Παραλήρημα

Το παραλήρημα είναι ο πιο συχνός τρόπος εκδήλωσης της σχιζοφρένειας και περιλαμβάνει μια σειρά συμπτωμάτων. Διαβάστε όσα πρέπει να γνωρίζετε για το παραλήρημα καθώς και πότε μπορεί να συμβεί:
 

 

Η σχιζοφρένεια χαρακτηρίζεται από μια βαθιά και προοδευτική μεταμόρφωση της προσωπικότητας.  Το άτομο σιγά-σιγά αρνείται την επικοινωνία με τους άλλους για να χαθεί κυριολεκτικά στον κόσμο της φαντασίας του.

 

Εμφανίζεται συχνά στην εφηβεία, άλλοτε προοδευτικά και άλλοτε, στα 2/3 των περιπτώσεων, με ένα οξύ επεισόδιο (έντονο, ξαφνικό και σύντομο σε διάρκεια).

 

Τα κύρια συμπτώματα αυτού του επεισοδίου είναι: 

• Η παραληρητική εμπειρία 
• Οι ψευδαισθήσεις
• Η αλλοίωση της συνείδησης και 
• Οι διαταραχές της διάθεσης

Τα σημεία που δηλώνουν την εμφάνιση της σχιζοφρένειας είναι πολλά και έχουν γίνει πολλές και διαφορετικές προσπάθειες ταξινόμησής τους.

 

Εδώ, θα σας πληροφορήσουμε για τα κύρια συμπτώματα που παρουσιάζονται στο οξύ παραληρητικό επεισόδιο, το οποίο είναι ο πιο συχνός τρόπος εκδήλωσης της σχιζοφρένειας.

 

Ας πούμε, κατ’ αρχήν, ότι όλοι έχουμε παθολογικά, δηλαδή, υπερβολικά, στοιχεία μέσα μας και όλοι τα εκφράζουμε με έμμεσο ή άμεσο τρόπο, μέσω της συμπεριφοράς μας.

 

Για τον έφηβο, λέμε χαρακτηριστικά στην ψυχολογία, ότι διανύει μιαφυσιολογικά παθολογική περίοδο και εννοούμε την υπερβολή που υπάρχει στο βίωμα των σωματικών και ψυχικών αλλαγών και τη φυσιολογική δυσκολία του εφήβου να μεταφράσει με λέξεις αυτές τις υπερβολικά έντονες αισθήσεις.

 

Ωστόσο, όταν αναφερόμαστε στις ψυχωτικές εκδηλώσεις (εδώ, στα συμπτώματα του οξέος παραληρητικού επεισοδίου) εννοούμε κάτι παραπάνω, την υπερβολή της υπερβολής, το εκτός ορίων. Ομοίως, τα συμπτώματα που θα περιγράψουμε παρακάτω, ο ασθενής τα βιώνει με μεγάλη ένταση και έχουν διάρκεια στο χρόνο.

 

Το άτομο δεν έχει συνείδηση ότι είναι υπερβολικό ή παράλογο αυτό που λέει ή σκέφτεται ή κάνει, επειδή ακριβώς βρίσκεται έξω από τα συνηθισμένα  όρια της λογικής.
 

Τα συμπτώματα

 

Οι παραληρητικές ιδέες:

Όταν λέμε ότι κάποιος παραληρεί εννοούμε ότι έχει χάσει τον έλεγχο της λογικής του σκέψης και υποστηρίζει ακράδαντα π.χ. ότι είναι ο Χριστός, η Παναγία ή ο διάβολος ή μια διασημότητα ή ότι μιλά με τους εξωγήινους ή ότι τον παρακολουθούν οι μυστικές υπηρεσίες, ή ότι το τάδε τραγούδι γράφτηκε γι’ αυτόν ή εναντίον αυτού και άλλα πολλά. Δεν αστειεύεται, το πιστεύει πραγματικά. Η επιχειρηματολογία του, όμως, ή ξεφεύγει απ’ τη λογική ή δεν μπορεί καθόλου να εξηγήσει το πώς συμβαίνει αυτό.

