τήν άξια τους γιατί δεν διαρκούν αιώνια.

Πολλοί άνθρωποι φέρθηκαν περήφανα στο ικρίωμα, και η ίδια αυτή περηφάνια πρέπει να μας διδάξει να σκεφτόμαστε σωστά για τή θέση του ανθρώπου στον κόσμο.

Ακόμα κι όταν τ’ ανοιχτά παράθυρα της επιστήμης μας κάνουν να αναρριγούμε όσο κι από τή βολική κλεισούρα τών, παραδοσιακών, ενανθρωπιστικών μύθων, στο τέλος, δροσερός αέρας θα μας δυναμώσει και οι ανοιχτοί χώροι θα έχουν ένα δικό τους μεγαλείο,

Η φιλοσοφία της φύσης είναι ένα πράγμα, και η φιλοσοφία αξιών ένα άλλο. Η σύγχυσή τους, μονάχα βλάβη μπορεί να προκαλέσει. Αυτό πού θεωρούμε καλό, αυτό πού αρέσει, δεν έχει καμιά σχέση μ’ αυτό πού είναι, μέ το πρόβλημα δηλαδή πού απασχολεί τή φιλοσοφία της φύσης.

Από τήν άλλη μεριά, κανένας δεν μπορεί να μας απαγορεύσει να εκτιμούμε ετούτο ή εκείνο, μέ το πρόσχημα πώς ο μη ανθρώπινος κόσμος δεν το εκτιμά, ούτε είναι δυνατό να μας υποχρεώσουν να θαυμάζουμε οτιδήποτε, γιατί είναι «νόμος της φύσης». δεν υπάρχει αμφιβολία πώς είμαστε μέρος της Φύσης, πού δημιούργησε τούς πόθους μας, τις ελπίδες και τούς φόβους μας» σύμφωνα μέ νόμους πού οι φυσικοί αρχίζουν ν’ ανακαλύπτουν.

Με τήν έννοια τούτη, είμαστε ένα μέρος της Φύσης, δηλαδή είμαστε υποταγμένοι σ’ αυτήν και στους νόμους της, και, τελικά, τα θύματά της.

Η φιλοσοφία της Φύσης δεν πρέπει να είναι υπερβολικά γήινη. Γιατί η Γή είναι ένας μονάχα από τούς πιο μικρούς πλανήτες, πού ανήκουν σ’ έναν από τούς μικρότερους αστέρες τού Γαλαξία.

Θα ήταν γελοίο να εξωθούμε τή φιλοσοφία της Φύσης σέ τρόπο πού τ’ αποτελέσματα της να είναι ευχάριστα. στά απειροελάχιστα παράσιτα του ασήμαντου αυτού πλανήτη.

Ο βιταλισμός σα φιλοσοφία και η θεωρία της εξέλιξης δείχνουν, από τήν άποψη αύτη, έλλειψη αίσθησης αναλογιών και λογικής σημασίας. Ατενίζουν τα γεγονότα της ζωής, πού μας ενδιαφέρουν προσωπικά, σα να έχουν συμπαντική σημασία, και όχι μιά σημασία πού περιορίζεται στήν επιφάνεια της Γής.

Η αισιοδοξία και η απαισιοδοξία, σαν συμπαντικές φιλοσοφίες, δείχνουν τον ίδιο αφελή ανθρωπομορφισμό.

Το μεγάλο Σύμπαν, στο μέτρο πού το γνωρίζουμε, δεν είναι ούτε καλό ούτε κακό και δεν ενδιαφέρεται να μας κάνει ευτυχισμένους ή δυστυχισμένους. Όλες οι τέτοιες φιλοσοφίες προκύπτουν από τήν έπαρση μας και διορθώνονται κατά τον καλύτερο τρόπο μέ λίγη αστρονομία.

Στή φιλοσοφία άξιων όμως, η κατάσταση είναι διαφορετική. Η Φύση είναι ένα μέρος μονάχα αυτών πού μπορούμε να φαντασθούμε. το κάθε τί, πραγματικό ή φανταστικό·, μπορεί να εκτιμηθεί από μας και δεν υπάρχουν εξωτερικά σταθμά πού να αποδείχνουν πώς η αξιολόγησή μας αύτη είναι λαθεμένη.

Εμείς οι ίδιοι είμαστε οι τελεσίδικοι κριτές των αξιών και στον κόσμο των αξιών η Φύση είναι ένα μόνο μέρος του. Έτσι, σέ τούτον τον κόσμο είμαστε μεγαλύτεροι από τή Φύση.

Στον κόσμο των αξιών η Φύση είναι ουδέτερη, ούτε καλή είναι ούτε κακή, ούτε άξια θαυμασμού, ούτε άξια καταδίκης. Εμείς είμαστε εκείνοι πού δημιουργούμε τις αξίες και οι πόθοι μας είναι εκείνοι πού αξιολογούν.

Στο βασίλειο αυτό είμαστε βασιλιάδες και εξευτελίζουμε σίγουρα την ηγεμονία μας, αν σκύβουμε το κεφάλι μπροστά στή Φύση. Σέ μας εναπόκειται να καθορίσουμε τί είναι, καλή ζωή, όχι στή Φύση — ούτε καν αν τήν προσωποποιήσουμε σα θεό.

 

Bertrand Russell, Μετά τη γνώση

Κακοί χαρακτήρες ή διαταραχή προσωπικότητας;

Είναι λοξοί, εκκεντρικοί, ιδιότροποι, αλαζόνες, καχύποπτοι, ακοινώνητοι, δειλοί, μονόχνωτοι, ευερέθιστοι. Κυκλοφορούν στην κοινωνία ή στο περιθώριό της, μπορεί να εργάζονται, να έχουν οικογένεια, μπορεί να είναι επιτυχημένοι και διάσημοι ή αποτυχημένοι και απογοητευμένοι, μπορεί να είναι φίλοι ή συγγενείς μας ή μπορεί να είμαστε κι εμείς οι ίδιοι και να μην το ξέρουμε.

 

Μιλάμε για τα άτομα με διαταραχή προσωπικότητας, αυτά που στην καθομιλούμενη τα αποκαλούμε στραβόξυλα.

 

Μας κάνουν τη ζωή δύσκολη, θυμώνουν με το παραμικρό, παρεξηγούνται, παρανοούν όσα λέμε, μελαγχολούν ξαφνικά και χωρίς λόγο ή επιτίθενται χωρίς λόγο, θέλουν να είναι το κέντρο της προσοχής, έχουν υστερία με την τάξη και την καθαριότητα, δεν εμπιστεύονται τους άλλους και δεν τελειώνει ο κατάλογος με τις παραξενιές και τις ιδιορρυθμίες τους.

 

Αν κάνουν τη δική μας ζωή δύσκολη, η δική τους ζωή είναι ακόμα πιο δύσκολη, γιατί τα άτομα αυτά δεν μπορούν να διαχειριστούν την καθημερινότητά τους  με απλό και φυσιολογικό τρόπο. Τα πράγματα, οι άνθρωποι, τα γεγονότα τούς προκαλούν ανησυχία, εκνευρισμό, καχυποψία και γεννούν μέσα τους δυσάρεστα συναισθήματα μειονεξίας, θυμού, ενοχής, ντροπής, φόβου.

 

Κάποτε όλους αυτούς τους χαρακτηρίζαμε μυστήριους ή αναποδιασμένους και δεν είχαμε καμιά διάθεση να τους καταλάβουμε, πολύ λιγότερο να τους συμπονέσουμε.

 

Σήμερα η ψυχιατρική μάς λέει ότι αυτοί οι άνθρωποι φέρονται έτσι, επειδή δεν μπορούν να φερθούν διαφορετικά. Η αντίδρασή τους σε στρεσογόνες καταστάσεις είναι άκαμπτη, ακραία και δυσπροσαρμοστική με αποτέλεσμα να υστερούν στις τρεις βασικές διαστάσεις της ζωής: την αγάπη, την εργασία και τη διασκέδαση.

 

Φυσικά δεν είναι ευτυχισμένοι άνθρωποι. Όμως δυσκολεύονται να αντιληφθούν ότι οι ίδιοι είναι κατά μεγάλο μέρος υπαίτιοι για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν, δυσκολίες που οφείλονται στο δυσλειτουργικό τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς τους.

 

Αγνοούν ότι τους ταλαιπωρεί μια διαταραχή προσωπικότητας, αποδίδουν στο περιβάλλον και στους άλλους τα προβλήματά τους και γι' αυτό δεν σκέφτονται να ζητήσουν βοήθεια από τους ειδικούς.

 

Δέκα είναι οι κύριες διαταραχές προσωπικότητας:

 

Παρανοειδής διαταραχή:  Το άτομο είναι δύσπιστο, καχύποπτο και πιστεύει ότι οι άλλοι το εκμεταλλεύονται, το βλάπτουν και το εξαπατούν. Διαβάζει κρυμμένα μειωτικά ή απειλητικά μηνύματα σε καλοπροαίρετες παρατηρήσεις και γεγονότα,  βλέπει επιθέσεις εναντίον του χαρακτήρα ή της φήμης του που δεν είναι εμφανείς στους άλλους και αντιδρά με θυμό ή αντεπιτίθεται. Κρατά επίμονα κακία, δηλαδή δεν συγχωρεί προσβολές ή υποτιμήσεις.

 

Σχιζοειδής διαταραχή: Δεν επιθυμεί τις κοινωνικές σχέσεις, αποφεύγει τις κοινωνικές επαφές, γιατί δεν του δίνουν ευχαρίστηση, αγαπά την απομόνωση, δεν έχει φίλους. Ευχαριστείται με λίγες μοναχικές δραστηριότητες  ή με καμιά. Είναι αδιάφορο στον έπαινο ή την κριτική και φαίνεται απόμακρο. Έχει συναισθηματική ψυχρότητα.

 

Σχιζότυπη διαταραχή: Είναι ιδιόρρυθμο άτομο, εκκεντρικό, έχει παράλογες σκέψεις και αντιλήψεις, μιλά, ντύνεται και φέρεται εκκεντρικά. Έχει παράξενες πεποιθήσεις ή μαγική σκέψη (πχ πιστεύει ότι έχει ειδικές δυνάμεις), αλλόκοτες φαντασιώσεις και αλλόκοτες ενασχολήσεις. Παρουσιάζει ανεπάρκεια ή δυσκολία στις διαπροσωπικές σχέσεις.

 

Αντικοινωνική διαταραχή: Περιφρονεί και παραβιάζει τα δικαιώματα των άλλων, αδιαφορεί για το νόμο, έχει παράνομη συμπεριφορά και πλήρη απουσία ενοχής, ευερεθιστότητα και αδυναμία για σταθερή εργασία. Εμπλέκεται σε καυγάδες και βιαιοπραγίες.

 

Μεταιχμιακή-οριακή διαταραχή: Είναι κυκλοθυμικό ή αμφιθυμικό άτομο, έχει έντονη παρορμητικότητα και άγχος για δυνητική απόρριψη, καθώς και αυτοκαταστροφικές τάσεις. Οι διαπροσωπικές του σχέσεις είναι ασταθείς και χαοτικές, αλλάζει συχνά στόχους, φίλους και συντρόφους και  δεν έχει σταθερή εικόνα εαυτού. Έχει χρόνια αισθήματα κενού και μοναξιάς.

