Στις μέρες μας επικρατεί μια επιτακτική ανάγκη να φαινόμαστε καλά, να έχουμε θετική ενέργεια και να κάνουμε θετικές σκέψεις. Σ’ αυτό το πλαίσιο, η αποφυγή της πλήξης θεωρείται ακόμη πιο επιτακτική απ’ τους περισσότερους, σε τέτοιο βαθμό που η βιομηχανία ψυχαγωγίας έχει επεκταθεί σ’ όλους τους τομείς. Ωστόσο, η πλήξη είναι ένα διάχυτο συναίσθημα, το οποίο είναι δύσκολο ν’ αποτυπωθεί και να ερμηνευθεί.
Τι ακριβώς είναι η πλήξη, και γιατί βαριόμαστε; Γιατί φοβόμαστε τόση σιγή, αδράνεια και μοναξιά;
Τα συναισθήματά μας δεν έχουν όλα λογική εξήγηση. Παραδείγματος χάρη, φοβόμαστε τα άγρια ζώα και ειδικά τα φίδια, τα οποία όμως δεν παρουσιάζουν κανένα κίνδυνο στις βιομηχανοποιημένες κοινωνίες μας, ενώ τα αυτοκίνητα δε μας τρομάζουν, αν και προκαλούν ένα σημαντικό αριθμό πρόωρων θανάτων.
Προσπαθώντας να δώσουμε μια ερμηνεία αυτού του συναισθήματος, θα μπορούσε να πει κανείς ότι η πλήξη είναι ένα συναίσθημα που εκδηλώνεται σωματικά μέσω της μείωσης της ενέργειας και την εκδήλωση υπνηλίας. Στο ψυχολογικό επίπεδο μάς επιτρέπει ν’ αποστασιοποιηθούμε απ’ το σώμα και το περιβάλλον μας για να προβληματιστούμε για τον εαυτό μας.
Η πλήξη είναι λοιπόν ένα συναίσθημα και, όπως κι όλα τα άλλα συναισθήματα, έχει μια φυσική λειτουργία. Ως εκ τούτου, αν η πλήξη είναι ένα λογικό συναίσθημα, είναι αυτή η συμπεριφορά δικαιολογημένη; Αυθόρμητα, δε μας αρέσει να βαριόμαστε, οπότε προσπαθούμε ν’ αποφύγουμε να είμαστε σ’ αυτήν την κατάσταση.
Κατά συνέπεια, η πλήξη έχει χαρακτηριστικά που την ταξινομούν στην κατηγορία των συναισθημάτων. Η υποκειμενική επίδραση που συνδέεται με την πλήξη ποικίλλει ανάλογα με την ένταση και τις πηγές της πλήξης. Αυτή η συγκεκριμένη εμπειρία έχει περιγραφεί με μεγάλη ακρίβεια από φιλόσοφους και ποιητές, απ’ τον Blaise Pascal μέχρι τον Charles Baudelaire και τον Martin Heidegger.
Η βιβλιογραφία πάνω σ’ αυτό το θέμα, τόσο στις ανθρωπιστικές επιστήμες όσο και στη λογοτεχνία, είναι ανεξάντλητη. Όμως, σκοπός μου δεν είναι να σταθώ σ’ αυτό το θεωρητικό σημείο. Θα ήθελα να εξηγήσω γιατί η πλήξη μάς είναι απαραίτητη και για ποιο λόγο.
Ο τρόπος με τον οποίο έχουμε αναγκαστεί να ζούμε, αυτή η φρενίτιδα της σύγχρονης ζωής, δε μας αφήνει κανένα περιθώριο για προσωπική, πνευματική αναζήτηση. Δε μας επιτρέπουμε κανένα χώρο για υπαρξιακή αναζήτηση, αμφισβήτηση και προσωπική ανάκριση. Η πλήξη δημιουργεί χώρο γι’ αυτήν την αμφισβήτηση. Έχουμε την ψευδαίσθηση να τρέχουμε πίσω απ’ την ευτυχία, αλλά ζούμε σαν τα χάμστερ που μπαίνουν στα κλουβιά τους και τρέχουν κυνηγώντας το τίποτα.
Η πλήξη δεν είναι τεμπελιά ή αδράνεια, είναι ένας σταθμός απραξίας, σαν ένα διάλειμμα στη ζωή μας που μας αποσταθεροποιεί. Μπορεί να φαίνεται ένας σταθμός επώδυνος, θολός και που δημιουργεί μεγάλη δυσφορία, αλλά αποτελεί το πρώτο βήμα που θα μας επιτρέψει να ενσωματώσουμε στη ζωή μας την πραγματικότητά της. Η πλήξη μπορεί να εμπλουτίσει τον εαυτό μας μ’ όλα εκείνα που αδυνατούμε να δούμε όταν τρέχουμε. Είναι μια πλούσια στιγμή κατά την οποία μπορούμε, επίσης, ν’ αναπτύξουμε τη φαντασία και τη δημιουργικότητά μας.
Αναφερόμενος στην πλήξη, ο Blaise Pascal σημειώνει ότι ο άνθρωπος «τότε αισθάνεται το τίποτα, την εγκατάλειψή του, την ανεπάρκειά του, την εξάρτησή του, την ανικανότητά του, το κενό του». Η πλήξη αποτελεί όμως μια ευκαιρία, αυτή της υπαρξιακής αναζήτησης που θα μας επιτρέψει να βρούμε τον τρόπο να είμαστε ευτυχισμένοι. Όσο θλιβερή και δυσβάσταχτη μπορεί να φαίνεται, είναι το πρώτο βήμα αυτογνωσίας και κατ’ επέκταση το πρώτο βήμα στο δρόμο της ευτυχίας.
Γινόμαστε οι ιστορίες που αφηγούμαστε για τον εαυτό μας -και είμαστε υποχρεωμένοι να κατασκευάζουμε συνεχώς ιστορίες σε μια προσπάθεια να κατανοήσουμε ποιοι στ’ αλήθεια είμαστε.
Φαίνεται πως υπάρχει κάτι εγγενές στην προσπάθειά μας να εξηγήσουμε, να προσδώσουμε τάξη και νόημα στο χάος της ζωής μας. Η αφήγηση είναι εξάλλου μια προσαρμοστική συμπεριφορά που πηγαίνει πίσω στον πρωτόγονο άνθρωπο, 40000 χρόνια πριν.
Η ικανότητά μας να δημιουργήσουμε νόημα από τις αναμνήσεις μας καθορίζει το πώς αισθανόμαστε για τον εαυτό μας και διαμορφώνει την ταυτότητα μας καθ’ όλη την διάρκεια του βίου μας.
“Υπάρχει μέσα μας μια πολύ ισχυρή ώθηση ανακατασκευής των ιστοριών της ντροπής, της απώλειας και της απόρριψης, κατά τέτοιο τρόπο ώστε να γίνονται εμπειρίες σοφίας », λέει ο καθηγητής Ψυχολογίας του Connecticut College, Jefferson Singer.
Οι σχηματοποιημένες ιστορίες για την ζωής μας παγιώνονται στην εφηβεία, καθώς αρχίζουμε να προσανατολίζόμαστε γύρω από ορισμένες ισχυρές μνήμες. Κατανοούμε με άλλα λόγια τους εσωτερικούς μας εαυτούς και τις δημόσιες ταυτότητες μας μέσα από τη δική μας ερμηνεία της αξίας και της σημασίας που έχουν αυτές οι ισχυρές μνήμες για την προσωπικότητα μας
Οι ιστορίες της ζωής δεν αντικατοπτρίζουν απλά την προσωπικότητα. Σύμφωνα με την ψυχολόγο Dan McAdams του Northwestern University, ” Είναι η προσωπικότητα. “
Με την πρώιμη ενήλικη ζωή, κατασκευάζουμε και ανασκευάζουμε συνεχώς αφηγηματικά σενάρια που ακολουθούμε για να προβλέψουμε, να ελέγξουμε και να αξιολογήσουμε την απόκριση μας στις προκλήσεις της ζωής
“Πώς μπορώ να ανταποκριθώ σε κάτι τέτοιο;” Αν οι ιστορίες μας λένε πως είμαστε ανθεκτικοί, θα είμαστε. Αν μας λένε πώς δεν είμαστε τότε πιθανότατα δεν θα είμαστε!
Μια νέα προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία ζητά απ' τους ανθρώπους να ξαναγράψουν (κυριολεκτικά και μεταφορικά) τις ιστορίες τους. Ένα αυξανόμενο σώμα της έρευνας διαπιστώνει ότι, το να γράφει ή να μιλά κάποιος επανεξετάζοντας τα προβλήματα με τα φρέσκα μάτια της απόστασης, μπορεί να τον βοηθήσει να αξιολογήσει το πως τα έχει πάει, να οραματιστεί το ποιος θέλει να είναι και να βρει τρόπους να διορθώσει την πορεία της ζωής του.
Η αναπλαισίωση βοηθά τους ανθρώπους να δουν τα γεγονότα ως ευκαιρίες ή σημεία αντί για το τέλος του δρόμου. Και οι ψυχολόγοι που έχουν αναπτύξει τέτοιες τεχνικές υποστηρίζουν ότι, σε πολλές περιπτώσεις, η αλλαγή μπορεί να έρθει πολύ πιο γρήγορα από ό, τι θα περίμενε κανείς.
Δεν μπορούμε να αλλάξουμε το παρελθόν, αλλά μπορούμε να αλλάξουμε το πώς επηρεάζει την διαμόρφωση της αυτοεικόνας μας.
Στις σχέσεις μας, στις επιλογές της ζωής μας, στις δουλειές μας, μπορούμε να αναγνωρίσουμε τα λάθη μας, να προχωρήσουμε, και να αρχίσουμε να ενσωματώνουμε μια διαφορετική ιστορία για τον εαυτό μας.
«Τίποτα στη Βιολογία δεν έχει νόημα, παρά μόνο υπό το φως της εξέλιξης» -Theodosius Dobzhansky
Στην επιστήμη της Βιολογίας, με τον όρο εξέλιξη εννοούμε την αλλαγή που παρατηρείται στους πληθυσμούς οργανισμών με το πέρασμα του χρόνου και από γενιά σε γενιά. Οι απόγονοι διαφέρουν από τους γονείς τους με διάφορους τρόπους. Όταν αυτές οι διαφορές είναι χρήσιμες, ο απόγονος έχει μεγαλύτερη πιθανότητα επιβίωσης και αναπαραγωγής και καθιστά τα διαφορετικά χαρακτηριστικά του ποιο κοινά στην επόμενη γενιά.
Με αυτό τον τρόπο, οι διαφορές μπορούν να συσσωρευτούν κατά τη διάρκεια του χρόνου, ένα γεγονός που οδηγεί σε σημαντικές αλλαγές σε έναν πληθυσμό ή ακόμα και στη δημιουργία νέων διακριτών ειδών (ειδογένεση).
Εξελικτικές θεωρούνται ειδικά οι αλλαγές που κληροδοτούνται μέσω του γενετικού υλικού από γενιά σε γενιά, και διακρίνονται από άλλες όπως η οντογένεση ή γενικά η ανάπτυξη ενός οργανισμού ατομικά. Η εξέλιξη αποτελεί φαινόμενο που υλοποιείται σταδιακά και σε μεγάλο βάθος χρόνου. Με λίγες εξαιρέσεις, απαιτείται το πέρασμα αρκετών γενεών για εξελικτικές αλλαγές μεγάλης κλίμακας, όπως για παράδειγμα η εξέλιξη των πτηνών από τα ερπετά. Λαμβάνει επίσης χώρα με διαφορετικούς ρυθμούς ανάλογα με το είδος και το περιβάλλον του.
Όλοι οι οργανισμοί που ζουν σήμερα κατάγονται από έναν και μοναδικό πρόγονο, από τον οποίο κληρονόμησαν ένα σχεδόν πανομοιότυπο γενετικό λεξικό και στις 64 λέξεις του DNA. Πολυάριθμες διαδικασίες, όπως οι μεταλλάξεις, η γονιδιακή ροή με μεταφορά γονιδίων ανάμεσα στους πληθυσμούς και ο γενετικός ανασυνδυασμός, συμβάλλουν σε γενετικές αλλαγές και έχουν οδηγήσει στις πολλές διαφορετικές μορφές ζωής που υπάρχουν πάνω στη Γη. Είναι σημαντικό να επισημάνουμε ότι όλες αυτές οι διαδικασίες δεν επιβάλλονται από κάποιο "σκοπό" ή "σχέδιο", αλλά ότι η πολυπλοκότητα προκύπτει "αυθόρμητα" με την επιλεκτική συσσώρευση αλλαγών σε μεγάλο χρονικό διάστημα.
Η γνώση του μηχανισμού που διέπει τη διαδικασία της εξέλιξης οφείλεται στο έργο του Κάρολου Δαρβίνου και του Άλφρεντ Ράσελ Γουάλας. Αν και ο Δαρβίνος δεν ήταν ο πρώτος που συνέλαβε την ιδέα της εξέλιξης, με αφετηρία την περίφημη μελέτη "Περί της καταγωγής των ειδών" (1859), προσέφερε μια ολοκληρωμένη σύνθεση της θεωρίας της φυσικής επιλογής που αποτέλεσε επανάσταση για την ανθρώπινη σκέψη. Κατά τη δεκαετία του 1930, η φυσική επιλογή συνδυάστηκε με τη θεωρία του Μέντελ για την κληρονομικότητα και δημιούργησαν την σύγχρονη θεωρία της εξέλιξης, γνωστή και ως "Εξελικτική Σύνθεση" ή Νεο-Δαρβινισμός, όπου οι "μονάδες" της εξέλιξης (γονίδια) συνδυάστηκαν με τον "μηχανισμό" της (φυσική επιλογή).
Η σύγχρονη συνθετική θεωρία, ως ένας γενικά αποδεκτός τρόπος προσέγγισης των προβλημάτων της εξέλιξης, γεννήθηκε ουσιαστικά το 1937 με τη δημοσίευση του βιβλίου «Η γενετική και η καταγωγή των ειδών» του μεγάλου πληθυσμιακού γενετιστή Theodosius Dobzhansky. Η θεωρία αυτή έχει δύο βασικά σημεία:
Η πηγή ποικιλότητας είναι η μετάλλαξη και η εξελικτική αλλαγή είναι το αποτέλεσμα της τροποποίησης των γονιδιακών συχνοτήτων σε έναν πληθυσμό.
Η κατεύθυνση της εξελικτικής αλλαγής καθορίζεται από τη δράση της φυσικής επιλογής πάνω στη γενετική ποικιλότητα (στις μεταλλάξεις) με την επιβίωση του καταλληλότερου, σε δοσμένο περιβάλλον, φορέα της ποικιλότητας (ατόμου).
Η εμφάνιση της ζωής στην Γη
Αν και η προέλευση της ζωής είναι ένα από τα μεγάλα μυστήρια στον κόσμο, δεν πρέπει να συγχέεται με την θεωρία της εξέλιξης, η οποία μελετά τον τρόπο που μεταβάλλονται οι ζωντανοί οργανισμοί στον χρόνο. Αφήνοντας κατά μέρος τη μακρινή πιθανότητα η ζωή να έφθασε στη Γη με ένα μετεωρίτη από κάπου αλλού μέσα στον Γαλαξία (πανσπερμία), στη δεκαετία του 1920 οι Oparin & Haldane πρότειναν ότι η ζωή ξεκίνησε στη Γη μετά από μια περίοδο μακροχρόνιας αβιοτικής χημικής εξέλιξης (αβιογένεση).
Σύμφωνα με την θεωρία της αβιογένεσης, η ζωή δημιουργήθηκε από τις όποιες φυσικές και χημικές συνθήκες επικρατούσαν στον πλανήτη κατά τη νεαρή ηλικία του. Η ανακάλυψη αυτών των συνθηκών είναι δύσκολη, κυρίως επειδή η Γη στην οποία ζούμε σήμερα δεν διατηρεί σχεδόν κανένα ίχνος από εκείνη την εποχή. Παρόλα αυτά, το 1953 οι Stanley Miller και Harold Urey προσομοίωσαν τη υπόθεση των Oparin & Haldane, διοχετεύοντας ηλεκτρικό ρεύμα μέσα σε ένα θάλαμο που περιείχε έναν συνδυασμό μεθανίου, αμμωνίας, υδρογόνου και νερού. Μετά από μια εβδομάδα συνεχούς λειτουργίας, παρατήρησαν ότι το 10-15% του άνθρακα στο σύστημα είχε σχηματίσει οργανικές ενώσεις, από τις οποίες το 2% ήταν αμινοξέα, τα οποία είναι απαραίτητα για την παρασκευή πρωτεϊνών στα ζωντανά κύτταρα.
Το διάσημο πείραμα των Miller & Urey προσέφερε σημαντικές ενδείξεις υπέρ της αβιογένεσης, αλλά δεν έδωσε όλες τις απαντήσεις. Τι ακριβώς συνέβηκε και ήρθαν σε επαφή ανόργανα χημικά στοιχεία μαζί, ώστε να σχηματίσουν ζωντανούς οργανισμούς; Εδώ έχουμε να αντιμετωπίσουμε μια κατάσταση ανάλογη με αυτή του αβγού και της κότας: για να λειτουργήσει το DΝΑ χρειάζεται πρωτεΐνες, ωστόσο τα προγράμματα για τη σύνθεση αυτών των πρωτεϊνών δίνονται από το DΝΑ. Ποιο δημιουργήθηκε λοιπόν πρώτο;
Η ανακάλυψη στη δεκαετία του 1960 ότι το RNA (στενός εξάδελφος του DNA) θα μπορούσε να αναδιπλωθεί, όπως μια πρωτεΐνη, αν και όχι σε τέτοιες πολύπλοκες δομές, υπέδειξε μια απάντηση στο πρόβλημα. Αν το RNA θα μπορούσε να καταλύσει αντιδράσεις καθώς επίσης και να αποθηκεύσει πληροφορίες, μερικά μόρια RNA θα μπορούν να είναι σε θέση να φτιάξουν περισσότερα μόρια RNA. Και αν αυτό συνέβαινε, οι RNA αντιγραφείς δεν θα είχαν καμία ανάγκη τις πρωτεΐνες. Θα μπορούσαν να κάνουν μόνοι τους τα πάντα.
Φυσικά, παραμένουν πολλά ερωτήματα. Από πού προέκυψαν οι πρώτοι αντιγραφείς; Με τι έμοιαζε η πρώτη ζωή; Πώς έγινε η μετάβαση στο DNA και τις πρωτεΐνες, και πώς συνέβη η ανάπτυξη του γενετικού κώδικα; Ποτέ κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα, αλλά διερευνώνται πολλοί νέοι υποσχόμενοι λεωφόροι. Οι περισσότεροι βιολόγοι πιστεύουν πως πρέπει να υπήρχε κάτι σαν ένα κύτταρο από την αρχή, για να περιέχει τον αντιγραφέα-πολλαπλασιαστή και να διατηρεί μαζί τα μέρη που το απαρτίζουν. Με αυτόν τον τρόπο, τα άτομα μπορούν να ανταγωνίζονται για τους πόρους και να εξελίσσονται με διαφορετικούς τρόπους.
Η γέννηση των ειδών
Για πολλά χρόνια μετά την επιστημονική επανάσταση του Δαρβίνου, οι επιστήμονες πίστευαν ότι τα βιολογικά είδη της Γης γεννήθηκαν από την αργή αλλαγή των γενετικών εφοδίων: μια ύπαρξη μεταμορφωνόταν σιγά σιγά σε μια άλλη. Αργότερα, επιστήμονες της γενετικής, όπως ο Theodosius Dobzhansky και ο Ernst Mayr, διατύπωσαν μια νέα σημαντική υπόθεση. Υποστήριξαν ότι για τη δημιουργία ενός νέου είδους θα έπρεπε προηγουμένως να έχει μεσολαβήσει μια μεγάλη περίοδος γεωγραφικής απομόνωσης.
