«Ψεύτικες» μνήμες: Το 50% των ανθρώπων θυμάται πράγματα που δεν έχουν συμβεί!

Μην πιστεύετε όλα όσα σας λένε!
Το 50% των ανθρώπων θυμούνται πράγματα που ποτέ δεν έχουν συμβεί. Τι ακριβώς συμβαίνει; Έρευνα του βρετανικού Πανεπιστήμιου Warwick, σε δείγμα 400 ατόμων, δείχνει ότι οι μισοί από εμάς υποφέρουν από «ψεύτικες» μνήμες.

Στην διάρκεια των ερευνών, οι Βρετανοί επιστήμονες ζήτησαν από τους εθελοντές να φανταστούν κάποια γεγονότα, όπως για παράδειγμα ότι έκαναν μία βόλτα με αερόστατο, και στη συνέχεια αυτή την εικόνα να την φέρουν ξανά και ξανά στη μνήμη τους. Από τα άτομα που κλήθηκαν να σκεφτούν επανειλημμένα ένα φανταστικό γεγονός, το 50% αυτών το είχε υιοθετήσει, σαν να το είχε βιώσει.

Η επιστημονική ομάδα μελέτησε στοιχεία από οκτώ διαφορετικές έρευνες, όπως αναφέρει η βρετανική εφημερίδα «Daily Mail».

Το εντυπωσιακό είναι, όπως επισημαίνει η επικεφαλής της έρευνας, Χέδερ Χέντρικσον, ότι το 50% των ερωτηθέντων όχι μόνο ανέσυραν από την μνήμη τους γεγονότα που δεν είχαν συμβεί, αλλά εμφανίστηκαν πεπεισμένοι ότι είχαν συμβεί.

Μόνο το 10% των ερωτηθέντων ήταν σε θέση να αναγνωρίσουν ένα ψεύτικο γεγονός και να αρνηθούν ότι συνέβη, ενώ το 40% απλά δήλωσαν ότι δεν θυμούνται να συνέβη αυτό το γεγονός.

Ένας εκ των συντακτών της έρευνας, η καθηγήτρια Κίμπερλι Γουέντ, υποστηρίζει ότι ένας αριθμός παραγόντων μπορούν να ευνοήσουν τις ψεύτικες μνήμες, όπως όταν κάποιος επανειλημμένα ζητά από τον άλλο να φανταστεί ένα ψεύτικο γεγονός, «φορτώνοντας» την μνήμη του με ανάλογες φωτογραφίες.

Το γεγονός ότι ένα μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού έχει την τάση να αναπτύσσει ψεύτικες πεποιθήσεις είναι σημαντικό, όπως επισημαίνει η Βρετανή καθηγήτρια.

Ο Στίβεν Χώκινγκ σχεδιάζει διαστημόπλοιο που θα ταξιδέψει στον Άλφα του Κενταύρου

Ο Στίβεν Χώκινγκ βοηθά στην εκκίνηση του προγράμματος «Starshot» για την Εξερεύνηση του Διαστήματος.

Διαστρικά ταξίδια, επαφές με άλλους λαούς στον Γαλαξία μας… Πρόκειται για επιστημονική φαντασία, ή για μία -έστω και μακρινή- πραγματικότητα;

Σύμφωνα με τη NASA και τον μεγαλύτερο εν ζωή επιστήμονα στον πλανήτη, Στίβεν Χώκινγκ όχι μόνο δεν αποτελούν επιστημονική φαντασία, αλλά σύντομα, η ανθρωπότητα θα είναι σε θέση να πραγματοποιήσει -όχι ένα βήμα- αλλά ένα άλμα, πολύ μεγαλύτερο από εκείνο που έκανε ο Νηλ Άρμστρονγκ πατώντας στο φεγγάρι, πριν από αρκετές δεκαετίες.

Η NASA σε συνεργασία με τον Στίβεν Χώκινγκ, σχεδιάζουν την κατασκευή ενός διαστημοπλοίου, το οποίο θα έχει τη δυνατότητα να ταξιδεύει με το 1/5 της ταχύτητας του φωτός. Αυτό σημαίνει ότι το «StarChip», όπως θα είναι το όνομά του, θα μπορεί να ταξιδέψει στο πιο κοντινό άστρο, στον Άλφα του Κενταύρου, σε μόλις 20 χρόνια, κάνοντας πραγματικότητα ένα σενάριο, που μόνο στο… Star Wars και στο Star Trek και σε άλλες παρόμοιες κινηματογραφικές παραγωγές είχαμε τη δυνατότητα να παρακολουθούμε.

Ο Στίβεν Χώκινγκ παρουσίασε το πλάνο του τον περασμένο Απρίλιο και την ανάπτυξή του ανέλαβε μία ομάδα επιστημόνων από την Κορέα. Το μεγάλο θέμα που προέκυψε, είναι το αν θα αντέξει το σκάφος ένα ταξίδι 20 χρόνων. Στο σημείο αυτό ενεπλάκη στο project η NASA. Η Διαστημική Υπηρεσία πρότεινε διάφορες λύσεις, προκειμένου να αντιμετωπιστεί η φθορά από την ακτινοβολία του διαστήματος. Όπως φαίνεται βρέθηκε λύση, η οποία θα παρουσιαστεί σε συνέντευξη Τύπου το αμέσως επόμενο διάστημα.

Αρχικά, θα παραμεριστούν όσες περιοχές είναι καταγεγραμμένες ως «υψηλής ακτινοβολίας». Στη διάρκεια των 20 χρόνων του ταξιδιού, ωστόσο, αποκλείεται να μην υπάρξει «επαφή» με αυτές τις «θανατηφόρες» ακτινοβολίες.

Η δεύτερη πρόταση αφορά την ενίσχυση του σκάφους με «ασπίδες» κατά της ακτινοβολίας, η οποία καταστρέφει τα ηλεκτρονικά συστήματα. Σε αυτήν την περίπτωση, όμως, το διαστημόπλοιο θα βαρύνει και θα αυξηθεί πολύ σε όγκο.

Η τρίτη πρόταση της NASA αφορούσε την κατασκευή του σκάφους από ειδική σιλικόνη, η οποία θα… αυτοδιορθώνεται!

Η τεχνολογία επιτρέπει πλέον διαστρικά ταξίδια. Το όνειρο της μετάβασης σε άλλο ηλιακό σύστημα μέσα στα όρια μίας ανθρώπινης γενιάς, όπως φαίνεται, δεν αποτελεί ουτοπία. Το μέλλον… γίνεται παρόν και ο άνθρωπος είναι έτοιμος να πραγματοποιήσει το επόμενο βήμα, όχι μόνο για τον πολιτισμό του, αλλά -κυρίως- για την επιβίωσή του ως είδος.

Μια Δύση που «πάσχει» ψυχικά

Λίγο ή πολύ, οι χώρες του Δυτικού κόσμου είναι από τις ευνοημένες του πλανήτη. Οι λόγοι είναι γνωστοί και ποικίλοι, η Δημοκρατία ως επικρατέστερο πολίτευμα, η θεσμοθετημένη (αν και όχι πάντα εφαρμοσμένη) ελευθερία λόγου και σκέψης, η ανάπτυξη των γραμμάτων, των τεχνών, των επιστημών που ανθίζουν, τα θεμελιωμένα συνταγματικά δικαιώματα, η οικονομική ευμάρεια σε σχέση με την πλειοψηφία των χωρών της Ανατολής και ένα σωρό άλλα «πλεονεκτήματα».

Με μια πρώτη ματιά, οι άνθρωποι που έχουν την τύχη να γεννηθούν σε αυτή την πλευρά του πλανήτη είναι οι τυχεροί. Όλα τα θετικά που προαναφέρθηκαν και άλλα τόσα που μπορεί κανείς να βρει, είναι δυνατό να καταβαραθρωθούν με λίγη εις βάθος σκέψη και κριτική, όμως εν γένει συγκριτικά με άλλες χώρες του κόσμου, μπορεί κάποιος να συμπεράνει ότι οι σύγχρονες δυτικές κοινωνίες βρίσκονται σε σαφώς καλύτερη μοίρα.

Αν εξετάσουμε τα πράγματα υπό το πρίσμα της ψυχικής υγείας του δυτικού κόσμου τι θα διαπιστώναμε άραγε; Με ποιο τρόπο η κουλτούρα, ο τρόπος ζωής και οι σύγχρονες τάσεις ευνοούν – ή και ενεργοποιούν – την εκδήλωση ψυχικών διαταραχών;

Πρέπει να διευκρινιστεί πως σε κάθε περίπτωση, η εμφάνιση μιας ψυχικής ασθένειας είναι ένα συνονθύλευμα βιολογικών, αναπτυξιακών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Το άτομο που την εκδηλώνει, παρουσιάζει μια γενετική προδιάθεση όσον αφορά μια συγκεκριμένη «γκάμα» διαταραχών, για παράδειγμα συναισθηματικών, όμως για να εκδηλωθεί αυτή η υποβόσκουσα γονιδιακή προδιάθεση είναι αναγκαία η αλληλεπίδραση με μια σειρά κοινωνικών παραγόντων. Ορισμένοι από αυτούς είναι οι διάφορες στρεσογόνες συνθήκες ζωής, οι αρνητικές αλληλεπιδράσεις με τους «σημαντικούς» άλλους, ο ανασφαλής μητρικός δεσμός, ψυχοπιεστικά γεγονότα όπως ένα διαζύγιο, μια απειλητική για τη ζωή ασθένεια ή ένα πένθος, ένα τραυματικό γεγονός όπως ο πόλεμος και ούτω καθεξής.

Η ιατρικοποίηση των πάντων, η αποξένωση από τον συνάνθρωπο, η απομόνωση, οι ταχύτατοι ρυθμοί ζωής, η απομάκρυνση από το φυσικό περιβάλλον, το στρες και οι επιφανειακές σχέσεις με τους άλλους, είναι μερικά από τα πράγματα που χαρακτηρίζουν τη ζωή των ανθρώπων της Δύσης. Με το αυξημένο προσδόκιμο ζωής και την άνετη οικονομικά διαβίωση σε σχέση με τις χώρες του τρίτου κόσμου και της Ανατολής που πλήττονται από πολέμους, πείνα και άθλιες συνθήκες ζωής, οι δυτικές κοινωνίες μοιάζουν «αλώβητες», όμως στην πραγματικότητα συμβαίνει το αντίθετο. Όσο μεγαλύτερη η αποξένωση και η ευμάρεια, τόσο μεγαλώνει και η ευαλωτότητα στις ψυχικές διαταραχές.

Η πολιτισμική κουλτούρα ενός λαού επηρεάζει διάφορες διαστάσεις της ψυχικής υγείας, συμπεριλαμβανομένων του πώς τα άτομα μίας συγκεκριμένης πολιτισμικής ταυτότητας εκδηλώνουν και διαχειρίζονται τα συμπτώματά τους, το οικογενειακό και κοινοτικό υποστηρικτικό τους δίκτυο και την αυτοδιάθεσή τους στη θεραπεία. Παρομοίως, η πολιτισμική ταυτότητα του θεράποντα και του γενικότερου συστήματος υπηρεσιών ψυχικής υγείας επηρεάζουν τη διάγνωση, τη θεραπεία και την παροχή υπηρεσιών. Οι πολιτισμικές και κοινωνικές επιρροές δεν είναι οι μόνοι καθοριστικοί παράγοντες της ψυχικής ασθένειας και των θεραπευτικών υπηρεσιών, αλλά, αναμφισβήτητα, έχουν ιδιαίτερα βαρύνουσα σημασία. Τα νοσολογικά συστήματα που χρησιμοποιεί η δυτική ψυχιατρική είναι εστιασμένα στον τρόπο σκέψης και ζωής της ευρωπαϊκής και αμερικανικής κουλτούρας και εκπαιδεύουν τους θεραπευτές να θεωρούν ότι οι ψυχικές διαταραχές που συναντούν στους δυτικούς ασθενείς, εμφανίζονται με ακριβώς τον ίδιο τρόπο στους μη δυτικούς και γενικότερα στους λαούς που δεν είναι φορείς της δυτικοευρωπαϊκής κουλτούρας.

Για παράδειγμα, το δυτικό μοντέλο τονίζει τη σπουδαιότητα της αυτονομίας του ασθενούς και το δικαίωμα του «να γνωρίζει» τη διάγνωσή του και τις θεραπευτικές εναλλακτικές δυνατότητες. Αυτό δεν ισχύει σε όλα τα πολιτισμικά πλαίσια και έρχεται σε αντίθεση με επικρατούσες πεποιθήσεις πολλών κοινωνιών. Σε κάποιες η οικογένεια είναι αυτή που πρέπει πρώτη να μάθει για τα προβλήματα υγείας του μέλους της και είναι η οικογένεια που αποφασίζει τι από αυτά θα κάνει γνωστό στον ασθενή. Το στίγμα της ψυχικής υγείας είναι πολύ μεγαλύτερο σε κάποιες κουλτούρες. Στα πλαίσια κάποιων πολιτισμών, το να απευθυνθεί κάποιος σε έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας είναι ένδειξη αδυναμίας και δημιουργεί αισθήματα ντροπής. Άτομα που ανήκουν σε συγκεκριμένα πολιτισμικά πλαίσια δύσκολα εμπιστεύονται άτομα εκτός αυτών. Είναι σημαντικό να εδραιωθεί μία σχέση εμπιστοσύνης πριν τη διεξαγωγή των ερωτήσεων αναφορικά με την ψυχική υγεία.