 

Το παραλήρημα δηλώνει την αποδιοργάνωση της προσωπικότητας, που συνοδεύεται από την προσπάθεια αναδόμησης της πραγματικότητας με διαστρεβλωμένο τρόπο.

 

Δύο σημαντικά στοιχεία:

1. από τη μια πλευρά, υπάρχει αλλοίωση του νοήματος της πραγματικότητας και
2. από την άλλη, αδιαφορία για την εξωτερική πραγματικότητα.

Τα θέματα του παραληρήματος μπορεί να έχουν διάφορες μορφές, που ακολουθούν η μια την άλλη, χωρίς όμως, να συστηματοποιούνται, δηλαδή, χωρίς να εστιάζουν σ’ ένα συγκεκριμένο θέμα.

 

Οι Ψευδαισθήσεις:
 

Είναι ψευδείς αντιλήψεις χωρίς εξωτερικό ερέθισμα. Με άλλα λόγια, το άτομο ακούει φωνές που τον καθοδηγούν, μιλούν γι’ αυτόν ή και τον βρίζουν, χωρίς αυτό να συμβαίνει στην πραγματικότητα.

 

Οι ψευδαισθήσεις, στο οξύ παραληρητικό επεισόδιο, είναι, κυρίως, ακουστικές, μπορεί, όμως, να είναι και οπτικές ή σπανιότερα οσφρητικές. 

 

Γεγονός είναι ότι, συχνά, συνοδεύονται από άγχος και προκαλούν ψυχικό πόνο στους ασθενείς.

 

Οι διαταραχές στη σκέψη:
 

Η σκέψη αποδιοργανώνεται. Οι σκέψεις, συχνά ασυνάρτητες, είτε περνούν πολύ γρήγορα, είτε πολύ αργά κι έτσι το άτομο δεν καταφέρνει να συνθέσει αυτό που θέλει να πει. Με άλλα λόγια, δεν μπορεί να συγκεντρωθεί (χαλάρωση της προσοχής), επειδή υπάρχει υπερπαραγωγή στη φαντασία και επειδή έρχονται στο νου διάφορες αναμνήσεις, εικόνες και σκέψεις, χωρίς σειρά.

 

Επομένως, η αντίληψη του χώρου και του χρόνου αλλάζει και παρουσιάζει αντιφάσεις, που επηρεάζονται από το παραλήρημα.

 

Ο ψυχονοητικός αυτοματισμός:
 

Είναι το κύριο χαρακτηριστικό του οξέος παραληρητικού επεισοδίου. Υποδηλώνει τη μηχανοποίηση της σκέψης. Με άλλα λόγια, το άτομο επαναλαμβάνει διαρκώς νοερά ή δυνατά τις ιδέες ή τις προθέσεις του ή τις σχολιάζει μηχανικά, χωρίς να τις ελέγχει.

 

Οι διαταραχές της διάθεσης:
 

Πότε το άτομο βρίσκεται σε έξαρση ευφορίας (νευρικά γέλια χωρίς λόγο) και πότε σε βαθιά θλίψη και οδύνη. Άλλοτε, μπορεί να πετρώσει από το άγχος του. Αυτές οι μεταβολές της διάθεσης σχετίζονται με το παραλήρημα και την αταξία της σκέψης του.

 

Συχνά, έχει υπερβολικές συμπεριφορές, όπως φυγή από το σπίτι, ξαφνικά και χωρίς λόγο. Τις συμπεριφορές αυτές τις εξηγεί ύστερα με περίεργο τρόπο.

 

Κάποιες φορές, στη διάρκεια της κρίσης, μπορεί να κάνει βίαιες πράξεις, αλλά αυτό είναι σπάνιο. Μπορεί να αυτοτραυματιστεί και υπάρχει κίνδυνος απόπειρας αυτοκτονίας.