Ο μηχανισμός αυτός λειτουργεί ως εξής: ένα τμήμα από τον πληθυσμό κάποιου είδους απομονώνεται εξαιτίας των γεωγραφικών εμποδίων, όταν, για παράδειγμα, η εισβολή της θάλασσας μετατρέπει σε νησιά κάποια μέρη της ξηράς ή όταν δημιουργούνται βουνά και έρημοι. Ο αποκομμένος πληθυσμός εξακολουθεί φυσικά να εξελίσσεται μέσα στο χρόνο, αυτή τη φορά όμως προς διαφορετική βιολογική κατεύθυνση. Πρώτα απ' όλα γιατί οι συνθήκες στο νέο περιβάλλον είναι διαφορετικές, κυρίως όμως γιατί έχει αλλάξει το γενετικό υλικό. Όταν χωρίζονται δύο τμήματα του ίδιου πληθυσμού, χωρίζονται αυτόματα και τα γονίδιά τους. Για να ολοκληρωθεί η γέννηση ενός νέου είδους χρειάζονται 20.000 - 50.000 χρόνια. Εκτός από ορισμένες εξαιρέσεις, η ζωή του νέου είδους δε διαρκεί περισσότερο από εφτά με οχτώ εκατομμύρια χρόνια.
Το ζήτημα της εμφάνισης νέων ειδών (ειδογένεση) έχει προκαλέσει διαμάχες μεταξύ παλαιοντολόγων και γενετιστών ως προς τον βηματισμό της εξέλιξης, αν γίνεται δηλαδή με άλματα και όχι βαθμιαία. Το 1993 οι Eldredge & Gould δημοσίευσαν την θεωρία της "εστιγμένης ισορροπίας", όπου υποστήριξαν ότι η εξέλιξη συνέβη κατά τη διάρκεια σύντομων περιόδων μεγάλων αλλαγών (πχ. καταστροφές όπως η πτώση ενός μετεωρίτη) με ενδιάμεσες μεγάλες περιόδους σταθερότητας. Αυτό εξηγεί την απουσία ενδιαμέσων μορφών από το απολιθωματικό αρχείο. Οι ενδιάμεσες μορφές εμφανίστηκαν για τόσο σύντομο χρονικό διάστημα, ώστε η πιθανότητα να μετατραπούν σε απολιθώματα ήταν πολύ χαμηλή.
Ο στόχος της φυσικής επιλογής
Ποια είναι όμως πραγματικά η μονάδα ή ο στόχος της φυσικής επιλογής το γονίδιο, το άτομο ή ο πληθυσμός; Ο Δαρβίνος θεωρούσε ότι η φυσική επιλογή επιδρά επάνω στα άτομα, αν και είχε πλήρη συναίσθηση ότι η αλτρουιστική συμπεριφορά αποτελούσε ένα αγκάθι στη θεωρία του. Πώς εξηγείται λοιπόν η αυτοθυσία ορισμένων προκειμένου να σωθούν οι υπόλοιποι; Πώς εξηγείται η συμπεριφορά του μικρού σκίουρου που βγάζει μια κραυγή και ενώ ενημερώνει τους υπόλοιπους για τον απειλητικό θηρευτή, ταυτόχρονα προδίδει τη θέση του; Και ακόμη περισσότερο, πώς εξηγείται το γεγονός ότι στα κοινωνικά έντομα (μέλισσες, σφήκες, τερμίτες) οι εργάτριες δεν αποκτούν ποτέ απογόνους αλλά φροντίζουν με αυταπάρνηση τις αδελφές τους;
Μεγάλη συμβολή στην επίλυση του προβλήματος του αλτρουισμού είχε ο William Hamilton με τις εργασίες του για την εγκλείουσα αρμοστικότητα, αυτό που αργότερα ονομάσθηκε επιλογή συγγενών. Με απλά λόγια, το άτομο με αλτρουιστική συμπεριφορά ευνοεί την αναπαραγωγή άλλων ατόμων εις βάρος του. Αν τα άλλα αυτά άτομα είναι συγγενείς του, τότε διά μέσου αυτών τα γονίδιά του (και εκείνα που τον τρέπουν στην αλτρουιστική συμπεριφορά) αναπαράγονται όχι μόνο μέσω των άμεσων απογόνων του αλλά εμμέσως με την αναπαραγωγή των βιολογικά συγγενών του που φέρουν ως έναν βαθμό όμοια με αυτό γονίδια.
Μερικοί εξελικτικοί επιστήμονες πρότειναν ότι η επιλογή μπορεί να ενεργήσει επίσης και σε πιο υψηλά επίπεδα: στους πληθυσμούς (επιλογή ομάδας), ή ακόμα και στα ίδια τα είδη (επιλογή ειδών). Η σχετική σημασία του ατόμου εναντίον αυτών των υψηλότερων τάξεων επιλογής αποτελεί σήμερα αντικείμενο μεγάλης αμφισβήτησης.
Το 1976 ο Richard Dawkins με το "Εγωιστικό Γονίδιο" τεκμηρίωσε την γονιδιο-κεντρική άποψη για την εξέλιξη και σηματοδότησε την είσοδο της εξελικτικής βιολογίας στην πολιτισμική ανάλυση. Ο ίδιος γράφει: "Η ζωική συμπεριφορά, είτε αλτρουιστική είτε εγωιστική, βρίσκεται κάτω από τον έλεγχο των γονιδίων μόνο υπό μια έμμεση, αλλά και πάλι πολύ ισχυρή, έννοια. Υπαγορεύοντας τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζονται οι μηχανές επιβίωσης και τα νευρικά τους συστήματα, τα γονίδια ασκούν την ύστατη εξουσία πάνω στη συμπεριφορά. Όμως οι λεπτό προς λεπτό αποφάσεις δράσης λαμβάνονται από το νευρικό σύστημα. Τα γονίδια είναι οι πρωτογενείς σχεδιαστές πολιτικής, οι εγκέφαλοι τα επιτελικά στελέχη..."
Εξέλιξη εκτός της φυσικής επιλογής
Εκτός της φυσικής επιλογής, που δεν αμφισβητείται ως βασικός μηχανισμός της εξέλιξης, έχουν προταθεί και αναγνωριστεί και άλλοι μηχανισμοί εξέλιξης που δεν την περιλαμβάνουν. Συνήθως, αυτό που αποτελεί αντικείμενο διαμάχης είναι η βαρύτητα που έχουν αυτοί οι μηχανισμοί, στο συνολικό φαινόμενο της εξέλιξης. Ας γνωρίσουμε μερικούς από αυτούς.
Η "γενετική παρέκκλιση" αφορά την τυχαία σχετική αλλαγή της γονιδιακής συχνότητας, δηλαδή της συχνότητας με την οποία εμφανίζεται ένα αλληλόμορφο γονίδιο σε έναν πληθυσμό. Με τον όρο τυχαία, εννοούμε την αλλαγή που δεν οφείλεται σε φυσική επιλογή. Αποτελεί σημαντική εξελικτική διαδικασία που οδηγεί σε τυχαία αύξηση ή ελάττωση των αλληλόμορφων γονιδίων από γενιά σε γενιά, στην τυχαία εγκαθίδρυση ή και απώλειά τους. Είναι εντονότερη όσο μικρότεροι είναι οι πληθυσμοί. (Σημ. Αλληλόμορφαείναι τα γονίδια που δρουν για το ίδιο γνώρισμα αλλά με διαφορετικό τρόπο. Για παράδειγμα αν υπάρχουν δύο διαφορετικά γονίδια που ελέγχουν το χρώμα του άνθους ενός φυτού, τότε μεταξύ τους είναι αλληλόμορφα.)
Η "γονιδιακή ροή" αφορά την ανταλλαγή αλληλόμορφων γονιδίων ανάμεσα σε γειτονικούς πληθυσμούς. Η ροή λαμβάνει χώρα είτε με μετακίνηση ατόμων μεταξύ δύο πληθυσμών μέσω της μετανάστευσης, είτε με μεταφορά γαμετών. Αποτελεί συντηρητικό παράγοντα που αποτρέπει την απόκλιση μερικώς απομονωμένων πληθυσμών και συμβάλει σημαντικά στη σταθερότητα των διαδεδομένων ειδών. Διαφέρει ανάλογα με τον πληθυσμό και το είδος και μειώνει τις διαφορές των γενετικών δεξαμενών.
Η "συνεξέλιξη" ή "συμβίωση" αφορά την ταυτόχρονη εξέλιξη μη συγγενών οργανισμών λόγω κάποιου ιδιαίτερου δεσμού που υπάρχει μεταξύ τους. Για παράδειγμα άνθη και έντομα, που τα πρώτα γονιμοποιούνται από τα δεύτερα και τα δεύτερα τρέφονται από τα πρώτα, παράσιτα και ξενιστές, στις περιπτώσεις εκείνες της αναγκαίας συμβίωσης, καθώς και οποιαδήποτε άτομα (οργανισμοί) μιας συμβιωτικής σχέσης.
Εξέλιξη και συμπεριφορά
Ένας τομέας που αναπτύσσεται ιδιαίτερα γρήγορα και στον οποίο η δαρβινική επιλογή διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο, είναι η οικολογία της συμπεριφοράς και η εφαρμογή της θεωρίας των παιγνίων στις στρατηγικές συμπεριφοράς. Οι βέλτιστοι τρόποι συμπεριφοράς, και ειδικότερα οι μακράς διάρκειας, έχουν γίνει γνωστές ως "Εξελικτικά Σταθερές Στρατηγικές", μια έννοια που εισήγαγε πρώτος ο John Maynard Smith για τις στρατηγικές που αν υιοθετηθούν από τα περισσότερα μέλη ενός πληθυσμού δεν μπορούν να υπερνικηθούν από κάποια εναλλακτική στρατηγική.
Ένας από τους επιστήμονες που εντυπωσιάστηκαν από την θεωρία των παιγνίων και το "Δίλημμα του Φυλακισμένου" στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ήταν ο μαθηματικός και πολιτικός επιστήμονας Robert Axelrod. Ο Axelrod βρήκε στο Δίλημμα του Φυλακισμένου μία πιθανή απάντηση στο ερώτημα που τον απασχολούσε: υπό ποιες συνθήκες δύο θεμελιωδώς εγωιστικά όντα μπορούν να επιλέξουν να συνεργαστούν;
Για να απαντήσει στο ερώτημα δημιούργησε το "Επαναλαμβανόμενο Δίλημμα του Φυλακισμένου", όπου το παίγνιο δεν παίζεται μια φορά αλλά πολλές. Σε αυτή την παραλλαγή οι παίκτες έχουν τη δυνατότητα να μάθουν από τα λάθη τους και να επανορθώσουν, ανοίγοντας έτσι ένα παράθυρο στην αμοιβαία συνεργασία. Το 1979 κάλεσε τους σημαντικότερους θεωρητικούς των παιγνίων να υποβάλλουν στρατηγικές, υπό τη μορφή προγραμμάτων ηλεκτρονικών υπολογιστών. Υποβλήθηκαν 14 στρατηγικές από ψυχολόγους, μαθηματικούς, κοινωνιολόγους και πολιτικούς επιστήμονες.
O Axelrod έβαλε τις διάφορες στρατηγικές να αναμετρηθούν μεταξύ τους. Νικητής του διαγωνισμού αναδείχθηκε ο μαθηματικός και ψυχολόγος Anatol Rapoport με τη στρατηγική "Tit for Tat" ή αλλιώς "Μία Σου και Μία Μου". Η στρατηγική αυτή είναι πολύ απλή: Ο παίκτης ξεκινά συνεργαζόμενος με τον αντίπαλο και κατόπιν πράττει ότι έπραξε και ο αντίπαλος στον προηγούμενο γύρο. Συνεργάστηκε, θα συνεργαστεί. Πρόδωσε, θα τον προδώσει κι εκείνος στον επόμενο γύρο.
Το 1981 ο Axelrod μαζί με τον εξελικτικό βιολόγο William Hamilton δημοσίευσαν ένα άρθρο στο περιοδικό Science για την εξέλιξη της συνεργασίας. Σε αυτό απέδειξαν ότι η συνεργασία είναι μια εξελικτικά σταθερή στρατηγική, δηλαδή μια συμπεριφορά που επιτρέπει να διαχυθούν τα χαρακτηριστικά που κάνουν ένα είδος να επικρατήσει και να επιβιώσει. Οι ζωντανοί οργανισμοί που συνεργάζονται μεταξύ τους έχουν περισσότερες πιθανότητες να αναπαραχθούν και επομένως να περάσουν τα γονίδιά τους στην επόμενη γενιά.
Κοινωνιοβιολογία
Η σύνδεση της βιολογίας με την κοινωνιολογία και συγκεκριμένα η υπαγωγή της δεύτερης στην πρώτη, ήταν πρόταση του E.O. Wilson στο βιβλίο του "Κοινωνιοβολογία: Η Νέα Σύνθεση" (1975). Ο Wilson υποστηρίζει ότι πολλά καθολικά γνωρίσματα της συμπεριφοράς των ζώων αλλά και της ανθρώπινης συμπεριφοράς (ειδικά η σεξουαλική συμπεριφορά), καθώς επίσης και οι διαφορές μεταξύ των ατόμων και μεταξύ των εθνικών ομάδων, έχουν μια γενετική βάση. Αυτά τα γνωρίσματα και οι διαφορές πρέπει να έχουν εξελιχθεί στους προγόνους μας μέσω της φυσικής επιλογής.
Το βιβλίο ξεσήκωσε πλήθος αντιδράσεων. Ιδιαίτερα εχθρικοί ήταν οι αριστερών πεποιθήσεων συνάδελφοι του Wilson στο Χάρβαρντ, καθώς θεώρησαν ότι το πόνημά του στηρίζει τον γενετικό ντετερμινισμό. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν όμως η κοινωνιοβιολογία βρήκε τη θέση της στο επιστημονικό γίγνεσθαι και σήμερα αποτελεί έναν από τους περισσότερα υποσχόμενους κλάδους της επιστημονικής σκέψης.
Γήρανση και θάνατος
Η γήρανση δεν είναι τίποτα άλλο από ένα εκφυλιστικό φαινόμενο, που αρχίζει μετά το τέλος της αναπαραγωγικής ηλικίας. Η εξήγηση αυτού του φαινόμενου είναι ότι τα γονίδια και οι μηχανισμοί που προκαλούν τον σωματικό εκφυλισμό ξεφεύγουν από τη δράση της φυσικής επιλογής, αφού έχουν ήδη μεταβιβαστεί στην επόμενη γενιά με την αναπαραγωγή. Κάθε ζωντανός οργανισμός επενδύει περισσότερη ενέργεια για την αναπαραγωγή του παρά για τη διατήρηση του σώματός του, το οποίο εγκαταλείπει η φυσική επιλογή μόλις κλείσει το αναπαραγωγικό παράθυρό του (από την εφηβεία ως την παύση της έμμηνης ρήσης στις γυναίκες).
Για παράδειγμα, η χορεία του Huntington είναι μια εκφυλιστική ασθένεια που εκδηλώνεται σε άτομα μεταξύ περίπου 30 και 50 ετών συνήθως και οδηγεί στο θάνατο. Η υπεύθυνη γονιδιακή παραλλαγή μπορεί λοιπόν να μεταβιβαστεί έγκαιρα. Το γιατί το γονίδιο αυτό διατηρείται στους πληθυσμούς δεν οφείλεται μόνο στο ότι εκδηλώνεται αφότου έχει αναπαραχθεί ο φορέας του, αλλά ίσως στο ότι στην αρχή της ζωής προσφέρει και κάποιο πλεονέκτημα και τελικά υποκρύπτει κάποια εξελικτική χρησιμότητα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η εξέλιξη επηρεάζει την επιβίωση των αντιγράφων των γονιδίων μας και όχι την μακροβιότητα ή την αθανασία μας.
Αν υπάρχει κάτι "αθάνατο" πάνω στη Γη αυτό είναι τα γονίδια. Εμφανίστηκαν πριν 3,8 δισεκατομμύρια χρόνια και είναι σίγουρο ότι θα υπάρχουν και μετά την εξαφάνισή μας ως είδος, γιατί "η ζωή βρίσκει πάντοτε τον δρόμο" (Jurassic Park).
Είμαι εγώ. Σ’ όλο τον κόσμο δεν υπάρχει κανένας άλλος ακριβώς σαν κι εμένα.
Υπάρχουν άνθρωποι, που μου μοιάζουν σε μερικά σημεία, αλλά κανένας δεν είναι ολότελα όμοιος με εμένα. Επομένως ό,τι προέρχεται από εμένα είναι απόλυτα δικό μου γιατί εγώ μόνος μου το διάλεξα.
Μου ανήκει ό,τι έχω: το σώμα μου και όλα όσα κάνει, το μυαλό μου με τις ιδέες του και τις σκέψεις του, τα μάτια μου και οι εικόνες όσων βλέπουν, τα συναισθήματά μου, όποια κι αν είναι αυτά: θυμός, χαρά, αποκάρδιωση, αγάπη, απογοήτευση, ενθουσιασμός, το στόμα μου και τα λόγια που ξεστομίζω: ευγενικά, γλυκά ή σκληρά, σωστά ή λαθεμένα. Η φωνή μου δυνατή ή σιγανή και όλες μου οι πράξεις, άσχετα αν κατευθύνονται προς εμένα ή προς τους άλλους.
Δικές μου είναι όλες μου οι φαντασιώσεις, τα όνειρά μου, οι ελπίδες μου, οι φόβοι μου.
Δικοί μου οι θρίαμβοι και οι επιτυχίες μου και όλες μου οι αποτυχίες και τα λάθη μου.
Γιατί σε μένα ανήκει όλος ο εαυτός μου, μπορώ να γνωριστώ βαθιά, στενά μαζί του. Έτσι μπορώ να τον αγαπάω και να ‘μαι φίλος μαζί του, με όλες τις πλευρές. Μπορώ λοιπόν να βάλω όλον τον εαυτό μου να δουλέψει για το συμφέρον μου. Μερικές πλευρές του εαυτού μου με βάζουν σε απορία, το ξέρω και άλλες μου είναι τελείως άγνωστες. Όσο όμως διατηρώ φιλικές σχέσεις μαζί του και τον αγαπάω, μπορώ με θάρρος και ελπίδα να αναζητώ λύσεις για τα αινίγματα και τρόπους για να ανακαλύψω πιο πολλά πράγματα για μένα.
Όπως κι αν μοιάζω κι αν φαίνομαι, ό,τι λέω και κάνω, ό,τι σκέφτομαι κι αισθάνομαι σε οποιαδήποτε στιγμή, όλα αυτά είμαι εγώ. Κι αυτό είναι κάτι αυθεντικό και δείχνει πού βρισκόμουν εκείνη τη στιγμή.
Όταν αργότερα εξετάσω πώς έμοιαζα και πώς φαινόμουν, τι έκανα και τι είπα, τι σκέφτηκα και πώς αισθάνθηκα, κάποια σημεία μπορεί να είναι ακατάλληλα. Μπορώ να τα πετάξω τα ακατάλληλα και να κρατήσω όσα αποδείχθηκαν κατάλληλα και να εφεύρω κάτι καινούριο για να αντικαταστήσω ό,τι πέταξα.