 

Δραματική διαταραχή: Δεν νιώθει άνετα, αν δεν είναι το κέντρο της προσοχής, ο τρόπος ομιλίας του είναι δραματικός και θεατρικός με υπερβολική έκφραση συναισθημάτων και στερούμενος λεπτομερειών. Ενδιαφέρεται υπερβολικά για την εξωτερική του εμφάνιση και αναστατώνεται με το παραμικρό σχόλιο σχετικά με αυτήν. Συχνά εμφανίζεται σεξουαλικά προκλητικό ή σαγηνευτικό όχι μόνο προς κάποιον που μπορεί να ενδιαφέρεται αλλά  και προς άλλα άτομα στον κοινωνικό και επαγγελματικό του χώρο.

 

Ναρκισσιστική διαταραχή: Έχει μεγαλειώδη αίσθηση σπουδαιότητας, περιμένει να αναγνωριστεί ως ανώτερο χωρίς όμως ανάλογα επιτεύγματα, παρουσιάζει έντονη ενασχόληση με φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας, δύναμης, εξυπνάδας, ομορφιάς. Απαιτεί υπερβολικό θαυμασμό, συχνά φθονεί τους άλλους ή νομίζει ότι οι άλλοι το φθονούν. Πιστεύει ότι είναι άτομο ξεχωριστό, μοναδικό και ζητά την παρέα των «επωνύμων». Η εικόνα που παρουσιάζει στους άλλους είναι αυτή του υπερόπτη, του αλαζόνα που περιφρονεί τους άλλους.

 

Ψυχαναγκαστική διαταραχή: Απασχολείται έντονα με λεπτομέρειες, κανόνες, λίστες και προγράμματα, ώστε τελικά χάνει το κύριο σημείο της δραστηριότητάς του. Έχει υπερβολική τελειοθηρία που παρεμποδίζει την ολοκλήρωση μιας εργασίας και υπερβολική αφοσίωση στην εργασία με αποκλεισμό δραστηριοτήτων ελευθέρου χρόνου και φιλικών σχέσεων (χωρίς να υπάρχει οικονομικός λόγος). Είναι άτομο ισχυρογνώμον, λεπτολόγο και άκαμπτο σε θέματα ηθικής και αξιών (που δεν εξηγείται από πολιτισμική ή θρησκευτική ταυτοποίηση) και απρόθυμο να κάνει καταμερισμό καθηκόντων ή να δουλέψει με άλλους, εκτός αν αυτοί υποταχθούν στον ακριβή δικό του τρόπο που κάνει τα διάφορα πράγματα.

 

Αποφευκτική διαταραχή: Έχει έντονη κοινωνική αναστολή, αισθήματα ανεπάρκειας και υπερευαισθησία στην κριτική των άλλων. Νιώθει κατώτερο άτομο, μη αρεστό, είναι ντροπαλό, έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση, φοβάται συνεχώς μην το κοροϊδέψουν. Αποφεύγει καταστάσεις με σημαντική διαπροσωπική επαφή από το φόβο της κριτικής, της αποδοκιμασίας και της απόρριψης.

 

Εξαρτημένη διαταραχή: Έχει έντονη και υπερβολική ανάγκη να το φροντίζουν οι άλλοι, πράγμα που οδηγεί σε υποτακτική και εξαρτημένη συμπεριφορά και σε φόβο αποχωρισμού από τους άλλους. Βασίζεται πάντα σε κάποιον άλλο για τις βασικές ή καθημερινές αποφάσεις της ζωής του και φοβάται μη μείνει μόνο του, γιατί νιώθει ότι είναι ανήμπορο να τα βγάλει πέρα. 

 

Σε πολλές περιπτώσεις τα άτομα με διαταραχή προσωπικότητας περνούν απαρατήρητα και ο κόσμος απλώς νομίζει ότι είναι ιδιότροποι ή κακοί χαρακτήρες.

 

Οι ίδιοι πιστεύουν ότι στις προστριβές τους με την πραγματικότητα  έχουν το δίκιο με το μέρος τους και ότι η ζωή, η κοινωνία, η οικογένεια, οι φίλοι, οι άλλοι γενικώς «αρμενίζουν στραβά», όχι εκείνοι.

 

Την καθημερινότητά τους τη βιώνουν δύσκολα και καθώς δεν αντιλαμβάνονται ότι είναι αυτοί η πηγή των δυσκολιών τους, αποδίδουν τη χαμηλή ποιότητα της ζωής τους στους άλλους ή στην κακή τους τύχη.

 

Επειδή αγνοούν ότι πάσχουν από διαταραχή προσωπικότητας, δεν καταφεύγουν συνήθως στους ειδικούς με αποτέλεσμα να περνούν όλη τη ζωή τους δύσκολα, άσχημα και μίζερα.

 

Αν όμως η διαταραχή τους δεν ανήκει στις ελαφρές περιπτώσεις, αν τα συμπτώματά της είναι ακραία και βαριά, τότε αναπόφευκτα το περιβάλλον, οι οικείοι τους αλλά και οι ίδιοι αντιλαμβάνονται ότι κάτι δεν πάει καλά και τότε ζητούν τη βοήθεια του ειδικού.

 

Προσωπικά πάντως, από τότε που έμαθα ότι υπάρχουν αυτές οι συγκεκριμένες διαταραχές, άρχισα να βλέπω τους ανθρώπους με άλλο μάτι. 

 

Φίλοι που κάποτε με εκνεύριζαν με την ανεδαφική τους οίηση ή με την υπερβολικά θεατρική συμπεριφορά τους ή με την ανεξήγητη καχυποψία τους, τώρα έχουν την ανοχή  και την υπομονή μου.

 

Δεν προσπαθώ να τους αλλάξω, γιατί αυτό είναι αδύνατο. Αν έχω το θάρρος, τους επισημαίνω το πρόβλημα.

 

Αν δεν έχω το θάρρος, τότε μένω σιωπηλός με βαθιά όμως κατανόηση και συχνά με λύπη.

Όρια - Πλαίσια και Σχολικές Υποχρεώσεις

Από τότε που το παιδί είναι μικρό μπαίνει σε μία διαδικασία να μάθει να πραγματοποιεί δραστηριότητες με αρχή-μέση-τέλος, με σκοπό είτε την ευχαρίστηση είτε την ολοκλήρωση κάποιων υποχρεώσεων.

Καθώς μεγαλώνει, συχνά, μέρος της ωριμότητάς του είναι να μπαίνει σε διαδικασίες που δεν το ευχαριστούν πάντα άμεσα, αλλά του δίνουν ευχαρίστηση στο τέλος, με την ολοκλήρωσή τους.

Επίσης, το παιδί καθώς μεγαλώνει, ανάλογα με την ηλικία του, συγκεντρώνεται σε μία δραστηριότητα σταδιακά ολοένα και περισσότερο χρόνο: στα 2 ½ - 3 του χρόνια μπορεί να συγκεντρωθεί για 5’-10’, στα 4 του χρόνια μέχρι 20’.

Στο νήπιο ένα παιδί μπορεί να συγκεντρωθεί μέχρι και 30’ και στην Α’ Δημοτικού για ακόμα παραπάνω.

Τότε, στην Α’ Δημοτικού ξεκινά να ‘χει συγκεκριμένες υποχρεώσεις, που είναι διαφορετικές από το παιχνίδι που ήξερε ως τότε. Είναι «δουλειά», είναι κάτι που συχνά δεν το κάνει πρόθυμα, γιατί το παιδί θέλει να παίξει, θέλει να κάνει κάτι άλλο και να κάνει τη «δουλειά» μετά...

Τα πλαίσια, τα όρια στις υποχρεώσεις ενός παιδιού ξεκινούν νωρίς, από τότε που είναι μικρό, μέσα από το παιχνίδι, το φαγητό, τον ύπνο, το ντύσιμο, τη βόλτα.

Αν δεν υπάρχουν κανόνες και πρόγραμμα σε αυτά, τότε είναι εξαιρετικά δύσκολο να μπουν ξαφνικά, όταν φτάσει η ώρα για το σχολείο και το διάβασμα στο σπίτι.

Η αντίληψη ενός παιδιού μπορεί να είναι οξεία, ωστόσο, είναι απαραίτητο να μάθει το παιδί να αφιερώνει χρόνο στην εμπέδωση της νέας πληροφορίας, η οποία, χρόνο με το χρόνο στο σχολείο, γίνεται πιο απαιτητική σε ποιότητα και ποσότητα.

Η αντίληψη μόνη της είναι σημαντική, όμως πιο σημαντική είναι η προσήλωση, η διάρκεια της προσοχής, η επεξεργασία, η ανάλυση και τελικά η εμπέδωση της πληροφορίας.

Η αντίληψη είναι μια πιο γρήγορη διαδικασία από την εμπέδωση και είναι κάτι με το οποίο γεννιέσαι και το εξελίσσεις, ενώ η εμπέδωση είναι κάτι που το μαθαίνεις, καθώς μεγαλώνεις.

Η εμπέδωση θέλει χρόνο, επανάληψη, επιμονή.

Το «τα ξέρω από το σχολείο» είναι μία πρόταση συνηθισμένη, ωστόσο με μικρή αξία. Γιατί στην παράδοση του μαθήματος, το παιδί λαμβάνει την πληροφορία προφορικά και γρήγορα, ενώ πρέπει και να συνηθίσει (και στην πορεία να βελτιώσει) να εντρυφεί στο γραπτό λόγο, δηλαδή, στο «διαβάζω-κατανοώ» και στο «κατανοώ-γράφω».

Αυτό λοιπόν θέλει χρόνο, προσήλωση, «διάβασμα στο σπίτι».

Θέλει όλες τις αρετές που αναφέραμε παραπάνω.

Τουλάχιστον, με τον τρόπο που λειτουργεί το εκπαιδευτικό μας σύστημα...

Αλλά και πέραν του εκπαιδευτικού συστήματος, ένα παιδί πρέπει να μπορεί εν γένει να αφιερώνει χρόνο στο σπίτι για να ολοκληρώνει τις υποχρεώσεις του.


Να πειθαρχεί και να αυτοπειθαρχεί σε διαδικασίες γνώσης.

Στη φράση «κατακτώ τη γνώση» χρησιμοποιείται το ρήμα «κατακτώ», γιατί η γνώση είναι κάτι δύσκολο.

Ενδιαφέρον, χρήσιμο, ζωοποιό, αλλά συχνά δύσκολο.

Άκουσέ με

Όταν σου ζητώ να με ακούσεις και εσύ αρχίζεις να δίνεις συμβουλές, δεν έχεις κάνει αυτό που σου ζήτησα.

 

Όταν σου ζητώ να με ακούσεις και εσύ αρχίζεις να με ρωτάς «γιατί» ή μου λες ότι δε θα έπρεπε να αισθάνομαι έτσι, ποδοπατάς τα συναισθήματά μου.

 

Όταν σου ζητώ να με ακούσεις και εσύ αισθάνεσαι ότι πρέπει να κάνεις κάτι για να λύσεις το πρόβλημά μου, με απογοητεύεις, όσο παράξενο κι αν σου φαίνεται.

 

Άκουσε! Το μόνο που σου ζήτησα ήταν ν’ ακούσεις, όχι να μιλήσεις ή να κάνεις κάτι-απλώς να με ακούσεις.

 

Μπορώ να τα καταφέρω και μόνος μου! Δεν είμαι ανίκανος. Ίσως αποθαρρυμένος και διστακτικός, αλλά όχι ανίκανος.

 

Όταν κάνεις κάτι για μένα που μπορώ και πρέπει να το κάνω μόνος μου, συμβάλεις στο φόβο και την αδυναμία μου.

 

Όμως, όταν αποδέχεσαι ως απλό γεγονός ότι νιώθω αυτό που νιώθω, όσο παράλογο κι αν είναι, τότε δε χρειάζεται να σε πείσω και μπορώ να επικεντρωθώ στην προσπάθεια να κατανοήσω τι κρύβεται πίσω από αυτό το παράλογο συναίσθημα.