 

Οι πράξεις αυτές άλλοτε γίνονται υπό την επήρεια του παραληρήματος και άλλοτε με ψυχική αδιαφορία.

 

Η αποπροσωποίηση:
 

Το άτομο παύει να αισθάνεται ότι είναι ο εαυτός του σε ό,τι αφορά, είτε στο σώμα του, είτε στο πνεύμα του. Νομίζει ότι ο εαυτός του κατέχεται από εξωτερικές δυνάμεις, ότι το σώμα του είναι ένα σώμα κούκλας και άλλα.

 

Συνθήκες εμφάνισης
 

Οξύ παραληρητικό επεισόδιο μπορεί να εκδηλώσουν έφηβοι ή νεαρά άτομα τα οποία έχουν συναντήσει ιδιαίτερα έντονες δυσκολίες στις σχέσεις τους με τους γονείς ή τα γονεϊκά πρότυπα. Συχνά, στις οικογένειες αυτές υπάρχουν και άλλα άτομα με σοβαρές ψυχικές διαταραχές.

 

Όπως αναφέραμε, το οξύ παραληρητικό επεισόδιο εκδηλώνεται ξαφνικά αν και, μερικές φορές, μπορεί τις προηγούμενες μέρες το άτομο να έχει παράξενες αντιδράσεις, όπως:

• διαταραχές στον ύπνο (αϋπνία)
• αόριστη ανησυχία
• ιδιαίτερα έντονο κλείσιμο στον εαυτό, δυσπιστία
• έλλειψη κάθε ενδιαφέροντος

Άλλες φορές πάλι, μπορεί να είναι συνδεδεμένο με κάποιο ψυχοτραυματικό γεγονός (π.χ. πένθος, αποτυχία, πρώτη σεξουαλική εμπειρία ή ακόμη και μια ανέλπιστη επιτυχία κ.ά), όπου ο έφηβος χάνει τα χωρο-χρονικά σημεία αναφοράς του. Αυτό το γεγονός, όμως, έχει συμβεί λίγο πριν το επεισόδιο.

 

Γενικά, η εμφάνιση της ψύχωσης συνδέεται, συχνά, με την ευθραυστότητα του ατόμου, που προκύπτει από βασικές ελλείψεις στη δόμηση της προσωπικότητας, κατά την πρώιμη παιδική ηλικία. Η οικογένεια πολλές φορές αντιλαμβάνεται περίεργες συμπεριφορές, τις οποίες, όμως, εντάσσει στις παραξενιές και την έλλειψη ωριμότητας από πλευράς του παιδιού. Το σχολείο συμμερίζεται αυτήν την άποψη. Όμως, οι ανατροπές της εφηβείας οδηγούν την κατάσταση στην εκδήλωση της ψύχωσης, που δεν αναγνωρίζεται από το περιβάλλον, ως πρόβλημα που προϋπήρχε.

 

Κάτι άλλο που μπορεί να προκαλέσει την εμφάνιση της ψύχωσης είναι η χρήση ναρκωτικών ουσιών. Χρησιμοποιώντας, δηλαδή, για μεγάλο χρονικό διάστημα χασίς ή αμφεταμίνες ή οινόπνευμα και, κυρίως, παραισθησιογόνα όπως LSD 25, mescaline, ecstasy κ.ά.

 

Οι ουσίες, γενικά, πυροδοτούν την εμφάνιση της ψύχωσης, εφ’ όσον υπάρχει προδιάθεση.
 

Η έκβαση του επεισοδίου

 

Ο ασθενής επανέρχεται αυθόρμητα μετά από μερικές εβδομάδες, μερικές φορές, μετά από μερικές ημέρες και άλλες φορές, μετά από μερικούς μήνες.

 

Η φαρμακευτική αγωγή επιταχύνει τη θεραπεία.