Βλέπω, ακούω, αισθάνομαι, σκέπτομαι, λέγω και πράττω. Έχω τα εργαλεία που χρειάζομαι για να επιζήσω, να ‘μαι κοντά με τους άλλους, να ‘μαι παραγωγικός, να καταλαβαίνω και να βάζω σε τάξη μες το νου μου το πλήθος των ανθρώπων και των πραγμάτων έξω από εμένα.
Είμαι κύριος του εαυτού μου και, επομένως, μπορώ να τον οργανώσω.
Και έρχεται μια μέρα που σε πληγώνουν, που σου ξεσκίζουν τα σωθικά, σε διαλύουν. Εσύ στέκεσαι όρθιος –σωματικά- , αλλά η ψύχη σου έχει ισοπεδωθεί. Προσπαθεί να σηκωθεί και εκεί που πάει να κάνει ένα βήμα, οι εικόνες που έπαιξαν και οι λέξεις που ειπώθηκαν της δίνουν άλλη μια για να την αποτελειώσουν. Και μετά οι σκέψεις. Αχ αυτές οι σκέψεις! Κάποιες στιγμές πιστεύεις πως ο νους σου έχει σταματήσει, έχει αδειάσει . Αλλά όχι. Δεν είναι έτσι. Δεν σταματά, απλά τρέχει με τέτοια ταχύτητα που νομίζεις ότι έχει δημιουργήσει το απόλυτο κενό. Δεν ξέρεις ποια σκέψη να πρωτοπιάσεις και συνήθως πιάνεις τις πιο σκληρές:
«Γιατί με πλήγωσε;»
«Τι δεν έκανα σωστά;»
«Μήπως δεν ήμουν επαρκής;»
«Μήπως δεν έπρεπε να λέω αυτά που σκέφτομαι »
«Μήπως έπρεπε να κάνω πράγματα ακόμη κι αν δεν μπορούσα, έτσι για να αποφύγω να πληγωθώ;»
Και αν αναρωτιέσαι όλα τα παραπάνω, εγώ θα σου κάνω κι άλλες ερωτήσεις, έτσι για να σε κάνω να σκεφτείς ακόμη πιο πολύ: Δεν ήσουν επαρκής σε σχέση με ποιον ή με τι; Αυτοί που σε πλήγωσαν επειδή δεν έκανες αυτό που ήθελαν ή δεν ήσουν αυτό που ήθελαν να είσαι, δε φέρουν μερίδιο ευθύνης; Γιατί έχτιζαν τα όνειρά τους με έναν άνθρωπο που δεν ήταν επαρκής για εκείνους; Τη δική τους ζωή δεν την υποβίβαζαν με αυτόν τον τρόπο; Εσύ τι σχέση έχεις; Ήσουν αυτός/η που ήσουν. Έκανες αυτό που μπορούσες να κάνεις με απόλυτη ειλικρίνεια, χωρίς προσποιήσεις, χωρίς υποσχέσεις, χωρίς φανφάρες. Ποιος είναι ανεπαρκής τελικά; Και σίγουρα έκανες και τα δικά σου λάθη. Και τι με αυτό; Μήπως δεν είσαι άνθρωπος κι εσύ; Γιατί πιστεύεις πως δεν είσαι επαρκής λοιπόν; Επειδή δεν ταίριαζες με την ανικανοποίητη ψυχή τους;
Εσένα πλήγωσαν ή τις ψευδαισθήσεις τους, τις ιστορίες και εικόνες που πίστευαν για μοναδική πραγματικότητα; Πλήγωσαν αυτά που το δικό τους άπληστο μυαλό τους έλεγε. Γιατί καλέ μου άνθρωπε η αγάπη που δίνουμε είναι δώρο, όχι χρεωστούμενο, όχι εμπορική συναλλαγή. Καταθέτουμε τον εαυτό μας, ανοίγουμε την ψυχή μας και αφηνόμαστε. Εκείνοι που πετάνε την αγάπη στα σκουπίδια, επειδή τα πράγματα δε γίνονται όπως ακριβώς τα θέλουν , είναι εκείνοι που τελικά πληγώνονται. Παρακάτω μπορεί να μην τους δοθεί τίποτε χωρίς αντάλλαγμα. Να πρέπει να φτύνουν αίμα για να πάρουν. Από σένα πήραν. Πήραν χωρίς απαιτήσεις και χωρίς προσδοκίες. Ποιον πλήγωσαν λοιπόν; Και μη στεναχωριέσαι αγαπημένε μου άνθρωπε, να ξέρεις πως το σκουπίδι του ενός μπορεί να είναι διαμάντι για κάποιον άλλον.
Άσε τους ανθρώπους να σμιλεύουν τη ζωή τους πάνω σε ψέματα. Στο όνομα της δικής τους ανεπάρκειας σμιλεύουν τη ζωή τους με ψευδαισθήσεις για το ποιοι θα έπρεπε να είναι οι άλλοι ή το τι θα πρέπει να κάνουν οι άλλοι, χωρίς να βλέπουν πρώτα ποιοι είναι εκείνοι ή τι κάνουν εκείνοι. Αυτό μπορεί να το ονομάζουν όνειρο, όμως στην ουσία είναι απλά προσδοκίες που έχουν από τους άλλους, καμία όμως από τον εαυτό τους. Και με γνώμονα αυτό, σου ανοίγουν μια πληγή που σου τσακίζει τη ψυχή , αλλά στην ουσία ξεσκίζουν τη δική τους ψυχή. Εκείνη τη ψυχή που έχει μάθει στις παράλογες απαιτήσεις, όπου το «όχι» δεν έχει χώρο.
Όμως εσύ ίσως χρειάστηκε να συμβιβαστείς με το δικά τους «όχι» ή με τις δικές τους δικαιολογίες. Ήσουν εκεί να πάρεις λίγο από αυτό που είχαν να σου δώσουν και το κράτησες σφιχτά σαν να ήταν ο αέρας που αναπνέεις. Το εκτίμησες, το τίμησες. Ήσουν εντάξει. Μη σε πείσουν για το αντίθετο. Μη σου ρίχνουν την ευθύνη για τη δική τους ανεπάρκεια να γίνουν και να κάνουν πρώτοι εκείνοι, αυτό που περιμένουν από τους άλλους. Αν κάποιος μετράει την αξία σου μόνο με γνώμονα αν ικανοποιείς την άπληστη κα αχόρταγη προσωπικότητά του, τότε να ξέρεις πως εκείνος ποτέ μα ποτέ δε θα βρει γαλήνη και λιμάνι να αράξει.
Εσύ θα βρεις, γιατί είσαι ειλικρινής, είσαι ο εαυτός σου, γιατί ξέρεις ότι δε χρειάζεται να συρρικνωθείς στον κόσμο κανενός για να εκτιμηθείς. Αχόρταγος και άπληστος δεν υπήρξες. Αν η απληστία μετριέται επειδή θέλεις να δώσεις αγάπη με τον τρόπο που εσύ ξέρεις να αγαπάς , τότε ας μας σταυρώσουν όλους που έχουμε τον δικό μας τρόπο και όχι των τρόπο τους. Αγάπησες και αφέθηκες, αυτό να σκέφτεσαι.
Μεταμορφώθηκες από την αγάπη, έγινες αετός, ένιωσες ότι μπορείς να πετάξεις και πέταξες. Και εκεί ψηλά να μείνεις. Μην αφήνεις να σου καψαλίζουν τα φτερά, εκείνοι που βλέπουν την προσφορά σου ως μειονέκτημα επειδή δεν ταιριάζει με την παράλογη εικόνα του ψευτόκοσμού τους και επειδή δεν εκπληρώσεις τις ανόητες προσδοκίες τους. Να καψαλίσουν τα δικά τους τα φτερά, διότι στους αετούς δεν καψαλίζουν τα φτερά. Οι αετοί αλλάζουν τα φτερά τους μόνοι τους, με πολύ πόνο και μοναξιά, αλλά τα κάνουν πιο δυνατά από πριν. Σε κάτι άλλα πουλερικά καψαλίζουν τα φτερά. Αυτά να τους πεις!
Είναι πολλοί οι άνθρωποι που αισθάνονται ζωντανοί όταν λειτουργούν σε έντονους ρυθμούς και ζουν μόνιμα σαν συνδεδεμένοι σε μια πρίζα. Τρέφονται με το να πιέζονται, είναι το οξυγόνο τους. Ζουν τη ζωή τους στο κόκκινο φτάνοντας την υγεία τους στα άκρα. Δεν τους νοιάζει αν καταπονούν το σώμα τους, την ψυχή τους, τον εγκέφαλό τους, δεν βρίσκουν τίποτα κακό στο να πιούν δέκα καφέδες τη μέρα, να μην φάνε, να μη κάνουν ένα διάλειμμα και τρέφουν την ψευδαίσθηση πως είναι κάτι φυσιολογικό. Γελάνε με τους ανθρώπους που περπατούν αργά που παίρνουν βαθιές ανάσες κοιτώντας τον γαλανό ουρανό, τους θεωρούν προβληματικούς.
Ποια η κατάληξη αυτών των ανθρώπων;
Από παλιά σε πρίζα κι εγώ διαπίστωσα πως οι άνθρωποι αυτοί αγνοούν την φωνή μέσα τους. Χάνονται στην μετάφραση της απουσίας σιωπής, στον θόρυβο που κάνουν οι ατελείωτες σκέψεις τους, στον χρόνο που κυλά πέρα από τους χρόνους της φυσιολογικής φθοράς! Το σώμα τους σε τροχοπέδη θαρρείς οι δρόμοι φτιάχτηκαν για τα πόδια τους και η ψυχή τους σε μια μέγγενη που σφίγγει στη σκέψη πως υπάρχει άλλη ζωή αν σταματήσεις τον χρόνο και ζήσεις τη στιγμή. Τρέφονται με την κουβέντα «δεν γίνεται αλλιώς» και συνεχίζουν την ζωή τους παλεύοντας γι' αυτά που γίνονται μόνο με άγχος, με πίεση και το κεφάλι κάτω.
Όχι αυτοί οι άνθρωποι δεν υποκλίνονται σε κανέναν, είναι περήφανοι για την απόδοσή τους, για όλο αυτό το τρελό ταυτόχρονα. Το κεφάλι το έχουν χαμηλά μη τυχόν και δουν κάτι και τους αποσπάσει την προσοχή τους από αυτό το λαχανιασμένο «πρέπει»! Για να ρίξει τους τόνους ένας τέτοιος άνθρωπος πιστεύω πως είναι καθαρά συγκαιριακό! Δεν υπάρχει συνταγή! Είναι να του γίνει το κλικ γιατί το θέλω δεν ισχύει εδώ! Τι να θέλεις δηλαδή κάτι που δεν το βλέπεις; Τι κάνεις με έναν τέτοιον άνθρωπο;
Άσε τον ελεύθερο κι ας βλέπεις πως θα στουκάρει μέχρι τη στούκα πολλά μπορεί να αλλάξουν, ακόμη και στο τελευταίο δευτερόλεπτο! Μοιραία θα καταπέφτει μοιραία θα κουράζεται μοιραία θα αρρωσταίνει το σώμα του. Πότε με ξαφνικές αλλεργίες πότε το δέρμα θα γερνά θα κόβεται σαν σε κομμάτια πότε θα θέλει να πάρει ανάσα και δεν θα μπορεί πότε θα πονά παντού πότε θα έχει ημικρανίες. Πάντα θα το αποδίδει στο κρύωμα που άρπαξε, στον καιρό που άλλαξε που «βάρυνε». Τίποτε δεν ξεκινά από μέσα του στον άνθρωπο αυτό όλα είναι εξωγενείς παράγοντες!
Τελικά δεν σώζονται όλοι αλλά και δεν θέλουν να σωθούν!
Αν νοιάζεσαι και αγαπάς έναν τέτοιον άνθρωπο συνεχίζεις την ζωή σου δίχως να αποσπάσαι δίχως να απελπίζεσαι. Στέκεσαι δίπλα του σε απόσταση ασφαλείας μη σε πάρει κάνα κύμα με το σωσίβιο ανά χείρας και περιμένεις πότε και αν θα φωνάξει βοήθεια ακόμη και χωρίς φωνή…
Βοήθεια δεν είναι να σε βάλω να κάνεις για εμένα όλα όσα θέλω να προλάβω και δεν μου φτάνει ο χρόνος, βοήθεια είναι όταν αυτός ο άνθρωπος καταρρεύσει να είσαι εκεί!
Όχι για να τον κρίνεις, όχι για να τον κατηγορήσεις μα για να τον κρατήσεις την αγκαλιά που δεν είχε χρόνο να επιτρέψει στη ζωή του, να του σκουπίσεις τα δάκρυα που δεν γνώριζε μέχρι εκείνη τη στιγμή πως υπήρχαν στα μάτια του, να τον ξαπλώσεις με στοργή ανάσκελα και να του δείξεις τον καινούργιο κόσμο που υπάρχει εκεί ψηλά και γύρω του. Να δει την ζωή από διαφορετική οπτική!
Είναι φοβισμένος ο άνθρωπος αυτός και ταπεινωμένος που δεν τα κατάφερε! Δεν υπάρχει λάθος γι' αυτόν ή μαθαίνω από τα λάθη μου! Δεν επιτρέπεται να σπάσει, το μόνο που επιτρέπει στον εαυτό του είναι να φέρει εις πέρας το πρέπει του και το πιο δύσκολο από όλα στον άνθρωπο αυτό είναι η κατάρρευση που νιώθει όταν συνειδητοποιεί πως αυτό το «πρέπει» δεν είναι το δικό του θέλω!
Όταν τα δικά του θέλω αρχινήσουν να πλημμυρίζουν τα μέσα του, την ψυχή του, τις κοιμισμένες αισθήσεις του ακριβώς τη στιγμή που θα πάψει να εξηγεί αλλά θα αρχίσει να αισθάνεται είναι η στιγμή που χρειάζεται κοντά του τον άνθρωπο που θα του προσφέρει ασφάλεια και θαλπωρή απέναντι στον καινούργιο αυτό κόσμο! Γιατί εκείνη την στιγμή δεν ανακαλύπτει μόνο έναν άλλο κόσμο αλλά ανακαλύπτει τον ίδιο του τον εαυτό! Αυτό που πραγματικά είναι. Σαν τον τυφλό που ξαναβλέπει, σαν τον ανάπηρο που ξαναπερπατά!
Να τον στηρίξεις αυτόν τον άνθρωπο! Να είσαι δίπλα του! Θυμήσου κάποτε ήσουν κι εσύ σαν κι αυτόν μα εσύ μόνος σου έκλεισες τις πληγές σου, μόνος σου στα σκοτάδια περπατούσες για καιρό.
Γι’ αυτό άπλωσέ του χέρι να πιαστεί, πρόσφερέ του χαμόγελο να αγκαλιάσει η ψυχή του και κάνε του την αγκαλιά που θα του πάρει κάθε φόβο μακριά για να καταφέρει να ξεκινήσει την ζωή του από την αρχή!
Θα μπορούσε να υπάρχει ένα πολυδιάστατο σύμπαν στον εγκέφαλό μας; Θα μπορούσε! Τουλάχιστον, αυτό ακριβώς ισχυρίζονται κάποιοι επιστήμονες και ερευνητές και αυτό που βρήκαν δεν ανήκει καθόλου στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας. Βρίσκεται απλά στον εγκέφαλό μας και είναι πραγματικό.
Αλλά περί τίνος ακριβώς πρόκειται; Οι ερευνητές, λοιπόν, χρησιμοποιώντας τη μαθηματική μέθοδο της Αλγεβρικής Τοπολογίας, μπόρεσαν να «χαρτογραφήσουν» τις δομές και τους χώρους στο εσωτερικό των δικτύων που υπάρχουν στον εγκέφαλό μας. Αυτές οι δομές και οι χώροι ουσιαστικά δημιουργούνται, λόγω του τρόπου που οι 86 δισεκατομμύρια νευρώνες μας μεταφέρουν πληροφορίες από κύτταρο σε κύτταρο. Αυτές οι πληροφορίες που διατρέχουν εκείνα τα μονοπάτια είναι που σας επιτρέπουν να σκέφτεστε, και να διαβάζετε αυτή τη στιγμή το παρόν άρθρο. Και είναι ένα πολύ πολύ μικρό παρακλάδι ενός τεράστιου δικτύου συνδέσεων, σαν τα κλαδιά ενός δέντρου. Αυτό το δίκτυο είναι που δημιουργεί τα πολυδιάστατα σύμπαντα που προαναφέραμε.
Το Blue Brain project και ο εγκέφαλος
Η συγκεκριμένη έρευνα είναι μέρος του Blue Brain Project, το οποίο σχεδιάστηκε από μια ολόκληρη ομάδα διεθνών επιστημόνων. Ήταν η πρώτη φορά που έγινε δυνατός ο προσδιορισμός των πραγματικών δομών μέσω της χρήσης της Αλγεβρικής Τοπολογίας. Δημοσιευμένη στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Frontiers in Computational Neuroscience, στη μελέτη χρησιμοποιηθήκαν εξαιρετικά πολύπλοκα υπολογιστικά μοντέλα και υπολογιστές για να καταφέρουν να πάρουν αυτές τις εικόνες, αλλά στην ουσία βασίστηκαν στην πραγματική παρατήρηση των κινήσεων των πληροφοριών στο εσωτερικό των νευρωνικών κυττάρων.
Καθώς οι πληροφορίες διαπερνούν τα κύτταρα, δημιουργούνται δομές, μέσω αλληλοδιαπλεκόμενων, ενοποιημένων γεωμετρικών σχημάτων. Ο υπεύθυνος του Blue Brain Project, Henry Markram, αναφέρει σχετικά με τα ευρήματα: «Ανακαλύψαμε έναν κόσμο που ποτέ πριν δεν είχαμε φανταστεί. Αποκαλύψαμε πολλές δεκάδες εκατομμύρια τέτοιων αντικειμένων ακόμα και σε μια μικρή κουκκίδα του εγκεφάλου, που έχουν μέχρι και επτά διαστάσεις. Ωστόσο, σε κάποια δίκτυα, ανακαλύψαμε ακόμα και δομές σε 11 διαστάσεις».
Για να καταλάβουμε λίγο καλύτερα, κάθε νευρώνας που υπάρχει στον εγκέφαλό σας μπορεί να επικοινωνήσει με εκείνον που βρίσκεται δίπλα του. Όταν επικοινωνεί, το κάνει με έναν τρόπο που δημιουργεί ένα «αντικείμενο», που τα μαθηματικά και η τεχνολογία μπορούν να εντοπίσουν. Αν υπάρχουν κι άλλοι νευρώνες που «συμμετέχουν» σε αυτή την επικοινωνία, θα εμφανιστούν κι άλλες «διαστάσεις».
Αφού χρησιμοποίησαν ηλεκτρονικούς υπολογιστές για να εμφανίσουν τις παραπάνω εικόνες, οι επιστήμονες ύστερα εξέτασαν πραγματικό εγκεφαλικό ιστό, για να επιβεβαιώσουν τα ευρήματά τους. Αυτό που επίσης βρήκαν ήταν ότι διαφορετικά ερεθίσματα μπορούσαν να κάνουν αυτή την επικοινωνία μεταξύ νευρώνων να δημιουργήσει ακόμα περισσότερες διαστάσεις, ανάλογα με τα ερεθίσματα.