Η σωρεία των ψυχικών διαταραχών που πλήττουν τη Δύση έχει ως αποτέλεσμα όλο και περισσότεροι άνθρωποι να καταφεύγουν σε φαρμακευτικές αγωγές αμφιβόλου αναγκαιότητας και χρησιμότητας, με σκοπό να ανακουφιστούν από τα συμπτώματα. Ακόμη και για τα «καθημερινά» προβλήματα και τι αντιξοότητες λόγω στρες τα ηρεμιστικά χάπια αποτελούν την λύση στην οποία καταφεύγει η πλειοψηφία των ανθρώπων. Με λίγα λόγια, δίνεται βάση στην απαλλαγή από το σύμπτωμα, παρά στην κατανόηση των αιτίων και στην βελτίωση της ανθρώπινης ζωής άπαξ και δια παντός.

Πόσο ευγενικοί είστε;

Πόσο ευγενικοί είστε; Και κυρίως, πώς δείχνετε την ευγένεια αυτή;

Υπάρχει μια μεγάλη συζήτηση για το τι σημαίνει τελικά να είσαι ευγενικός. Πολλοί λένε ότι η υπερβολική ευγένεια δεν είναι πάντα καλό σημάδι ή ακόμα χειρότερα δεν είναι ειλικρινής. Κάποιοι πάλι υποστηρίζουν ότι η υπερβολική ευγένεια είναι ένα χαρακτηριστικό πολύ εκνευριστικό. Εσείς που βρίσκεστε σε αυτήν τη μάχη;

Στη φωτιά έρχονται να ρίξουν λάδι έρευνες από την Αμερική που υποστηρίζουν ότι οι πολύ ευγενικοί άνθρωποι είναι πιθανότερο να μας προδώσουν από αυτούς που είναι λιγότερο ευγενικοί. Μία από αυτές τις έρευνες, έβαλε τους συμμετέχοντες να παίξουν ένα παιχνίδι διπλωματίας και τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο πιο ασφαλής τρόπος να νικήσεις είναι να προσποιηθείς ότι είσαι με το μέρος κάποιου και όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή να τον…μαχαιρώσεις πισώπλατα. Τα στατιστικά έδειξαν ότι το κοινό χαρακτηριστικό αυτών των παιχτών ήταν ότι ήταν υπερβολικά καλοί και ευγενικοί.

Άλλα παραδείγματα που η ευγένεια μπορεί και να μην είναι το καλύτερο στοιχείο είναι ο εργασιακός χώρος. Φυσικά, δεν αναφερόμαστε σε ακραία περιστατικά αλλά άνθρωποι που είναι ειδικοί στις εργασιακές σχέσεις υποστηρίζουν ότι αν υπήρχε μεγαλύτερη ειλικρίνεια, τα θέματα θα λύνονταν πιο εύκολα και γρήγορα. Αυτή η ειλικρίνεια όμως παραγκωνίζεται στα πλαίσια της υπερβολικής ευγένειας από φόβο μην φανεί κάποιος κακός.

Προφανώς και η ευγένεια δεν έγινε ξαφνικά κακό χαρακτηριστικό να το έχει κάποιος. Απλά, με το πέρασμα των χρόνων και τις αλλαγές των κοινωνικών συνθηκών, την αύξηση του ανταγωνισμού σε όλους τους τομείς και την αλλαγή του τρόπου κοινωνικοποίησης των ανθρώπων, μάλλον χάσαμε το πραγματικό νόημα του να είναι κανείς ευγενικός και καταλήγουμε να το κάνουμε επιτηδευμένα.

Πολλές από τις συνήθειες που έχουμε υιοθετήσει για «ευγενικές», οι πραγματικά ευγενείς άνθρωποι θα τις απέρριπταν. Για παράδειγμα, θεωρούμε ότι είναι ευγενικό σε μια κοινωνική εκδήλωση να περιμένουμε στο «περιθώριο» μέχρι κάποιος να απευθυνθεί σε εμάς. Κακώς! Αν θέλουμε να πάμε να μιλήσουμε σε κάποιον, πρέπει να πάμε να το κάνουμε, δεν περιμένουμε από τον άλλον να έρθει σε εμάς. Με αυτόν τον τρόπο του δείχνουμε ότι δεν είναι τιμή του να μας μιλήσει, αλλά τιμή μας να του μιλήσουμε.

Ακόμα ένα χαρακτηριστικό αποτελεί το πόσο συχνά αγγίζουμε τους ανθρώπους γύρω μας, τους συνομιλητές μας για παράδειγμα. Πολλοί θεωρούν ότι με αυτόν τον τρόπο κάνουμε τον άλλον να αισθανθεί πιο άνετα αλλά στην ουσία μπορεί να τον φέρνουμε σε εξαιρετικά δύσκολη θέση, ειδικά αν δεν τον γνωρίζουμε καλά. Οι ευγενικοί άνθρωποι δεν «αγγίζουν» τους άλλους χωρίς λόγο, σέβονται τον ιδιωτικό τους χώρο.

Επίσης, το να κάνουμε ότι δεν ξέρουμε πράγματα και γεγονότα ή το αντίστροφο είναι ένα ιδιαιτέρως κακό χαρακτηριστικό. Αν γνωρίζουμε ότι κάποιος άνθρωπος από την παρέα μας έχει ένα πρόβλημα υγείας, δεν ωφελεί να κάνουμε ότι δεν συμβαίνει με τη δικαιολογία ότι δεν θέλουμε να του το «θυμίσουμε». Αντιθέτως είναι πολύ πιο ευγενικό να πάμε να του εκφράσουμε τις ευχές μας για περαστικά. Φυσικά, συζητάμε μόνο αυτά τα προσωπικά θέματα που ο ίδιος μας έχει αποκαλύψει και όχι αυτά που υποθέτουμε ότι συμβαίνουν.

Στο τέλος αυτό που έχει σημασία είναι να είμαστε ευγενικοί γιατί πραγματικά το νιώθουμε και ας το κάνουμε με τον τρόπο μας. Αν συμβαίνει το αντίθετο, αργά ή γρήγορα θα φανεί!

ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΚΑΛΛΙΜΑΧΟΣ - Ὕμνος εἰς Δία (1.1-1.54)

Εκτός από τα επιγράμματα, τα μόνα άλλα ποιήματα του Καλλιμάχου που έχουν φτάσει ακέραια σε εμάς είναι οι Ύμνοι. Πρόκειται για συλλογή έξι ύμνων, οι δύο από τους οποίους είναι γραμμένοι σε δωρική διάλεκτο· ο ένας από τους δυο τελευταίους έχει συντεθεί σε ελεγειακό δίστιχο, ενώ το μέτρο των υπολοίπων είναι το καθιερωμένο από τους λεγόμενους Ομηρικούς Ύμνους δακτυλικό εξάμετρο.

Ένας ύμνος έχει λίγο-πολύ σταθερή δομή, εξ ορισμού υψηλό στόχο και ανάλογο περιεχόμενο. Κανονικά περιλαμβάνει την εισαγωγική επίκληση ή μνεία της υμνούμενης θεότητας, αναφορά στο γένος και τη γέννηση, απαρίθμηση ή αναλυτική παρουσίαση των αρετών του θεού ή της θεάς, ενδεχομένως τη διατύπωση κάποιου αιτήματος και την καταληκτήρια διαβεβαίωση του υμνούντος προς τη θεότητα ότι θα την υμνήσει και πάλι.

Ο Καλλίμαχος δεν αναιρεί βέβαια αυτή τη δομή, που έχει παγιωθεί ήδη στους Ομηρικούς Ύμνους, ωστόσο οι ύμνοι του διαποτίζονται σε τέτοιο βαθμό από τις νεοτερικές αντιλήψεις του για την ποίηση, ώστε η σταθερή δομή να λειτουργεί, θα λέγαμε, ως πλαίσιο που αναδεικνύει με μεγαλύτερη ενάργεια τις αποκλίσεις από τα παραδεδομένα. Συχνά ο ποιητής εστιάζει σε επεισόδια του μύθου σχετικώς άγνωστα και ποιητικώς ανεκμετάλλευτα, εισάγει τη σμίκρυνση του υψηλού και προσαρμόζει τους θεούς στο επίπεδο της ανθρώπινης καθημερινότητας.

ΕΙΣ ΔΙΑ

Ζηνὸς ἔοι τί κεν ἄλλο παρὰ σπονδῇσιν ἀείδειν
λώϊον ἢ θεὸν αὐτόν, ἀεὶ μέγαν, αἰὲν ἄνακτα,
Πηλαγόνων ἐλατῆρα, δικασπόλον Οὐρανίδῃσι;
πῶς καί νιν, Δικταῖον ἀείσομεν ἠὲ Λυκαῖον;
5 ἐν δοιῇ μάλα θυμός, ἐπεὶ γένος ἀμφήριστον.
Ζεῦ, σὲ μὲν Ἰδαίοισιν ἐν οὔρεσί φασι γενέσθαι,
Ζεῦ, σὲ δ᾽ ἐν Ἀρκαδίῃ· πότεροι, πάτερ, ἐψεύσαντο;
Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται· καὶ γὰρ τάφον, ὦ ἄνα, σεῖο
Κρῆτες ἐτεκτήναντο· σὺ δ᾽ οὐ θάνες, ἐσσὶ γὰρ αἰεί.
10 ἐν δέ σε Παρρασίῃ Ῥείη τέκεν, ἧχι μάλιστα
ἔσκεν ὄρος θάμνοισι περισκεπές· ἔνθεν ὁ χῶρος
ἱερός, οὐδέ τί μιν κεχρημένον Εἰλειθυίης
ἑρπετὸν οὐδὲ γυνὴ ἐπιμίσγεται, ἀλλά ἑ Ῥείης
ὠγύγιον καλέουσι λεχώϊον Ἀπιδανῆες.
15 ἔνθα σ᾽ ἐπεὶ μήτηρ μεγάλων ἀπεθήκατο κόλπων,
αὐτίκα δίζητο ῥόον ὕδατος, ᾧ κε τόκοιο
λύματα χυτλώσαιτο, τεὸν δ᾽ ἐνὶ χρῶτα λοέσσαι.
Λάδων ἀλλ᾽ οὔπω μέγας ἔρρεεν οὐδ᾽ Ἐρύμανθος,
λευκότατος ποταμῶν, ἔτι δ᾽ ἄβροχος ἦεν ἅπασα
20 Ἀρκαδίη· μέλλεν δὲ μάλ᾽ εὔυδρος καλέεσθαι
αὖτις· ἐπεὶ τημόσδε, Ῥέη ὅτ᾽ ἐλύσατο μίτρην,
ἦ πολλὰς ἐφύπερθε σαρωνίδας ὑγρὸς Ἰάων
ἤειρεν, πολλὰς δὲ Μέλας ὤκχησεν ἁμάξας,
πολλὰ δὲ Καρίωνος ἄνω διεροῦ περ ἐόντος
25 ἰλυοὺς ἐβάλοντο κινώπετα, νίσσετο δ᾽ ἀνήρ
πεζὸς ὑπὲρ Κρᾶθίν τε πολύστιόν τε Μετώπην
διψαλέος· τὸ δὲ πολλὸν ὕδωρ ὑπὸ ποσσὶν ἔκειτο.
καί ῥ᾽ ὑπ᾽ ἀμηχανίης σχομένη φάτο πότνια Ῥείη·
«Γαῖα φίλη, τέκε καὶ σύ· τεαὶ δ᾽ ὠδῖνες ἐλαφραί.»
30 εἶπε καὶ ἀντανύσασα θεὴ μέγαν ὑψόθι πῆχυν
πλῆξεν ὄρος σκήπτρῳ· τὸ δέ οἱ δίχα πουλὺ διέστη,
ἐκ δ᾽ ἔχεεν μέγα χεῦμα· τόθι χρόα φαιδρύνασα,
ὦνα, τεὸν σπείρωσε, Νέδῃ δέ σε δῶκε κομίζειν
κευθμὸν ἔσω Κρηταῖον, ἵνα κρύφα παιδεύοιο,
35 πρεσβυτάτῃ Νυμφέων, αἵ μιν τότε μαιώσαντο,
πρωτίστη γενεὴ μετά γε Στύγα τε Φιλύρην τε.
οὐδ᾽ ἁλίην ἀπέτεισε θεὴ χάριν, ἀλλὰ τὸ χεῦμα
κεῖνο Νέδην ὀνόμηνε· τὸ μέν ποθι πολὺ κατ᾽ αὐτό
Καυκώνων πτολίεθρον, ὃ Λέπρειον πεφάτισται,
40 συμφέρεται Νηρῆι, παλαιότατον δέ μιν ὕδωρ
υἱωνοὶ πίνουσι Λυκαονίης ἄρκτοιο.
εὖτε Θενὰς ἀπέλειπεν ἐπὶ Κνωσοῖο φέρουσα,
Ζεῦ πάτερ, ἡ Νύμφη σε —Θεναὶ δ᾽ ἔσαν ἐγγύθι Κνωσοῦ—
τουτάκι τοι πέσε, δαῖμον, ἄπ᾽ ὀμφαλός· ἔνθεν ἐκεῖνο
45 Ὀμφάλιον μετέπειτα πέδον καλέουσι Κύδωνες.
Ζεῦ, σὲ δὲ Κυρβάντων ἑτάραι προσεπηχύναντο
Δικταῖαι Μελίαι, σὲ δ᾽ ἐκοίμισεν Ἀδρήστεια
λίκνῳ ἐνὶ χρυσέῳ, σὺ δ᾽ ἐθήσαο πίονα μαζόν
αἰγὸς Ἀμαλθείης, ἐπὶ δὲ γλυκὺ κηρίον ἔβρως·
50 γέντο γὰρ ἐξαπιναῖα Πανακρίδος ἔργα μελίσσης
Ἰδαίοις ἐν ὄρεσσι, τά τε κλείουσι Πάνακρα.
οὖλα δὲ Κούρητές σε περὶ πρύλιν ὠρχήσαντο
τεύχεα πεπλήγοντες, ἵνα Κρόνος οὔασιν ἠχήν
ἀσπίδος εἰσαΐοι καὶ μή σεο κουρίζοντος.