 

Το οξύ παραληρητικό επεισόδιο μπορεί να θεραπευτεί εντελώς, χωρίς ψυχικές συνέπειες και δεν επαναλαμβάνεται. Το άτομο επιστρέφει στην πραγματικότητα και συνειδητοποιεί τον παθολογικό χαρακτήρα των αντιδράσεων που είχε.

 

Το οξύ παραληρητικό επεισόδιο συχνά επανέρχεται εξ’ αιτίας της προδιάθεσης του ατόμου στο παραλήρημα. Αυτό δηλώνει την ευθραυστότητά του.

 

Αντίθετα, στη σταδιακή εμφάνιση της σχιζοφρένειας, τα κύρια συμπτώματα που αναφέραμε, εμφανίζονται προοδευτικά και πολλές φορές μεμονωμένα (π.χ. ο ασθενής έχει μόνο ψευδαισθήσεις).

Όσκαρ Ουάιλντ: Μπορώ να αντισταθώ στα πάντα εκτός από τον πειρασμό

Στα τέλη του 19ου αιώνα ο Ουάιλντ υπήρξε ένας από τους πιο φημισμένους συγγραφείς του βρετανικού θεάτρου.

 

Η δίκη και η καταδίκη του σε δύο χρόνια καταναγκαστικά έργα εξαιτίας της σχέσης του με τον γιο ενός αριστοκράτη τον μετέτρεψαν σε σύμβολο των διωγμών σε βάρος των ομοφυλόφιλων στη βικτωριανή Αγγλία.

      

- Είμαστε όλοι βουτηγμένοι στον βούρκο, αλλά κάποιοι από μας κοιτάνε τα άστρα.

- Τα βιβλία που ο κόσμος αποκαλεί ανήθικα, είναι αυτά που δείχνουν στον κόσμο τις ντροπές του.

- Οι πραγματικοί φίλοι σε μαχαιρώνουν κατάστηθα.

- Κράτα την αγάπη στην καρδιά σου. Μια ζωή χωρίς αγάπη μοιάζει με ανήλιαγο κήπο όπου τα λουλούδια έχουν μαραθεί.

- Ορισμένοι γεννάνε την ευτυχία όπου κι αν εμφανιστούν. Κάποιοι άλλοι γεννάνε την ευτυχία όποτε εμφανιστούν.

- Ονειροπόλος είναι αυτός που μπορεί να βρει τον δρόμο του μόνο στο φως του φεγγαριού. Τιμωρία του είναι ότι βλέπει το ξημέρωμα πριν τον υπόλοιπο κόσμο.

- Η μοναδική διαφορά ανάμεσα σε έναν αμαρτωλό και έναν άγιο, είναι ότι ο άγιος έχει παρελθόν και ο αμαρτωλός έχει μέλλον.

- Φρόντισε να είσαι ο εαυτός σου. Όλοι οι άλλοι είναι πιασμένοι.

- Τα παιδιά ξεκινάνε αγαπώντας τους γονείς τους· μετά από κάποιον καιρό τους κρίνουν· σπάνια, αν όχι ποτέ, τους συγχωρούν.

- Να συγχωρείς πάντα τους εχθρούς σου· τίποτα δεν μπορεί να τους εκνευρίσει περισσότερο.

- Δεν μπορεί να υπάρξει φιλία ανάμεσα σε έναν άντρα και μια γυναίκα. Μπορεί να υπάρξει πάθος, εχθρότητα, αγάπη, λατρεία αλλά όχι φιλία.

- Μπορώ να αντισταθώ στα πάντα εκτός από τον πειρασμό.

- Η εκπαίδευση είναι κάτι το αξιοθαύμαστο, αλλά καλό είναι να θυμόμαστε πότε-πότε ότι τίποτα που αξίζει να το γνωρίζεις δεν διδάσκεται.