 

Και όταν αυτό γίνεται σαφές, οι απαντήσεις είναι εμφανείς και δεν χρειάζονται συμβουλές. Τα παράλογα συναισθήματα αποκτούν νόημα όταν κατανοούμε τι κρύβεται πίσω τους.

 

Γι’ αυτό σε παρακαλώ, απλά άκουσέ με. Και αν θέλεις να μιλήσεις, περίμενε τη σειρά σου και θα σ’ ακούσω.

Η ιστορία των λέξεων Χρέος – Πάθος

Το «ζην κατά πάθος» διακρίνεται απ’ το «ζην κατά λόγον». Το «ζην κατά λόγον» εμπεριέχει το λεγόμενο χρέος. Χρέος και πάθος συνυπάρχουν μέσα μας. Τα ενώνει η αρετή. Χρέος λογικό· σκέψεις με έννοιες· με κρίσεις, με συλλογισμούς, με αφαιρέσεις.

Πάθος ά-λογο· παρορμήσεις· σκέψεις με εικόνες· με παραστάσεις, σκέψεις με τα σπλάχνα, σκέψεις με τους αδένες.

Χρέος και πάθος αντιπαλεύουν μέσα μας κάθε στιγμή. Το χρέος περιλαμβάνει όσα είναι αντίθετα στο πάθος και, αντι- στρόφως, το πάθος περιλαμβάνει όσα είναι αντίθετα στο χρέος. Απ’ την πάλη χρέους και πάθους πηγάζει στον καθένα μας η δυνατότητα της ελευθερίας, στο βαθμό που είμαστε ενάρετοι. Διότι η αρετή συναρμολογεί αυτά τα δύο, που είναι απ’ τη φύση τους αντίθετα. Μόνη η επιτέλεση του χρέους χωρίς την ικανοποίηση του πάθους είναι υποδούλωση στο χρέος. Μόνη η ικανοποίηση του πάθους χωρίς την επιτέλεση του χρέους είναι στον ίδιο βαθμό υποδούλωση.

Απ’ τη συνεχή πάλη, λοιπόν, αυτών των δύο όρων εξαρτώνται οι βαθμοί της προσωπικής μας ελευθερίας, η λεγόμενη απελευθέρωσή μας, που είναι το επίτευγμα της προσωπικής πάλης του καθενός από μας και η ηθική μας αξία: η αρετή μας.

Πάθος είναι «παν ό,τι πάσχει τις». Το πάσχω, απ’ τις *πάθ- σκω, *πάτ-σχω > *qunt-sko, είναι ομόρριζο του πένθους. Πένθος, η θλίψη, η λύπη, η δυστυχία της *quenthos. Πάθος, πένθος, λοιπόν, ομόρριζες, συνταιριάζουν το φόβο του θανάτου και την ερωτική επιθυμία, έρωτα και θάνατο.

Απ’ την άλλη πλευρά, υπάρχει το χρέος της *gher που έχει τη ριζική σημασία τού «άπτεσθαι, λαμβάνειν, πιάνειν». Απ’ την πολύ γόνιμη ρίζα *gher παράγονται μερικές κορυφαίες έννοιες, όπως χειρ, χέρι, χορός, χόρτος, χρόνος, το απρόσωπο χρη, που οι τύποι του προήλθαν από συνεκφορά και συγχώνευση με το ρήμα ειμί.

Χρη εστί, «είναι ανάγκη, πρέπει, αρμόζει»
Μετ. χρη ον =χρεών
ΧρηFιος: χρήσιμος
ΧρηFία: χρειά «χρήση»
Χρή-ζο-μαι: χρώμαι (= μεταχειρίζομαι) και απ’ αυτό το χρήμα (=χρήσιμο πράγμα), ο χρηστός.
Χρα-Fος, χρήως, χρέος, τέλος το καθήκον, το πρέπον.
Χρέος είναι αυτό που χρωστά κανείς σε άλλον, μτφ. η ηθική υπο-χρέωση.

Ποτέ από το χρέος δίκαιοι και ίδιοι σ’ όλες των τες πράξεις. (Κ. Καβάφης)

Αντίθετες στις λέξεις χρέος – χρώμαι – χρη – χρεία – χρηστός είναι οι λέξεις α-χρείος, ά-χρηστος.
Αντίθετη στις πάθος – πένθος είναι ο α-παθής.

Ο άνθρωπος που έχει ηθική αξία, αυτός που αυξάνει τους βαθμούς της ελευθερίας του, δεν είναι ούτε α-χρείος, ούτε ά-χρηστος. Ούτε μένει απαθής.

Από δική σας δειλία και αμυαλιά σας χτυπούν οι φουρτούνες

Όταν ο Πεισίστρατος πήρε τη δύναμη στα χέρια του, ο Σόλωνας, μη μπορώντας πια να πείσει τον λαό, πήγε και άφησε τα όπλα του μπροστά στο οίκημα του στρατηγού λέγοντας “Πατρίδα μου, σε βοήθησα με λόγια και με έργα” – και αμέσως απέπλευσε για την Αίγυπτο και την Κύπρο, από όπου και επισκέφθηκε τον Κροίσο.

Τότε ήταν που ο Κροίσος τον ρώτησε: “Ποιον θεωρείς ευτυχισμένο;”, και εκείνος του απάντησε: “Τον Τέλλο τον Αθηναίο, τον Κλεόβη και τον Βίτωνα”, και όσα άλλα πασίγνωστα λένε οι παλιές ιστορίες.

Κάποιοι λένε ότι ο Κροίσος κάθισε ολοστόλιστος στον θρόνο του και τον ρώτησε αν είδε ποτέ στη ζωή του ωραιότερο θέαμα, και εκείνος απάντησε: “Ναι, πετεινούς, φασιανούς και παγώνια· γιατί αυτά έχουν όλα τους τα λαμπερά στολίδια από τη φύση, χίλιες φορές πιο όμορφα”.

Φεύγοντας από εκεί πήγε στην Κιλικία, όπου και ίδρυσε μια πόλη που της έδωσε το όνομα Σόλοι – απ’ το δικό του όνομα. Εκεί εγκατέστησε και κάτι λίγους Αθηναίους, που σιγά σιγά, καθώς περνούσε ο καιρός, αλλοιώθηκε η γλώσσα τους – γι’ αυτούς ήταν που πλάστηκε η λέξη σολοικίζω[1].

Οι κάτοικοι αυτής της πόλης λέγονται Σολείς, ενώ οι κάτοικοι των Σόλων της Κύπρου λέγονται Σόλιοι.

Και όταν έμαθε ότι ο Πεισίστρατος ήταν ήδη τύραννος, έγραψε στους Αθηναίους τα εξής:

Από δική σας δειλία και αμυαλιά σας χτυπούν οι φουρτούνες·
όχι μομφές στους θεούς· δεν είναι φταίχτες· εσείς οι ίδιοι αρματώσατε τούτους εδώ και τρανέψατε τόσο· έτσι, απ’ αυτά, στην πικρή πέσατε τώρα σκλαβιά· ίδια αλεπού πονηρά περπατάει ο καθένας σας χώρια, μα όλοι σαν πάτε μαζί, τότε σας πιάνει αμυαλιά· οι γαλιφιές σας πλανεύουν, και δίνετε πίστη στα λόγια, όμως καμιά προσοχή στα έργα δεν δίνετ’ εσείς.

Αυτά έγραψε ο Σόλωνας. Ο Πεισίστρατος, από την άλλη, έστειλε στον Σόλωνα, που βρισκόταν μακριά από την πατρίδα του, την ακόλουθη επιστολή:

Ο Πεισίστρατος στον Σόλωνα
Δεν είμαι ο μόνος Έλληνας που επιδίωξε την τυραννίδα, αλλά η τυραννίδα δεν είναι κάτι που δεν μου ταιριάζει: είμαι από τη γενιά των Κοδριδών. Στην πραγματικότητα ξαναπήρα τα προνόμια που οι Αθηναίοι είχαν ορκιστεί ότι θα δώσουν στον Κόδρο και στους απογόνους του, και ύστερα τους τα αφαίρεσαν. Κατά τα άλλα δεν κάνω κανένα κακό ούτε στους θεούς ούτε στους ανθρώπους, αλλά αφήνω τους Αθηναίους να ζουν ως πολίτες σύμφωνα με τους νόμους που εσύ θέσπισες γι’ αυτούς. Ζουν μάλιστα καλύτερα παρά αν ζούσαν σε δημοκρατία. Σε κανέναν δεν επιτρέπω να συμπεριφέρεται υβριστικά· και εγώ ο τύραννος δεν διεκδικώ για τον εαυτό μου τιμές και προνόμια περισσότερα από αυτά που είχαν καθοριστεί και για τους παλαιότερους βασιλείς. Ο κάθε Αθηναίος ξεχωρίζει από ό,τι παράγει το ένα δέκατο, όχι για μένα, αλλά για τη δημιουργία ενός αποθέματος, από το οποίο θα είναι δυνατό να αντιμετωπίζονται τα έξοδα για τις δημόσιες θυσίες και για τις άλλες τυχόν κοινές εκδηλώσεις, καθώς και για την περίπτωση που θα βρεθούμε σε πόλεμο.

Εγώ πάντως δεν σε κατηγορώ που αποκάλυψες τα σχέδιά μου, και ο λόγος είναι ότι τις αποκαλύψεις σου τις έκανες πιο πολύ από αγάπη για την πόλη παρά από έχθρα για μένα, και, ακόμη, γιατί αγνοούσες τι είδους διακυβέρνηση επρόκειτο να εγκαθιδρύσω εγώ στην πόλη. Γιατί, αν το ήξερες, θα έδειχνες ίσως ανοχή απέναντί μου καθώς ανελάμβανα την εξουσία, και ούτε θα έφευγες από την πατρίδα.

Γύρισε λοιπόν πίσω στην πατρίδα, δείχνοντάς μου εμπιστοσύνη όταν λέω – ας είναι και δίχως όρκο – ότι ο Σόλωνας δεν πρόκειται να πάθει κανένα κακό από τον Πεισίστρατο. Γιατί – να το ξέρεις – ούτε και κανένας άλλος από τους εχθρούς μου έπαθε οποιοδήποτε κακό. Και αν το βρεις σωστό να είσαι ένας από τους φίλους μου, θα έχεις την πρώτη θέση ανάμεσα στους φίλους μου· γιατί δεν διακρίνω μέσα σου κανένα δόλο και καμιά κακοπιστία· αν, πάλι, θέλεις να ζήσεις αλλιώς στην Αθήνα, θα έχεις την άδειά μου. Μη στερηθείς την πατρίδα σου εξαιτίας μου.

Αυτά έγραψε στο γράμμα του ο Πεισίστρατος.

Ο Σόλωνας στον Πεισίστρατο
Είμαι απόλυτα βέβαιος ότι δεν πρόκειται να πάθω κανένα κακό από σένα. Γιατί και πριν γίνεις τύραννος ήμουν φίλος σου, και τώρα δεν είμαι εχθρός σου περισσότερο από οποιονδήποτε Αθηναίο που δεν του αρέσει το τυραννικό πολίτευμα.

Ο καθένας ας αποφασίσει για λογαριασμό του, σύμφωνα με την κρίση του, αν είναι καλύτερο γι’ αυτόν να κυβερνιέται από έναν μόνο άνθρωπο ή να ζει σε τόπο που έχει δημοκρατία.

Εν πάση περιπτώσει παραδέχομαι ότι εσύ είσαι από όλους τους τυράννους ο καλύτερος.