***

ΣΤΟ ΔΙΑ

Στις σπονδές στο Δία τί θα ᾽τανε καλύτερο κανείς να τραγουδήσειπαρά τον πάντα μέγα αυτό θεό και βασιλιά παντοτινό,των γιων της Γης το διώχτη και δικαστή των τέκνων τ᾽ Ουρανού;Και πώς θα τον υμνήσουμε; Δικταίον ή Λυκαίο;5Διχάζεται η ψυχή μου που ᾽ναι αμφιλεγόμενα όσα για τη γενιά του διηγούνται.Δία, στης Ίδης λένε πως γεννήθηκες τα όρη,κι άλλοι στην Αρκαδία· ψέματα απ᾽ τους δυο ποιοί είπανε, πατέρα;Οι Κρήτες πάντα ψεύτες. Άνακτα, για σένανε και τάφοοι Κρήτες εμαστόρεψαν. Μα εσύ όμως δεν πέθανες, αφού για πάντα υπάρχεις.10Στην Παρρασία σε γέννησεν η Ρέα, εκεί που ήτανε πολύθαμνόσκεπο το όρος. Και γι᾽ αυτό εκεί ο χώροςείναι ιερός. Κι ούτε κανένα που να έχει την ανάγκη της Ειλείθυιαςζωντανό, κι ούτε γυναίκα τον σιμώνει, αλλά τόπο λεχωνιάς της Ρέαςαπό παλιά τον ονομάζουν οι Απιδανήες.15Αφού η μητέρα σου σ᾽ απίθωσεν εκεί απ᾽ τον μεγάλο κόλπο της,αμέσως πάσχισε να βρει τρεχούμενο νερό, της λεχωνιάςτους ρύπους να ξεπλύνει, και το δέρμα σου μ᾽ αυτό να λούσει.Μα τότε ο Λάδωνας δεν έτρεχε μεγάλος, ούτε κι ο Ερύμανθοςο πιο καθάριος απ᾽ τους ποταμούς, κι άβροχη ήταν όλη ακόμα20η Αρκαδία που έμελλε να την ειπούν πολύνερη.Στον τόπο αυτό όταν έλυσε τη ζώνη της η Ρέαπολλές βαλανιδιές υψώνονταν πάνω από εκεί που κύλαγε ο πολύνερος Ιάωνκι άμαξες αραδίζανε εκεί που τρέχει ο Μέλαςκι είχαν φωλιάσει στου Καρίωνα τις όχθες25ζώα πολλά, και διάβαινε κανείςπεζός, από τον Κράθη πάνω και τον πολυχάλικο Μετώπη,διψασμένος, ενώ κάτω από τα πόδια του πολύ νερό βρισκόταν.Και είπε τότε η σεβαστή Ρέα μ᾽ αμηχανία:«Καλή μου Γη, κι εσύ έχεις γεννήσει, μα οι ωδίνες σου ελαφρές».30Είπε, και το μεγάλο χέρι της τεντώνοντας ψηλά η θεά,το όρος με το σκήπτρο χτύπησε, κι εκείνο τότες άνοιξε πολύκαι μέγα ρεύμα χύθηκε. Κι αφού σου δρόσισε το δέρμα, βασιλιά,σε φάσκιωσε και σ᾽ έδωσε στη Νέδη να σε πάειστης Κρήτης τη σπηλιάν, εκεί κρυφά να μεγαλώσεις,35κοντά στην πιο σεβάσμια απ᾽ τις νύμφες, που ᾽καναν τότε τη μαμή,και πρώτη στη γενιά της, ύστερ᾽ απ᾽ τη Στύγα κι από τη Φιλύρα.Ούτε άφησεν απλήρωτη η θεά τη χάρη εκείνη, και το ρεύμαεκείνο Νέδη ονόμασε. Και ξέχειλοστην πόλη των Καυκώνων που ονομάζουν Λέπρεο40με το ρεύμα του Νηρέα απαντιέται, κι είναι το παλαιότατο απ᾽ τα νεράπου πίνουν οι απόγονοι της Λυκαόνιας άρκτου.Σαν βγήκεν από τις Θενές πηγαίνοντάς σε στην Κνωσό,Δία πατέρα, η Νύμφη (οι Θενές κοντά ᾽ναι στην Κνωσό),ο αφαλός σου έπεσεν εκεί, Θεέ, και έτσι εκείνο45Ομφάλιο πεδίο αργότερα ονόμασαν οι Κύδωνες.Κι ω Δία, οι συντρόφισσες, σε πήρανε στα χέρια, των Κορύβαντων,της Δίκτης οι Μελίες και σε κοίμισε η Αδράστειασε λίκνο χρυσό και θήλασες τον πολυγάλακτο μαστότης γίδας της Αμάλθειας κι έφαγες τη γλυκιά κηρήθρα,50που η Πανακρίδα μέλισσα γοργά την είχε δέσειπάνω στη Ίδης τα βουνά που Πάνακρα τα λένε.Και χόρεψαν τριγύρω σου τον πρύλιν οι Κουρήτεςκαθώς βαρούσαν τ᾽ άρματα, ώστε ν᾽ ακούει ο Κρόνοςήχον ασπίδων μοναχά κι όχι το παιδικό σου κλάμα.

ΑΤΟΜΙΚΟΤΗΤΑ, ΑΠΟΦΑΣΗ ΚΑΙ ΒΟΥΛΗΣΗ

Αναζήτηση στα ομηρικά έπη τις ρίζες τής ελληνικής αντίληψης τού κόσμου

Η εξαθλίωση τού ανθρώπου με την «ασθένεια τής βούλησης».

 

Πολλά χωρία, τόσο στην Ιλιάδα όσο και στην Οδύσσεια, παρουσιάζουν ρητά τούς δισταγμούς των ηρώων. Τούς δείχνουν τη στιγμή τής μάχης να αντιπαραθέτουν μέσα τους αντιφατικά πράγματα, αυτό, που θα ονομάσει αργότερα ο Πλάτων «διάλογο ψυχής με τον εαυτό της».

 

Ο Όμηρος χρησιμοποιεί π.χ. την έκφραση «δίχα θυμόν έχειν», προκειμένου να περιγράψει το πνεύμα τού ήρωα, που αμφιταλαντεύεται μεταξύ δυο αντιφατικών θέσεων (βλ. Οδ. π 73, που επαναλαβάνεται ελαφρώς παραλλαγμένο στην τ 524). Και η λήψη τής απόφασης συνδέεται άρρηκτα με μια ρητή ενδοσκόπηση, με τον έλεγχο των υπέρ και των κατά, των κινήτρων, που οδηγούν τον ήρωα στην πράξη ή στην αδράνεια.

 

 Όλα αυτά είναι απολύτως εμφανή σε όλη την έκταση των επών.

Παρά ταύτα παρεμβάλλεται εδώ μια συζήτηση -δευτερεύουσα σίγουρα- που δεν θα ήθελα όμως να αποφύγω.

 

Υποστηρίχτηκε, και συνεχίζει να υποστηρίζεται, ότι δεν θα μπορούσε να υπάρξει πραγματική απόφαση στον ελληνικό κόσμο, τουλάχιστον στα ομηρικά έπη, αλλά και πέραν αυτών, μέχρι τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, διότι η αρχαία Ελλάδα αγνοεί την έννοια τής βούλησης.

Βέβαια, η λέξη βούλησις δεν απαντά στον Όμηρο -ούτε και πολύ αργότερα- για να υποδείξει την ψυχική ιδιότητα ή στάση που θα οδηγούσε στην επιλογή μεταξύ δύο πραγμάτων ή που θα στηρίξει την απόφαση.

 

 Γιατί όμως να συμπεράνουμε εξ αυτού την παντελή απουσία τής ίδιας τής έννοιας;...  

 

Υφίσταται εν προκειμένω σύγχυση μεταξύ τής άγνοιας μιας λέξης ή τής μη θεματοποίησης μιας έννοιας από κάποια γλώσσα και τής απουσίας τής ίδιας τής έννοιας. Είναι σχεδόν σαν να υποστηρίζουμε, ότι οι Έλληνες δεν είχαν υποσυνείδητο, επειδή δεν υπάρχει λέξη, που να το ονοματίζει! Το ερώτημα που πρέπει να τεθεί είναι, γιατί μέχρι μια σχετικά ύστερη χρονολογία δεν θεματοποίησαν τη βούληση.

 

Προσωπικά πιστεύω, ότι δεν αγνοούσαν καθόλου την έννοια, αλλά ότι γι΄ αυτούς η βούληση δεν αποτελούσε πρόβλημα. Και ότι, πίσω από τη σύγχρονη θεματοποίηση τής έννοιας, στη ρίζα της, υποκρύπτεται κάτι άλλο.

     Θα πρέπει εδώ να ακολουθήσουμε μιαν άλλη θεωρητική γενεαλογία, την ιουδαϊκή και τη χριστιανική. Διότι από την εποχή ακριβώς τού χριστιανισμού, αλλά αναμφίβολα ήδη από τον ιουδαϊσμό, ο ανθρώπινος κόσμος κατατρύχεται από μια ουσιαστική ασθένεια: την ασθένεια τής βούλησης, η οποία έχει μια σαφή οντο-θεολογική καταγωγή αναπόσπαστη από την έννοια τού αμαρτήματος.

 

 Ο αέναος φαύλος κύκλος τής χριστιανικής υποταγής:

 

 Aμαρτία - Μετάνοια - Άφεση - Αμαρτία. 

 

 Οφείλουμε να πράξουμε κάτι, για το οποίο δεν είμαστε ίσως ικανοί, πράγμα, που αποτελεί σφάλμα. Αποδίδουμε επομένως στον εαυτό μας την αιτία αυτής τής ανικανότητας με τη μορφή τής κακής θέλησης ή τής ανεπαρκούς βούλησης.

Στους Έλληνες όμως, δεν υπάρχει αμαρτία

 

Άρα δεν μπορεί να υπάρξει και θεματοποίηση τής σχετικής με τη βούληση προβληματικής. Η ρίζα βρίσκεται εδώ, οι δε απολήξεις της φθάνουν σε όλη τη σύγχρονη λογοτεχνία, τουλάχιστον από τον Άμλετ μέχρι τον Αδόλφο τού Benjamin Constant και τούς μυθιστοριογράφους τού 19ου αιώνα. Ο λιπόψυχος ήρωας είναι γεμάτος ιδέες για να αλλάξει τον κόσμο, είναι όμως αργά για να τις υλοποιήσει, ίσως αύριο...

 

 Όλη αυτή η νεφελώδης θεματική απουσιάζει από το τεράστιο σώμα τής αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, στην οποία βρίσκουμε τον εσωτερικό διάλογο, το δισταγμό, την αμφιβολία και τελικά την απόφαση για δράση ή παραίτηση, δεν βρίσκουμε όμως, παρά μόνο τελείως περιθωριακά, την πρόσθετη αυτή στιγμή τής ασθενούς βούλησης. Δεν πρόκειται, επομένως, για μη ανακάλυψη τής βούλησης από τούς Έλληνες, αλλά για μη ύπαρξη τής ασθένειας τής βούλησης, των «ασθενειών βούλησης», όπως έλεγαν τα εγχειρίδια ψυχιατρικής τού 19ου αιώνα, και τής βούλησης ως ασθένειας.