«Η παρουσία πολλών διαστάσεων, όταν ο εγκέφαλος επεξεργάζεται πληροφορίες, υποδεικνύει ότι οι νευρώνες αντιδρούν στα ερεθίσματα με έναν εντυπωσιακά οργανωμένο τρόπο», σημειώνει ο Ran Levi, ερευνητής του project. «Είναι σαν ο εγκέφαλος να απαντά σε μια πρόκληση, κατασκευάζοντας ένα πύργο πολυδιάστατων κύβων, ξεκινώντας με μία γραμμή (1D), τετράγωνα (2D), κύβους (3D) και ύστερα με πιο πολύπλοκες γεωμετρίες 4D, 5D κλπ. Η ακολουθία της δραστηριότητας μέσα στον εγκέφαλο μοιάζει με ένα πολυδιάστατο κάστρο της άμμου που έχει την ικανότητα να παίρνει μορφή από την άμμο και μετά να διαλύεται».
Το πιο ενδιαφέρον από όλα αυτά όμως είναι ότι η πραγματικότητα είναι τελικά εκείνη που προσδιορίζει και υπαγορεύει τι είδους διαστάσεις και σχήματα θα εμφανιστούν στον εγκέφαλό σας. Εσείς καθοδηγείτε τη φύση του σύμπαντος μέσα στο οποίο ζείτε.
Ο καθηγητής Cees van Leeuwen από το Βέλγιο, που συμμετέχει στο Blue Brain Project δήλωσε ότι:
«Εκτός από τη φυσική, οι πολυδιάστατοι χώροι χρησιμοποιούνται ευρέως πια για να αναπαραστήσουν τις πολύπλοκες δομές ή συνθήκες των συστημάτων… Ο χώρος είναι απλά ο συνδυασμός όλων των βαθμών ελευθερίας που έχει το σύστημα και η κατάστασή του αναπαριστά τις αξίες που αυτοί οι βαθμοί ελευθερίας κατέχουν στην πραγματικότητα».
Αν κάποιος λοιπόν σας πει ότι δεν υπάρχουν άλλες διαστάσεις, μπορείτε να διαφωνήσετε, φέρνοντας αυτό το παράδειγμα. Μπορείτε να τους αιφνιδιάσετε, δείχνοντάς τους τι υπάρχει μέσα στο κεφάλι τους. Και αν δεν πειστούν; Δείξτε τους το παρακάτω βίντεο:
Μήπως συνηθίζετε να λέτε «ναι» στους άλλους και να το μετανιώνετε πικρά αργότερα; Πιστεύετε ότι πρέπει να βοηθάτε τους άλλους και ότι συχνά πρέπει να δώσετε πρώτα, για να λάβετε; Δεν είστε μόνοι.
Πολλοί έχουμε αναπτύξει την πεποίθηση ότι πρέπει να είμαστε καλοσυνάτοι, ευχάριστοι ή και χρήσιμοι, καταστέλλοντας τα συναισθήματα και τις ανάγκες μας για να αξιωθούμε την αγάπη ή να χαίρουμε σεβασμού. Αυτή η αντίληψη, φυσικά, δεν είναι σωστή και αποτελεί ακόμα έναν στόχο που είναι αδύνατον να πραγματοποιηθεί. Όταν δίνουμε για να πάρουμε, καταλήγουμε συχνά να νιώθουμε θυμό και δεν θέτουμε υγιή όρια τόσο στην προσωπική όσο και στην επαγγελματική μας ζωή.
Στην αρχή του έτους είχα μια παρουσίαση σε μια ομάδα 100 εργαζομένων με θέμα την αύξηση της ανθεκτικότητας στο άγχος. Κατά τη διάρκεια του σεμιναρίου, ρώτησα τους υπαλλήλους τι προκαλούσε άγχος στη ζωή τους. Μια από τους υπαλλήλους, με το όνομα Cheryl, είπε: «Το αφεντικό μου, μου προκαλεί άγχος.» Όταν ζήτησα περισσότερες διευκρινίσεις, είπε στην ομάδα ότι αρκετές φορές την ημέρα το αφεντικό της συνήθιζε να της στέλνει αγχωτικά μηνύματα με διαταγές όπως: «Έλα στο γραφείο μου τώρα!». Η Cheryl είπε ότι όταν λάμβανε αυτά τα μηνύματα, πάγωνε και δεν ήξερε τι να κάνει ή να πει για αρκετά λεπτά. Δεν αισθανόταν ασφαλής να απευθυνθεί στο αφεντικό της για όσο διαρκούσε ο θυμός του και προτιμούσε να αποφεύγει τη σύγκρουση, οπότε δεν έκανε τίποτα.
Αυτό το πρότυπο αλληλεπίδρασης παγιώθηκε ανάμεσά τους: Μετά από κάθε προσταγή, η Cheryl «κατέβαζε το διακόπτη» αυτόματα και περίμενε μέχρι να αισθανθεί έτοιμη να απαντήσει. Αυτή η στάση της προκαλούσε ακόμα πιο επιθετικές εκρήξεις από την πλευρά του αφεντικού της και έτσι δημιουργήθηκε ένας φαύλος κύκλος: εκείνη πάγωνε και ο προϊστάμενος «έπαιρνε φωτιά». Και το πιο σημαντικό για τη Cheryl που δεν έβαζε υγιή όρια στην εργασία ήταν ότι επαναλάμβανε το ίδιο πρότυπο συμπεριφοράς όταν προέκυπτε κάποια σύγκρουση στο σπίτι.
Τι σημαίνει «συμπονετικό όριο»;
Το «συμπονετικό όριο» είναι μια έννοια που χρησιμοποιώ τα τελευταία χρόνια με τους μαθητές και τους πελάτες μου. Το ορίζω ως αντιμετώπιση της οποιασδήποτε δυσκολίας προκύπτει με συμπόνια και ενεργή ακρόαση της ανάγκης μου να είμαι συμπονετική τόσο με τον εαυτό μου όσο και με κάθε άλλο εμπλεκόμενο άτομο. Όταν ένα όριο καταπατάται, το πρώτο συναίσθημα που αισθανόμαστε συχνά είναι ο θυμός. Ο θυμός χρησιμεύει στο να μας προστατεύει από κινδύνους και να μας υπενθυμίζει ότι πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τα όριά μας, ώστε να αποκαταστήσουμε την αρμονία. Η πρακτική της καλλιέργειας συμπονετικών ορίων αποδείχτηκε εξαιρετικά ευεργετική στην προσωπική και επαγγελματική ζωή μου.
Πότε δεν βάζουμε συμπονετικά όρια;
Όταν λέμε «ναι», ενώ στην πραγματικότητα θέλουμε να πούμε όχι.
Όταν τα προβλήματα των άλλων ανθρώπων γίνονται προτεραιότητες για εμάς.
Όταν παραμελούμε σημαντικά ζητήματα που μας προκαλούν ανησυχία σχετικά με το σπίτι ή την εργασία.
Όταν υποφέρουμε σωματικά γιατί υπάρχει τόσο μεγάλη συγκέντρωση στα εξωτερικά ερεθίσματα σε βαθμό που αγνοούμε τις ανάγκες μας όπως ο ύπνος, ο διαλογισμός, η άσκηση, οι διακοπές και γενικότερα τη μέριμνα για τον εαυτό μας.
Όταν ανεχόμαστε την κακοποίηση στις σχέσεις μας.
Όταν γινόμαστε υπερβολικά απολογητικοί και δεν εκφράζουμε αυτό που πραγματικά αισθανόμαστε και χρειαζόμαστε.
Ο θυμός στο χώρο εργασίας πυροδοτείται συχνά σε κοινωνικές περιστάσεις, όταν για παράδειγμα, ένας συνεργάτης δεν αναλαμβάνει το μερίδιο που του αναλογεί σε ένα πρότζεκτ, ο προϊστάμενος δεν αναγνωρίζει τους μόχθους σας ή όπως στο παραπάνω παράδειγμα, το αφεντικό είναι πολύ νευρικό και σας συμπεριφέρεται απαίσια. Στην περίπτωση της Cheryl, το άγχος του αφεντικού μετατρέπεται σε έκδηλο, ασυγκράτητο θυμό προς την υπάλληλό του.
Ο θυμός και ο καθορισμός ορίων συνδέονται άμεσα. Ο θυμός είναι ένα από τα συναισθήματα που αισθανόμαστε όταν αντιλαμβανόμαστε κάτι ως απειλή. Όταν απειλούμαστε, απελευθερώνουμε την ορμόνη επινεφρίνη, ακολουθούμενη από νορεπινεφρίνη (νοραδρεναλίνη). Αυτές οι ορμόνες προετοιμάζουν το σώμα μας ν’ αντιδράσει αυξάνοντας τον καρδιακό ρυθμό και την πίεση του αίματός μας και με σκοπό να αντιδράσουμε με πάλη, φυγή ή «πάγωμα».
Ένας πιο υγιής τρόπος ν’ αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες
Πολλοί έχουμε αναπτύξει σχεδόν αυτοματοποιημένες αντιδράσεις στις δύσκολες καταστάσεις. Με την πάροδο του χρόνου, όσο πιο συχνά ανταποκρίνεται κάποιος με έναν ορισμένο τρόπο, τόσο περισσότερο ισχυροποιούνται οι νευρώνες που μεταφέρουν πληροφορίες από και προς τον εγκέφαλο – καθιστώντας όλο και πιο δύσκολο να αλλάξουμε την άμεση αντίδραση όταν αντιλαμβανόμαστε κάτι ως απειλητικό. Ωστόσο, μια πρακτική τακτικού διαλογισμού μπορεί να μας βοηθήσει να επιλέξουμε να κάνουμε μια παύση πριν αντιδράσουμε, ώστε να έχουμε το χρόνο να διερευνήσουμε όλα τα συναισθήματα και τις ανάγκες μας.
Ο θυμός είναι ένα αίσθημα στο οποίο δεν είχα δώσει αρκετό χώρο στη ζωή μου, σε αντίθεση με το φόβο και τη θλίψη, που είχαν γίνει φίλοι μου. Καθώς το να εκφράζω το θυμό μου συνεπαγόταν μπελάδες τόσο όταν ήμουν έφηβη όσο και όταν ενηλικιώθηκα, έμαθα να τον καταπνίγω. Παρ’ όλα αυτά, ο θυμός έφτασε στο σημείο να εξωτερικεύεται με τρόπους βλαβερούς για εμένα και τους άλλους, γιατί δεν του επέτρεπα να εκφράζεται όταν ήταν δικαιολογημένος. Εάν δεν επιτρέψουμε στους εαυτούς μας να βιώσουμε το θυμό μας με καλοσύνη και αποδοχή, δεν μπορούμε να θέσουμε υγιή όρια και αυτό μπορεί να βλάψει εμάς και τους άλλους.
Τώρα που είμαι μεγαλύτερη και σοφότερη, είμαι πιο ανοικτή στην έκφραση και αποδοχή του θυμού.
Οι δύο ερωτήσεις που απευθύνω στο θυμό όταν παρατηρώ ότι έρχεται είναι:
Τι πρέπει να προστατευθεί;
Τι πρέπει να αποκατασταθεί;
Αυτά τα ερωτήματα είναι χρήσιμα επειδή μου επιτρέπουν να ανακαλύψω και να αποκαταστήσω τα όριά μου με συμπόνια για τον εαυτό μου και τους άλλους. Έχω διαπιστώσει ότι ο θυμός είναι δώρο και έρχεται για να με προστατεύσει από κινδύνους. Ο θυμός ίσως είναι ένας ισχυρός σύμμαχος, και από αυτόματη αντίδραση μπορεί να μετατραπεί σε κινητήρια δύναμη που γεμίζει την καρδιά μας με θάρρος.
Πέντε βήματα για να σχεδιάσουμε τα συμπονετικά όριά μας
Εντοπίστε τη στιγμή κατά την οποία αισθάνεστε ότι έχει καταπατηθεί ένα όριο.Ποιες σωματικές αισθήσεις αναδύονται στο σώμα σας; Σε ποιο σημείο του σώματός σας αισθάνεστε τα περισσότερα ερεθίσματα; Τι αισθάνεστε;
Είχα την ευκαιρία να δουλέψω με την Cheryl πάνω στο πώς να δημιουργήσει ένα συμπονετικό όριο. Παρατήρησε ότι τα περισσότερα σωματικά συμπτώματα προέρχονταν από τα χέρια και την κοιλιά της. Η Cheryl αυτό που ένιωθε ήταν θυμός, φόβος και κυρίως οργή.
2. Προσεγγίστε τα συναισθήματά σας με καλοσύνη.
Προκειμένου να παραμείνει στο δύσκολο συναίσθημα της οργής, ενθάρρυνα την Cheryl να του απευθυνθεί σαν να πρόκειται για ένα άτομο, με ευγενικό και δεκτικό τρόπο. Η Cheryl είπε: «Θυμέ, εκτιμώ ότι μου επισημαίνεις ότι τα όρια μου έχουν καταπατηθεί και με φροντίζεις». Ήταν σε θέση να επαναλαμβάνει αυτή τη δήλωση ξανά και ξανά για να ανακουφίζει τον εαυτό της όταν πραγματικά ήθελε να διώξει μακριά το θυμό.
3. Εντοπίστε ποιες ανάγκες σχετίζονται με τα συναισθήματά σας.
Στην περίπτωση της εκείνη αισθανόταν θυμό και με επίγνωση κατάφερε να τον παρατηρήσει, να τον διατηρήσει και να του απευθύνει το ερώτημα ανοικτά: «Τι είναι ανάγκη να προστατεύσουμε; Τι πρέπει να αποκατασταθεί;»
4. Αναγνωρίστε το δικό σας συμπονετικό όριο.
Αναγνώρισε την ανάγκη της να αισθάνεται ασφαλής στην εργασία και ειδικά σε σχέση με τις απαιτήσεις του αφεντικού της. Χρειαζόταν έναν πιο ήρεμο τρόπο επικοινωνίας και ήθελε να της απευθύνονται με σεβασμό, ώστε να μπορεί να είναι περισσότερο συγκεντρωμένη και παραγωγική.
5. Εκφράστε τα συμπονετικά όρια με λόγια.
Ξεκινήστε με μια θετική δήλωση (μπορείτε να χρησιμοποιήσετε τα παρακάτω παραδείγματα στην εργασία ή στο σπίτι):Εκτιμώ όλα όσα έχεις συνεισφέρει στην ομάδα μας. Εκτιμώ τη φιλία μας και δεν ξεχνώ πόσο με φροντίζετε και με υποστηρίζετε πάντα.Cheryl: Μου αρέσει να συνεργάζομαι με εσάς και να αναδεικνύουμε μαζί τις καινοτόμες δράσεις του τμήματος μας.
Να είστε άμεσοι και συγκεκριμένοι.Θα ήθελα να βρούμε έναν πιο αποτελεσματικό τρόπο επικοινωνίας σε σχέση με τα επείγοντα θέματα που προκύπτουν στη δουλειά.
Ηγηθείτε με συμπόνια.Καταλαβαίνω ότι έχετε πολλές προθεσμίες που σας πιέζουν και χρειάζεστε άμεσες λύσεις. Είμαι εδώ για να σας βοηθήσω. Αυτό θέλω. Εάν έχετε κάτι που είναι επείγον, παρακαλώ στείλτε μου ένα μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σχετικά με αυτό, τι χρειάζεστε και το χρονοδιάγραμμα για το πότε πρέπει να το έχω φέρει εις πέρας. Δεν θα ήθελα να λαμβάνω μηνύματα από εσάς κάθε λίγο, γιατί αποσυντονίζομαι και δεν ξέρω πώς ν’ αντιδράσω, γεγονός που κάνει και τους δυο μας λιγότερο αποτελεσματικούς.
Συζητήστε με τον όποιον άλλο εμπλέκεται. Ζητήστε την άποψη των άλλων: «Είστε ευχαριστημένοι με αυτό; Έχετε κάποια άλλη πρόταση που θα λειτουργούσε καλύτερα για σας;»
Μη μένετε προσκολλημένοι στο αποτέλεσμα.Μπορεί να μην πάρετε αυτό που επιθυμείτε, αλλά είναι σημαντικό να μοιράζεστε την «αλήθεια» σας με καλοσύνη. Εάν δεν τιμούμε το αληθές, τότε τα όριά μας συνεχίζουν να παραβιάζονται και αδυνατούμε να δείξουμε συμπόνια στον εαυτό μας ή σε οποιονδήποτε άλλο.
Ο θυμός, όταν διοχετεύεται σωστά, μπορεί να θέσει υγιή όρια χωρίς να καταπατήσει τα όρια των άλλων. Αυτό σημαίνει να ζει κανείς θαρραλέα και με συμπόνια, κάτι που ο κόσμος μας χρειάζεται.
Έχω διαπιστώσει ξανά και ξανά ότι ένα πρόσωπο που ηγείται με συμπόνια στον εργασιακό του χώρο, μπορεί να ξεκινήσει μια πραγματική επανάσταση περισσότερης καλοσύνης και ευεξίας στους εργασιακούς χώρους. Θα ήθελες να γίνεις ένας τέτοιος άνθρωπος σήμερα; Ναι!
Απέναντι στα γνήσια προσωπικά προτερήματα, το μεγάλο πνεύμα, τη μεγάλη καρδιά, φαίνονται όλα τα προτερήματα που απορρέουν από αξιώματα, καταγωγή, ακόμα και βασιλική, πλούτο και τα παρόμοια όπως οι βασιλείς που μας παρουσιάζει το θέατρο απέναντι στους πραγματικούς.
Ήδη ο Μητρόδωρος, ο πρώτος μαθητής του Επίκουρου, είχε τιτλοφορήσει ένα κεφάλαιο: Περί του μείζονα είναι την παρ’ ημάς αιτίαν προς ευδαιμονίαν της εκ των πραγμάτων [Όσον αφορά την ευδαιμονία οι εσωτερικές αιτίες είναι σπουδαιότερες από αυτές που συνδέονται με τις εξωτερικές περιστάσεις]. Και σε κάθε περίπτωση, το σημαντικότερο για τη διάθεση του ανθρώπου, για τη γενικότερη ψυχική στάση της ύπαρξής του μάλιστα είναι προφανώς αυτό που υπάρχει και συμβαίνει μέσα του. Εδώ βρίσκεται άμεσα η ευχαρίστηση ή η δυσφορία που μπορεί να νιώθει, και οι οποίες καταρχήν είναι το αποτέλεσμα των αισθημάτων του, της βούλησής του και της σκέψης του, ενώ όλα όσα βρίσκονται έξω από αυτόν μόνο έμμεσα τις επηρεάζουν.
Γι’ αυτό οι ίδιες εξωτερικές καταστάσεις και γεγονότα επιδρούν εντελώς διαφορετικά στον καθένα, και μέσα στο ίδιο περιβάλλον, καθένας ζει σε έναν άλλο κόσμο. Γιατί μόνο με τις ιδέες του, τα αισθήματά του και τους στόχους της βούλησής του έχει κάποιος άμεση επαφή- τα εξωτερικά πράγματα τον επηρεάζουν μόνο έμμεσα στο μέτρο που επιδρούν στις ιδέες του, τα αισθήματά του και τη βούλησή του. Ο κόσμος στον οποίο ζει εξαρτάται καταρχήν από την αντίληψη που έχει αυτός για τον κόσμο, εξαρτάται από τη διαφορετικότητα της οπτικής του νου καθενός. Σύμφωνα με αυτή, ο κόσμος μπορεί να είναι φτωχός, άνοστος και ρηχός, ή πλούσιος, ενδιαφέρων και σημαντικός. Ενώ, για παράδειγμα, κάποιος ζηλεύει τον άλλον για τα ενδιαφέροντα πράγματα που του συνέβησαν στη ζωή του, θα έπρεπε πιο πολύ να τον ζηλεύει για την αντιληπτικότητα η οποία δίνει στα πράγματα αυτά τη σπουδαιότητα που τους αποδίδει εκείνος – γιατί το ίδιο συμβάν που σε ένα αναπτυγμένο πνεύμα παρουσιάζεται σαν ενδιαφέρον, ένα ρηχό κοινό μυαλό θα το έβλεπε σαν μια ανιαρή σκηνή από την καθημερινή ζωή.