Όσο για την επιστροφή μου στην Αθήνα, δεν βλέπω ότι θα ήταν σωστό για μένα: φοβούμαι μήπως με κατηγορήσει κανείς ότι, ενώ θέσπισα ίσα πολιτικά δικαιώματα για όλους τους Αθηναίους, και ενώ, μπορώντας να ήμουν εγώ τύραννος, δεν το θεώρησα σωστό, τώρα επιστρέφω και επιδοκιμάζω αυτά που κάνεις εσύ.
--------------------
[1] Μιλώ ή γράφω λανθασμένα

Η κβαντική παραξενιά παρούσα στο παράδοξο της κότας και του αυγού

Το παράδοξο ερώτημα ποιό ήρθε πρώτα, η κότα ή το αυγό προτάθηκε αρχικά από τους φιλοσόφους της Αρχαίας Ελλάδας για να περιγράψει το πρόβλημα του προσδιορισμού της αιτίας και του αποτελέσματος.  Τώρα, μια ομάδα φυσικών από το Πανεπιστήμιο Κουίνσλαντ και το Ινστιτούτο Neel έχει δείξει ότι, όσον αφορά την κβαντική φυσική, η κότα και το αυγό μπορεί να προηγήθηκαν και τα δύο. 

 

Η Jacqui Romero ειδική για τα κβαντικά συστήματα είπε ότι στην κβαντική φυσική, το αίτιο και το αποτέλεσμα δεν είναι πάντα τόσο απλό, όσο ένα συμβάν που το ένα προκαλεί το άλλο.  «Η παράξενη κβαντική μηχανική δείχνει ότι τα γεγονότα μπορούν να συμβούν χωρίς καθορισμένη σειρά», ανέφερε. 

 

«Πάρτε το παράδειγμα του ημερήσιου ταξιδιού σας στην εργασία, όπου ταξιδεύετε εν μέρει με λεωφορείο και εν μέρει με τρένο.

 

«Κανονικά, θα πάρετε το λεωφορείο και μετά το τρένο, ή το αντίστροφο.

 

«Στο πείραμά μας, και τα δύο αυτά γεγονότα μπορούν να συμβούν πρώτα», δήλωσε η Δρ Romero.

«Αυτό ονομάζεται  «αόριστη (ακαθόριστη) αιτιώδης τάξη» και δεν είναι κάτι που μπορούμε να παρατηρήσουμε στην καθημερινότητά μας».

 

Για να παρατηρήσουν αυτή την επίδραση στο εργαστήριο, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μια εγκατάσταση που ονομάζεται φωτονικός κβαντικός διακόπτης. 

 

Ο Fabio Costa, δήλωσε ότι με αυτή τη συσκευή η σειρά γεγονότων-μετασχηματισμών στο σχήμα του φωτός εξαρτάται από την πόλωση. 

 

«Μέσω της μέτρησης της πόλωσης των φωτονίων στην έξοδο του κβαντικού διακόπτη, μπορέσαμε να δείξουμε ότι η σειρά των μετασχηματισμών στο σχήμα του φωτός δεν είχε ρυθμιστεί.»

 

«Πρόκειται μόνο για μια πρώτη απόδειξη της αρχής, αλλά σε μια ευρύτερη κλίμακα η αόριστη αιτιώδης τάξη μπορεί να έχει πραγματικές πρακτικές εφαρμογές, όπως η βελτίωση της αποτελεσματικότητας των ηλεκτρονικών υπολογιστών ή η βελτίωση της επικοινωνίας».

 

Πάντως, στο παρελθόν άλλες, πιο «κοινές» προσεγγίσεις είχαν καταλήξει στο ότι προηγείται η κότα του αυγού. Συγκεκριμένα, Βρετανοί επιστήμονες χρησιμοποιώντας έναν σούπερ υπολογιστή, μελέτησαν στη λεπτομέρειά του ένα τσόφλι αυγού και κατέληξαν στον ζωτικής σημασίας ρόλο μιας πρωτεΐνης για τη δημιουργία αυγού. Αυτή η πρωτεΐνη βρισκόταν μόνο στην κότα.

Γιατί περιστρέφεται η Γη;

Κάθε μέρα η Γη στρέφεται γύρω από τον άξονά της, κάνοντας τις ανατολές και τα ηλιοβασιλέματα καθημερινό χαρακτηριστικό της ζωής μας στον πλανήτη. Αυτό γίνεται από τότε που σχηματίστηκε πριν από 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια και θα συνεχίσει να το κάνει μέχρι να τελειώσει ο κόσμος – πιθανώς όταν ο ήλιος φουσκώσει σχηματίζοντας ένα ερυθρό γιγαντιαίο αστέρι και πιθανόν καταπιεί τον πλανήτη μας. Γιατί όμως περιστρέφεται;

 

Η Γη σχηματίστηκε από ένα δίσκο αερίου και σκόνης που στροβιλιζόταν γύρω από το νεογέννητο ήλιο. Σε αυτόν το δίσκο που περιστρεφόταν, κομμάτια σκόνης και βράχου κόλλησαν μαζί για να σχηματίσουν τη Γη. Καθώς μεγάλωνε η Γη, οι διαστημικοί βράχοι συνέχιζαν να συγκρούονται με τον εκκολαπτόμενο πλανήτη, ασκώντας δυνάμεις που τον έκαναν να περιστρέφεται. Επειδή όλα τα συντρίμμια του πρώιμου ηλιακού συστήματος περιστρέφονταν γύρω από τον ήλιο περίπου στην ίδια κατεύθυνση, οι συγκρούσεις αυτές έστρεφαν επίσης τη Γη – και τα περισσότερα από τα υπόλοιπα σώματα στο ηλιακό σύστημα – προς την κατεύθυνση αυτή.

 

Κατά πρώτο λόγο γιατί όμως το ηλιακό σύστημα περιστρέφεται; Ο ήλιος και το ηλιακό σύστημα σχηματίστηκαν όταν ένα νέφος σκόνης και αερίου κατέρρευσε εξαιτίας του βάρους του. Το μεγαλύτερο μέρος του αερίου συμπυκνώθηκε για να γίνει ο ήλιος, ενώ το υπόλοιπο υλικό μπήκε στον περιβάλλοντα δίσκο που θα σχημάτιζε τους πλανήτες. Πριν αυτό καταρρεύσει, τα μόρια του αερίου και τα σωματίδια της σκόνης κινούνταν σε όλο το χώρο, αλλά σε μια ορισμένη στιγμή, κάποια ποσότητα αερίου και σκόνης συνέβαιναν να μετατοπίζονται λίγο περισσότερο προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση, θέτοντας τα σε περιστροφή. Όταν το νέφος του αερίου κατέρρευσε, η περιστροφή του νέφους επιταχύνθηκε – ακριβώς όπως αυτοί που στροβιλίζονται επιταχύνουν την στροφική κίνηση τους, όταν μαζεύουν τα χέρια τους.

 

Επειδή δεν υπάρχει κάτι στο χώρο για να επιβραδύνει τα πράγματα, όταν ξεκινήσει κάτι να περιστρέφεται, συνήθως συνεχίζεται με αμείωτη κίνηση. Το περιστρεφόμενο βρεφικό ηλιακό σύστημα είχε στην προκειμένη περίπτωση αρκετή στροφική (γωνιακή) ορμή, μια ποσότητα που περιγράφει την τάση του αντικειμένου να συνεχίσει να στρέφεται. Ως αποτέλεσμα, όλοι οι πλανήτες πιθανόν να περιστρέφονται προς την ίδια κατεύθυνση όταν σχηματίστηκε το ηλιακό σύστημα.

 

Σήμερα, όμως, ορισμένοι πλανήτες στρέφονται διαφορετικά, με δική τους φορά. Η Αφροδίτη περιστρέφεται προς την αντίθετη κατεύθυνση από αυτήν της Γης και ο άξονας περιστροφής του Ουρανού είναι κεκλιμένος κατά 90 μοίρες. Οι επιστήμονες δεν είναι σίγουροι για το πώς έχουν πάρει την κλίση αυτή οι παραπάνω πλανήτες, αλλά έχουν κάποιες ιδέες. Για την Αφροδίτη, ίσως μια σύγκρουση την ανάγκασε να αλλάξει φορά περιστροφής.. Ή ίσως άρχισε να περιστρέφεται όπως και οι άλλοι πλανήτες. Με την πάροδο του χρόνου, η βαρυτική έλξη (τράβηγμα) του ήλιου στα πυκνά σύννεφα της Αφροδίτης, σε συνδυασμό με την τριβή μεταξύ του πυρήνα του πλανήτη και του μανδύα, προκάλεσε την αλλαγή της φοράς περιστροφής της.  Μια μελέτη του 2001 που δημοσιεύθηκε στο Nature υποδεικνύει ότι οι βαρυτικές αλληλεπιδράσεις με τον ήλιο και άλλους παράγοντες μπορεί να έχουν προκαλέσει την επιβράδυνση και την αναστροφή της περιστροφής της Αφροδίτης.

 

Στην περίπτωση του Ουρανού, οι επιστήμονες πρότειναν ότι οι συγκρούσεις – μια τεράστια σύγκρουση με ένα μεγάλο βράχο ή ίσως η σύγκρουση του με δύο διαφορετικά αντικείμενα – του άλλαξαν την φορά του.

 

Παρά αυτές τις διαταραχές, τα πάντα στο διάστημα περιστρέφονται προς μία ή την άλλη κατεύθυνση. Να γνωρίζουμε δε ότι η περιστροφή είναι μια θεμελιώδης συμπεριφορά αντικειμένων στο σύμπαν.

 

Οι αστεροειδείς περιστρέφονται. Τα αστέρια περιστρέφονται. Οι γαλαξίες περιστρέφονται (χρειάζονται 230 εκατομμύρια χρόνια ώστε το ηλιακό σύστημα να ολοκληρώσει ένα κύκλο γύρω από τον Γαλαξία. Μερικά από τα ταχύτερα πράγματα στο σύμπαν είναι πυκνά, περιστρεφόμενα αντικείμενα που ονομάζονται πάλσαρς, τα πτώματα τεράστιων άστρων. Μερικά πάλσαρ, που έχουν διάμετρο περίπου το μέγεθος μιας πόλης, μπορούν να στραφούν εκατοντάδες φορές ανά δευτερόλεπτο. Ο ταχύτερος πάλσαρ, που βρέθηκε το 2006, ονομάστηκε Terzan 5ad , περιστρέφεται 716 φορές ανά δευτερόλεπτο.

 

Οι μαύρες τρύπες, επίσης, μπορούν να στραφούν ακόμα πιο γρήγορα. Μία μαύρη οπή, που ονομάζεται GRS 1915 + 105, μπορεί να περιστρέφεται μεταξύ 920 και 1.150 φορές ανά δευτερόλεπτο, σύμφωνα με μια μελέτη του 2006.

 

Αλλά κάποια πράγματα επιβραδύνονται. Όταν σχηματίστηκε ο ήλιος, περιστρεφόταν μια φορά γύρω από τον άξονά του κάθε τέσσερις ημέρες. Αλλά σήμερα, χρειάζονται περίπου 25 ημέρες για να περιστραφεί ο ήλιος. Το μαγνητικό του πεδίο αλληλεπιδρά με τον ηλιακό άνεμο για να επιβραδύνει την περιστροφή του.

 

Ακόμη και η περιστροφή της Γης επιβραδύνεται. Η βαρύτητα από το φεγγάρι τραβάει τη Γη με τέτοιο τρόπο που ελαφρώς την επιβραδύνει. Μια ανάλυση του 2016 με τη μελέτη αρχαίων εκλείψεων έδειξε ότι η περιστροφή της Γης επιβραδύνθηκε περίπου 6 ώρες τα τελευταία 2.74 δισ. χρόνια. Ή μόλις 1,78 χιλιοστά του δευτερολέπτου για έναν αιώνα.