 

«Γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου»...

     Η χριστιανική ηθική βασίζεται στα εφευρήματα τής ένοχης συνείδησης και τής ενοχής, που τελικά αναστέλλουν την ελεύθερη βούληση και επομένως την ίδια την ελεύθερη εξέλιξη τής ζωής. Η έλλειψη βούλησης εξαγιάζεται στο χριστιανισμό κατά τον Ευαγγελισμό, όταν άβουλη η Μαριάμ ακούει και δέχεται μοιρολατρικά αυτά, που τής ανακοινώνει ο Γαβριήλ, ψελλίζοντας: «Ιδού η δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου» (Λουκ.1,38).

     Ως προς την ατομικότητα, δεν νομίζω, πως είναι αναγκαίο να επιμείνουμε. Αν και υπάρχει στα έπη ασύλληπτος αριθμός δευτερευόντων προσώπων ελάχιστα εξατομικευμένων ή εξατομικευμένων βάσει καθαρά εξωτερικών γνωρισμάτων, είναι απολύτως σαφές, ότι οι μεγάλοι ήρωες, αντιθέτως, αποτελούν πραγματικά πρόσωπα.

     Ο Αχιλλέας φυσικά, αλλά και ο Αγαμέμνων, για τον οποίο διαφωνώ με το φίλο Vidal-Naquet, που βλέπει σ΄ αυτόν αποκλειστικά την έκφραση μιας λειτουργίας. Κατά τη γνώμη μου, ο Αγαμέμνων αποτελεί μία τελείως ξεχωριστή προσωπικότητα, τής οποίας η περιγραφή αφήνει μάλιστα να διαφανεί μια πρώτη κριτική τού πολιτεύματος τής βασιλείας. Διότι, εντέλει, στην Ιλιάδα είναι απλώς ένα τεράστιο παράσιτο. Διατάζει βέβαια, οι διαταγές του όμως, διακρίνονται για τη μετριότητα τους. Δεν είναι ούτε γενναίος, ούτε ανδρείος (αναφέρεται όμως αριστεία τού Αγαμένονα, Iλ, Λ), ούτε επιδέξιος, και όμως πάντοτε αυτός παίρνει το καλύτερο μέρος τής λείας! [Βλ. τις κατηγορίες τού Αχιλλέα (Ιλ., Α, 149 κ.εξ.), τού Διομήδη (Ιλ. Ι, 33-49), τού Οδυσσέα (Ιλ. Ξ, 83-102)]. Αλλά ο Αγαμέμνων καθαυτός είναι πράγματι κάποιος, δεν είναι απλώς μια λειτουργία.

 

Και άλλοι ομηρικοί ήρωες είναι επίσης πραγματικά πρόσωπα: ο Έκτωρ και η Ανδρομάχη είναι φανταστικά πρόσωπα. Η περίπτωση τής Ελένης είναι ακόμα πιο αινιγματική και συγκινητική. Νοσταλγεί βέβαια την πατρίδα της, αλλά δεν επιθυμεί και την καταστροφή τής Τροίας. Αν και αγαπά τον Μενέλαο και αντιπαθεί τον Πάρι, δέχεται παρά ταύτα να κάνει έρωτα μαζί του. Σαν να βρισκόμαστε σε μυθιστόρημα τού Choderlos de Laclos με τη διαφορά, ότι εδώ έχουμε επιπλέον την παρουσία τής Αφροδίτης (Iλ., Γ, 369-447). Ο Όμηρος έπλασε εδώ μια πολύ σύγχρονη προσωπικότητα, πολύ μυστηριώδη, συνεχώς αμφιταλαντευόμενη και αμφίθυμη, όπως σε όλα τα μεγάλα μυθιστορήματα. Γιατί εγκατέλειψε τον Μενέλαο; Αγαπά πραγματικά τον Πάρι; Στη συνέχεια τής ιστορίας, που δεν βρίσκεται όμως στην Ιλιάδα (Οδ., δ, 242-258 και Ευριπίδης, Εκάβη, 239-250), θα βοηθήσει τον Οδυσσέα, όταν αυτός εισέλθει στην Τροία...

     Σε σχέση με άλλες της ιδίας περιόδου, η αρχαία ελληνική ποίηση έδωσε ασυνήθιστα μεγάλη σημασία στο άτομο. Οι περιγραφές χαρακτήρων (π.χ. στα ομηρικά έπη) γίνονται με έμφαση στη λεπτομέρεια, τόσο ως προς την περιγραφή των εμφανισιακών γνωρισμάτων τους, όσο και των σκέψεων, των συναισθημάτων και των αντιδράσεών τους. Σε έπη άλλων αρχαίων λαών, τα πρόσωπα απλώς σκιαγραφούνται και παραμένουν σκιώδη.

     Στην αρχαία Ελλάδα η στιγμή τής απόφασης προϋποθέτει βέβαια τη βούληση, η βούληση όμως αυτή δεν είναι αυτονομημένη, δεν αποτελεί χωριστή λειτουργία, που θα μπορούσε επομένως να βρίσκεται σε διαρκή απόσταση (σε σχέση με τη σκέψη και την πράξη), όπως συμβαίνει στον χριστιανικό κόσμο (ας αφήσουμε στην άκρη τούς Εβραίους). Θα το ήθελα, δυστυχώς όμως, δεν μπορώ. Ποιος θέλει πραγματικά; Ποιος ήταν σε θέση να θελήσει μια για πάντα και για όλο τον κόσμο; Μήπως ο θεός ως βούληση; Βούληση όμως ποιου πράγματος; Και ποιο μέρος τής βούλησης αυτής καταχωρείται στον άνθρωπο;

     Συναντάμε εδώ όλες τις απορίες γύρω από την ανθρώπινη ελευθερία βούλησης και τη συμφιλίωση της με τη θεία θέληση, την παντογνωσία και την παντοδυναμία τού θεού. Στο χριστιανισμό, ο άνθρωπος, εκπεσόν ον, αμαρτωλός, συγκρούεται συνεχώς -όχι με το θάνατο, αλλά- με τη δική του ανανεούμενη κατάπτωση, με την αδυναμία του να αποδειχθεί άξιος τού κανόνα, που δίνει νόημα στη ζωή του. Κανόνας, που ενσωματώνει άλλωστε, από την ίδια του τη φύση, την κατάπτωση αυτή, διότι πρόκειται για ανεφάρμοστο κανόνα, και κατά συνέπεια ο άνθρωπος παραμένει αναγκαστικά στην αθλιότητά του. Σαν να τού ζητούσαν να πετάξει πρώτα σαν πουλί και μετά να αποφασίσει· δεδομένου, ότι δεν μπορεί να πετάξει, είναι ένοχος. Έτσι είναι οι μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες. Ήθελα όμως μόνο να δείξω, ότι η βούληση δεν παρουσιάζεται σαν το συγκεκριμένο προβλημα στους Έλληνες.

ΤΟ ΗΘΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ

Ο πολυτιμότερος [διάλογος] απ’ όλους, η Πολιτεία, είναι μια πλήρης πραγματεία –όλος ο Πλάτωνας συγκεντρωμένος σε ένα βιβλίο. Εδώ θα βρούμε τη μεταφυσική του, τη θεολογία του, την ηθική του, την ψυχολογία του, την παιδαγωγική του, την πολιτική του, τη θεωρία για την τέχνη. Εδώ θα συναντήσουμε θέματα που μοιάζουν σύγχρονα: κοινοτισμός και σοσιαλισμός, φεμινισμός, έλεγχος γεννήσεων και ευγονική, νιτσεϊκής φύσεως προβλήματα που έχουν να κάνουν με την ηθική και τη διακυβέρνηση των αρίστων, ρουσοϊκής φύσεως προβληματική περί επιστροφής στη φύση και ελευθεριακής παιδείας, η μπερξονική élan vital και η φροϋδική ψυχανάλυση – τα πάντα είναι εδώ. Είναι ένα συμπόσιο για την ελίτ, σερβιρισμένο από ένα γενναιόδωρο οικοδεσπότη. «Ο Πλάτωνας είναι η φιλοσοφία, και η φιλοσοφία είναι ο Πλάτωνας» λέει ο Έμερσον, και επαναλαμβάνει για την Πολιτεία τη φράση του Ομάρ για το Κοράνι: «Κάψτε τις βιβλιοθήκες, γιατί ό,τι αξίζει απ’ αυτές βρίσκεται σε αυτό το βιβλίο».

 

 Ας μελετήσουμε λοιπόν, την Πολιτεία.

 Το ηθικό πρόβλημα

 Η συζήτηση γίνεται στο σπίτι του Κέφαλου, ενός πλούσιου αριστοκράτη. Παρόντες είναι, μεταξύ άλλων, ο Γλαύκωνας, και ο Αδείμαντος, αδελφοί του Πλάτωνα, καθώς και ο Θρασύμαχος, ένας απότομος και ευέξαπτος σοφιστής. Ο Σωκράτης, που λειτουργεί ως «φερέφωνο» του Πλάτωνα στον διάλογο, ρωτώντας στον Κέφαλο:

 

 «Ποιο θεωρείς το πιο σημαντικό αγαθό που σου έχει παράσχει η μεγάλη σου περιουσία;».

 

 Ο Κέφαλος απαντά ότι ο πλούτος είναι ευλογία γι’ αυτόν κυρίως επειδή του επιτρέπει να είναι γενναιόδωρος, έντιμος και δίκαιος. Ο Σωκράτης, με τον πονηρό τρόπο του, τον ρωτά τι ακριβώς εννοεί με τη λέξη δίκαιος – και εκεί αφήνει ελεύθερα τα σκυλιά του φιλοσοφικού πολέμου. Γιατί δεν υπάρχει πιο δύσκολο πράγμα, πιο αυστηρή δοκιμασία και εξουθενωτική άσκηση της διανοητικής σαφήνειας και δεξιότητας από τον ορισμό. Ο Σωκράτης δεν δυσκολεύεται καθόλου να καταρρίψει τον ένα μετά τον άλλο τους ορισμούς που του δίνουν. Μέχρι που, τελικά, ο Θρασύμαχος, λιγότερο υπομονετικός από τους άλλους, ξεσπά «σαν θηρίο»:

 

 «Τι φλυαρία είναι αυτή στην οποία αναλίσκεστε τόση ώρα, Σωκράτη; Και τι ανοησία όλες αυτές οι υποχωρήσεις που κάνετε ο ένας στον άλλο! Αν θέλεις αληθινά να μάθεις τι είναι το δίκαιο, μη ρωτάς μόνο, ούτε να προσπαθείς να ανασκευάσεις την απάντηση που σου δίνουν, αφού ξέρεις ότι είναι ευκολότερο να ρωτάς παρά να απαντάς… αλλά απάντησε κι εσύ και πες τι πιστεύεις ότι είναι το δίκαιο» (336).

 

 Ο Σωκράτης δεν τον φοβάται. Συνεχίζει να ρωτά αντί να απαντά. Και μετά από μερικούς διαξιφισμούς, προκαλεί τον ασύνετο Θρασύμαχο να δώσει έναν ορισμό:

 

 «Άκου λοιπόν» λέει ο θυμωμένος σοφιστής. «Εγώ θεωρώ ότι το δίκαιο δεν είναι τίποτε άλλο από το συμφέρον του ισχυρότερου… Κάθε εξουσία θεσπίζει τους νόμους σύμφωνα με το δικό της συμφέρον, η δημοκρατία τους κάνει δημοκρατικούς, η τυραννίδα τυραννικούς… Και θεσπίζοντας έτσι τους νόμους δηλώνουν ότι δίκαιο για  τους υπηκόους τους είναι το συμφέρον των αρχόντων, και όποιον αποκλίνει από αυτό τον νόμο τον τιμωρούν ως παράνομο και άδικο. [Πάρε] την πιο μεγάλη μορφή αδικίας… Είναι το τυραννικό πολίτευμα, που κρυφά και με την βία παίρνει ό, τι ανήκει στους άλλους, τόσο τα ιερά και όσια όσο και τα ιδιωτικά και τα δημόσια, όχι λίγο λίγο αλλά όλα μαζί… Όμως αν εκτός από την περιουσία των πολιτών απαγάγει κάποιος και υποδουλώσει τους ίδιους τους πολίτες, τότε αντί γι’ αυτά τα προσβλητικά ονόματα χαρακτηρίζεται ευδαίμων και μακάριος… Γιατί αυτοί που στηλιτεύουν την αδικία δεν το κάνουν από τον φόβο μήπως αδικήσουν αλλά από το φόβο μήπως αδικηθούν» (338-344).