Όλα αυτά βασίζονται στο γεγονός ότι κάθε πραγματικότητα, δηλαδή κάθε πλήρες παρόν, αποτελείται από δύο ξεχωριστά μισά, το υποκείμενο και το αντικείμενο, αν και σε τόσο αναγκαία και στενή σχέση μεταξύ τους όπως το οξυγόνο και το υδρογόνο στο νερό. Με εντελώς το ίδιο αντικειμενικό μισό, αλλά με διαφορετικό το άλλο μισό, το υποκειμενικό, όπως και αντίστροφα, η παρούσα πραγματικότητα είναι εντελώς άλλη: το πιο ωραίο και το πιο καλό αντικειμενικό μισό, σε συνάρτηση με ένα μη αισθαντικό, κακό υποκειμενικό, δίνει μόνο μια κακή πραγματικότητα, ένα κακό παρόν.
Στην Πολιτεία. ο Πλάτων αναπτύσσει την πιο φιλόδοξη ίσως θεωρία της γνώσης που παρουσίασε ποτέ ένας φιλόσοφος. Τώρα, όποιος φιλοδοξεί να είναι γνώστης θα πρέπει να ολοκληρώσει μία πολυετή μαθητεία στα μαθηματικά. Τα μαθηματικά (και ως «μαθηματικά» έχει κατά νου το είδος της συστηματικής γεωμετρίας, της οποίας έχουμε ένα μεταγενέστερο παράδειγμα, τον Ευκλείδη) είναι εντυπωσιακά για την ακρίβεια, το σύστημα και την σαφήνειά τους. Εντυπωσίασαν τον Πλάτωνα ως το τέλειο παράδειγμα ενός δομημένου σώματος γνώσης, την οποία ανέκαθεν έθετε ως προϋπόθεση το «πρότυπο ειδημοσύνης». Επιπλέον, όλα τα γνωρίσματα του προτύπου ειδημοσύνης φαίνεται να ταιριάζουν με τα μαθηματικά, με τρόπο ξεκάθαρο και εντυπωσιακό. Τα μαθηματικά δεν είναι ένας σωρός από επιμέρους αποτελέσματα’ συγκεκριμένα θεωρήματα ολοφάνερα εξαρτώνται από άλλα αποτελέσματα, που αποδεικνύονται με τη σειρά τους. Το όλο σύστημα ξεκινά από ένα σαφές και περιορισμένο σύνολο εννοιών και αξιωμάτων. Εξίσου διαυγής και αυστηρός είναι τρόπος με τον οποίο, από αυτές τις πρώτες αρχές, οδηγούμαστε σε επιμέρους αποτελέσματα. Εύκολα καταλαβαίνουμε γιατί ο Πλάτων ανακάλυψε, σε μια πρώιμη εκδοχή του Ευκλείδη, ένα εξαίσιο μοντέλο γνώσης – ένα δομημένο και ενοποιημένο σύστημα, όπου είναι απόλυτα σαφές τι γνωρίζει ο γνώστης και πώς το γνωρίζει, πώς το σύστημα διατηρεί τη συνοχή του και τι σημαίνει να δίνεις μια λελογισμένη εξήγηση αυτού που γνωρίζεις – δηλαδή μια απόδειξη.
Τα μαθηματικά ως μοντέλο γνώσης επίσης εισάγουν δύο νέα στοιχεία. Το πρώτο είναι πως τα μαθηματικά αποτελέσματα είναι αδιαμφισβήτητα. Δεν σπαταλούμε χρόνο επιχειρηματολογώντας ότι το Πυθαγόρειο θεώρημα είναι λάθος. Έχουμε δει ότι η βεβαιότητα και η δικαιολόγηση αυτού που γνωρίζουμε δεν προέχουν στην δέσμη των ζητημάτων στα οποία επικεντρώνεται το πρότυπο ειδημοσύνης, όπου σημασία έχει η κατανόηση που μπορεί να εφαρμοστεί στην πράξη. Ωστόσο τον Πλάτωνα, είναι φανερό, τον μαγνητίζει η ιδέα ενός σώματος γνώσης που δεν θα εκτίθεται σε σοβαρές αμφισβητήσεις.
Το δεύτερο στοιχείο προκύπτει από το γεγονός ότι τα μαθηματικά μάς προσφέρουν ένα σώμα στέρεης γνώσης, που δεν φαίνεται με κανέναν ευλογοφανή τρόπο να έχει ως αντικείμενό της τον κόσμο που βιώνουμε καθημερινά μέσω των αισθήσεων. Το Πυθαγόρειο θεώρημα δεν ανακαλύφθηκε με μετρήσεις αληθινών, χαραγμένων στο χώμα, τριγώνων και των γωνιών τους, και οι τυχόν ακανόνιστες πλευρές και γωνίες είναι προφανώς άσχετες με αυτό. Ο Πλάτων γοητεύεται από την ιδέα ότι μπορεί να υπάρξει ένα σώμα γνώσης στο οποίο θα έχουμε πρόσβαση χρησιμοποιώντας μόνο το νου και τη λογική μας. Δεν είναι ο τελευταίος φιλόσοφος που δελεάστηκε από την άποψη ότι οι δυνάμεις του φιλοσοφικού στοχασμού είναι -πιο εξελιγμένες- εκδοχές της ικανότητάς μας να σκεφτόμαστε μαθηματικά.
Ονειρεύεσαι επειδή μέσα στη μέρα έχει μείνει πολλή δουλειά που δεν έχει γίνει και πρέπει να την κάνει ο νους. Δεν μπόρεσες να τελειώσεις στη διάρκεια της μέρας.
Και πώς μπορείς να τελειώσεις οτιδήποτε; Κάνεις ταυτόχρονα χίλια δυο πράγματα. Ποτέ δεν τελειώνει τίποτα. Τα πάντα παραμένουν ανολοκλήρωτα. Και παραμένουν ανολοκλήρωτα για πάντα. Πεθαίνεις και δεν ολοκληρώνεται τίποτα. Η δουλειά σου δεν ολοκληρώνεται ούτε σε μία κατεύθυνση, επειδή τρέχεις συνεχώς σε όλες τις κατευθύνσεις. Έχεις γίνει κομμάτια, δεν είσαι ενοποιημένος. Ο νους σε σέρνει σε ένα πράγμα, η καρδιά σε σέρνει σε κάτι άλλο, το σώμα σε θέλει να πας κάπου αλλού και είσαι πάντοτε χαμένος. Δεν ξέρεις ποιον να ακούσεις. Κι ούτε κι ο νους σου είναι ενοποιημένος. Δεν υπάρχει ούτε ενότητα ούτε αρμονία. Δεν είσαι μια ορχήστρα. Τίποτα δεν είναι συντονισμένο. Το κάθε τι μέσα σου τραβάει τo δικό του δρόμο. Κανένας δεν ακούει κανέναν. Δεν δημιουργείς μουσική, απλώς κάνεις θόρυβο.
Η νόηση είναι καλή, αν λειτουργεί σαν υπηρέτης του όλου. Αν βρίσκεται στη σωστή της θέση, δεν είναι καθόλου κακή. Αν όμως βρίσκεται στη λάθος θέση, τα πάντα είναι λάθος. Το κεφάλι σου είναι πολύ καλό αν βρίσκεται πάνω στους ώμους σου. Αν βρίσκεται κάπου αλλού, τότε είναι λάθος.
Όταν εργάζεσαι ως επιστήμονας, σου χρειάζεται η νόηση. Όταν εργάζεσαι στην αγορά, σου χρειάζεται η νόηση. Όταν επικοινωνείς με λόγια, όταν μιλάς στους ανθρώπους, σου χρειάζεται η νόηση. Η χρήση της όμως είναι περιορισμένη. Υπάρχουν πολύ σπουδαιότερα πράγματα, όπου δεν σου χρειάζεται καθόλου η νόηση. Εκείνη όμως συνεχίζει να λειτουργεί ακόμη κι εκεί που δεν χρειάζεται- κι αυτό είναι το πρόβλημα. Ένας στοχαστής χρησιμοποιεί τη νόησή του, χρησιμοποιεί όμως και τη διαίσθησή του επίσης. Γνωρίζει ότι οι λειτουργίες τους είναι διαφορετικές. Χρησιμοποιεί το κεφάλι του, χρησιμοποιεί όμως και την καρδιά του.
Η νόηση σου χρειάζεται. Το κεφάλι έχει τη λειτουργία του, έχει την ομορφιά του, φτάνει να μένει στη σωστή θέση. Υπάρχουν πολύ σπουδαιότερα πράγματα όμως, που δεν τα φτάνει τo κεφάλι. Κι όταν μπαίνεις σ’ εκείνες τις σφαίρες, είναι απαραίτητο να βάζεις το κεφάλι στην άκρη. Είναι απαραίτητο να έχεις την ικανότητα να το κάνεις αυτό. Αυτό είναι ευελιξία. Αυτό είναι ευφυΐα.
GW150914 είναι ο κωδικός που δηλώνει τον πρώτο στην Ιστορία εντοπισμό βαρυτικών κυμάτων, στις 14 Σεπτεμβρίου του 2015. Την θεωρητική ύπαρξή τους είχε προβλέψει ο Αϊνστάιν με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας το 1915, όμως χρειάστηκε να περάσει ένας ολόκληρος αιώνας για να επιβεβαιωθεί πειραματικά η ύπαρξή τους. Έτσι οι τρεις επιστήμονες που βρίσκονται πίσω από αυτό το κατόρθωμα βραβεύτηκαν με το Νομπέλ Φυσικής 2017. Οι Ράινερ Βάις, Κιπ Θορν και Μπάρι Μπάρις.
Ηδη από τη δεκαετία του ’80 πίστευα πως η σύγκρουση δύο μαύρων τρυπών θα ήταν η καλύτερη πιθανή πηγή πρόκλησης βαρυτικών κυμάτων. Ήταν μεγάλη ικανοποίηση πως, τελικά, όλα δούλεψαν όπως τα είχα υπολογίσει
Η Σουηδική Ακαδημία έχει ωστόσο δεχθεί κριτική για την καθυστερημένη βράβευση. Η μεγάλη ανακάλυψη είχε ανακοινωθεί επισήμως από τον Φεβρουάριο του 2016, η Στοκχόλμη όμως περίμενε να το απονείμει φέτος αντί για πέρσι, τέτοιο καιρό. Η απόφαση αυτή είχε ένα βαρύ τίμημα: το τέταρτο βασικό πρόσωπο της θαυμαστής αυτής ιστορίας, ο Σκοτσέζος φυσικός Ρον Ντρέβερ, θα είχε βραβευθεί και αυτός με το Νομπέλ αλλά πέθανε τον Μάρτιο του 2017…
Ακολουθεί μια συνομιλία ενός εκ των τριών βραβευμένων επιστημόνων, του Κιπ Θορν, με τους Παναγιώτη Χαρίτο (CERN, Διεύθυνση επιταχυντών και τεχνολογίας) και Σπύρο Αργυρόπουλο (Πείραμα ATLAS, Πανεπιστήμιο Iowa), οι οποίοι τον συνάντησαν στη Γενεύη λίγους μήνες πριν από την ανακοίνωση του Νομπέλ. Μεγάλο απόσπασμα της συνομιλίας αυτής ακολουθεί παρακάτω, ωστόσο, έχει ενδιαφέρον στο σημείο αυτό να σταθούμε στην απάντηση που δίνει στους δύο Ελληνες φυσικούς ο Αμερικανός νομπελίστας όταν τον ρώτησαν αν περίμενε ότι τα βαρυτικά κύματα θα ανακαλύπτονταν κατά τη διάρκεια της ζωής του. «Ναι», απαντά ο Κιπ Θορν. «Πίστευα πως είναι πολύ πιθανό να προέλθουν από τη σύγκρουση δυο μαύρων τρυπών ακριβώς του είδους που παρατηρήσαμε. Τα παραπάνω τα περιγράφω τόσο στην «Επιστήμη του Interstellar» αλλά και στο παλαιότερο βιβλίο μου «Μαύρες τρύπες και Στρεβλώσεις του χρόνου» (1984). Εκεί περιγράφω με λεπτομέρεια τι θα παρατηρούσαμε από τη σύγκρουση και συγχώνευση δυο μαύρων τρυπών που η κάθε μια ζυγίζει 25 ηλιακές μάζες. Τα βαρύτικά κύματα που θα παράγονταν ήταν παρόμοια με αυτά που τελικά παρατήρησαμε. Έτσι, αν θέλετε, ήδη από τη δεκαετία του ‘80, πίστευα πως οι μαύρες τρύπες θα ήταν η καλύτερη πιθανή πηγή. Ήταν μεγάλη ικανοποίηση πως τελικά όλα δούλεψαν όπως τα είχα υπολογίσει».
–Τι είναι τα βαρυτικά κύματα και πώς διαφέρουν από άλλα είδη κυμάτων που γνωρίζουμε;
–Κατ’ αρχήν ας πάρουμε τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα τα οποία είναι ταλαντώσεις του ηλεκτρομαγνητικών πεδίων που διαδίδονται στο χωροχρόνο. Σε αντίθεση με αυτά, τα βαρυτικά κύματα είναι ταλαντώσεις της γεωμετρίας του χωροχρόνου, όπως για παράδειγμα οι ταλαντώσεις του νερού στην επιφάνεια μιας λίμνης, μόνο που αντί να πάνε πάνω κάτω, αυτό που κάνουν είναι να τεντώνουν και να συμπιέζουν το χωροχρόνο κάθετα στη διεύθυνση διάδοσης του κύματος. Με άλλα λόγια ένα βαρυτικό κύμα θα μετατοπίζει πέρα δώθε δυο αδρανειακούς παρατηρητές που βρίσκονται πάνω στη διεύθυνση διάδοσής. Οι ανιχνευτές που χρησιμοποιούμε αποτελούνται από καθρέφτες που είναι κρεμασμένοι από μηχανικά υποστηρίγματα, έτσι ώστε να παραμένουν όσο γίνεται ακίνητοι στο τοπικό σύστημα αναφοράς. Καθώς το βαρυτικό κύμα διέρχεται απ’ τον ανιχνευτή το σύστημα αναφοράς του ενός καθρέφτη μετατοπίζεται σε σχέση με το σύστημα αναφοράς του δεύτερου καθρέφτη που βρίσκεται 4 χμ μακρυά κι έτσι οι δύο καθρέφτες πότε πλησιάζουν και πότε απομακρύνονται μεταξύ τους.
–Γιατί μας πήρε τόσο καιρό να ανιχνεύσουμε βαρυτικά κύματα;
–Το βασικό πρόβλημα είναι η πολύ μικρή ισχύς αλληλεπίδρασης μεταξύ βαρυτικών κυμάτων και ύλης. Η ισχύς αυτή είναι τόσο μικρή που οι ταλαντώσεις που αναφέραμε παραπάνω είναι της τάξης του 1:100 της διαμέτρου ενός πρωτονίου η οποία πρέπει να ανιχνευτεί σε μια απόσταση συνολικά 4 χιλομέτρων. Οι θεωρητικοί που δουλεύαμε πάνω στο πρόβλημα της ανίχνευσης βαρυτικών κυμάτων χρειαστήκαμε πολλά χρόνια ώστε να κατανοήσουμε τις πηγές παραγωγής βαρυτικών κυμάτων. Τελικά το 1978, σε ένα συνέδριο στο Seattle, προβλέψαμε ότι για την ανίχνευση βαρυτικών κυμάτων χρειαζόταν μια ευαισθησία της τάξης του 10-21 σε μηχανικές παραμορφώσεις που αντιστοιχεί σε ένα μήκος ίσο με 1:100 της διαμέτρου του πρωτονίου. Η τιμή αυτή είναι τόσο μικρή που χρειάστηκαν πολλά χρόνια για την ανάπτυξη των κατάλληλων πειραματικών διατάξεων και μεθόδων που ήταν απαραίτητες για την ανίχνευση του πρώτου βαρυτικού κύματος. Παρεπιτπόντως, το πρώτο βαρυτικό κύμα που παρατήρησε το LIGO προκάλεσε μια παραμόρφωση ακριβώς ίση με τις προβλέψεις μας, οπότε οι υπολογισμοί μας αποδείχτηκαν απολύτως σωστοί.
–Πώς προέκυψε το LIGO;
–Μέχρι το 1980 είχε γίνει ξεκάθαρο ότι τα συμβολόμετρα βαρυτικών κυμάτων που πρότεινε πρώτος ο Weiss θα έπρεπε να είναι όχι μόνο πολύ μεγάλα (αρκετά χιλιόμετρα σε μήκος) αλλά και πολύ πολύπλοκα και συνεπώς απαιτούσαν τη συνεργασία πολλών επιστημόνων. Γι’ αυτό το σκοπό το 1984 ο Reiner Weiss, ο Ronald Drever κι εγώ δημιουργήσαμε το LIGO, μια συνεργασία μεταξύ του Caltech και του MIT. To 1987 αναθέσαμε τη διοίκηση του πρώτου ανιχνευτή στον Robbie Vogt, ο οποίος βελτίωσε τη συνεργασία των δύο πειραματικών ομάδων και μας οδήγησε στο να συντάξουμε την πρώτη εισήγηση για την κατασκευή του LIGO. Η εισήγηση πέρασε από εξονυχιστικό έλεγχο και τελικά εκρίθηκε απ’ το Εθνικό Ίδρυμα Επιστημών (NSF). Ο Vogt έπεξε καταλυτικό ρόλο στην προσπάθειά μας να ζητήσουμε χρηματοδότηση απ’ το Κονκρέσο. Το πρόγραμμα έλαβε τελικά το πρώτο πακέτο χρηματοδότησης το 1992. Το σχέδιό μας απ’ την αρχή ήταν να κατασκευάσουμε δύο διαδοχικές γενιές ανιχνευτών (συμβολομέτρων): τα συμβολόμετρα πρώτης γενιάς αποτελούσαν τον προπομπό των εξελιγμένων συμβολομέτρων που αναμέναμε να ανιχνεύσουν τα πρώτα βαρυτικά κύματα.
Το 1994, λίγο πριν αρχίσουμε την κατασκευή των ανιχνευτών, φέραμε στο LIGO έναν νέο διευθυντή, τον Barry Barish. Ο Barish μετέτρεψε το LIGO από ένα πείραμα μεσαίου μεγέθους σε μια μεγάλη διεθνή συνεργασία επιστημόνων που ήταν απαραίτητη για την επιτυχία του πειράματος. Δημιούργησε δύο ξεχωριστά σκέλη: το εργαστήριο LIGO, το οποίο ήταν υπεύθυνο για την έρευνα και ανάπτυξη των ανιχνευτών και για τη σχεδίαση και κατασκευή των πειραματικών εγκαταστάσεων. Το δεύτερο σκέλος ήταν η διεθνής συνεργασία LIGO, η οποία σήμερα περιλαμβάνει 1000 επιστήμονες και τεχνικούς σε περίπου 100 ινστιτούτα σε 16 διαφορετικές χώρες και είναι υπεύθυνη για το επιστημονικό κομμάτι του LIGO: τον χαρακτηρισμό του υποβάθρου στους ανιχνευτές, τη σχεδίαση των ερευνών για βαρυτικά κύματα, την ανάλυση των δεδομένων κλπ. Αυτή η οργανωτική δομή αποδείχτηκε πολύ επιτυχημένη. Στα μέσα της δεκαετίας του 2000, μετά την κατασκευή των αρχικών ανιχνευτών και τις πρώτες έρευνες για βαρυτικά κύματα, ο Barish δελεάστηκε απ’ τα πειράματα υψηλών ενεργειών και έφυγε από το LIGO, για να ηγηθεί της κατασκευής του Διεθνούς Γραμμικού Επιταχυντή (ILC). Ο Barish αντικαταστάθηκε από δύο άκρως ικανούς διεθυντές, αρχικά τον Jay Marx και αργότερα τον David Reitze. Οι τέσσερις διεθυντές μας και ιδιαίτερα ο Barish έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο στην επιτυχία του LIGO.