 

Έτσι, ενώ ο ήλιος θα ανατείλει αύριο, μπορεί αυτός και να αργήσει λίγο.

Τίποτα δε φεύγει μέχρι να μας διδάξει αυτό που χρειάζεται να μάθουμε

Με τον καιρό μαθαίνει κανείς τη λεπτή διαφορά ανάμεσα στο να κρατά ένα χέρι και να αλυσοδένει μια ψυχή.

Μαθαίνει πως αγαπώ δε σημαίνει: στηρίζομαι και ότι συντροφικότητα δε σημαίνει: ασφάλεια..κι έτσι κανείς αρχίζει να μαθαίνει….

Πως τα φιλιά δεν είναι συμβόλαια και ότι τα δώρα δεν είναι υποσχέσεις. Και αρχίζει να δέχεται τις ήττες του με το κεφάλι ψηλά και τα μάτια ορθάνοιχτα.

Και μαθαίνει να χτίζει όλες τις διαδρομές του στο σήμερα γιατί το έδαφος του αύριο είναι υπερβολικά αβέβαιο για να κάνεις σχέδια… και κάθε μέλλον μπορεί να μείνει στη μέση.

Μετά από κάποιο καιρό μαθαίνει κανείς πως αν είναι υπερβολική, ακόμα και η ζέστη του ήλιου μπορεί να τον κάψει. Έτσι φυτεύει τον δικό του κήπο και διακοσμεί την δική του ψυχή αντί να περιμένει κάποιον άλλο να του φέρει λουλούδια.

Μαθαίνει κανείς ότι μπορεί πραγματικά ν’ αντέξει, πως είναι πραγματικά δυνατός, πως πραγματικά αξίζει
και μαθαίνει και μαθαίνει…
με κάθε του μέρα μαθαίνει.

Με τον καιρό μαθαίνεις ότι το να είσαι με κάποιον επειδή σου προσφέρει ένα καλό μέλλον σημαίνει
πως αργά ή γρήγορα θα θελήσεις να γυρίσεις στο παρελθόν σου.

Με τον καιρό καταλαβαίνεις πως μόνο αυτός που είναι ικανός να σε αγαπάει με όλα σου τα ελαττώματα, δίχως να προσπαθεί να σε αλλάξει, μπορεί να σου προσφέρει όλη την ευτυχία που επιθυμείς.

Με τον καιρό αντιλαμβάνεσαι πως αν βρίσκεσαι στο πλευρό κάποιου μόνο και μόνο για να συντροφεύεις την μοναξιά σου, στο τέλος θα φτάσεις να μη θέλεις ούτε να τον βλέπεις.

Με τον καιρό συνειδητοποιείς ότι οι πραγματικοί φίλοι είναι μετρημένοι και ότι, εκείνος που δεν αγωνίζεται γι’αυτούς, αργά ή γρήγορα θα βρεθεί πλαισιωμένος μόνο από ψεύτικες φιλίες.

Με τον καιρό μαθαίνεις πως τα λόγια που λέχθηκαν σε μια στιγμή θυμού μπορούν να συνεχίσουν να πληγώνουν αυτόν στον οποίο τα απεύθυνες για μια ολόκληρη ζωή.

Με τον καιρό μαθαίνεις να συγχωρείς αυτόν που το έπραξε, αλλά η συγχώρεση αφορά μόνο μεγάλες ψυχές.

Με τον καιρό αντιλαμβάνεσαι πως αν πλήγωσες σκληρά ένα φίλο, το πιθανότερο είναι ότι η φιλία ποτέ πια δε θα ξαναγίνει όπως πριν.

Με τον καιρό συνειδητοποιείς ότι, ακόμα κι αν είσαι ευτυχισμένος με τους φίλους σου, κάποια μέρα θα κλάψεις για εκείνους που άφησες να φύγουν.

Με τον καιρό θα καταλάβεις ότι κάθε εμπειρία που βίωσες με κάθε άνθρωπο είναι ανεπανάληπτη.

Κανείς μαθαίνει, μαθαίνει και μαθαίνει, κάθε μέρα που περνάει, μαθαίνει.

Ελπίζω πως όπως και σε μένα, αυτά τα λόγια να μπορέσουν να μαλακώσουν λίγο το δρόμο σου.

Τίποτα δε φεύγει μέχρι να μας διδάξει αυτό που χρειάζεται να μάθουμε.

Αρχαία Ελληνική Κωμωδία: Αρχαία ή Παλαιά Κωμωδία

Αρχαία ή Παλαιά Κωμωδία (γενικά)

1. Ως Αρχαία ή Παλαιά Κωμωδία χαρακτηρίστηκε κιόλας στην αρχαιότητα η κωμική θεατρική παραγωγή της Αθήνας από την πρώτη επίσημη παράσταση κωμωδίας στα Διονύσια του 487 π.Χ. ως το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου, όταν νικητές οι Λακεδαιμόνιοι επιβάλαν στην Αθήνα το ολιγαρχικό πολίτευμα των τριάντα τυράννων. Έτσι, χρονολογικά, το ωρίμασμα και η ακμή και Παλαιάς Κωμωδίας συμπίπτουν με την ακμή και το ωρίμασμα της αθηναϊκής δημοκρατίας.

 

2. Μοναδικό και ανεπανάληπτο φαινόμενο η αθηναϊκή δημοκρατία της εποχής της ακμής, μοναδικό και ανεπανάληπτο φαινόμενο η Αρχαία Κωμωδία, που κανένας λαός σε καμιάν εποχή δεν κατάφερε να τη μιμηθεί και να την επαναλάβει. Είναι χαρακτηριστικό ότι πρώτοι οι Ρωμαίοι και στη συνέχεια όλοι οι λαοί της Δύσης αγάπησαν και μπόρεσαν να μιμηθούν τους τρόπους της Νέας, όχι της Παλαιάς Κωμωδίας, όπου δέσποζε, ως λαϊκός εκπρόσωπος, ο Χορός. Μόνο στο περιθώριο πρέπει να τοποθετήσουμε μαρτυρίες σαν του Σουητώνιου, ότι ο Οκταβιανός Αύγουστος διασκέδαζε με την Αρχαία Κωμωδία (Aug. 89.2) και του Πλίνιου του νεότερου ότι κάποιος Vergilius Romanus είχε γράψει κωμωδία κατά το πρότυπο της Αρχαίας (Epist. 6.21.2). Οσο για τις νεότερες μιμήσεις σαν την Νεφελοκοκκυγία του Pierre le Loyer (1579), τους Φιλόδικους του Ρακίνα (1668), τους Όρνιθες του Γκέτε (1780), τον Σουίνι αγωνιστή του Έλιοτ (1926) κλπ., η κάθε μια με τον τρόπο της εκμεταλλεύεται μία κωμική έμπνευση ή/και ένα μόνο χαρακτηριστικό, όχι τη θεατρική ουσία, των αριστοφανικών τους προτύπων.

 

3. Ο αριθμός των έργων που διαγωνίζονταν και το πρόγραμμα των δραματικών αγώνων στα Μεγάλα Διονύσια και στα Λήναια, όπου κωμωδίες παρουσιάζονταν από το 442 π.Χ., άλλαζαν συχνά. Έτσι, μόνο χοντρικά μπορούμε να υπολογίσουμε ότι στις δύο γιορτές διαγωνίστηκαν πάνω από πεντακόσια έργα. Από αυτά οι αλεξανδρινοί φιλόλογοι είχαν στη βιβλιοθήκη τους τριακόσια εξήντα πέντε· εμείς σήμερα γνωρίζουμε πάνω από πενήντα ονόματα ποιητών, όπου ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ο Κράτης, ο Κρατίνος, ο Εύπολης, και ο Μάγνης, κοντά τετρακόσιους τίτλους κωμωδιών, και μεγάλο πλήθος αποσπασμάτων.

 

4. Για τον Μάγνη, τον Κρατίνο και τον Κράτη έχουμε το δίκοπο εγκώμιο που τους πλέκει ο Αριστοφάνης στην Παράβαση των Ιππέων, όπου κατηγορεί το αθηναϊκό κοινό πως δεν τιμά τους κωμωδιογράφους όταν στα γεράματα χάσουν την ικανότητά να υπηρετούν με επιτυχία την κωμῳδοδιδασκαλίαν … χαλεπώτατον ἔργον ἁπάντων. Για τον Μάγνη έγραψε πως … απ᾽ το στόμα του πόσες ακούατε φωνές / φτεροθρόισμα και χτύπο κιθάρας, / πράσινο είχε βατράχι βαφτεί, και για σας / το Λυδό, το ζουζούνι είχε κάμει…· για τον Κρατίνο έγραψε πως κέρδιζε τις νίκες γραμμή και πως στ᾽ αθηναϊκά γλέντια δεν άκουε κανείς άλλα από τα δικά του τραγούδια, και για τον Κράτη, πως …από στόμα ηχερό σαν πιτούλες για σας εξεφούρνιζε τα έξυπνα αστεία. Αυτά όσο ήταν νέοι, γιατί πια (το 425/4 π.Χ.) του Μάγνη …των αστείων η πηγή / στην ψυχή του έχει τώρα στερέψει, ο Κρατίνος … ανοστιές αραδιάζει, και ο Κράτης μια πέφτοντας, μια πάλι ορθός είναι ο μόνος που βάσταξε ωστόσο (516κκ.· μετάφρ. Θρ. Σταύρου). Του κακοφάνηκε του Κρατίνου ο χαρακτηρισμός, έβαλε τα δυνατά του, και τον άλλο χρόνο, με την Πυτίνη (Νταμιτζάνα) πήρε το πρώτο βραβείο, και άφησε τον Αριστοφάνη με τις Νεφέλες τρίτο!

 

5. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση του Αριστοφάνη με τον σύγχρονό του και κυριότερο ανταγωνιστή του, τον Εύπολη. Αρχικά ήταν φίλοι· όμως μετά το 422 π.Χ. η σχέση τους χάλασε όταν πήραν να κατηγορούν ο ένας τον άλλον για αντιγραφή: ο Αριστοφάνης τον Εύπολη πως στον Μαρικά κατάκλεψε τους Ιππείς (Νεφ. 553κκ.), ο Εύπολης τον Αριστοφάνη, ότι μαζί τούς είχαν γράψει τους Ιππείς και του τους χάρισε (απόσπ. 89 Κ.-Α.), και πάλι ο Αριστοφάνης τον Εύπολη ότι από μια δική του χλαίνη, τους Ιππείς, έβγαλε τρία παλτουδάκια: το Μαρικά, τους Κόλακες και τον Αυτόλυκο (απόσπ. 58 Κ.-Α.). Η αλήθεια είναι πως οι δυο τους είχαν πολλά κοινά, και πως ζώντας την ίδια εποχή και σατιρίζοντας τις ίδιες καταστάσεις φυσικό ήταν να συμπέσουν όχι μόνο στη διακωμώδηση του Κλέωνα -που τη μοιράστηκαν και με άλλους ομότεχνους-, αλλά και σε άλλα θεματικά και μορφολογικά στοιχεία, χωρίς να πρόκειται για αντιγραφές.