- Δύο τραγωδίες υπάρχουν στη ζωή: η μία είναι να μην αποκτάς αυτό που θέλεις και η άλλη είναι να το αποκτάς.

- Καλό είναι να είναι κανείς πάντα ερωτευμένος. Γι' αυτό δεν πρέπει ποτέ να παντρεύεται.

- Μόνο ένα πράγμα στη ζωή είναι χειρότερο από το να σε συζητάνε και αυτό είναι το να μη σε συζητάνε καθόλου.

- Εγωισμός δεν είναι να ζεις όπως θες. Εγωισμός είναι να αναγκάζεις τους άλλους να ζήσουν όπως θες.

- Τα περισσότερα σύγχρονα ημερολόγια χαλούν τη γλυκιά απλότητα των ζωών μας με την υπενθύμιση ότι κάθε ημέρα που περνά είναι η επέτειος κάποιου εντελώς αδιάφορου γεγονότος.

- Η αλήθεια είναι ότι το κοινό έχει μια ακόρεστη όρεξη να μαθαίνει τα πάντα, εκτός απ' αυτά που αξίζει να μάθει. Η Δημοσιογραφία, ξέροντάς το πολύ καλά αυτό, κι έχοντας τις συνήθειες και τα κόλπα γνήσιου έμπορα, του προσφέρει αυτό που της ζητά.

- Το πλεονέκτημα των συναισθημάτων είναι ότι μας βγάζουν από την πορεία μας και το πλεονέκτημα της επιστήμης είναι ότι δεν έχει καμία σχέση με τα συναισθήματα.

- Τρία πράγματα μισώ στη ζωή: τις ζεστές μπύρες, τον χλιαρό καφέ και τις «κρύες» γυναίκες.

- Τριάντα πέντε είναι μια πολύ ελκυστική ηλικία. Η κοινωνία του Λονδίνου είναι πλήρης γυναικών πολύ μεγαλύτερης ηλικίας που με ελεύθερη επιλογή τους, έχουν παραμείνει τριάντα πέντε για χρόνια.

- Η αδιαφορία είναι η εκδίκηση του κόσμου προς τις μετριότητες.

- Κανένας μεγάλος καλλιτέχνης δεν βλέπει τα πράγματα όπως είναι. Αν το έκανε δεν θα ήταν μεγάλος καλλιτέχνης.

- Η ηθικολογία είναι η στάση που υιοθετούμε απέναντι σε ανθρώπους που δεν μπορούμε να υποφέρουμε.

- Ο μόνος τρόπος για να απαλλαγείς από τον πειρασμό είναι να ενδώσεις σε αυτόν.

- Είναι λυπηρό να το σκέφτεται κανείς, αλλά η μεγαλοφυΐα διαρκεί περισσότερο από την ομορφιά.

- Το να αγαπάει κανείς τον εαυτό του είναι η αρχή μιας σχέσης που μπορεί να κρατήσει μια ζωή.

- Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι άλλοι άνθρωποι. Οι σκέψεις τους είναι απόψεις κάποιου άλλου, οι ζωές τους μία μίμηση, τα πάθη τους μια αναφορά. 

- Δεν θέλω να πάω στον παράδεισο. Κανείς απ' τους φίλους μου δεν είναι εκεί.

- Το μόνο καθήκον μας απέναντι στην ιστορία είναι να την ξαναγράψουμε.

- Είναι παραλογισμός να χωρίζουμε τους ανθρώπους σε καλούς και κακούς. Οι άνθρωποι είναι είτε γοητευτικοί, είτε ανιαροί.

- Η εμπειρία είναι το μοναδικό πράγμα που δεν αποκτιέται δωρεάν.

- Η Αμερική είναι η μοναδική χώρα που πέρασε από τη φάση της βαρβαρότητας στη φάση της παρακμής χωρίς να περάσει από το ενδιάμεσο στάδιο του πολιτισμού.