Επιπλέον, η συνεργασία με το VIRGO ήταν κρίσιμη και είναι πολύ σημαντική για το μέλλον του πειράματος. Οι δύο ερευνητικές ομάδες συνεργάζονται σε όλα τα θέματα της ανάλυσης των δεδομένων για την έρευνα και ανίχνευση των βαρυτικών κυμάτων στα δεδομένα του LIGO. Η συνεργασία αυτή θα επεκταθεί στο μέλλον, όταν ο εξελιγμένος ανιχνευτής VIRGO (advanced VIRGO) και οι ανιχνευτές KAGRA στην Ιαπωνία και LIGO India στην Ινδία θα συμμετέχουν στις έρευνές μας.
Τέλος, πρέπει να τονίσω ότι η ανακάλυψη βαρυτικών κυμάτων απ’ τα εξελιγμένα συμβολόμετρα δέυτερης γενιάς του LIGO είναι ένα επίτευγμα που ανήκει σε παραπάνω από 1000 επιστήμονες: τα μέλη των πειραμάτων VIRGO kai LIGO. Για κάποιο λόγο έλαβα παραπάνω ένσημα απ’ όσα αξίζω για την ανακάλυψη αυτή. Συμμετείχα στο πείραμα απ’ την αρχή αλλά όχι στην ανακάλυψη καθεαυτή το 2015. Αυτή ανήκει στη νεότερη γενιά.
–Ποιές είναι οι βασικές πηγές βαρυτικών κυμάτων;
–Οι πηγές που έχουμε παρατηρήσει μέχρι τώρα είναι ζεύγη μαύρων τρυπών που περιστρέφονται η μία γύρω από την άλλη σε ένα σπιράλ μέχρι να συγκρουστούν και τελικά να συγχωνευτούν. Καθώς οι ανιχνευτές LIGO και VIRGO, πλησιάζουν τα όρια ευαισθησίας τους, μέσα στα επόμενα τρία χρόνια, αναμένουμε να δούμε κύματα βαρύτητας από ζεύγη αστέρων νετρονίων που έχουν την ίδια μοίρα με τις μαύρες τρύπες καθώς περιστρέφονται ο ένας γύρω από τον άλλο μέχρι τη συγχώνευσή τους.
Η συγχώνευση αυτή θεωρείται ως μια ισχυρή πηγή ελκάμψεων ακτίνων γάμμα που παρατηρούμε στο Σύμπαν. Πρόκειται για πολύ βίαια γεγονότα στο σύμπαν μας που μαρτυρούν τη σύγκρουση μαύρων τρυπών ή αστέρων νετρονίων. Σήμερα έχουμε έναν λεπτομερή χάρτη που δείχνει την κατανομή τους σε όλο τον Σύμπαν, η οποία μάλιστα μοιάζει εντυπωσιακά ισότροπη. Ωστόσο δεν κατανοούμε ακριβώς τον μηχανισμό που τις προκαλεί. Μέσω των βαρυτικών κυμάτων θα μπορέσουμε να μελετήσουμε τις «γεννήτριες» αυτών των εκλάμψεων.
Επιπρόσθετα, βαρυτικά κύματα δημιουργούνται και από άλλα βίαια γεγονότα στο Σύμπαν μας. Σκεφτείτε για παράδειγμα πως μια μαύρη τρύπα μπορεί να καταστρέψει ολοκληρωτικά ένα αστέρι νετρονίων που περιστρέφεται γύρω της εκπέμποντας βαρυτικά κύματα. Τέλος, το LIGO και το VIRGO θα αναζητήσουν βαρυτικά κύματα από εκρήξεις υπερκαινοφανών αστέρων αλλά και από τις πρώτες στιγμές του Σύμπαντος μετά την Μεγάλη Έκρηξη
–Τι μπορούμε να περιμένουμε για το εγγύς μέλλον;
–Μέχρι τώρα έχουμε καταγράψει τρείς συγκρούσεις μαύρων τρυπών. Οι παρατηρήσεις μας έγιναν στη διάρκεια τεσσάρων μηνών τον περασμένο χειμώνα με τους δυο ανιχνευτές να λειτουργούν εξαιρετικά καλά για ένα διάστημα δυο μηνών. Επομένως, ουσιαστικά είχαμε περίπου δύο μήνες χρήσιμων δεδομένων, που σημαίνει πως καταγράψαμε μια σύγκρουση ανά μήνα.
Όταν οι ανιχνευτές του LIGO φτάσουν στη μέγιστη ευαισθησία τους, γύρω στο 2019 ή το 2020, θα μπορούν να βλέπουν τρεις φορές περισσότερα γεγονότα στο σύμπαν, καλύπτοντας έναν όγκο 30 φορές μεγαλύτερο από τον σημερινό. Αυτό πρακτικά σημαίνει πως θα μπορούν να καταγράφουν ένα τέτοιο γεγονός ανά ημέρα και όχι ανά μήνα.
Υπάρχουν σχέδια για ένα πολύ πιο ευαίσθητο συμβολόμετρο που ονομάζεται τηλεσκόπιο Αϊνστάιν στην Ευρώπη ενώ σχεδιάζεται και μια τρίτη και τέταρτη γενιά ανιχνευτών LIGO, οι οποίες θα μπορούσαν να αυξήσουν περαιτέρω την ευαισθησία κατά τρείς ή τέσσερις τάξεις μεγέθους. Αυτό είναι ένα τεράστιο εύρος που εγκαινιάζει το πεδίο της βαρυτικής αστρονομίας. Αναμένουμε ότι το πεδίο θα εξελιχθεί εκπληκτικά γρήγορα, όπως εξελίχθηκαν η ραδιοαστρονομία το 1950-1980 και η αστρονομία ακτίνων Χ το 1960-1990.
Τα βαρυτικά κύματα θα αποτελέσουν ένα σημαντικό εργαλείο για την αστρονομία τις επόμενες δεκαετίες ίσως και αιώνες. Το LISA, εστιάζοντας σε βαρυτικά κύματα με πολύ χαμηλότερες συχνότητες από αυτές που παρατηρεί το LIGΟ/VIRGO, θα μπορέσει να δει συγκρούσεις υπερμεγέθων μαύρων τρυπών και επίσης μικρές μαύρες τρύπες που συγχωνεύονται η μια με την άλλη. Kαθώς κάθε μαύρη τρύπα περιστρέφεται γύρω από τον τεράστιο σύντροφό της δημιουργείι πολύπλοκα βαρυτικά κύματα. Αυτά τα κύματα μεταφέρουν ένα λεπτομερή χάρτη της γεωμετρίας του χωροχρόνου γύρω από την υπερμεγέθη μαύρη τρύπα. Με το LISA, θα κατασκευάσουμε λεπτομερείς χάρτες των μαύρων τρυπών, παρόμοιους με τους χάρτες που έχουμε σήμερα για την επιφάνεια της γης, του φεγγαριού και του Άρη.
Το LISA είναι το ιδανικό εργαλείο για την παρατήρηση των βαρυτικών κυμάτων που δημιουργήθηκαν όταν το σύμπαν ήταν ηλικίας περίπου 10^-12 δευτερολέπτων και για να μελετήσουμε την ψύξη του πυροδότησε την ηλεκτρασθενή μετάβαση φάσης που οδήγησε στην αποσύνδεση της ηλεκτρομαγνητικής δύναμης από την ασθενή πυρηνική. Είναι πιθανό ότι αυτή η μετάβαση φάσης ήταν πρώτης τάξης, πράγμα που σημαίνει ότι η ηλεκτρομαγνητική δύναμη γεννήθηκε σε φυσαλίδες, όπως τα σταγονίδια νερού που σχηματίζονται από υδρατμούς. Σύμφωνα με τη θεωρία, όταν σχηματίζονται φυσαλίδες με την ηλεκτρομαγνητική δύναμη στο εσωτερικό αλλά όχι το εξωτερικό, διαστέλονται με την ταχύτητα του φωτός και συγκρουόμενες μεταξύ τους παράγουν κύματα βαρύτητας. Αυτά τα κύματα μετατοπίζονται σε μεγαλύτερα μήκη κύματος καθώς το σύμπαν διαστέλεται και σήμερα πρέπει να βρίσκονται στη ζώνη ευαισθησίας του LISA. Είναι ένα ρεαλιστικό όνειρο ότι, θα μπορέσουμε να παρακολουθήσουμε τη γέννηση της ηλεκτρομαγνητικής δύναμης, μιας από τις τέσσερις θεμελιώδεις δυνάμεις στη φύση.
–Πιστεύετε ότι η έρευνα στον τομέα των βαρυτικών κυμάτων θα μας βοηθήσει να απαντήσουμε και άλλες ανοιχτές ερωτήσεις, όπως για παράδειγμα την ύπαρξη σκοτεινής ύλης;
–Πράγματι, η ύπαρξη της σκοτεινής ύλης προκύπτει από τη βαρυτική της επίδραση στους γαλαξίες. Η Lisa Randall, πρότεινε πως ενδεχομένως να υπάρχουν διαφορετικοί τύποι σκοτεινής ύλης, ορισμένοι εκ των οποίων αλληλεπιδρούν όχι μόνο βαρυτικά αλλά και μέσω της ισχυρής πυρηνικής δύναμης. Κάτι τέτοιο θα οδηγούσε στη δημιουργία συμπαγών αντικειμένων, φτιαγμένων αποκλειστικά από σκοτεινή ύλη όπως ένα αστέρι σκοτεινής ύλης.
Εάν υπάρχουν στο Σύμπαν μας, αντικείμενα σκοτεινής ύλης, θα εκπέμπουν βαρυτικά κύματα όπως ακριβώς και οι αστέρες νετρονίων στους οποίους αναφερθήκαμε. Ωστόσο, ένας αστρονόμο δεν θα μπορούσε να διαχωρίσει μια μαύρη τρύπα από σκοτεινή ύλη από μια άλλη που προέρχεται από συνηθισμένη ύλη. Δεν είναι τόσο σαφές σε αυτό το στάδιο πώς μπορούμε να αναζητήσουμε τα βαρυτικά κύματα ενός αντικειμένου σκοτεινής ύλης από αυτά που εκπέμπει ένα αστέρι φτιαγμένο από την ύλη που όλοι γνωρίζουμε. Είναι πολύ πιθανό πως μέσα στις επόμενες δυο ή τρεις δεκαετίες θα βρούμε τρόπους για να εξερευνήσουμε αυτή την ευκαιρία.
Νομίζω, πως τα βαρυτικά κύματα είναι ένα ιδανικό εργαλείο για να εξερευνήσουμε τη γέννηση του Σύμπαντος. Είναι η μόνη μορφή ακτινοβολίας που διεισδύει μέσα από την ύλη τόσο αποτελεσματικά ώστε, αν έχουν παραχθεί στο Big Bang, ακόμη ταξιδεύουν, έχοντας διαπεράσει την εξαιρετικά πυκνή και θερμή ύλη του πρώιμου σύμπαντος. Από την άλλη, τα βαρυτικά κύματα θα έχουν ενισχυθεί από την εξαιρετικά ταχεία, πληθωριστική επέκταση του σύμπαντος στις πολύ πρώτες στιγμές του. Επομένως, εάν καταφέρουμε να παρατηρήσουμε αυτά τα αρχέγονα κύματα βαρύτητας, όπως συνήθως ονομάζονται, θα φέρουν πληροφορίες τόσο για όσα συνέβησαν κατά το Big Bang όσο και στην εποχή του πληθωρισμού.
Η συμβατική θεωρία λέει πως ό,τι βγήκε από το Big Bang δεν ήταν τίποτε άλλο παρά διακυμάνσεις του κενού. Εάν συνέβη αυτό, τότε στη διάρκεια του πληθωρισμού η μορφή των βαρυτικών κυμάτων είναι τέτοια που θα πρέπει να μπορούμε να τα ανιχνεύσουμε στην πόλωση της μικροκυματικής ακτινοβολίας υποβάθρου και επίσης να τα παρατηρήσει ένας πιθανός διάδοχος του LISA, το λεγόμενο Παρατηρητήριο της Μεγάλης Έκρηξης (Big Bang Observatory). Εάν κάτι ισχυρότερο σε σχέση με τις διακυμάνσεις κενού προήλθε από τη Μεγάλη Έκρηξη, τότε θα παρατηρήσουμε και κάτι ισχυρότερο μετά την πληθωριστική φάση του σύμπαντος.
–Δεδομένης της συμμετοχής σας στη δημιουργία της ταινίας Interstellar, ποια είναι η προσωπική ανταμοιβή που λαμβάνετε από την επικοινωνία της επιστήμης;
–Νομίζω πως η μεγάλη ανταμοιβή – για κάθε επιστήμονα που ενδιαφέρεται για αυτά τα ζητήματα – είναι η χαρά της συνεργασίας με λαμπρά μυαλά και δημιουργικούς ανθρώπους από διαφορετικούς χώρους. Ήταν θαυμάσια η συνεργασία που είχα στη δημιουργία του Interstellar με τον Κρίστοφερ και τον Τζόναθαν Νόλαν, με την ομάδα οπτικών εφέ του Πωλ Φράνκλιν και νωρίτερα με τον Στήβεν Σπίλμπεργκ και την Λίντα Ομπστ. Η συζητήσεις σχετικά με την επιστήμη και τα ερωτήματα που προσπαθούμε να απαντήσουμε με την έρευνά μας ήταν μια μοναδική διαδικασία.
Σήμερα έχω πολλές διαφορετικές συνεργασίες: εκ των οποίων μια αφορά και μια δεύτερη ταινία. Επιπλέον συνεργάζομαι για την ανάπτυξη ενός multimedia project που θα αφορά τις πηγές βαρυτικών κυμάτων με τους Χανς Ζίμερ και Πωλ Φράνκμαν, οι οποίοι δημιούργησαν τη μουσική και τα οπτικά εφέ για το Interstellar. Τέλος, δουλεύω μαζί με την καθηγήτρια τέχνης στο Πανεπιστήμιο Chapman, Lia Halloran για ένα βιβλίο με τους πίνακές της και την ποίησή μου για την στρεβλωμένη πλευρά του σύμπαντος.
Μεγαλύτερη όμως ανταμοιβή ήταν το γεγονός πως μέσω του Interstellar καταφέραμε να αυξήσουμε το ενδιαφέρον για την επιστήμη ενός ευρύτερου κοινού και ειδικότερα νέων ανθρώπων. Μέσα από την ταινία, περάσαμε σε 100 εκατομμύρια ανθρώπους το μήνυμα για την ομορφιά και τη δύναμη της επιστήμης. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος, εκτός από μια ταινία block-buster όπως το Interstellar, για έναν καθηγητή όπως εγώ να επικοινωνήσει με ένα τόσο μεγάλο κοινό. Και για εκείνους τους μη επιστήμονες που εμπνεύστηκαν από την επιστήμη του Interstellar, έγραψα ένα βιβλίο, την «Επιστήμη του Interstellar», για να τους διδάξω τις λεπτομέρειες της επιστήμης που είδαν να αναπαρίσταται με τόσο επιβλητικό τρόπο στην μεγάλη οθόνη.
Η αμερικανική υπηρεσία διαστήματος NASA, η ευρωπαϊκή ESA, η ιαπωνική JAXA αλλά και άλλες υπηρεσίες, έχουν πολλά σχέδια για αποστολές στο διάστημα τα επόμενα χρόνια. Οι παρακάτω σημαντικότερες αποστολές είναι με χρονολογική σειρά όπως και όσες βρίσκονται ήδη καθ’ οδόν και θα φθάσουν τα επόμενα χρόνια στο στόχο τους, άλλες πιο κοντά στη Γη και άλλες στις εσχατιές του ηλιακού μας συστήματος.
Διαγωνισμός Google Lunar X – Σελήνη
Έως το τέλος Μαρτίου 2018 μια διαστημική ομάδα πρέπει να έχει προσεληνώσει ένα ρομπότ στο φεγγάρι, το οποίο θα κινηθεί για τουλάχιστον 500 μέτρα και θα στείλει πίσω στη Γη φωτογραφίες και βίντεο υψηλής ανάλυσης. Έχουν απομείνει πέντε ανταγωνιστές (από ΗΠΑ, Ιαπωνία, Ινδία, Ισραήλ και μια διεθνής ομάδα) και ο νικητής θα πάρει 30 εκατ. δολάρια.
InSight – Άρης
Η στατική διαστημοσυσκευή InSight (Interior Exploration using Seismic Investigations Geodesy and Heat Transport) της NASA θα εκτοξευθεί τον Μάιο του 2018 και θα φθάσει στον Άρη το Νοέμβριο του ίδιου έτους. Θα μελετήσει με τα επιστημονικά όργανά της σε βάθος τους αρειανούς σεισμούς, τη γεωλογία και το υπέδαφος του πλανήτη επί ένα αρειανό έτος (687 γήινες μέρες), μένοντας στο ίδιο σημείο, καθώς δεν είναι ρόβερ.
Parker Solar Probe – Ήλιος
Το σκάφος Parker Solar Probe της NASA θα εκτοξευθεί τον Ιούλιο του 2018 και θα φθάσει κοντύτερα στον Ήλιο από κάθε άλλο έως τώρα. Θα κάνει 24 κοντινές προσεγγίσεις στο άστρο μας, φθάνοντας σε απόσταση έως 6,2 εκατ. χλμ. το Δεκέμβριο 2024, για να το φωτογραφήσει και να το μελετήσει (στέμμα, ηλεκτρικό και μαγνητικό πεδίο, ηλιακός άνεμος σωματιδίων, ηλιακή δομή κ.α.).
BepiColombo – Ερμής
Η ομώνυμη αποστολή της ESA και της JAXA θα εκτοξευθεί τον Οκτώβριο 2018, μεταφέροντας στον πλανήτη Ερμή, τον κοντινότερο στον Ήλιο, δύο διαστημοσυσκευές: το ευρωπαϊκό Mercury Planet Orbiter και το ιαπωνικό mercury Magnetospheric Oribter. Μετά από επταετές ταξίδι με το μητρικό σκάφος Mercury Transfer Module (MTM), θα τεθούν το 2025 σε τροχιά γύρω του για να τον μελετήσουν (γεωλογία, εσωτερική δομή, σύνθεση, μαγνητικό πεδίο).
OSIRIS-REx – Αστεροειδής Μπενού
Το καλοκαίρι του 2018, το σκάφος OSIRIS-Rex της NASA, που είχε εκτοξευθεί το 2016, θα φθάσει στον αστεροειδή Μπενού, στον οποίο θα μείνει δύο χρόνια μελετώντας τον, προτού πάρει ένα δείγμα από αυτόν το 2020 και το φέρει πίσω στη Γη το 2023. Αν όλα πάνε καλά, θα είναι η πρώτη αμερικανική αποστολή συλλογής δείγματος από αστεροειδή. Ο Μπενούν εκτιμάται ότι έχει μία πιθανότητα στις 2.500 να πέσει στον πλανήτη μας στο τέλος του 22ου αιώνα.