 

6. Δεν είναι μυστικό πως η Αρχαία Κωμωδία είχε εξαρχής, ήδη πριν από τον Αριστοφάνη, προεξοφλήσει όλα σχεδόν τα θέματα που θα εκμεταλλεύονταν οι κατοπινές κωμωδίες, ιδιαίτερα την μαχητική πολιτική σάτιρα, όπου για την ευθυβολία και τη δριμύτητά τους ξεχωρίζουν επιθέσεις σε πολιτικές προσωπικότητες σαν τον Περικλή και τον Αλκιβιάδη! Παράλληλα, υποθέτουμε χωρίς να μπορούμε και να το αποδείξουμε, πως τα πρωιμότερα έργα ήταν στη δομή τους πιο κοντά στις ασχημάτιστες λαϊκές φάρσες, και πως με το πέρασμα των χρόνων οι κωμωδίες οργανώθηκαν, μέστωσαν, και τυποποίησαν τη δομή τους (βλ. Κεφ. Β).

 

7. Για την Αρχαία Κωμωδία και τους ποιητές της, βλ. D. Harvey & J. Wilkins (εκδ.), The Rivals of Aristophanes: Studies in Athenian Old Comedy, London 2000, A. Sommerstein, «Οι αρχαίοι κωμικοί περί της Αρχαίας Κωμωδίας», στο Θάλεια-Αριστοφάνης: 15 μελετήματα, Αθήνα: Σμίλη 2007, σ. 80-103 και E. Bakola, Cratinus and the Art of Comedy, OUP 2010. Για την αποδοχή, την ακτινοβολία και τις μιμήσεις του Αριστοφάνη βλ. G. Highet, Η κλασική παράδοση: ελληνικές και λατινικές επιδράσεις στη λογοτεχνία της Δύσης, Αθήνα: Μ.Ι.Ε.Τ. 1988, και Α. Σολομός, Ο ζωντανός Αριστοφάνης, Αθήνα: Δίφρος 1961, σ. 345κκ.

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΑΙΣΧΥΛΟΣ - Πέρσαι (101-125)

101 θεόθεν γὰρ κατὰ Μοῖρ᾽ ἐκράτησεν [στρ. γ]
τὸ παλαιόν, ἐπέσκηψε δὲ Πέρσαις
πολέμους πυργοδαΐκτους
διέπειν ἱππιοχάρμας
105 τε κλόνους
πόλεών τ᾽ ἀναστάσεις.

ἔμαθον δ᾽ εὐρυπόροιο θαλάσσας [ἀντ. γ]
110 πολιαινομένας πνεύματι λάβρῳ
ἐσορᾶν πόντιον ἄλσος,
πίσυνοι λεπτοδόμοις πεί-
105 σμασι λα-
οπόροις τε μηχαναῖς.

115 ταῦτά μοι μελαγχίτων [στρ. δ]
φρὴν ἀμύσσεται φόβῳ—
ὀᾶ Περσικοῦ στρατεύματος—
τοῦδε μὴ πόλις πύθη-
ται, κένανδρον μέγ᾽ ἄστυ Σουσίδος·

120 καὶ τὸ Κισσίων πόλισμ᾽ [ἀντ. δ]
ἀντίδουπον ᾄσεται,
ὀᾶ, τοῦτ᾽ ἔπος γυναικοπλη-
θὴς ὅμιλος ἀπύων,
125 βυσσίνοις δ᾽ ἐν πέπλοις πέσῃ λακίς.

***
Έτσ᾽ η Μοίρα των Θεών βαστάει από πάντα
για τους Πέρσες κι όρισ᾽ έτσι:
να βολεύουνε πολέμους καστρομάχους,
αλογόδιωχτες αντάρες και παρμένες
να κουρσεύουν των εχθρών τις πολιτείες.

110 Μα έμαθαν και της πλατύδρομης της θάλασσας
σαν αφρίζει με την μάνητα του ανέμου
τους απέραντους τους κάμπους ν᾽ αντικρίζουν
μπιστεμένοι στα λεπτόκλωνα τα ξάρτια
και τα ξύλινα σκαριά τ᾽ ανθρωποφόρα.

Γι᾽ αυτό τώρα ένας φόβος χαράζει
τη θλιμένη μου μαύρη καρδιά:
«πάει ο στρατός των Περσών, ωχ αλί!»
μήπως τύχει και τέτοια ακουστεί
φωνή μες τη μεγάλη τη χώρα,
στων Σουσίων την πόλη, έρμη τώρα.

120 Και σηκώσει των Κισσίων το κάστρο
κι αυτό θρήνον αντίφωνο: «ωχ αλί!»
που θα σκούζει το γυναικοθέμι,
ενώ απάνω σε πέπλους λινούς
θενα πέφτουν τα χέρια
κάνοντάς τους ξεσκλίδια κουρέλια.

Θουκυδίδου Ολόρου Αλιμουσίου: Ιδιότυπη θεωρία περί του ιμπεριαλισμού

Χωρίς να είναι θεωρητικός της οικονομίας, ο Θουκυδίδης παρέχει αξιόλογες πληροφορίες για την οικονομική κατάσταση της εποχής του και μάλιστα είναι ο κατ’ εξοχήν ιστορικός που παρέμεινε αντικειμενικός και απαλλαγμένος από ηθικές κρίσεις. Είναι γνωστό ότι ο F. Μ. Comford, στο έργο του “Thucydides Mythistoricus” (1907), στρέφεται κατά του Θουκυδίδη γιατί δεν τόνισε το ρόλο της οικονομίας στην ιστορία και δεν εξήρε τα οικονομικά αίτια του Πελοποννησιακού Πολέμου, παρά το γεγονός ότι δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στο ύφος, στο οποίο αναγνωρίζει μια μορφή αττικού δράματος, όπου συμπράττουν η αισχύλεια τραγωδία, η τύχη, η «ύβρις», η πειθώ, ο έρως, υπό την επήρεια της ρητορικής του Γοργία, χωρίς βέβαια να παίρνουν τη μορφή «τραγικής κάθαρσης» τα ιστορικά γεγονότα. Τη μομφή της αγνόησης των οικονομικών αιτίων του Πελοποννησιακού Πολέμου επιρρίπτουν στον Αθηναίο ιστορικό και πολλοί άλλοι συγγραφείς από τους παλαιούς, όπως π.χ. ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς και από τους νεώτερους (ποιος άλλος;) ο Μ. I. FinJey[1].

 

Είναι ωστόσο πλάνη ο ισχυρισμός αυτός, όπως αποδεικνύει η ανάγνωση της ιστορίας του Θουκυδίδη, των περιεχομένων δημηγοριών και προ παντός του Επιταφίου του Περικλή, πολύ περισσότερο αν γίνει δεκτή η απορριπτόμενη άποψη ότι το μεγαλειώδες αυτό κείμενο είναι έργο του ίδιου του Θουκυδίδη και όχι του Αθηναίου ρήτορα[2]. Πλήθος συγγραφέων απορρίπτουν τον πιο πάνω ισχυρισμό, αλλά και υποστηρίζουν ότι ο Θουκυδίδης είχε πλήρη συνείδηση των οικονομικών παραγόντων της ιστορίας. Ο W. Lamb παραθέτει αποσπάσματα από τον Θουκυδίδη, στα οποία καταφαίνεται η σαφής απόδειξη της γνώσης των οικονομικών συνθηκών στην πορεία της ιστορίας[3]. Υπερβολικός εν μέρει είναι βεβαίως και ο μεγάλος φιλόλογος W. Roscher που υποστήριζε ότι ο Θουκυδίδης υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους οικονομολόγους της αρχαιότητας και ότι ουδέποτε διδάχθηκε στο πεδίο των οικονομικών επιστημών τόσα όσα από το Θουκυδίδη. Γράφει ο ίδιος: «Αναφέρω εδώ πριν από όλα το όνομα του Θουκυδίδη και ομολογώ γεμάτος σεβασμό και ευγνωμοσύνη ότι και εγώ, από την άποψη της κοινωνικής οικονομικής, από κανέναν από τους νεώτερους δεν διδάχθηκα τόσα όσα απ’ αυτόν. Ο Θουκυδίδης εμφανίζεται ως εξ ίσου άριστος γνώστης των οικονομικών συνθηκών της εποχής του όσο και των πολιτικών και των στρατιωτικών...»[4].

 

Το βέβαιον είναι ότι σε πολλά σημεία του έργου του ο Θουκυδίδης αναφέρεται στις οικονομικές συνθήκες των διαφόρων χωρών, στους παράγοντες της οικονομίας, που προωθούν την εξέλιξη και στα οικονομικά συμφέροντα. Χαρακτηριστική είναι η παρ. 2 του I βιβλίου:

 

«Τῆς γάρ ἐμπορίας οὐκ οὔσης, οὐδ ’ ἐπιμειγνύντες ἀδεῶς ἀλλήλοις οὔτε κατά γῆν οὔτε διά θαλάσσης, νεμόμενοί τε τά ἑαυτῶν ἕκαστοι ὅσον ἀποζῆν καί περιουσίαν χρημάτων οὐκ ἔχοντες οὐδέ γῆν φυτεύοντες, ἄδηλον ὄν ὁπότε τις ἐπελθών, καί ἀτειχίστων ἅμα ὄντων, ἄλλος ἀφαιρέσηται, τῆς τε κάθ’ ἡμέραν ἀναγκαίου τροφῆς πανταχοῦ ἄν ἡγούμενοι ἐπικρατεῖν οὐ χαλεπῶς ἀπανίσταντο, καί δι’ αὐτό, οὔτε μεγέθει πόλεων ἴσχυον οὔτε τῇ ἄλλῃ παρασκευῇ». Η ορθή άποψη στο θέμα αυτό συνίσταται στο ότι ο ιστορικός του Πελοποννησιακού Πολέμου ανεγνώριζε το ρόλο των οικονομικών παραγόντων στην ιστορία, αλλά γι ’ αυτόν όλοι οι επηρεάζοντες την ιστορική πορεία παράγοντες ανήγοντο τελικά σε ένα μόνο, δηλαδή στον πολιτικό. Χαρακτηριστική παρατήρησή του είναι η περιεχόμενη στη δημηγορία του Περικλή: «Μέγιστον δέ, τῇ ταῶν χρημάτων σπάνει κωλύσονται, ὅταν σχολή αὐτά ποριζόμενοι διαμέλλωσιν»[5].

 

Σε άλλο τμήμα του παρόντος παρατίθενται οι απόψεις του Πλάτωνα, που θυμίζουν τη σύγχρονη μαρξική θεωρία του ιστορικού υλισμού.

 

Στο σημείο αυτό είναι ανάγκη να υπογραμμισθεί ιδιαίτερα ότι τον ιστορικό Θουκυδίδη απασχολούσαν και τα ηθικά και τα οικονομικά κριτήρια. Αλλά η προέχουσα και περιεκτική μέθοδος ανάλυσης των ιστορικών γεγονότων γι’ αυτόν ήταν η πολιτική πλευρά, δηλαδή η κυριαρχία της λογικής της πολιτείας. Όπως ορθά παρατηρήθηκε, κανείς δεν θα επέκρινε για παραλείψεις της μορφής αυτής τους λόγους του Cavour, του Bismarck ή του Disraeli.