 

 Αυτό, φυσικά, είναι το δόγμα που στην εποχή μας, λίγο πολύ δικαιολογημένα, το έχουμε συνδέσει με τον Νίτσε. «Πραγματικά, γέλασα πολλές φορές με τα ανθρωπάκια που θεωρούσαν ότι οι ίδιοι ήταν καλοί επειδή ήταν κουτσοί»· […] Όμως, σε όλη την ιστορία της φιλοσοφίας, εκεί που διατυπώνεται αυτό το δόγμα καλύτερα είναι ίσως σε έναν άλλο διάλογο του Πλάτωνα, τον Γοργία (482 κ.ε.), όπου ο σοφιστής Καλλικλής καταδικάζει την ηθική ως επινόηση των αδυνάτων για να εξουδετερώσουν τη δύναμη των ισχυρών.

 

 «Για τους ίδιους και για να υπηρετήσουν το συμφέρον τους φτιάχνουν [οι αδύνατοι] τους νόμους και απονέμουν τους επαίνους και τις επικρίσεις. Και για να τρομοκρατήσουν τους ισχυρότερους, που έχοντας τη δυνατότητα να αποκτήσουν περισσότερα, ώστε να μην υπερισχύσουν έναντι των ιδίων, τους λένε ότι το να έχουν περισσότερα από τους άλλους είναι αισχρό και άδικο, και ότι η αδικία είναι αυτή ακριβώς η προσπάθεια να έχεις περισσότερα σε σχέση με τους άλλους, ενώ οι ίδιοι είναι ικανοποιημένοι με την ισότητα όντας τόσο κατώτεροι… Αλλά πιστεύω πως όταν εμφανίζεται ένας άνθρωπος που από τη φύση του έχει αρκετή δύναμη (εδώ κάνει την εμφάνισή ο Υπεράνθρωπος), αποτινάζει όλα αυτά που του έχουμε μάθει, σπάει τα δεσμά του και ελευθερώνεται. Ποδοπατεί τους κώδικες και τα τεχνάσματα μας, τα ξόρκια μας και τους «νόμους» μας, που είναι όλοι ενάντιοι στη φύση… Αυτός που θέλει να ζήσει σωστά πρέπει να αφήνει τις επιθυμίες του να γίνουν όσο το δυνατόν πιο ισχυρές και να μην τις συγκρατεί, πρέπει επίσης να μπορεί να τις διαχειρίζεται όταν βρίσκονται στην κορύφωσή τους με την ανδρεία και τη φρόνηση που διαθέτει, και να ικανοποιεί κάθε επιθυμία με τη σειρά. Όμως αυτό νομίζω ότι δεν είναι δυνατόν για τους πολλούς, και έτσι καταλήγουν να ψέγουν ετούτους τους ανθρώπους από ντροπή, για να κρύψουν τη δική τους αδυναμία, λέγοντας μας ότι η ακολασία είναι επονείδιστη, και με αυτό τον τρόπο υποδουλώνουν εκείνους που είναι ευγενέστεροι ως προς τη φύση τους. Και επειδή δεν μπορούν οι να ικανοποιήσουν την επιθυμία τους, επαινούν την εγκράτεια και τη δικαιοσύνη, λόγω της δικής τους ανανδρίας».

 

 Αυτή η δικαιοσύνη είναι ένας ηθικός νόμος όχι για άντρες αλλά για ανδράποδα (ουδέ γαρ ανδρός… αλλ’ ανδραπόδω τινός), μια ηθική αρχή για δούλους όχι για ήρωες. Οι πραγματικές αρετές του ανθρώπου είναι η ανδρεία και η φρόνηση.[1]

 

 Ίσως αυτός ο σκληρός «ανηθικισμός» να αντικατοπτρίζει την ανάπτυξη της ιμπεριαλιστικής εξωτερικής πολιτικής της Αθήνας, και την χωρίς οίκτο αντιμετώπιση των πιο αδύναμων πόλεων. «Η ηγεμονία σας» διακηρύττει ο Περικλής στη δημηγορία που βάζει στο στόμα του ο Θουκυδίδης «βασίζεται στη δική σας δύναμη και όχι στην καλή θέληση των υποτελών σας». Ο ίδιος επίσης ιστορικός αναφέρεται στους αθηναίους αποσταλμένους που εξαναγκάζουν τη Μήλο να συνταχθεί με την Αθήνα στον πόλεμο κατά της Σπάρτης: «Γνωρίζεται, όπως κι εμείς, ότι το δίκαιο κατά την κρίση των ανθρώπων νοείται μόνο ανάμεσα σε ισοδύναμους. Οι ισχυροί κάνουν ότι τους επιτρέπει η δύναμή τους, και οι αδύναμοι υποφέρουν ότι πρέπει» (Ιστορίαι, 5, 105). Εδώ έχουμε να κάνουμε με το θεμελιώδες πρόβλημα της ηθικής συμπεριφοράς. Τι είναι δικαιοσύνη; Πρέπει να επιδιώκουμε το δίκαιο ή την απόκτηση δύναμης; Είναι προτιμότερο να είσαι καλός ή να είσαι ισχυρός;

 

 Πως αντιμετωπίζει ο Σωκράτης –δηλαδή, ο Πλάτωνας– την προκλητική αυτή θεωρία; Στην αρχή δεν ασχολείται καθόλου. Επισημαίνει ότι η δικαιοσύνη είναι μια σχέση ανάμεσα σε άτομα, που εξαρτάται από την κοινωνική οργάνωση. Και ότι, κατά συνέπεια, μπορεί να μελετηθεί καλύτερα ως μέρος της δομής μιας κοινότητας παρά ως ένα χαρακτηριστικό της συμπεριφοράς κάποιου. Αν, λέει, μπορούμε να φανταστούμε μια δίκαιη πολιτεία, θα είναι δυνατό να περιγράψουμε καλύτερα ένα δίκαιο άτομο. Ο Πλάτωνας δικαιολογεί αυτή την παρέκβαση με το σκεπτικό πως, όταν ελέγχουμε την όραση κάποιου, τον βάζουμε πρώτα να διαβάσει μεγάλα γράμματα και μετά μικρότερα. Έτσι, υποστηρίζει, είναι πιο εύκολο να αναλύσουμε τη δικαιοσύνη στη μεγάλη κλίμακα της κοινωνίας παρά στη μικρή κλίμακα της ατομικής συμπεριφοράς.

 

 Όμως εδώ δεν πρέπει να ξεγελαστούμε. Στην πραγματικότητα, ο Δάσκαλος συρράπτει δύο διαφορετικά βιβλία, και χρησιμοποιεί το επιχείρημα για τη ραφή. Θέλει να πραγματευτεί όχι μόνο το πρόβλημα της προσωπικής ηθικής, αλλά και εκείνα της κοινωνικής και πολιτικής ανασυγκρότησης. Έχει μια ουτοπία κρυμμένη στο μανίκι του, και είναι αποφασισμένος να την παρουσιάσει. Θα του το συγχωρήσουμε ευχαρίστως, γιατί αυτή η παρέκβαση αποτελεί τον πυρήνα και συνοψίζει όλη την αξία του βιβλίου του.

---------

  [1] Γοργίας, 491 Βλ. και τον ορισμό που δίνει ο Μακιαβέλι για τη virtu, ως ευφυΐα συν δύναμη.

Ο Ξενοφώντας, ο λόγος των Θηβαίων και τα αδιέξοδα της ισχύος

Οι Θηβαίοι, όταν πια ήταν βέβαιο ότι θα συγκρουστούν με τους Λακεδαιμονίους, έστειλαν πρέσβεις στην Αθήνα επιδιώκοντας τη στρατιωτική τους συνδρομή. Φυσικά, το εγχείρημα δεν ήταν εύκολο. Το παρελθόν ήταν ακόμη νωπό και η στάση των Θηβαίων κάθε άλλο παρά ενέπνεε εμπιστοσύνη.

Οι πρέσβεις δεν είχαν άλλη επιλογή απ’ το να ξεκινήσουν απολογητικά: «Όταν μας κατηγορείτε, Αθηναίοι, ότι στο τέλος του πολέμου προτείναμε σκληρά μέτρα εναντίον σας, άδικα μας κατηγορείτε: δεν ήταν η πόλη μας που έδωσε εκείνη την ψήφο, αλλά ένας μόνο άνθρωπος που έτυχε τότε να μας αντιπροσωπεύει στο συνέδριο των συμμάχων». (3,5,8).

Με δυο λόγια, επρόκειτο για παρεξήγηση. Δεν ήταν οι Θηβαίοι που πρότειναν τα «σκληρά μέτρα», αλλά ο ένας και μοναδικός εκπρόσωπός «που έτυχε» να τους αντιπροσωπεύει «στο συνέδριο των συμμάχων». (Κι όταν λέμε «σκληρά μέτρα» εννοούμε την ολοκληρωτική εξόντωση της Αθήνας, που οι ίδιοι οι Σπαρτιάτες απέρριψαν). Οι Θηβαίοι είναι το θύμα μιας κακής εκπροσώπησης, η οποία κινήθηκε αυθαίρετα – χωρίς ωστόσο να τιμωρήθηκε και ποτέ γι’ αυτό. Το επιχείρημα της απόλυτης ευθύνης του εκπροσώπου είναι αδύνατο να πείσει και γι’ αυτό δεν έχει καμία συνέχεια στο λόγο τους.

Οι πρέσβεις στρέφονται σ’ ενέργειες ευνοϊκές προς την Αθήνα: «Όταν άλλωστε μας ζήτησαν οι Λακεδαιμόνιοι να βαδίσουμε κατά του Πειραιά, η πόλη ψήφισε ομόφωνα να μη μετάσχουμε στην εκστρατεία». (3,5,8).

Το ότι δεν είχαν πλέον κανένα συμφέρον να το κάνουν αυτό δε χρειάζεται να αναφερθεί. Αυτό που χρειάζεται είναι να γίνει σαφές ότι οι Αθηναίοι όχι μόνο πρέπει, αλλά έχουν ηθική υποχρέωση να βοηθήσουν, αφού οι Θήβα εξαιτίας τους βρίσκεται σε κίνδυνο: «Επειδή λοιπόν είστε μια από τις κύριες αφορμές της οργής των Λακεδαιμονίων εναντίον μας, δίκαιο είναι – νομίζουμε – να βοηθήσετε την πόλη μας». (3,5,8). Η αντιστροφή έχει ήδη επιτευχθεί. Οι Αθηναίοι όχι μόνο δεν αδικήθηκαν, αλλά έχουν και χρέος. Τουλάχιστον αυτό ορίζει το «δίκαιο».

Κι επειδή το επιχείρημα της μη συμμετοχής των Θηβαίων στην εκστρατεία εναντίον των δημοκρατικών μπορεί να δυσαρεστήσει την ολιγαρχική μερίδα, οι πρέσβεις νιώθουν την ανάγκη να συμπληρώσουν: «Πολύ περισσότερο έχουμε την απαίτηση να ξεσηκωθούν πρόθυμα να χτυπήσουν τους Λακεδαιμονίους όσοι από σας ανήκαν στην ολιγαρχική παράταξη: Οι Λακεδαιμόνιοι είναι που, αφού πρώτα σας εγκαθίδρυσαν ολιγαρχικό καθεστώς και σας έκαναν μισητούς στους δημοκράτες, ήρθαν κατόπιν με πολύ στρατό – τάχα σαν σύμμαχοι – και σας παρέδωσαν στο λαό, έτσι που αν εξαρτιόταν απ’ αυτούς η τύχη σας ήσασταν χαμένοι – άλλο αν τούτος δω ο λαός σάς έσωσε». (3,5,9).

Κι ενώ οι ίδιοι ήταν θετικό που δεν εκστράτευσαν εναντίον των δημοκρατικών, σαν να μην άφησαν τους ολιγαρχικούς εκτεθειμένους με αυτόν τον τρόπο, οι Σπαρτιάτες φέρθηκαν ανέντιμα επειδή τους «παρέδωσαν στο λαό». Το γιατί οι Σπαρτιάτες «έκαναν μισητούς» τους Τριάντα τυράννους κι όχι οι ίδιοι με τις πρακτικές που ακολούθησαν δεν αιτιολογείται. Την ευθύνη των εγκλημάτων και του διχασμού θα την αναλάβει και πάλι οι Σπάρτη, αφού αυτό που προέχει είναι η ενότητα της Αθήνας, που πρέπει τώρα σύσσωμη να δώσει ένα καλό μάθημα σ’ αυτούς που προσπάθησαν να την καταστρέψουν.