Hayabusa 2 – Αστεροειδής Ριούγκου
Εντός του 2018 θα φθάσει στον στόχο της, τον αστεροειδή Ριούγκου, το ιαπωνικό σκάφος Hayabusa 2, που είχε εκτοξευθεί το 2014. Είχε προηγηθεί η αποστολή Hayabusa 1, που είχε φέρει στη Γη το 2010 τα πρώτα δείγματα αστεροειδούς. Αυτή τη φορά οι Ιάπωνες θα στείλουν πάνω στον αστεροειδή μια μικρή στατική διαστημοσυσκευή και τρία μίνι-ρόβερ για να τον μελετήσουν λεπτομερώς επί τουλάχιστον ένα έτος, προτού επιστρέψουν τα δείγματα στη Γη το 2020.
CHEOPS
Το δορυφορικό τηλεσκόπιο CHEOPS (Characterizing Exoplanet Satellite) της ESA θα εκτοξευθεί το 2018 και θα τεθεί σε τροχιά γύρω από τη Γη με στόχο την αναζήτηση εξωπλανητών.
New Horizons – Σώμα MU69
Το σκάφος New Horizons της NASA, αφού επισκέφθηκε τον Πλούτωνα το 2015, αναμένεται να φθάσει την Πρωτοχρονιά του 2019 στο ακόμη πιο μακρινό σώμα MU69 της Ζώνης Κάιπερ για να το μελετήσει από απόσταση μόνο 3.500 χλμ.
James Webb
Το μεγαλύτερο έως τώρα διαστημικό τηλεσκόπιο, το κόστους σχεδόν 9 δισ. δολαρίων James Webb της NASA και της ESA, θα είναι ο διάδοχος του ιστορικού Hubble, επταπλάσιο σε μέγεθος από τον προκάτοχό του. Μετά από πολλές καθυστερήσεις, αναμένεται να εκτοξευθεί την άνοιξη του 2019.
ExoMars – Άρης
Τo ρόβερ Exomars της ESA θα εκτοξευθεί την άνοιξη του 2020 και αναμένεται να φθάσει στον ‘Αρη το 2021, κάνοντας παρέα στο επίσης ευρωπαϊκό Trace Gas Orbiter (TGO), το πρώτο σκέλος της ευρω-ρωσικής απστολής ExoMars, που είχε εκτοξευθεί το 2016 και έχει ήδη τεθεί σε τροχιά γύρω από τον «κόκκινο» πλανήτη. Το ρόβερ θα αναζητήσει ίχνη ζωής και με το μικρό γεωτρύπανό του θα συλλέξει δείγματα.
Mars 2020 – Άρης
Το ρόβερ Mars 2020 της NASA θα εκτοξευθεί το καλοκαίρι του 2020 πάνω σε ένα πύραυλο «Άτλας V» για να φθάσει στον Άρη το 2021, όπου στη συνέχεια -μαζί με τα ήδη υπάρχοντα αμεριανικά ρόβερ Curiosity και Opportunity- θα τριγυρνά επί δύο έτη, προετοιμάζοντας με τις έρευνές του την μελλοντική αποστολή αστροναυτών. Θα αναζητήσει κι αυτό ίχνη μικροβιακής ζωής, συλλέγοντας δείγματα με το τρυπάνι του (τρυπώντας βαθύτερα από ό,τι το τόβερ Curiosity) και αναλύοντάς τα επί τόπου. Τα δείγματα αυτά μπορεί να επιστραφούν για μελέτη στη Γη, αλλά με μια μελλοντική αποστολή, κάτι που δεν έχει γίνει ποτέ έως τώρα.
Lucy – Αστεροειδείς Δία
Η αποστολή Lucy της NASA θα εκτοξευθεί το 2021 για να μελετήσει μεταξύ 2027-2033 έξι από τους λεγόμενους «Τρωικούς» αστεροειδείς, που έχουν εγκλωβιστεί στο πανίσχυρο βαρυτικό πεδίο του Δία.
JUICE – Δίας
Η πρώτη αποστολή της ESA «Jupiter Icy Moons Explorer» (JUICE) στο Δία και στους δορυφόρους του Ευρώπη, Καλλιστώ και Γανυμήδη, θα έχει κόστος 1,5 δισ. ευρώ, θα εκτοξευθεί με πύραυλο «Αριάν 5» το 2022 και θα φθάσει στον προορισμό της το 2029. Μεταξύ άλλων, θα μελετήσει την πιθανότητα ζωής στα τρία φεγγάρια του Δία. Ο Γανυμήδης είναι το μεγαλύτερο φεγγάρι του ηλιακού μας συστήματος και η Καλλιστώ αυτό με τους περισσότερους κρατήρες, ενώ η Ευρώπη ίσως το πιο φιλόξενο σώμα για ζωή πέραν της Γης. Στο τέλος της αποστολής του το JUICE θα τεθεί σε τροχιά γύρω από τον Γανυμήδη και θα γίνει έτσι η πρώτη διαστημοσυσκευή γύρω από ένα δορυφόρο.
Europa Clipper – Ευρώπη
Το κόστους 2 δισ. δολαρίων κινούμενο με ηλιακή ενέργεια σκάφος Europa Clipper (εξ ου και το όνομά του που παραπέμπει σε ιστιοφόρο) θα εκτοξευθεί το 2022 από τον τεράστιο νέο πύραυλο SLS της NASA και θα τεθεί σε τροχιά γύρω από το Δία το 2025. Θα κάνει 40 έως 45 κοντινές προσεγγίσεις στο δορυφόρο Ευρώπη, προκειμένου να μάθει περισσότερα για τον υπόγειο ωκεανό νερού που διαθέτει και τις πιθανότητες να φιλοξενεί ζωή. Πρόσφατα τo Κογκρέσο των ΗΠΑ ζήτησε να προστεθεί στην αποστολή και μια διαστημοσυσκευή που θα προσεδαφισθεί στην Ευρώπη, κάτι που βρίσκεται υπό μελέτη από τη NASA.
Psyche – Αστεροειδής Ψυχή
Η αποστολή Psyche της NASA θα εκτοξευθεί το 2022 με προορισμό τον μοναδικό γνωστό μεταλλικό αστεροειδή του ηλιακού μας συστήματος, την τεράστια «Ψυχή» μεταξύ ‘Αρη-Δία, προκειμένου να την μελετήσει από κοντά.
New Frontiers
Το 2025 θα εκτοξευθεί η νέα ομώνυμη αποστολή της NASA, κόστους έως 850 εκατ. δολ, η οποία θα επιλεγεί το 2019. Έχουν καταταθεί 12 προτάσεις και οι πέντε (SPRITE, Oceanus, Titan Dragonfly, Enceladus Life Finder και Enceladus Life Signatures and Habitability) αφορούν τον Κρόνο και τους δορυφόρους του Τιτάνα και Εγκέλαδο, ως συνέχεια της αποστολής Cassini.
PLATO
Το διαστημικό τηλεσκόπιο «Planetary Transits and Oscillations» (PLATO) της ESA θα εκτοξευθεί το 2026 προς αναζήτηση εξωπλανητών φιλόξενων για ζωή.
Στη δεκαετία του 2040 αναμένεται αποστολή της NASA στον Ουρανό ή στον Ποσειδώνα ή και στους δύο.
Σε εξέλιξη βρίσκεται η κόστους 1,1 δισ. δολαρίων αποστολή του σκάφους Juno της NASA, το οποίο εκτοξεύθηκε το 2011 και από το καλοκαίρι του 2016 έχει εισέλθει σε τροχιά γύρω από τον Δία, όπου θα παραμείνει τουλάχιστον έως το 2018, κάνοντας διαδοχικές κοντινές προσεγγίσεις και μελετώντας τον.
Η ιστορία της επιστήμης στην αρχαία Ελλάδα, ξεκινάει με τους προσωκρατικούς φιλοσόφους. Την εποχή εκείνη η επιστήμη και η φιλοσοφία δεν αποτελούσαν ξεχωριστά αντικείμενα όπως σήμερα. Η δίψα για γνώση ξεκινούσε από φιλοσοφικά ερωτήματα σχετικά με τη φύση του ανθρώπου και του κόσμου. Οι απαντήσεις δίνονταν μέσα από έναν φιλοσοφικό τρόπο σκέψης και όχι με μεθόδους που θεωρούμε σήμερα “επιστημονικές". Έτσι η αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία γέννησε την Επιστήμη κι όχι αντίθετα. Η φιλοσοφία αγκάλιαζε και δικαιολογούσε την επιστημονική έρευνα, με την έννοια που εμείς δίνουμε σήμερα στην επιστήμη.
Η Φυσική Φιλοσοφία των Προσωκρατικών αποτέλεσε τη γέφυρα που συνέδεσε τον αρχαίο μυστικισμό και τη φιλοσοφία, με την επιστήμη και τη φιλοσοφία της κλασσικής Ελλάδας η οποία αποτέλεσε το λίκνο αυτού που σήμερα ονομάζουμε “Δυτικό πολιτισμό". Σ’ αυτήν μπορούμε να διακρίνουμε δύο τάσεις. Η μία πιο μυστικιστική που ακολουθεί την παράδοση και το θρησκευτικό μυστικισμό των Ορφικών αντιπροσωπεύεται απ’ τον Πυθαγόρα. Η άλλη προσπαθεί να αποσπασθεί από την παράδοση και να εκφράσει τη δομή και την οργάνωση της Φύσης με διαφορετική μέθοδο και ορολογία και αντιπροσωπεύεται από τους Ίωνες φιλοσόφους (Ηράκλειτος, Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης) καθώς και από τους Ελεάτες (Ζήνωνας, Παρμενίδης).
Οι προσωκρατικοί ονομάστηκαν “Φυσικοί Φιλόσοφοι” επειδή προσπαθούσαν μέσα απ’ τη μελέτη της φύσης να πλησιάσουν και να γνωρίσουν την “Πρώτη Αρχή” που κινεί τα πάντα. Επιχείρησαν να ερευνήσουν τους Νόμους της Φύσης, ανάγοντας την όλη δομή του Σύμπαντος σε κάποιο “υλικό στοιχείο Έτσι προκύπτουν διαφορετικές θεωρήσεις: ο Θαλής ο Μιλήσιος θεωρεί αρχή των πάντων το “Υδωρ” και βλέπει έναν θεό μέσα σε καθετί [1], ο Αναξίμανδρος το “Άπειρο”, ο Αναξιμένης τον “Αέρα”, ο Ηράκλειτος το “Πυρ” και ο Παρμενίδης το “Ον". Αυτές οι θεωρήσεις οδήγησαν στο να χαρακτηριστούν “Υλοζωιστές” (δηλ. “αυτοί που πιστεύουν ότι η ύλη είναι ζωντανή”) επειδή έδιναν έμβια χαρακτηριστικά σε άψυχα στοιχεία (νερό, αέρας, φωτιά). Αλλά όλες αυτές οι διαφορετικές θεωρήσεις αποτελούν όψεις μιας Πρώτης Αιτίας που για τους προσωκρατικούς ήταν ο στόχος της μελέτης τους.
Η δράση των Προσωκρατικών προχωράει και σε άλλους τομείς της επιστήμης. Όσον αφορά π.χ. την γένεση της ζωής στη Γη, ο Αναξίμανδρος θεωρεί ότι η ζωή δημιουργούνταν αυτόματα απ’ τη λάσπη και ότι τα πρώτα ζώα ήταν ψάρια με αγκαθωτό δέρμα. Τα υπόλοιπα ζώα αποτελούν χερσαίους απόγονους των ψαριών. Την ίδια άποψη για την προέλευση της ζωής (απ’ τη λάσπη) διατύπωσε κι ο Αναξιμένης με τη διαφορά ότι θεωρούσε καταλυτική την παρουσία του αέρα και της θερμότητας του Ήλιου.Στην κλασσική Ελλάδα δεν παρουσιάζεται ένα εξαιρετικό ενδιαφέρον για τις επιστήμες, (τουλάχιστον όχι για ό,τι θεωρούμε σήμερα επιστημονικό). Η έρευνα στρέφεται απ’ το εξωτερικό περιβάλλον προς το εσωτερικό του ανθρώπου. Η Φιλοσοφία και η Ηθική κυριαρχούν. Το ενδιαφέρον για τη γνώση δεν έχει χαθεί, απλά αυτή αλλάζει αντικείμενο και στόχο.
Στα έργα του Πλάτωνα - στα οποία διακρίνονται έντονες πυθαγόρειες επιδράσεις - η Γεωμετρία και τα Μαθηματικά έχουν μια ξεχωριστή θέση. Αποτελούν εργαλεία για να γνωρίσει ο άνθρωπος τον εαυτό του και τους κρυμμένους νόμους της φύσης, να πλησιάσει το Ον. Η φράση “Ουδείς αγεωμέτρητος εισί” (= ας μην εισέλθει κάποιος αγεωμέτρητος) που δέσποζε στην είσοδο της Ακαδημίας, έκφραζε την πλατωνική θεώρηση που ήθελε τη φύση οργανωμένη με μαθηματικούς νόμους και αναλογίες, αποτυπωμένους σ’ ένα “γεωμετρικό” μοντέλο του κόσμου. Στον έργο του “Τίμαιος” ο Πλάτωνας σχεδιάζει μια κοσμογονία σύμφωνα με μια πυθαγόρεια γραμμή και παρουσιάζει τη μουσική να στηρίζεται σε μαθηματικούς λόγους.
Μετά τον Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης δίνει μια νέα ώθηση στην επιστημονική μεθοδολογία. Δίχως να παραγνωρίζει τη μεταφυσική όψη της, ο Αριστοτέλης κατευθύνει την έρευνά του σε πιο πρακτικούς στόχους. Μελετά τον άνθρωπο και τη φύση συστηματοποιώντας την έρευνα σε τομείς παρόμοιους με αυτούς της σημερινής επιστήμης. Ουσιαστικά η νοοτροπία του σημερινού πολιτισμού βασίζεται στο αριστοτέλειο ορθολογιστικό μοντέλο σκέψης, το οποίο επικράτησε στα χρόνια της Αναγέννησης έναντι του πλατωνικού μεταφυσικού μοντέλου. Η ταξινόμηση, η παρατήρηση, το πείραμα, η ανάλυση, αν και δεν χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά απ’ τον Σταγειρίτη φιλόσοφο, αποτέλεσαν τον άξονα της θεώρησής του για τον κόσμο. Αργότερα η αριστοτέλεια μεθοδολογία θα υιοθετηθεί απ’ τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό απ’ τον οποίο ξεπήδησε η επιστήμη των ημερών μας.Σημαντικό ρόλο στην ιστορία της σκέψης και της επιστήμης έπαιξαν επίσης οι κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Στην πολιτισμική αυτοκρατορία που δημιούργησε ο μακεδόνας Βασιλιάς, βασίστηκε η διάδοση του ελληνικού πολιτισμού στην Ανατολή. Στα ελληνιστικά χρόνια, (323-30 π.Χ.) αν και δεν έχουμε μια “επιστημονική επανάσταση”, αναπτύσσεται έντονη ερευνητική δραστηριότητα σε επιστήμες όπως τα Μαθηματικά, η Μηχανική και η Αστρονομία. Παρουσιάζονται σπουδαίοι μαθηματικοί (Ευκλείδης, Αρχιμήδης, Απολλώνιος) και αστρονόμοι (Ίππαρχος). Την ίδια εποχή οι Αιγύπτιοι αλχημιστές προσπαθούν να ερμηνεύσουν τις χημικές αντιδράσεις με την αριστοτέλεια λογική κάνοντας βήματα προς τη μεταγενέστερη “επιστημονική χημεία".
Αστρονομία
Τις πρώτες Αστρονομικές θεωρήσεις μπορούμε να τις αποδώσουμε στους Πυθαγόρειους αστρονόμους - μαθηματικούς, που προσπαθούσαν μέσα απ’ τα Ιερά Μαθηματικά τους να ανακαλύψουν τις αρμονίες του Σύμπαντος. Το μοντέλο του ηλιακού μας συστήματος που προτείνουν, περιλαμβάνει μια Κεντρική Εστία γύρω απ’ την οποία περιστρέφονται όλα τα ουράνια σώματα που βρίσκονται κοντά στη Γη. Παρουσιάζουν δηλ. ένα ηλιοκεντρικό σύστημα 2.000 χρόνια πριν απ’ τη διατύπωσή του απ’ τον Κοπέρνικο. Επίσης πρώτος ο Πυθαγόρας (585 ή 565 - 500; π.Χ.) αναφέρεται στη σφαιρικότητα της Γης. Αργότερα την ίδια άποψη υποστήριξαν ο Ικέτας και ο Έκφαντος οι οποίοι δίδαξαν και την περιστροφή της Γης γύρω απ’ τον άξονά της. Στον αντίποδα των πυθαγορείων υπολογισμών - και στην ίδια εποχή - ο Αναξίμανδρος δεχόταν τη Γη μετέωρη στο διάστημα, αλλά και σαν κέντρο του κόσμου.
Αργότερα ο Πλάτωνας (428-348 π.Χ.) προσπάθησε να παρουσιάσει ένα ηλιοκεντρικό μοντέλο με την αντίληψη της ομαλής κυκλικής κίνησης των ουρανίων σωμάτων γύρω απ’ την κεντρική εστία, θέλοντας ίσως να δώσει μια νομοτελειακή και μαθηματικά αρμονική όψη του Σύμπαντος. Επηρεασμένος απ’ τις πλατωνικές ιδέες ο Εύδοξος παρουσιάζει την υφήλιο σαν ένα σύστημα ομόκεντρων σφαιρών. Σε κάθε πλανήτη αποδίδει τέσσερις ομόκεντρες σφαίρες, ενώ στον Ήλιο και τη Σελήνη τρεις.
Ο Αριστοτέλης (384-323/2 π.Χ.) υιοθέτησε το μοντέλο του Εύδοξου, άλλαξε όμως το κέντρο του. Παρουσιάζει τον κόσμο σαν “κρεμμύδι” που αποτελείται από 55 ομόκεντρες σφαίρες, στο κέντρο των οποίων βρίσκεται η Γη. Το γεωκεντρικό σύστημα του Αριστοτέλη έμελλε να επικρατήσει σ’ όλο τον δυτικό κόσμο μέχρι τον 16ο αι. μ.Χ., αφού υιοθετήθηκε απ’ την χριστιανική κοσμοθεωρία που επικράτησε τους πρώτους αιώνες μ.Χ.
Κάποια σκοτεινά σημεία που άφηνε η αριστοτέλεια άποψη για τον κόσμο, προσπάθησε να διορθώσει ο Ηρακλείδης ο Πόντιος (4ος αι. π.Χ.), φτάνοντας στην υπόθεση ότι ο Ερμής και η Αφροδίτη κινούνται γύρω απ’ τον Ήλιο κι όχι γύρω απ’ τη Γη. Πάντως και γι’ αυτόν ο Ήλιος και οι υπόλοιποι πλανήτες περιστρέφονται γύρω απ’ τη Γη. Για να εξηγήσει δε τις ημερήσιες κινήσεις των ουρανίων σωμάτων δέχτηκε ότι η Γη περιστρέφεται και η ίδια γύρω απ’ τον άξονά της.Παρόλα αυτά η ιδέα ενός ηλιοκεντρικού συστήματος και της σφαιρικής Γης δεν είχε ακόμα εγκαταλειφθεί. Την διατυπώνει ξανά ο Αρίσταρχος ο Σάμιος τον 3ο αι. μ.Χ.