 

Η ιστορία του Θουκυδίδη έχει περαιτέρω ιδιαίτερη αξία από άποψη οικονομική, καθ’ ο μέτρο επιζητεί να διερευνήσει τα αίτια του αθηναϊκού ιμπεριαλισμού. Κατά τον καθηγητή Steven Forde[6], η παρουσίαση από το Θουκυδίδη του αθηναϊκού ιμπεριαλισμού παριστά στην πραγματικότητα μια πρωτότυπη μελέτη πολιτικής ψυχολογίας στην εξωτερική και εσωτερική πολιτική και διακλάδωσης της ψυχολογίας αυτής για το πρόβλημα της δικαιοσύνης ειδικά στη διεθνή πολιτική. Το ζήτημα του αθηναϊκού ιμπεριαλισμού συνδέεται με τον αθηναϊκό χαρακτήρα. Το δεσπόζον χαρακτηριστικό του αθηναϊκού χαρακτήρα είναι η τόλμη, που στα χέρια του Θουκυδίδη γίνεται τεχνικός όρος. Οι Κορίνθιοι, στην περίφημη περιγραφή του αθηναϊκού χαρακτήρα[7], δίνουν έμφαση στη φρενήρη τόλμη, που δεν ταυτίζεται ακριβώς με το θάρρος. «Οἵ μέν γάρ νεωτεροποιοί καί ἐπινοῆσαι ὀξεῖς καί ἐπιτελέσαι ἔργω ὅ ἄν γνῶσιν,... Αὖθις δέ οἱ μέν καί παρά δύναμιν τολμηταί καί παρά γνώμην κινδυνευταί καί ἐν τοῖς δεινοῖς εὐέλπιδες... Ἐν δέ τοῖς σώμασιν ἀλλοτριωτάτοις ὑπέρ ταῆς πόλεως, χρῶνται, τῆ δέ γνώμη οἰκειοτάτη ἐς τό πράσσειν τι ὑπέρ αὐτῆς»[8] «ἀνάγκη δέ ὥσπερ τέχνης ἀεί τά ἐπιγιγνόμενα κρατεῖν». Κατά τον Περικλή, το μεγαλείο της ηγεμονίας, που κάνει την πόλη των Αθηνών άξια να πεθαίνει κανείς γι ’ αυτήν είναι το τολμάν και το «γιγνώσκειν τά δέοντα»[9]. Οι Αθηναίοι ίδρυσαν, μετά τους Περσικούς Πολέμους κυρίως, την αυτοκρατορία τους με την τόλμη, όχι με την τύχη ή τη δύναμη. Ουσιώδες δείγμα της τόλμης αυτής υπήρξε η απόφαση να εγκαταλείψουν την πόλη τους, να μεταφέρουν τα υπάρχοντά τους και να γίνουν ναυτικοί. Αυτή η εγκατάλειψη υπήρξε η πιο ακραία επίδειξη τόλμης, αν ληφθεί υπόψη ότι για τους αρχαίους Έλληνες η εγκατάλειψη των εστιών τους εθεωρείτο αδιανόητη. Και η Κόρινθος και η Κέρκυρα υπήρξαν ναυτικές δυνάμεις, αλλά δεν θα διεννοούντο να μείνουν χωρίς εστίες, χωρίς θέση στην ξηρά, χωρίς τους τάφους των προγόνων, χωρίς τα ιερά τους. Από αυτή την παράτολμη ενέργεια οι Αθηναίοι στα πλοία ανακάλυψαν το δυναμικό της καθαρής ανθρώπινης δύναμης, της δύναμης χωρίς οποιαδήποτε εδαφική στήριξη. Γι’ αυτούς το κριτήριο των πράξεων στις μεταξύ των χωρών σχέσεις δεν είναι η δικαιοσύνη, αλλά η ικανότητα να κυβερνήσουν. Και του Περικλή ο Επιτάφιος είναι άσχετος με αναφορές στο θείο. Η δύναμη της Αθήνας είναι αποτέλεσμα των ανθρωπίνων δυνάμεων, αυτές είναι εκείνες που κάνουν την πόλη ό, τι είναι. Εξ άλλου, όταν ο Περικλής εγκωμιάζει την αθηναϊκή ελευθερία στον Επιτάφιο, λιγότερο εννοεί την παραδοσιακή ελευθερία της πόλης από την ατομική ελευθερία του Αθηναίου από τους μυριάδες συμβατικούς περιορισμούς, που ρυθμίζουν τις σχέσεις των ανθρώπων στις παραδοσιακές πόλεις. Πρόκειται περί αυτού που ονομάζομε ατομικισμό. Ελευθέρωση των προσόντων του ατόμου και της πρωτοβουλίας του. Ό, τι ισχύει για την πόλη στις σχέσεις της προς τα έξω, ισχύει για τον πολίτη στις σχέσεις του προς τα μέσα. Αυτό προσέδωσε ενεργητικό χαρακτήρα στον πολίτη.

 

Αυτή όμως η ατομική ελευθερία μπορούσε να οδηγήσει στην αποσύνθεση της πολιτείας. Τη λύση έδωσε ο Περικλής καταφεύγοντας στο ερωτικό πάθος προς την πόλη. Οι Αθηναίοι έπρεπε να αφοσιωθούν στην πόλη τους, να γίνουν εκούσιοι υπηρέτες της, συντηρώντας τη δύναμή της, που πρέπει να εκδηλώνεται με πράξεις και να γίνονται έτσι εραστές της: «

 

Λέγων ὅσα ἐν τῷ τούς πολεμίους ἀμύνεσθαι ἀγαθά ἔνεστιν, ἀλλά μᾶλλον τήν τῆς πόλεως δύναμιν καθ’ ἡμέραν ἔργῳ θεωμένους καί ἐραστάς γιγνομένους αὐτῆς καί ὅταν ὑμῖν μεγάλη δόξη εἶναι, ἐνθυμουμένους ὅτι τολμῶντες καί γιγνώσκοντες τά δέοντα καί ἐν τοῖς ἔργοις αἰσχυνόμενοι ἄνδρες αὐτά ἐκτήσαντο»[10].

 

     Μόνο το ερωτικό πάθος είναι το μοναδικό πράγμα που μπορεί να κάνει τους ατομικιστές να προσκολλώνται σε κάτι έξω από αυτούς, αυτό οδηγεί στην πιο έντονη αφοσίωση και εκούσια θυσία.

 

Για το Θουκυδίδη ο αθηναϊκός ιμπεριαλισμός ήταν συνδυασμός τόλμης και ερωτικού πάθους. Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά του εθνικού χαρακτήρα των Αθηναίων συνδέονται, κατά το Θουκυδίδη, και με τη μοναδική αθηναϊκή δημοκρατία της πόλης και με τη μοναδική τους εμπειρία από τους Περσικούς Πολέμους. Ο μοναδικός αθηναϊκός χαρακτήρας κατάγεται από μια χωρίς προηγούμενο απελευθέρωση ορισμένων κινήτρων της ανθρώπινης φύσης. Αυτό προκαλεί τον αθηναϊκό ιμπεριαλισμό και δυναμισμό, αλλά καταστρέφει με τον καιρό την πόλη.

 

Ουσιώδης είναι η συμβολή του Θουκυδίδη στην παρακολούθηση και το χαρακτηρισμό των φάσεων εξέλιξης της οικονομίας προς την ανάπτυξή της. Ως βάση του χωρισμού των σταδίων ανάπτυξης παίρνει τους ποριστικούς κλάδους: πειρατικό, νομαδικό, γεωργικό και εμπορικό. Στους ποριστικούς κλάδους της ελληνικής οικονομίας μνημονεύει την πειρατεία:

 

«ἥρπαζον καί τό πλεῖστον τοῦ βίου ἐντεῦθεν ἐποιοῦντο οὐκ ἔχοντες πῶς αἰσχύνην τούτω τώ ἔργω». Και προσθέτει: «Οἱ γάρ Ἕλληνες τό πάλαι καί ταῶν βαρβάρων οἱ τε ἐν τῇ ἡπείρῳ παραθαλάσσιοι καί ὅσοι νήσων εἶχον..., ἐτράποντο πρός ληστείαν»[11]

 

Πραγματευόμενος την εξέλιξη της οικονομίας από τη φυσική οικονομία στη χρηματική, εξαίρει τη θέση του εμπορίου στην κοινωνική οικονομία και τις οικονομικές σχέσεις λαών και ατόμων[12].

Βασική σκέψη του Θουκυδίδη είναι ο καταμερισμός της εργασίας, η ανάπτυξη της παραγωγής και η πορεία των λαών προς την ευημερία. Από την άποψη αυτή εξαίρει τη σημαία της εργασίας και του υλικού πλούτου. Στο μέτρο που οι αναπτυξιακές απόψεις ανήκουν στον Θουκυδίδη και όχι στον Περικλή, πρέπει να λεχθεί ότι υπήρξε ο κυριότερος θεωρητικός της πολιτικής της οικονομικής ανάπτυξης. «Πλούτῳ τε ἔργου μᾶλλον καιρῶ ἤ λόγου κόμπω χρώμεθα, καί τό πένεσθαι οὐχ ὁμολογεῖν τινί αἰσχρόν, ἀλλά τό μή διαφεύγειν ἔργω αἴσχιον»[13].

 

Ιδιαίτερη σημασία έχει η κινητοποίηση της αθηναϊκής οικονομίας και η ενεργοποίηση των πολιτών προς την κατεύθυνση της εργασίας, της σώρευσης υλικού πλούτου, ως βάσης της ανάπτυξης σε υψηλότερο επίπεδο[14] και η εκτίμηση της αληθινής φύσης του κεφαλαίου. Στην εποχή του Θουκυδίδη η ελληνική οικονομία ζει έναν πρωτοφανή «ακτιβισμό», ο δε ατομικισμός βρίσκεται στην καλύτερή του απόδοση. Έτσι, ο Περικλής τονίζει:

 

«οὐ γάρ οἱ κακοπραγοῦντες δικαιότερον ἀφειδοῖεν ν τόν βίον, οἷς ἐλπίς οὐκ ἔστιν ἀγαθοῦ, ἀλλ’ οἷς ἡ ἐναντία μεταβολή ἐν τῷ ζῆν ἔτι κινδυνεύεται καί ἐν οἷς μάλιστα μεγάλα τά ἐνδιαφέροντα, ἤν τι πταίσωσι»[15]. Αυτή την οικονομική επαγρύπνηση του πολίτη διαπιστώνουν στους Αθηναίους οι Κορίνθιοι:

 

«Ἀνάγκη δέ ὥσπερ τέχνης ἀεί τά ἐπιγιγνόμενα κρατεῖν καί ἡσυχαζούςῃ μέν πόλει (τά) ἀκίνητα (τά) νόμιμα ἄριστα, πρός πολλά δέ ἀναγκαζομένοις ἰέναι πολλῆς καί τῆς ἐπιτεχνήσεως δεῖ»[16].

 

Για τον ίδιο λόγο εξαίρεται η δραστηριότητα έναντι της απραγμοσύνης[17]:

 

     «Παράπαν τε γιγνώσκω πόλιν μή ἀπράγμονα τάχιστ ’ ἄν μοι δοκεῖν ἀπραγμοσύνης μεταβολή διαφθαρῆναι, καί ταῶν ἀνθρώπων ἀσφαλέστατα τούτους οἰκεῖν, οἱ ἄν τοῖς παροῦσιν ἤθεσι καί νόμοις, ἤν καί χείρω ᾖ, ἤκιστα διαφόρως πολιτεύωσιν».