Ο λόγος των Θηβαίων, μέχρι στιγμής, δεν ανταποκρίνεται ούτε στα ιστορικά γεγονότα που προηγήθηκαν ούτε στη διπλωματική διαδρομή των πόλεων ως εκείνη τη στιγμή ούτε στην πολιτική ευθύνη των ανθρώπων που πρωταγωνίστησαν. Υπό αυτές τις συνθήκες είναι πολύ δύσκολο – αν όχι αδύνατο – να πετύχουν αυτό που ζητούν. Γι’ αυτό περνάνε αμέσως στο κυρίως θέμα: «Το ξέρουμε βέβαια όλοι, Αθηναίοι, ότι θα θέλατε ν’ αποκτήσετε ξανά την παλιά σας ηγεμονία». (3,5,10).

Από τη στιγμή που δεν υπάρχουν επιχειρήματα, αυτό που μένει είναι η υπόσχεση, δηλαδή η ελπίδα. Και οι Θηβαίοι ξέρουν ακριβώς πού πρέπει να χτυπήσουν. Και ξέρουν, επίσης, ότι πρέπει να το κάνουν να φανεί εφικτό: «Το ότι εξουσιάζουν πολλούς δεν πρέπει να σας φοβίζει, αλλά ίσα ίσα να σας δίνει θάρρος: σκεφτείτε ότι τον καιρό που και σεις εξουσιάζατε πολλούς, είχατε και τους περισσότερους εχθρούς – που έκρυβαν το μίσος τους για σας όσο δεν είχαν σε ποιον να προσχωρήσουν, και που μόλις μπήκαν επικεφαλής οι Λακεδαιμόνιοι έδειξαν τ’ αληθινά τους αισθήματα απέναντί σας. Και τώρα λοιπόν, αν φανεί ότι εσείς κι εμείς συνασπιζόμαστε εναντίον των Λακεδαιμονίων, να το ξέρετε καλά ότι θα παρουσιαστούν πολλοί που τους μισούν». (3,5,10-11).

Η Ελλάδα την περίοδο της Θηβαϊκής ηγεμονίας

Κι επειδή αυτά είναι λόγια του αέρα, οι Θηβαίοι θα περάσουν και σε χειροπιαστά δεδομένα: «Οι Ηλείοι, που έχασαν τόσα εδάφη και πόλεις, προστέθηκαν τώρα στους εχθρούς τους. Και τι να πούμε για τους Κορινθίους, για τους Αρκάδες, για τους Αχαιούς; Στον πόλεμο εναντίον σας οι Λακεδαιμόνιοι τους έπεισαν, με χίλια παρακάλια, να πάρουν μέρος σ’ όλους τους μόχθους και τους κινδύνους και τις δαπάνες. Ύστερα, όταν οι Λακεδαιμόνιοι πέτυχαν το σκοπό τους, μήπως μοιράστηκαν μαζί τους εδάφη, τιμές ή χρήματα; Αντί γι’ αυτό, βρίσκουν πρεπούμενο να διορίζουν είλωτες για αρμοστές – και μόλις τους ευνόησε η τύχη επέβαλαν στους συμμάχους, που ήταν πριν ελεύθεροι, τη δεσποτεία τους. Αλλά είναι φανερό ότι ξεγέλασαν κι όσους παρακίνησαν ν’ αποστατήσουν από σας, αφού αντί για ελευθερία τους έκαναν δυο φορές δούλους – τους τυραννούν κι οι αρμοστές, κι οι Δεκαρχίες που διόρισε ο Λύσανδρος σε κάθε πόλη. Όσο για το Βασιλέα της Ασίας, που τόσο πολύ τους βοήθησε να σας νικήσουν, μήπως τον μεταχειρίζονται διαφορετικά παρά αν είχε πολεμήσει μαζί σας εναντίον τους;» (3,5,12-13).

Ο πειρασμός για τους Αθηναίους είναι πολύ μεγάλος και η παρουσίαση της πραγματικότητας εξόχως ρεαλιστική. Είναι αλήθεια ότι οι σύμμαχοι δυσφορούσαν ανοιχτά με τη συμπεριφορά των Σπαρτιατών. Σχεδόν όλοι οι Πελοποννήσιοι ήταν δυσαρεστημένοι σε βαθμό που, αν δε συμμετείχαν ανοιχτά εναντίον της Σπάρτης, τουλάχιστον θα έμεναν ουδέτεροι, ώστε να μην εμποδίσουν την κατάρρευσή της. Οι Ηλείοι είχαν ήδη δείξει ανοιχτά τις προθέσεις τους. Η νέα συμμαχία, που πάει να δημιουργηθεί, είναι πολύ πιθανό να κυριαρχήσει, ιδίως αν καταφέρει μια περσική χρηματοδότηση, πράγμα όχι και τόσο απίθανο στην παρούσα στιγμή. (Μην ξεχνάμε ότι κι αυτές οι ενέργειες έχουν υποκινηθεί από τις δωροδοκίες του Τιθραύστη). Η Σπάρτη φαίνεται να έχει μπει για τα καλά στη θέση της Αθήνας.

Παρακολουθούμε την επανάληψη της ιστορίας με αντεστραμμένους όρους. Η Σπάρτη επιβάλλει αρμοστές, ασκεί επεκτατισμό στην Ασία και είναι πρόθυμη να βάλει στη θέση του οποιονδήποτε αυθαδιάσει στον ελλαδικό χώρο. Οι Πέρσες είναι και πάλι στο προσκήνιο έτοιμοι να παίξουν ακριβώς τον ίδιο ρόλο που είχαν παίξει και προηγουμένως. Η ισχύς είναι καταδικασμένη να επεκτείνεται και να δημιουργεί εχθρούς – όπως πρέπει να ελέγχει και τις συμμαχικές πόλεις με αρμοστές και Δεκαρχίες. Τώρα είναι η σειρά της Αθήνας να απελευθερώσει τις πόλεις από την κυριαρχία των Λακεδαιμονίων, ενώ εκείνοι απελευθερώνουν άλλες πόλεις από τους Πέρσες.

Οι Θηβαίοι πάντως είναι πρόθυμοι να υποσχεθούν τα πάντα: «Γιατί όταν είχατε την ηγεμονία είναι γνωστό πως προστάζατε μονάχα τους θαλασσινούς, ενώ τώρα θα προστάζετε όλους – κι εμάς, και τους Πελοποννησίους, κι όσους εξουσιάζατε άλλοτε, και τον ίδιο τον Βασιλέα που ‘χει τη μεγαλύτερη δύναμη απ’ όλους». (3,5,14). Το δέλεαρ της κυριαρχίας αποδεικνύεται τόσο ισχυρό, που οι Αθηναίοι ανταποκρίνονται στους Θηβαίους, αν και ξέρουν την παντελή αφερεγγυότητά τους – το παρελθόν δεν είναι και τόσο μακρινό.

Οι Αθηναίοι τρέφουν ακόμη τη χίμαιρα της εξουσίας και μάλιστα ονειρεύονται ισχύ πολύ ανώτερη από εκείνη που είχαν. Κι ακριβώς επειδή θα είναι ανώτερη, θα είναι και ακατάρριπτη. Από αυτή την άποψη ο πελοποννησιακός πόλεμος δεν τέλειωσε ποτέ. Οι ίδιες πόλεις εναλλάσσουν ρόλους και συμμαχίες διεκδικώντας τη δυνατότητα να επιβληθούν πάνω στους άλλους. Ο αρχαίος κόσμος βρίσκεται σε διαρκή αναστάτωση, χωρίς να μπορεί να εξασφαλίσει τις ισορροπίες. (Ο μελλοντικός κόσμος δε θα είναι πολύ διαφορετικός). Η δύναμη της ισχύος θα αποδειχθεί καταλύτης όλων των εξελίξεων, είτε από την πλευρά αυτού που την διεκδικεί είτε από την πλευρά αυτού που την έχει και δε θέλει να τη χάσει.

Σε κάθε περίπτωση η κατάληξη είναι ο πόλεμος. Οι ανίσχυροι πρέπει να διαλέξουν στρατόπεδο. Και πρέπει να είναι πολύ προσεκτικοί, γιατί οφείλουν να διαλέξουν το σωστό. Θα πάνε με τους δημοκρατικούς Αθηναίους με την ηγεμονία και τη φορολόγηση ή με τους ολιγαρχικούς Σπαρτιάτες με τους αρμοστές και τις Δεκαρχίες; Είτε έτσι είτε αλλιώς η πολιτική σκηνή θα είναι ελεγχόμενη. Η ψευδαίσθηση της δημοκρατίας φαίνεται προτιμότερη από την επιβολή του ξένου επιτηρητή. Κρατάει τα πλήθη πιο ήσυχα.

Ο άνθρωπος δεν έχει λύσει το πρόβλημα της συνύπαρξης. Τα παθήματά του μέσα στην ιστορία δε δείχνουν να τον συγκινούν. Η συνύπαρξη νοείται μόνο υπό τον όρο της προσωπικής ανωτερότητας. Η μάχη για την ισχύ, ως μάχη για την εξουσία, καταδεικνύει ότι πρώτα θα εξασφαλιστεί η δυνατότητα να διατάζει κάποιος και μετά θα γίνει συζήτηση.

Ο Θουκυδίδης το αποδίδει αυτό στη φύση του ανθρώπου. Ο Αριστοτέλης αναφέρεται στον εθισμό που διαμορφώνει τους ανθρώπους, χωρίς βέβαια να απορρίπτει τη φύση. Όπως και να ‘χει, το στοίχημα του ανθρώπου να συνυπάρξει παραμένει ανοιχτό. Το δόλωμα της επικράτησης φαίνεται ανίκητο: «… πολύ πιο εύκολο είναι να πολεμηθούν οι επεκτατικές φιλοδοξίες των Λακεδαιμονίων απ’ ό,τι η δική σας αλλοτινή αυτοκρατορία: εσείς είχατε ναυτικό κι εξουσιάζατε άλλους που δεν είχαν, ενώ τούτοι, λίγοι καθώς είναι, έχουν την αξίωση να εξουσιάζουν πολλούς που δεν είναι χειρότερα εξοπλισμένοι από τους ίδιους». (3,5,15).

Το ζήτημα δεν αφορά ποτέ τη δική μας πτώση, αλλά το πόσο εύκολο είναι να πέσει ο άλλος. Κι αφού πέσει, ποιος άλλος θα αναλάβει ξανά αν όχι εμείς; Στην ψηφοφορία που ακολούθησε «… όλοι ψήφισαν να τους βοηθήσουν». (3,5,16).

Μονάχα ο Θρασύβουλος πρόβαλε κάποιες αντιρρήσεις, κι αυτές μετά την ψηφοφορία: «Ο Θρασύβουλος τους ανακοίνωσε το ψήφισμα σαν απόκριση στο αίτημά τους, με την πρόσθετη παρατήρηση ότι μ’ όλο που ο Πειραιάς ήταν ανοχύρωτος, οι Αθηναίοι θα ριψοκινδύνευαν για να προσφέρουν στους Θηβαίους υπηρεσία μεγαλύτερη από κείνη που τους είχαν προσφέρει αυτοί: “Γιατί εσείς”, είπε, “αρκεστήκατε να μην πάρετε μέρος στην εκστρατεία εναντίον μας, ενώ εμείς θα πολεμήσουμε στο πλευρό σας εναντίον τους, αν σας επιτεθούν”». (3,5,16).

 

Ξενοφώντος: «Ελληνικά»

Οι άνθρωποι σε θυμούνται όταν σ’ έχουν ανάγκη

Οι άνθρωποι σε θυμούνται όταν σ’ έχουν ανάγκη. Το έχω ζήσει στο έπακρο. Και εσύ το έχεις ζήσει.

Άνθρωποι που δεν σε σκέφτονται ούτε καν τις γιορτές, επικοινωνούν μαζί σου για να σου ζητήσουν χάρες. Ύπουλα, όπως μόνον εκείνοι ξέρουν. Άνθρωποι που δεν νοιάστηκαν όταν εσύ περνούσες δύσκολα, ξαφνικά ενδιαφέρονται για το πως είσαι. Η πουλημένη σχέση σας αναζωπυρώνεται, απλά και μόνο γιατί υπάρχει το συμφέρον. Και εκεί ακριβώς γίνεται ξεκάθαρο πόσο ψεύτικοι είναι.

Ναι είναι αλήθεια… οι άνθρωποι σε θυμούνται όταν σε έχουν ανάγκη. Η ανάγκη όμως, απογυμνώνει τον αχάριστο άνθρωπο και σου δείχνει ποιος πραγματικά είναι και τι θέλει από εσένα. Χάρη σου κάνει.

Όταν η υποκρισία εξαλείφει κάθε είδους αξιοπρέπεια σε κάνει να νιώθεις μόνο λύπη. Λύπη για αυτούς τους ανθρώπους. Λύπη και για σένα τον ίδιο, που κάποτε τους είχες επιλέξει για να είναι στο πλάι σου. Λύπη που δεν είδες πόσο κενοί είναι. Δεν πειράζει όμως… κομμάτια να γίνει. Εσύ γεμίζεις το κενό ενός άδειου ανθρώπου, από τα δικά σου περισσεύματα. Αυτές οι καλοσύνες σε κάνουν τον όμορφο άνθρωπο που είσαι. Και αυτό να το θυμάσαι.