Γύρω στο 235 π.Χ. ο Ερατοσθένης, υπεύθυνος της βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, υπολογίζει τη περίμετρο της Γης μετρώντας τη σκιά ενός ραβδιού και την βρίσκει ίση με 40.000 χλμ., σχεδόν όσο την υπολογίζουν και οι σημερινοί επιστήμονες με τα σύγχρονα μέσα. Το “σφάλμα” του Ερατοσθένη θεωρείται μηδαμινό. Ο ίδιος μάλιστα θεμελίωσε την επιστημονική Γεωγραφία και σχεδίασε έναν χάρτη του τότε γνωστού κόσμου που περιλάμβανε ένα τμήμα της Ευρώπης, ένα της Ασίας και ένα της Β. Αφρικής.Μια ακόμα μεγάλη μορφή της Αστρονομίας εμφανίζεται γύρω στο 130 π.Χ.: ο Ίππαρχος. Υποστηρικτής κι αυτός του γεωκεντρικού συστήματος, δεν τοποθετεί τη Γη στο γεωμετρικό κέντρο μιας κυκλικής τροχιάς, αλλά σ’ έναν έκκεντρο κύκλο στον οποίο ο πλανήτης μας κατείχε τη θέση έκκεντρου. Έτσι έλυσε κάποιες ανισότητες και μη κανονικότητες που παρατηρούνταν στις κινήσεις του Ήλιου και της Σελήνης και δικαιολόγησε την ανισότητα στη διάρκεια των εποχών. Παρατήρησε επίσης το φαινόμενο της μετάπτωσης των ισημεριών και έδωσε τις μαθηματικές μεθόδους που επέτρεπαν τον υπολογισμό του γεωγραφικού μήκους.
Την εικόνα που έχει σχηματιστεί για την Αστρονομία στην αρχαία Ελλάδα ήρθε να συμπληρώσει κάποιο ένα αρχαιολογικό εύρημα: ο “αστρολάβος των Αντικυθήρων” του 1ου αι. π.Χ. Πρόκειται για ένα σύστημα από 20 αλληλοεξαρτώμενους οδοντωτούς τροχούς που κινούσε κάποιους δείκτες μπροστά σε τρεις πλάκες με διαβαθμίσεις. Η κίνηση αυτή των τροχών έδειχνε την πορεία του Ήλιου, την πορεία και τις φάσεις της Σελήνης και τις κινήσεις ορισμένων πλανητών.
Φυσική
Η μελέτη των φυσικών φαινομένων ξεκινάει όπως προαναφέρθηκε απ’ τους προσωκρατικούς φιλοσόφους. Οι θεωρίες που αναπτύσσονται για την σύσταση και την ουσία του σύμπαντος, φαίνονται ακατανόητες απ’ τον σημερινό πολιτισμό (τουλάχιστον αν παρθούν κατά γράμμα και δεν γίνει μια συγκριτική μελέτη πάνω σ’ αυτές).Υπάρχουν όμως και θεωρίες που προκαλούν τουλάχιστον θαυμασμό για την πρωτοπορία τους. Οι ατομικοί φιλόσοφοι (Λεύκιππος, Δημόκριτος, Επίκουρος) υποστηρίζουν ότι καθετί στο Σύμπαν (έμψυχο ή άψυχο) απαρτίζεται από μικροσκοπικά αδιαίρετα κομμάτια ύλης, τα ά-τομα. Οι διάφοροι συνδυασμοί των ατόμων (μόρια) παράγουν όλους στους σχηματισμούς της φύσης.
Τι κρύβονταν όμως πίσω απ’ όλα αυτά; Τι κινούσε τους κόσμους; Ποια η φύση και οι ιδιότητες της Πρώτης Αιτίας; Τέτοιου είδους ερωτήσεις - που η σημερινή επιστήμη κατατάσσει στο χώρο της “μεταφυσικής” - έθεσαν οι φυσικοί φιλόσοφοι της αρχαίας Ελλάδας. Μέσα από ένα πλήθος θεωριών ξεχωρίζουν δύο: η άποψη του Ελεάτη φιλόσοφου Παρμενίδη που περιγράφει την “βασική αιτία” των πραγμάτων να είναι σταθερή, αμετάβλητη και αδιάφθορη (το αμετάβλητο “Ον” του Παρμενίδη) και η αντίθετη άποψη του Ηράκλειτου ο οποίος διακήρυσσε ότι “Τα Πάντα Ρει” δηλ. ότι τα πάντα υπόκεινται σ’ ένα συνεχές γίγνεσθαι. Ίσως όμως τελικά να μην πρόκειται για δύο αντίθετες θεωρίες, αλλά αυτές να αλληλοσυμπληρώνονται με μια πιο “φιλοσοφική” ματιά - με παρόμοιο τρόπο που τα διαφορετικά “θεμέλια στοιχεία” των προσωκρατικών (ύδωρ, αήρ, πυρ, άπειρο) αποτελούν όψεις της ίδιας Αρχής.Συγκεκριμένες όμως προόδους έχουμε από τους Πυθαγόρειους στον τομέα της Ακουστικής. Αυτοί είχαν ανακαλύψει ότι ο ήχος ήταν αποτέλεσμα δονήσεων που μεταδίδονταν μέσω του αέρα. Ο ίδιος ο Πυθαγόρας είχε διαγνώσει τους αριθμητικούς λόγους των συγχορδιών και είχε εφεύρει τον “κανόνα".
Σημαντική στην Φυσική είναι και η συνεισφορά του Αριστοτέλη. Ο μαθητής του Πλάτωνα ανάμεσα στα άλλα θέματα με τα οποία πραγματεύεται, θέτει τις βάσεις μιας Μηχανικής της κίνησης των σωμάτων παρόμοιας με αυτήν του Νεύτωνα (17ος αι. μ.Χ.). Υποστηρίζει ότι η ύπαρξη συνεχούς κίνησης προϋποθέτει την ύπαρξη μιας συνεχούς αιτίας: μιας δύναμης που δρα πάνω στο κινούμενο σώμα. Μάλιστα η ποιότητας της κίνησης των σωμάτων κάνει τον Αριστοτέλη να χωρίσει το σύμπαν σε δύο περιοχές: α) στη γήινη περιοχή, την οποία χαρακτηρίζει η ευθύγραμμη κίνηση και β) στη ουράνια περιοχή που χαρακτηρίζει από την κυκλική κίνηση. Οι περιοχές αυτές διέπονται απ’ τους δικούς τους νόμους η καθεμιά και ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τους νόμους της δεύτερης για να εξηγήσει τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων του γεωκεντρικού του συστήματος.Στα χρόνια που ακολουθούν, η έρευνα (με τη σημερινή της έννοια δεν προχωράει ιδιαίτερα). Ξεχωρίζουν όμως κάποιοι ερευνητές που βασισμένοι σε μαθηματικά μοντέλα σκέψης εξηγούν φυσικά φαινόμενα που έχουν να κάνουν με καθημερινές, πρακτικές ανάγκες. Αυτός είναι ο λόγος που γνωρίζουν άνθηση οι τομείς της Μηχανικής, της Οπτικής και της Υδροστατικής.
Ο Αρχιμήδης μαθηματικός, φυσικός και μηχανικός του 3ου αι. π.Χ. δεν ασχολείται μόνο με τη θεωρητική μελέτη των φυσικών φαινομένων, αλλά τα περιγράφει με μαθηματικά μοντέλα και προχωράει σε τεχνολογικές εφαρμογές και εφευρέσεις. Μελετάει τη μηχανική των μοχλών και ασχολείται με μηχανικές κατασκευές: πολύσπαστο, ατέρμων κοχλίας, ελικοειδής αντλία κ.ά. Άλλες χαρακτηριστικές εφευρέσεις του Αρχιμήδη ήταν η επινόηση μιας μηχανής που μπορούσε να χειριστεί μόνο ένας άνθρωπος για να καθελκύσει ένα πλοίο, καθώς και οι περίφημες πολεμικές μηχανές του (καταπέλτες, άρπαγες κ.λ π.). Ασχολείται επίσης με την Αστρονομία και κατασκευάζει αστρονομικά όργανα. Όπως όμως αναφέρει ο Πλούταρχος, ο Αρχιμήδης ντρεπόταν για τις τεχνικές εφευρέσεις του· έβρισκε την κατασκευή οργάνων για πρακτικούς σκοπούς, κατώτερη και "αγενή".
Με το έργο του “Περί επιπέδων ισορροπιών” καθιερώνεται ως θεμελιωτής της Στατικής. Διατύπωσε επίσης και νόμους της Υδροστατικής (π.χ. άνωση) γράφοντας δύο βιβλία με τον τίτλο “Περί των εν υδάτι εφισταμένων ή περί οχουμένων.Στον τομέα της Μηχανικής πρέπει ακόμα να σημειώσουμε τις γνώσεις των αρχαίων Ελλήνων για τη δύναμη του ατμού, την οποία όμως δεν εκμεταλλεύτηκαν με τον τρόπο που έγινε τον 18ο και 19ο αι. στην Ευρώπη. Παρόλα αυτά υπάρχουν περιγραφές για μηχανισμούς που χρησιμοποιούσαν τη δύναμη του ατμού, όπως το “αυτόματο μηχάνημα θυσιών” (σχήμα 3) που περιγράφει ο Ηρων ο Αλεξανδρινός (1ος αι. π.Χ. ή κατά άλλους 1ος αι. μ.Χ.) και η “ατμομηχανή” του ίδιου.Έντονη δραστηριότητα σημειώνεται και στον τομέα της Οπτικής. Ο Πλάτωνας θεωρεί ότι το φως είναι “πυρ” ή “κάτι σαν πυρ”· αντίθετα ο Δημόκριτος υποστηρίζει ότι είναι “ακτινοβολία από μικρότατα σωματίδια”.Αργότερα ο Εμπεδοκλής (490-430 π.Χ.) θεωρεί ότι το φως είναι “κίνηση” και έτσι θα πρέπει να διαδίδεται με κάποια συγκεκριμένη ταχύτητα (μια θεώρηση που εξετάζεται ξανά μόνο στην σύγχρονη εποχή με την μέτρηση της ταχύτητας του φωτός).
Ιατρική
Ο Ασκληπιός ήταν ο θεός της Ιατρικής στην αρχαία Ελλάδα. Τα ιερά του, που είναι διασκορπισμένα σ’ όλο τον ελληνικό χώρο, ήταν παράλληλα και θεραπευτικά κέντρα. Οι ασθενείς που κατέφευγαν στα “Ασκληπιεία” υποβάλλονταν στη διαδικασία της “εγκοίμησης” (αφού προηγούνταν καθαρμοί), κατά την οποία στον κοιμισμένο ασθενή παρουσιαζόταν ο ίδιος ο Ασκληπιός είτε για να τον θεραπεύσει είτε για να του δώσει συμβουλές.Εξέχουσα μορφή στο χώρο της ιατρικής αποτελεί ο Ιπποκράτης (Κω 460 π.Χ.-Λάρισα 380 π.Χ.). Ξεχωρίζει τη θρησκεία απ’ την Ιατρική και βάζει τις βάσεις για τη σημερινή “επιστημονική ιατρική Το έργο του “Αφορισμοί” αποτελεί βασικό ιατρικό σύγγραμμα μέχρι και τον 18ο αι. Η θεωρία του για τους χυμούς του ανθρώπινου σώματος (αίμα, φλέγμα, κίτρινη χολή και μαύρη χολή), επηρέασε για πολλούς αιώνες την Ιατρική. Τα υγρά αυτά έπρεπε να βρίσκονται στις σωστές αναλογίες στο ανθρώπινο σώμα για να είναι αυτό υγιές και η ανθρώπινη προσωπικότητα ισορροπημένη. Στην ιστορία επίσης έχει μείνει ο ηθικός του κώδικας στον οποίο καθορίζει την αποστολή και τα καθήκοντα του γιατρού. Ακόμα και σήμερα οι γιατροί παίρνουν τον “Ορκο του Ιπποκράτη” για να ασκήσουν το ιατρικό επάγγελμα.Ο μαθητής του Πυθαγόρα Αλκμαίων μπορεί να θεωρηθεί ιδρυτής της Εμβρυολογίας, αφού μελέτησε την ανάπτυξη του εμβρύου, περιέγραψε τη διαφορά μεταξύ αρτηριών και φλεβών ενώ ανακάλυψε και τη σύνδεση εγκεφάλου και ματιού μέσω του οπτικού νεύρου. Ο Αριστοτέλης επίσης πρόσφερε πολλά στην Ιατρική με τις βιολογικές του έρευνες.
Αργότερα ιδρύονται οι πρώτες ιατρικές σχολές, όπως η περίφημη σχολή της Αλεξάνδρειας που αποτέλεσε κέντρο της ιατρικής επιστήμης και κατά τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Εξέχουσες μορφές της θεωρούνται ο Ηρόφιλος (πατέρας της Ανατομίας) και ο Ερασίστρατος (πατέρας της Φυσιολογίας).Ο Ηρόφιλος απ’ την Χαλκηδόνα της Βιθυνίας άκμασε στις αρχές του 3ου αι. π.Χ. Στο έργο του “Ανατομία”, δίνει για πρώτη φορά ανατομικές περιγραφές ανθρωπίνων οργάνων. Στις έρευνές του βοήθησε η στάση των Πτολεμαίων ηγεμόνων της Αλεξάνδρειας, οι οποίοι του επέτρεψαν να κάνει ανατομές σε νεκρούς (ή και ζωντανούς κατά μια εκδοχή) εγκληματίες, ενώ παλιότερα η ανατομή ανθρώπων ήταν απαγορευμένη. Έτσι ο Ηρόφιλος αναγνώρισε την αληθινή φύση του νευρικού συστήματος και θεώρησε κέντρο του τον εγκέφαλο. Χώρισε τα νεύρα σε “αισθητικά” (σχετικά με τη λειτουργία των αισθήσεων) και “προαιρετικά” (αργότερα ο Ερασίστρατος τα αποκάλεσε “κινητικά”). Ανέπτυξε επίσης τη “θεωρία των σφυγμών” και μετρούσε τους σφυγμούς των ασθενών για να κάνει διαγνώσεις. Για τη θεραπεία των ασθενειών βασίζονταν πολύ στα φάρμακα τα οποία αποκαλούσε “χέρια των θεών”, ενώ έδινε μεγάλη σημασία και στη δίαιτα.
Ο δεύτερος μεγάλος γιατρός της αλεξανδρινής εποχής, ο Ερασίστρατος, γεννήθηκε στην Κέα. Απέρριπτε (όπως και ο Ηρόφιλος) την θεωρία των χυμών του Ιπποκράτη. Η συμβολή του εντοπίζεται στους τομείς της Φυσιολογίας και της Παθολογίας. Η μελέτη του για την κυκλοφορία του αίματος τον οδήγησε σε χρήσιμα συμπεράσματα που χρησιμοποιούσε για την θεραπεία ασθενειών. Θεωρούσε π.χ. ότι η σωστή κυκλοφορία του αίματος συντελούσε στην υγεία, ενώ η παρεμπόδιση της κυκλοφορίας του εξαιτίας της πλήρωσης των αγγείων με αίμα και του πλεονάσματος τροφής, οδηγούσε σε αρρώστιες.Συνέχεια στο έργο των δυο μεγάλων αλεξανδρινών γιατρών δίνει η Εμπειρική Σχολή που ξεκινάει από μαθητές τους. Οι “εμπειρικοί γιατροί” δίνουν σημασία στην καταπολέμηση των ασθενειών αδιαφορώντας για την Ανατομία και τη Φυσιολογία. Σημασία γι’ αυτούς έχει το αποτέλεσμα και η εμπειρία που αποκτάται απ’ τη θεραπευτική μέθοδο, την οποία βασίζουν σχεδόν πάντα σε φαρμακευτικές αγωγές. Αρχηγός της Εμπειρικής Σχολής θεωρείται ο Φίλινος απ’ την Κω (περ. 250 π.Χ.) ή κατά άλλους ο Σεραπίων απ’ την Αλεξάνδρεια (περ. 200 π.Χ.). Σημαντικοί συνεχιστές της Σχολής ήταν ο Ηρακλείδης ο Πόντιος (περ. 75 π.Χ.) και ο Απολλώνιος ο Κιτιεύς (περ. 50 π.Χ.).
Αντίθετος στην άποψη του Αριστοτέλη περί χυμών, ο Ασκληπιάδης (γεν. το 124 π.Χ. στη Βιθυνία), επηρεασμένος απ’ την άποψη του Δημόκριτου για το ά-τομο υποστηρίζει ότι οι ασθένειες προέρχονται από σύσφιγξη ή χαλάρωση των δομικών στοιχείων του οργανισμού (των ατόμων). Ο ίδιος δίδει ιδιαίτερη σημασία στις ψυχικές παθήσεις και προσπαθεί να εφαρμόσει θεραπείες που περιελάμβαναν τη δημιουργική απασχόληση του ασθενή (απασχολησιοθεραπεία), το άκουσμα κατευναστικής μουσικής, καθώς και σωματικές ασκήσεις. Η μετάβαση του στη Ρώμη γύρω στο 91 π.Χ. συντελεί σε μεγάλο βαθμό στην μετάδοση ιατρικών γνώσεων της Ελλάδας στη Ρώμη.
Βιολογία
Πέρα απ’ τις θεωρίες των προσωκρατικών Αναξίμανδρου και Αναξιμένη για την προέλευση της ζωής, ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στο έργο του Αριστοτέλη για την συστηματική κατάταξη των ζώων· τα χώρισε σε «άναιμα» (δίχως αίμα: κεφαλόποδα, ανώτερα καρκινοειδή, έντομα και οστρακόδερμα) και «έναιμα» (με αίμα: θηλαστικά εκτός απ’ τα κητώδη). Η έρευνά του επεκτάθηκε στην κληρονομικότητα. Παραδέχτηκε ότι τα είδη μεταβάλλονται, αρνούνταν όμως κάθε φυσική επιλογή (μοντέλο δαρβινισμού). Το έργο του συνέχισε ο μαθητής του Θεόφραστος συνενώνοντας πολλά είδη σε ένα “γένος".Στα ελληνιστικά χρόνια ξεχωρίζει το έργο του Ηρόφιλου ο οποίος - όπως είδαμε και παραπάνω - έκανε ανατομές ανθρωπίνων πτωμάτων και τα σύγκρινε με ζώων για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο εγκέφαλος είναι το κέντρο του νευρικού συστήματος και έδρα της σκέψης. Επίσης ο σύγχρονός και αντίζηλός του Ερασίστρατος μελέτησε την κυκλοφορία του αίματος και υποψιάστηκε την παρουσία τριχοειδών αγγείων.
Στις μέρες μας επικρατεί μια επιτακτική ανάγκη να φαινόμαστε καλά, να έχουμε θετική ενέργεια και να κάνουμε θετικές σκέψεις. Σ’ αυτό το πλαίσιο, η αποφυγή της πλήξης θεωρείται ακόμη πιο επιτακτική απ’ τους περισσότερους, σε τέτοιο βαθμό που η βιομηχανία ψυχαγωγίας έχει επεκταθεί σ’ όλους τους τομείς. Ωστόσο, η πλήξη είναι ένα διάχυτο συναίσθημα, το οποίο είναι δύσκολο ν’ αποτυπωθεί και να ερμηνευθεί. 