 

Θα μπορούσε κανείς ακόμη να υποστηρίξει ότι ο Θουκυδίδης υπήρξε ο πρόδρομος της θεσμολογικής σχολής της οικονομίας, της οποίας ιδρυτής θεωρείται ο Τ. Veblen[18]. Κατά τον Veblen η οικονομική επιστήμη έπρεπε να γίνει εξελικτική ώστε να γίνει «σημαντική» και από αυτό να τονίζεται ο ρόλος των θεσμών. Ο άνθρωπος δεν είναι homo economicus, που κινείται μόνο υπό το κράτος οικονομικών κινήτρων. Το έργο του “Theory κ.λπ.” είναι άρνηση του οικονομικού ανθρώπου των παραδοσιακών οικονομικών. Είναι σύνολο μη ορθολογικών κινήτρων και «υπολογιστής ευχαριστήσεων και δυσαρεσκειών». Ως θεσμούς νοεί κοινωνικές συνήθειες ή ευρύτατα ισχύοντα έθιμα και συνήθειες της σκέψης. Αυτά αποτελούν το ανθρώπινο περιβάλλον. Υπάρχουν συνήθειες που είναι ξεπερασμένες και όσον αφορά τη δημόσια και την ιδιωτική ιδιοκτησία. Οι υφιστάμενοι θεσμοί και το αξιολογικό σύστημα, το μέγεθος της ιδιοκτησίας, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις κ.λπ. μπορούν να αποτελέσουν ανασχετικούς παράγοντες στην ανάπτυξη και κατά κανόνα προσδιορίζουν αντιοικονομική αλλά και αντικοινωνική συμπεριφορά. Και μια τάξη συνήθως ζει σε βάρος αυτών που εργάζονται παραγωγικά με επιδειξιακή κατανάλωση. Καταλήγει στην ανάγκη της αλλαγής, τονίζοντας «ότι η αλλαγή είναι η μόνη που μένει χωρίς αλλαγή». Φροντίδα για κέρδη, αντί για παραγωγή, μονοπωλιακές καταστάσεις. Οι δραστηριότητες προς την κατεύθυνση της παραγωγής κέρδους πολλές φορές είναι κατά το Veblen αντικοινωνικές. Στον Περικλή («Επιτάφιος») ο Θουκυδίδης προσπαθεί να εμφανίσει συνδυαζόμενα το ιδιωτικό και το δημόσιο συμφέρον, ως επίσης και την υποστήριξη της τάξης που η δραστηριότητα των κρατούντων ιδιοκτητών αδικεί:

 

«ἀνεπαχθῶς δέ τά ἴδια προσομιλοῦντες, τά δημόσια μάλιστα διά δέος οὐ παρανομοῦμεν, ταῶν ἀεί ὄντων ἀκροάσει καί νόμων, καί μάλιστα ὅσοι τε ἐπ’ ώφελία τῶν ἀδικουμένων κεῖνται...»[19]. Επίσης: «Χρώμεθα γάρ πολιτεία, οὐ ζηλούση τούς τῶν πέλας νόμους»[20]. Κατά τον ίδιο τρόπο βρίσκει συσχέτιση ανάμεσα στην εκάστοτε οικονομική κατάσταση και στην αλλαγή των πολιτευμάτων[21].

 

Τη σημασία των θεσμών για την οικονομία εξαίρει εξ άλλου ο Πλά­των:

 

«Πόλιν τε καί ἤθη ἀνθρώπων πρῶτον μέν καθαράν ποιήσειαν ἄν, ὅ οὐ πάνυ ράδιον»[22]. Στο ίδιο έργο του επιμένει: «Ἤ οὖν οἴει ἐκ δρυός πόθεν ἤ ἐκ πέτρας τάς πολιτείας γίγνεσθαι, ἀλλ ’ οὐχί ἐκ τῶν ἠθῶν τῶν ἐν ταῖς πόλεσι, ἅ ἄν ὥσπερ ρέψαντα, τἆλλα ἐφελκύσηται;»[23].

 

     Κατά τον ίδιο τρόπο εκφράζεται ο Πολύβιος (κεφ. 47), ο οποίος υποστηρίζει ότι κατά την άποψή του υπάρχουν δύο βασικές αρχές οι οποίες προσδιορίζουν τη μορφή ζωής, την ουσία του κράτους, ως πρότυπου ή ως εκφοβιστικού.

 

Αξιόλογες είναι τέλος οι μαρτυρίες του Θουκυδίδη για την κατάσταση του πληθυσμού κατά την περίοδο του Πελοποννησιακού Πολέμου[24].

 

Πρέπει να αναφερθεί ακόμη η εκτίμηση την οποία ο Θουκυδίδης έτρεφε στην τεχνική καινοτομία. Ο ίδιος αναφέρει ότι οι Κορίνθιοι εξήραν το νεωτεριστικό πνεύμα των Αθηναίων. Όπως παρατηρεί και ο Ehrenber[25], οι καινοτομίες είναι θεμελιώδες χαρακτηριστικό της τεχνικής:

 

«Οἱ μέν γάρ νεωτεροποιοί καί ἐπινοῆσαι ὀξεῖς καί ἐπιτελέσαι ἔργω, ὅ ἄν γνῶσιν»[26].

 

Τέλος ο Θουκυδίδης απέδωσε ιδιαίτερη σημασία στην προγνωστική, υπό την επίδραση της ιπποκρατικής μεθόδου για την οποία έκανε αργότερα λόγο και ο Γαληνός[27]:

 

     «λέγειν τά προγενόμενα, γιγνώσκειν τά παρεόντα, προλέγειν τά ἐσόμενα». Η προγνωστική θεωρείται τώρα και ειδικός κλάδος της οικονομικής. Γράφει ο ίδιος: «ὅσοι δέ βουλήσονται τῶν τε γενομένων τό σαφές σκοπεῖν καί τῶν μελλόντων ποτέ αὖθις κατά τό ἀνθρώπινον τοιούτων καί παραπλησίον ἔσεσθαι, ὠφέλιμα κρίνειν αὐτά ἀρκούντως ἕξει»[28].

 

     Και περαιτέρω:

 

«ἐγώ δέ οἷόν τε ἐγίγνετο λέξως καί ἀφ’ ὧν ἄν τις σκοπῶν, εἰ ποτέ καί αὖθις ἐπιπέσοι, μάλιστα ἄν ἔχοι τι προειδώς μή ἀγνοεῖν...»[29].

-------------------------------

[1] Μ. 1. Finley, The ancient economy, London and Berkeley, 1973. M. Austin και P. Vidal-Naquet, op. cit., σελ. 10 και εξ. 

[2] Βλέπε: I. Μελά, Περικλεούς Επιτάφιος, Αθήνα, 1972. Διονύσιος Αλικαρνασ- σενς, Ρωμαϊκή αρχαιολογία. Η. Usener και Lad Radermacher, 2 τόμ., 1899, 1929. Dionysii Halicarnassei, Opuscula. I. Θ. Κακριδής, Περικλεούς Επιτάφιος, δ' εκδ. 1959 και Ελληνική κλασσική παιδεία, β' εκδ., Αθήνα, 1949.

[3] Ο. W. Lamb, Clio enthroned, 1914, σελ. 34-67. 

[4] W. Roscher, “Ober das Verhaltnis der Nationalokonomie zum klassischen Alter tum”, στο Bericht iiber die Verhandlungen der Konigl. Sachs. Gesellschaft der Wissenschaften, στο Leipzig Philol. Hist. Klasse E, Leipzig, 1849, σελ. 118.

Επίσης, τον ιδίου, Leben, Werk und Zeitalter des Thukydides, Gottingen, 1842. Και Dissertatio prima de doctrinae economicopoliticae apud Graecis primordiis, Lipsiae, 1866.

A. Marchal, “Economistes et historiens”. Revue economique, Paris, 1950. Clifford Orwin, “The Just and the Advantageous in Thucydides: The Case of the Mytilenaean Debate”, American Political Science Review, 78:485-94, 1984.

Michael Palmer, “Alcibiades and the Question of Tyranny in Thucydides”, Cana­dian Journal of Political Science, 15:103-24, 1982a.

Του ιδίου, “Love of Glory and the Common Good”, American Political Science Review, 76:825-36, 1982b.

Peter R. Pouncey, The Necessities of War, New York, Columbia University Press, 1980.

Hunter R. Rawlings, III. The Structure of Thucydides’ History, Princeton, Prince­ton University Press, 1981.

Jacqueline de Romilly, “L’ Utilite de Γ histoire selon Thucydide ”, στο Histoire et historiens dans Γ antiquite (History and historians in antiquity), Geneve, Vandoeuv- res, 1956.

Της ιδίας, Thucydides and Athenian Imperialism, Philip. Thody trans, New York, Barnes & Noble, 1963.

Paul Shorey, “On the Implicit Ethics and Psychology of Thucydides”, Transacti­ons of the American Philological Association, 24:66-88, 1893.

Alben Thibaudet, La campagne avec Thucydide, Paris, Editions de la Nouvelle Revue Francaise, 1922.

Charles Forster Smith, Thucydides, 4 vols, trans, London, Heinemann, 1980.

John A. Wettergreen, “On the End of Thucydides ’ Narrative, Interpretation”, 9:93-110, 1979.

James Boyd White, When Words Lose Their Meaning, Chicago, University of Chicago Press, 1984.

Geoffrey A. Woodhead, Thucydides on the Nature of Power, Cambridge, MA, Harvard University Press, 1970.

V. Ehrenberg, Sophocles and Pericles, Oxford, 1954.

I. H. Finley, Thucydides, Cambridge, Mass. 1976.

S. B. Smith, “The economics in Thucydides”, Harvard studies in classical philolo­gy, 1940, σελ. 267. Αντίθετα o Francesco Ferrara, Prefazione alia biblioteca dell’ economista, vol. II, σελ. 583.

Pierre Vilar, “Pour une meilleure comprehension entre economistes et historiens”, Revue historique, 233, 1965, σελ. 293-312.

[5] Θουκυδίδης, I, 142.

[6] Steven Forde, “Thucydides on the causes of Athenian imperialism”, Amer. Polit. Science Review, τόμ. 80, No 2, Ιουν. 1986, σελ. 433-446.

[7]Θουκυδίδης, I, 70, «Και παρά δύναμιν τολμηταί».

[8] I, 71. Βλέπε και L. Barbagallo, Τα αίτια της παρακμής της Αρχαίας Ελλάδος, μτφ. Γ. Λαμψίδη, σελ. 94-137.

[9] II, 41.

[10] II, 43.

[11] I, 5.

[12] Julius Kautz, Die geschichtliche Entwicklung der Natonalokonomie und ihrer Literatur, Wien, 1860, σελ. 112.

Theo Suranyi-Unger, Philosophie in der Volkswirtschaftslehre, I, Iena, 1923, σελ. 102. 

       [13] II, 40.

[14] II, 40 D I, 70.

[15] II, 43.

[16] I, 71.

[17] VI, 18.

[18] Thornstein Veblen, Theory of leisure class and economic study of the evolution of institutions, 1899. Επίσης του ιδίου, Theory of business enterprise, 1904. Βλέπε και Αθ. Κανελλόπουλος, Η οικονομική της αναπτύξεως, op. cit., κεφ. IX, σελ. 526 και εξής.

[19] II, 37.

[20] II, 37.

[21] I, 13.

[22] Πλάτων, Πολιτεία 501α.

[23] Πλάτων, Πολιτεία 544 de. Για τη σημασία των θεσμών, βλ. Glotz, op. cit., σελ. 147.

[24] Α. Η. Μ. Jones, “The citizen population of Athens during the peloponnesian war”, στο Athenian Democracy, Oxford, 1978, σελ. 161-80.

Grundy, Thucydides and the citizen of his age.

 [25] V. Ehrenberg, Le Atene di Aristofane, ιταλ. μτφ., Firenze, 1957.

L. Edelstein. The idea of progress in classical antiquity, Baltimore, 1967. 

[26] Θουκυδίδης, I, 71.

[27] Γαληνός, VII, 854 K.

[28] Θουκυδίδης, I, 22.

[29] II, 48. K. Weidaner, Thukydides und die hippokratischen Schriften,

Der Einfluss der Medizin auf Zielsetzung und Darstellungsweise des Geschichtswerkes, Heidelberg, 1954.