«Κάνε το καλό και ρίξ’ το στον γιαλό», έλεγαν οι παλιοί και είχαν δίκιο. Δεν χάνεις. Κερδίζεις. Γιατί η ψυχή σου είναι μεγάλη.. και έχει για να δώσει. Όταν βλέπεις κάποιον που καιροφυλακτεί μόνο και μόνο για να κερδίσει από σένα, δώσ’ του αυτό που θα του έδινες και κάτι παραπάνω. Δίνε σε όποιον θέλεις και σε όποιον σου ζητήσει, αλλά μην ξεχάσεις να τον βγάλεις έξω από την περίφραξη της καρδιάς σου, γιατί λερώνει την ψυχή σου.

Βγάλε έξω από την καρδιά σου ότι την λερώνει, για να μείνει καθαρή. Για να μπορείς να δίνεις. Γιατί στην τελική αυτό μόνο αξίζει… το δόσιμο. Για αυτό ήρθαμε. Για αυτό είμαστε εδώ.

Οι θύελλες

Οι άνθρωποι φοβούνται τις θύελλες. Τους έχουν μάθει πως πρέπει να είναι "μικροί Βούδες", να περιμένουν ατάραχοι και να "σκέφτονται θετικά". Τους έχουν μάθει να υπομένουν με καρτερικότητα και πίστη, μέχρι κάτι ν' αλλάξει, να έρθει είτε η τιμωρία (σε όσους "το αξίζουν") ή η ανταμοιβή (σε αυτούς που "υπέφεραν").

Οι θύελλες ξεσηκώνουν τα πάντα και είναι πάντα απρόβλεπτες. Πόσο άβολο είναι που μαθαίνουμε να προσπαθούμε να ελέγχουμε και να προβλέπονται τα πάντα στη ζωή μας. Εδώ όμως δεν χωράνε ούτε καφετζούδες ούτε προγραμματισμοί, ούτε στρατηγική.

Σε ξεσηκώνει και σε πετάει, δεν ξέρεις πού ή πώς θα προσγειωθείς, τι θα ξαναβρείς και τι όχι, τι θα χρειαστεί να κάνεις, να αλλάξεις, να δεις. Άμεσα, όλα μαζί πολλές φορές, χωρίς το χρόνο να "συσκεφθείς με τον εαυτό σου" ή με όποιον έμαθες να εμπιστεύεσαι. Αποφασίζεις, αποδέχεσαι, ρισκάρεις, προσγειώνεσαι, σηκώνεσαι, μετακινείσαι και πάλι από την αρχή.

Ούτε γνωρίζεις πότε θα τελειώσει, πόσο τεράστια ή μικρή είναι η κάθε θύελλα. Αλλά δεν την αποφεύγεις. Αν θέλεις να είσαι πραγματικά ελεύθερος, δεν δειλιάζεις. Δεν μπορείς! Όλα φωνάζουν μέσα σου πως μόνο έτσι θα βγάλεις φτερά, θα ταξιδέψεις σε άγνωστα μέρη, θα απαγκιστρωθείς από τις αλυσίδες που σε κρατούσαν δέσμιο.

Πρέπει να κάνεις το φόβο σύμμαχο, να έχεις αλλάξει αυτά που σου έχουν μάθει...ν' αποφεύγεις και να φοβάσαι το φόβο δηλαδή, να τον θεωρείς "κακό", εχθρό. Πρέπει να έχεις αλλάξει πολλές έννοιες, να έχεις μυηθεί, να έχεις προετοιμαστεί, να έχεις δουλέψει. Δεν υπάρχει χρόνος για εξηγήσεις, αναλύσεις, πίκρες και κλάματα. Είναι ώρα για δράση: τη δράση που Είσαι, που έχεις γίνει! Και εμπιστεύεσαι...

Από τη μια στιγμή στην άλλη, μπορεί να πεθάνεις, να εξαφανιστείς, να πρέπει να ξεχάσεις όλα όσα ήξερες. Σε κάποιες φευγαλέες στιγμές ηρεμίας, ανάμεσα στη θύελλα, θυμάσαι...Μα ναι, υπήρχαν σημάδια, προμηνύματα, ενδείξεις. Το διαισθάνθηκες, αν και δεν μπορούσες να προβλέψεις το τι και το πώς, ούτε το πότε.

Ο θάνατος είναι αναγκαίος...με όποια μορφή! Καμία αναγέννηση δεν γίνεται χωρίς θάνατο. Είναι φυσική διαδικασία της ζωής, που εκπαιδευόμαστε με χιλιάδες ταμπού και δεισιδαιμονίες να φοβόμαστε. Κι όμως, όλη η εκπαίδευσή σου, ήταν μια μύηση θανάτου. Μόνο μετά, σού φανερώνονται οι λέξεις. Το αισθάνεσαι, το βιώνεις, περνάς μέσα από τούνελ και κολάσεις, τα οποία έχεις όμως ήδη ανατρέψει μέσα σου και ο νους σου γίνεται ο πιο πιστός σου ακόλουθος.

Ο διαμελισμός είναι καθολικός, απόλυτος, συνθλιπτικός. Εξετάζεις και ταυτόχρονα καλλιεργείς τη δύναμή σου....όχι τη συνηθισμένη δύναμη που επιβάλλεται, πανικοβάλλεται και εκτοξεύει βέλη προς όλες τις κατευθύνσεις. Αλλά την πραγματική δύναμη, που δίνει ώθηση και σε σένα αλλά και στους άλλους, που αλλάζει τα δεδομένα, που κινεί την ενέργεια, που δημιουργεί, από τις στάχτες σου. Δεν φαίνεται, καταπολεμείται βάναυσα και σκληρά, γίνεται αόρατη και ορατή προσπάθεια να συγκρατηθεί, μα δεν γίνεται! Είναι ανώτερη γιατί δεν προσκολλάται, δεν ψάχνει εύσημα, κέρδη και μετάλλια. Είναι τιμή, είναι "λεπτή" ενέργεια αγάπης....παντοδύναμης!

Έχεις ευθύνη, όσα αντιλαμβάνεσαι. Και όση ευθύνη αναλαμβάνεις, τόση ταπεινότητα κατακτάς. Δεν γίνεται αλλιώς. Διαφορετικά, περνάς εύκολα στην αντίπερα όχθη, στην κατάχρηση, και η πτώση, η πνευματική σου πτώση γίνεται δεδομένη.

Είναι εκπληκτικό, ότι όσο γοργά και αλυσιδωτά έρχονται οι θύελλες και ό,τι σύρουν μαζί τους, τόσο επιβραδύνεται ο χρόνος, τόσο σταματά η γραμμικότητα και αντιλαμβάνεσαι μέσω διευρυμένης θέασης, όλα όσα φαίνονταν ακατανόητα ή στάσιμα. Μετέωρη, με την προσοχή στην ισορροπία, γίνεσαι ένα με τη ζωή, αφήνοντας ό,τι είναι νεκρό να φύγει, ό,τι δεν λειτουργεί ν' αλλάξει, ότι είναι νέο να γεννηθεί. Δεν ελέγχεις τίποτα...και ούτε χρειάζεται.

Tελικά υπάρχουν ιδανικά ζευγάρια που κάνουν τέλειο σεξ;

Υπάρχουν ιδανικά ζευγάρια στην εποχή μας ή απλά πετυχημένοι άνθρωποι στη ζωή; Και όταν λέμε πετυχημένοι εννοούμε αυτούς που πέτυχαν επαγγελματικά ή αυτούς που κατάφεραν να διατηρήσουν τις ισορροπίες σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας;

Μπορεί να είστε ο πετυχημένος επαγγελματίας με συνεχώς επεκτεινόμενες επιχειρηματικές δραστηριότητες ή το πρώτο στέλεχος μιας εταιρείας με όλη την ευθύνη στην πλάτη σας. Μπορεί ακόμα να είστε ο πρώτος κουβαλητής στο σπίτι, να καλύπτετε άνετα και αγόγγυστα τις ανάγκες των παιδιών και να βρίσκετε χρόνο την Κυριακή να παίξετε μπάλα με τους γιους σας. Σε επίπεδο όμως ερωτικής σχέσης με τη σύντροφό σας, πού βρίσκεστε;

Κι εσείς, κυρία μου, μπορεί να έχετε την καλύτερη επίδοση στην εργασία σας, να είστε η πιο καλοβαλμένη στο χώρο σας, να μαγειρεύετε τις πιο τρελές συνταγές. Μπορεί ακόμα να είστε η πλέον κατάλληλη μαμά και να σας λατρεύουν όλοι για την υπομονή και την παιδαγωγική σας ικανότητα. Με δυο λόγια, πλησιάζετε την ιδανική σύντροφο. Κι όμως η ερωτική φλόγα αντί να απογειώνει τη σχέση ή τον γάμο σας, σβήνει μέρα με τη μέρα κι εσείς πανικοβάλλεστε στη σκέψη ότι μοιραία οδηγείστε στο τέλος της ερωτικής σας σχέσης.

Οι άνθρωποι που κουβαλούν μια καλή εμπειρία από τη ζωή και έχουν τη δυνατότητα να παρατηρούν τις σχέσεις των δύο φύλων γνωρίζουν καλά ότι σχέσεις χωρίς καλή σεξουαλική ζωή έχουν συνήθως ημερομηνία λήξης ή οδηγούνται μοιραία σε συναισθηματική απομάκρυνση και συμβατική ζωή. Οι περισσότεροι ομολογούν ότι το να κρατήσεις τη σεξουαλική φλόγα ζωντανή σε ένα γάμο ή σε μια μακροχρόνια σχέση είναι εύκολο θεωρητικά αλλά δύσκολο πρακτικά. Όμως η εμπειρία δείχνει ότι τα ζευγάρια που καλλιεργούν και διατηρούν σε καλό επίπεδο την ερωτική τους ζωή φαίνεται ότι βρίσκονται σε καλύτερη ψυχική και σωματική υγεία και είναι λιγότερο εκτεθειμένα σε νοσήματα φθοράς. Η αντίληψη της έγκαιρης χρήσης φαρμάκων και της αναζήτησης ιατρικής βοήθειας έχει σημαντικά βελτιώσει το επίπεδο υγείας των ανθρώπων τις τελευταίες δεκαετίες. Είναι πολύ σημαντικό να ζητούμε έγκαιρα βοήθεια για μια αρχόμενη υπέρταση, πριν αυτή οδηγήσει σε ένα καρδιαγγειακό επεισόδιο ή για έναν αρχόμενο διαβήτη, πριν αυτός δημιουργήσει μη αναστρέψιμες βλάβες. Η λογική της ρύθμισης των προβλημάτων υγείας με μερικά χάπια κάθε μέρα έχει περάσει στο σύγχρονο τρόπο ζωής. Λίγες φορές όμως οι άνθρωποι μπαίνουν στη λογική να εξετάσουν τα αίτια που δημιουργούν ή προάγουν τα νοσήματα φθοράς αλλά και πολλές άλλες ασθένειες, από μια απλή αλλεργία μέχρι ένα θανατηφόρο καρκίνο. Αν ψάξουμε με προσοχή θα διακρίνουμε ότι πολλά προβλήματα υγείας σχετίζονται με ένα λανθασμένο τρόπο ζωής ή μια κακιά συναισθηματική σχέση.

Η καθημερινή ρουτίνα της ζωής μας -καριέρα, υποχρεώσεις παιδιών, οικονομικές ευθύνες- είναι οι βασικοί σεισμογράφοι των σύγχρονων σχέσεων. Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε σ’ αυτούς και την έλλειψη χρόνου. Δεν υπάρχει δηλαδή χρόνος και χώρος για σεξουαλική ζωή και συναισθηματική επικοινωνία.

Το κλειδί της διατήρησης της καλής ερωτικής ζωής φαίνεται ότι είναι η καλή επικοινωνία των ζευγαριών και η ιεράρχηση των επιθυμιών τους. Ξεκινάει από συνειδητές προσπάθειες και των δύο συντρόφων να φτιάχνουν, να βρίσκουν χρόνο να απολαμβάνουν τη σεξουαλική τους ζωή. Αντί για τις εμμονές μας σε άλυτες συγκρούσεις, καλύτερα είναι να ενδιαφερόμαστε για τα «θέλω» του συντρόφου μας και να εστιάζουμε στα προτερήματά του και όχι στα αρνητικά σημεία του χαρακτήρα του. Να τον θαυμάζουμε και να τον καμαρώνουμε για τις ικανότητές του και να ενδιαφερόμαστε για τα δικά του ενδιαφέροντα και τα χόμπυ του. Μέσα από την επικοινωνία -λεκτική και μη λεκτική- τα ζευγάρια αρχίζουν να καταλαβαίνουν ποια είναι τα σημεία που αναζωπυρώνουν τη φλόγα για τον/την σύντροφο.

Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο σε μια σχέση είναι να αποφεύγουμε τις μεγάλες ρήξεις με τον σύντροφό μας. Η ερωτική και συναισθηματική μας σχέση μοιάζει με το γυαλί. Τα ραγίσματα παραμένουν για πάντα, αλλά δεν καταργούν τη λειτουργική του χρήση. Αν όμως σπάσει, η ανασυγκόλληση είναι αδύνατη.

Τέλος, ας θυμηθούμε ότι ο/η σύντροφός μας δεν είναι υποχρεωμένος να αποδέχεται μια σεξουαλική μας δυσλειτουργία. Πολλές γυναίκες παραπονούνται συχνά για κάποιο σεξουαλικό πρόβλημα του συντρόφου τους για το οποίο εκείνος δεν κάνει καμιά προσπάθεια να το ξεπεράσει. Η αναβλητικότητα ή η αδιαφορία για να λύσουμε ένα σεξουαλικό μας πρόβλημα οδηγεί συχνά στην ερωτική και συναισθηματική αποστασιοποίηση, που σημαίνει και το τέλος μιας σχέσης.

Μαθήματα από εξειδικευμένο Σεξοθεραπευτή (sex coach) είναι το πρώτο βήμα για την τέλεια απόλαυση!

Τι φέρνει την ευτυχία

Ποιος από μας δεν έχει γνωρίσει κάποιον άνθρωπο (ίσως τον ίδιο μας τον εαυτό) που να είναι τόσο στραμμένος προς τα έξω, τόσο απορροφημένος στη συσσώρευση αγαθών ή στο τι σκέφτονται οι άλλοι, ώστε να χάνει κάθε αίσθηση του εαυτού του; Ένας τέτοιος άνθρωπος, όταν του τίθεται κάποιο ερώτημα, αναζητεί την απάντηση προς τα έξω κι όχι προς τα μέσα. Διατρέχει δηλαδή τα πρόσωπα των άλλων, για να μαντέψει ποιά απάντηση επιθυμούν ή περιμένουν.

Για έναν τέτοιον άνθρωπο θεωρώ χρήσιμο να συνοψίσω μια τριάδα δοκιμίων που έγραψε ο Σοπενάουερ προς το τέλος της ζωής του. (Για όποιον έχει φιλοσοφικές τάσεις είναι γραμμένα σε γλώσσα σαφή και προσβάσιμη στον μη ειδικό). Βασικά τα δοκίμια τονίζουν ότι το μόνο που μετράει είναι αυτό που το άτομο είναι.

Ούτε ο πλούτος ούτε τα υλικά αγαθά ούτε η κοινωνική θέση ούτε η καλή φήμη . Αν και οι σκέψεις αυτές δεν αφορούν συγκεκριμένα τα υπαρξιακά θέματα, παρ’ όλ’ αυτά μας βοηθούν να μετακινηθούμε από ένα επιφανειακό επίπεδο προς βαθύτερα ζητήματα.

Αυτό που κατέχουμε.

Τα υλικά αγαθά είνα απατηλά. Ο Σοπενάουερ υποστηρίζει πολύ κομψά ότι η συσσώρευση πλούτου και αγαθών είναι ατελείωτη και δεν προσφέρει ικανοποίηση. Όσο περισσότερα κατέχουμε, τόσο πολλαπλασιάζονται οι απαιτήσεις μας. Ο πλούτος είναι σαν το νερό της θάλασσας: όσο περισσότερο πίνουμε, τόσο πιο πολύ διψάμε. Στο τέλος δεν κατέχουμε εμείς τα αγαθά μας – μας κατέχουν εκείνα.

Αυτό που αντιπροσωπεύουμε στα μάτια των άλλων.

Η φήμη είναι το ίδιο εφήμερη όσο και τα υλικά πλούτη. Ο Σοπενάουερ γράφει: “Οι μισές μας ανησυχίες και αγωνίες έχουν προέλθει από την έγνοια μας για τις γνώμες των άλλων… πρέπει να βγάλουμε αυτό το αγκάθι απ’ τη σάρκα μας”. Είναι τόσο ισχυρή η παρόρμηση να κάνουμε μια καλή εμφάνιση, ώστε για μερικούς φυλακισμένους, την ώρα που βαδίζουν προς τον τόπο της εκτέλεσής τους, αυτό που κυρίως απασχολεί τη σκέψη τους είναι το ντύσιμο και οι τελευταίες τους χειρονομίες.

Η γνώμη των άλλων είναι ένα φάντασμα που μπορεί ανά πάσα στιγμή ν’ αλλάξει όψη. Οι γνώμες κρέμονται από μια κλωστή και μας υποδουλώνουν στο τι νομίζουν οι άλλοι, ή, ακόμα χειρότερα, στο τι φαίνεται να νομίζουν – γιατί ποτέ δεν μπορούμε να μάθουμε τι σκέφτονται πραγματικά.

Αυτό που είμαστε.

Μόνο αυτό που είμαστε έχει πραγματική αξία. Μια καλή συνείδηση, λέει ο Σοπενάουερ, αξίζει περισσότερο από μια καλή φήμη. Ο μεγαλύτερος στόχος μας θα έπρεπε να είναι η καλή υγεία κι ο πνευματικός πλούτος, ο οποίος οδηγεί σε ανεξάντλητα αποθέματα ιδεών, στην ανεξαρτησία και σε μια ηθική ζωή. Η ψυχική μας γαλήνη πηγάζει από τη γνώση ότι αυτό που μας αναστατώνει δεν είναι τα πράγματα, αλλά η ερμηνεία μας για τα πράγματα.

Αυτή η τελευταία σκέψη – ότι η ποιότητα της ζωής μας προσδιορίζεται από το πως ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας, όχι από τις ίδιες τις εμπειρίες – είναι ένα σημαντικό θεραπευτικό δόγμα που ανάγεται στην αρχαιότητα. Κεντρικό αξίωμα στη σχολή του στωικισμού, πέρασε από τον Ζήνωνα, τον Σενέκα, τον Μάρκο Αυρήλιο, τον Σπινόζα, τον Σοπενάουερ και τον Νίτσε κι έφτασε να γίνει θεμελιώδης έννοια τόσο στην ψυχοδυναμική όσο και στη γνωστική-συμπεριφορική ψυχοθεραπεία.

Άφησε με να ενωθώ μαζί σου για μια νύχτα…

...Να σ’ αγγίξω, να σε πιάσω, να σε μυρίσω.
Να μπω στο κρεβάτι σου και στα ζεστά σου σεντόνια, στο κορμί σου που πιάνεται, στο φιλί σου που τρώγεται, στον σπασμό σου που ξεσκίζει τις ιδεοληψίες και τις αράχνες τους.

Μια νύχτα μαζί σου πυκνή όσο ο σπόρος του παγκόσμιου μια ώρα πριν τη γένεσή του. Μια νύχτα μαζί σου αστραφτερή σαν αστραπή του Ολύμπου. Μια νύχτα μαζί σου ηδονική σαν τη πτώση απ’ του Παράδεισου το ξέφωτο στην εξορία του Αδάμ που δεν τελειώνει.

Για μια νύχτα όλα τα παραπετώ, τα καταπατώ, τα περιφρονώ και τα μισώ γιατί είναι μονάχα εμπόδια στην ακράτητη λαχτάρα μου να σ’ αγκαλιάσω. Βιάζομαι να σε ξαναβρώ όπως το έμβρυο βιάζεται άμα ξεκινήσουν οι ωδίνες να εξωθηθεί απ’ τη μήτρα.

Βιάζομαι να βγω στο φως, φως μου.
Όχι λοιπόν δεν γίνεται να τελειώσεις εσύ για μένα, εγώ θα τελειώσω για σένα και πάνω σου. Σαν ηλεκτρικός λαμπτήρας που θα λάμψει όλη του τη λάμψη και θα καεί. Αυτός είναι ο ρόλος μου στο σχέδιο του κόσμου, ο μόνος, γι’ αυτό τον αποζητώ έτσι επιτακτικά.

Για μια νύχτα μαζί σου όλα μου τα φουκαριάρικα κατορθώματα εδώ ευχαρίστως τα θυσιάζω. Υπομονές, πρακτικές, προσευχές, ασκητικές, ησυχασμούς, εγκράτειες, ανακαλύψεις και αποκαλύψεις, τα βράζω. Χειροπιαστός είναι ο κόσμος μάτια μου.

Χειροπιαστός σαν το γλυκό σου δέρμα και κανείς δε στέκεται πάνω σε νεφέλες, κανείς δεν περπατά πάνω σε νερά.

Κι αν πάλι δε συμφωνήσεις μ’ όλα τούτα, θα πέσω και θα σε ικετέψω, για μια νύχτα άφησέ με να σ’ αποκτήσω ξανά, να ενωθώ μαζί σου κι ύστερα άλλο τίποτα δε θα ζητήσω.

Μια νύχτα έρωτα κι ύστερα ας χαθώ στη σκοτεινιά του τίποτα, του χωρίς εσένα.

Θ’ αναπαυθώ εν ειρήνη μια κι όλα θα τ’ αποκτήσω και θα τα ζήσω σε μια νύχτα.

Όσο η θερμοκρασία ανεβαίνει οι έμβιοι οργανισμοί του χώματος καταναλώνουν ολοένα περισσότερο άνθρακα

Όσο η Γη ανεβάζει θερμοκρασία εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, τόσο αυξάνει ο κίνδυνος να απελευθερωθούν στην ατμόσφαιρα τεράστιες ποσότητες άνθρακα, που σήμερα βρίσκονται δεσμευμένες στο χώμα και στους μικροοργανισμούς του. Η απειλή αυτή είχε μέχρι σήμερα υποτιμηθεί, σύμφωνα με μια νέα διεθνή επιστημονική μελέτη.

Οι επιστήμονες του Πανεπιστημίου Γέιλ των ΗΠΑ και του Ινστιτούτου Οικολογίας της Ολλανδίας, με επικεφαλής τον Τόμας Κράουδερ, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό «Nature», εκτιμούν ότι μια μελλοντική αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά ένα βαθμό Κελσίου θα απελευθερώσει στην ατμόσφαιρα άλλους 30 δισεκατομμύρια τόνους άνθρακα (περίπου όσο οι εκπομπές άνθρακα των ΗΠΑ). Αυτό ισοδυναμεί με το να προσθέσει κανείς στον πλανήτη άλλη μια μεγάλη βιομηχανική χώρα του μεγέθους των ΗΠΑ.

Το σημαντικό -και ανησυχητικό- είναι ότι αυτή η πρόσθετη ποσότητα άνθρακα από το έδαφος δεν είχε μέχρι σήμερα ληφθεί υπόψη στα μοντέλα των επιστημόνων, πράγμα που σημαίνει ότι ο πλανήτης στην πραγματικότητα μπορεί να βρίσκεται ακόμη πιο κοντά στο σημείο χωρίς επιστροφή, όσον αφορά τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Καθώς η θερμοκρασία ανεβαίνει, οι πολυάριθμοι μικροοργανισμοί που ζουν στο χώμα, θα γίνουν πιο δραστήριοι, πράγμα που θα οδηγήσει στην αποδέσμευση και στην απελευθέρωση μεγάλων ποσοτήτων άνθρακα, που από το έδαφος θα περάσουν στον αέρα, επιδεινώνοντας το «φαινόμενο του θερμοκηπίου».

Χρησιμοποιώντας στοιχεία 20 ετών από 49 τοποθεσίες σε όλο τη Γη, οι ερευνητές υπολόγισαν ότι έως το 2050 τα παγκόσμια αποθέματα άνθρακα στο έδαφος μπορεί να μειωθούν κατά 55 δισεκατομμύρια τόνους (17% περισσότερο σε σχέση με τις προβλεπόμενες ανθρωπογενείς εκπομπές έως τότε), που θα καταλήξουν αναπόφευκτα στην ατμόσφαιρα.

Ο άνθρακας παγιδεύεται στο χώμα χάρη στα φυτά που τον αφαιρούν από την ατμόσφαιρα μέσω της φωτοσύνθεσης. Αυτό συμβαίνει ιδίως στα πιο ψυχρά μέρη και στα μεγαλύτερα γεωγραφικά πλάτη, όπου ο άνθρακας αποθηκεύεται στο χώμα για μεγάλα χρονικά διαστήματα.

Όμως στο χώμα υπάρχει επίσης μια πληθώρα μικροβίων και μικροκοπικών ζώων, που -μαζί με τις ρίζες των φυτών- χρησιμοποιούν τον άνθρακα για την ανάπτυξή τους. Όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει, αυτό σημαίνει ότι οι έμβιοι οργανισμοί του χώματος καταναλώνουν ολοένα περισσότερο άνθρακα, ο οποίος τελικά απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα με τη μορφή του διοξειδίου.