- Πολλοί είχαν ανακαλύψει την Αμερική πριν τον Κολόμβο αλλά όλοι φρόντιζαν να το αποσιωπήσουν.

- Το πρόσωπο ενός άντρα είναι η αυτοβιογραφία του. Το πρόσωπο μιας γυναίκας είναι η μυθοπλασία της.

- Η μόδα είναι μια μορφή ασχήμιας τόσο ανυπόφορη, που είμαστε αναγκασμένοι να την αλλάζουμε κάθε έξι μήνες.

- Αν δεν βρίσκεις απόλαυση στο να διαβάσεις ένα βιβλίο ξανά και ξανά, δεν υπήρχε λόγος να το διαβάσεις καν.

- Ένας άνθρωπος που δεν σκέφτεται με τον δικό του τρόπο, είναι σαν να μην σκέφτεται καθόλου.

- Ποιος μπορεί να πει ότι είναι φτωχός όταν τον αγαπούν;

- Μια μικρή δόση ειλικρίνειας είναι επικίνδυνη. Σε μεγάλες δόσεις γίνεται θανατηφόρα.

- Διγαμία σημαίνει να έχεις παντρευτεί υπερβολικά μεγάλο αριθμό γυναικών. Το ίδιο και μονογαμία.

- Η τέχνη είναι επιφάνεια και συμβολισμός. Όσοι θέλουν να ψάξουν κάτω από την επιφάνεια το κάνουν με δική τους ευθύνη.

- Μια ιδέα που δεν είναι επικίνδυνη δεν αξίζει καν να λέγεται ιδέα.

- Πάντα δίνω καλές συμβουλές. Είναι το μοναδικό πράγμα που μπορώ να κάνω μ' αυτές. Ποτέ δεν είναι χρήσιμες για μένα τον ίδιο.

- Δεν είμαι αρκετά νέος για να γνωρίζω τα πάντα.

- Πρέπει πάντα να παίζεις δίκαια όταν κρατάς όλους τους άσους στα χέρια σου.

- Μερικές φορές έχω την εντύπωση ότι δημιουργώντας τον άνθρωπο, ο Θεός υπερεκτίμησε τις δυνατότητές του.

- Το μόνο άτομο που χρειάζεσαι στη ζωή σου είναι αυτό που σε χρειάζεται στη δική του.

- Στις μέρες μας οι άνθρωποι γνωρίζουν την τιμή του κάθε πράγματος και την αξία κανενός.

- Δεν υπάρχει καμία αμαρτία εκτός από την ηλιθιότητα.

- Όσο ταυτίζουμε τον πόλεμο με το απόλυτο κακό, θα διατηρεί τη γοητεία του. Όταν αρχίσουμε να τον αντιμετωπίζουμε ως κακόγουστο και χυδαίο, θα πάψει να είναι δημοφιλής.

- Όλος ο κόσμος είναι μια σκηνή αλλά η διανομή των ρόλων είναι άθλια.

- Είμαι το μοναδικό άτομο στον κόσμο που θα ήθελα να γνωρίσω σε βάθος.

- Κάθε πορτρέτο που έχει φιλοτεχνηθεί με συναίσθημα είναι πορτρέτο του καλλιτέχνη, όχι του μοντέλου.

- Πάντοτε θα με βρίσκετε γοητευτικό. Γιατί αντιπροσωπεύω όλες τις αμαρτίες που δεν είχατε το κουράγιο να διαπράξετε.

- Τίποτα δεν μπορεί να θεραπεύσει την ψυχή εκτός από τις αισθήσεις και τίποτα δεν θεραπεύει τις αισθήσεις εκτός από την ψυχή.

- Το να ζει κανείς είναι το πιο σπάνιο πράγμα στον κόσμο. Οι περισσότεροι απλώς υπάρχουν.

- Είναι πολύ θλιβερό ότι στις μέρες μας υπάρχουν τόσο λίγες άχρηστες πληροφορίες.

- Η ψευδαίσθηση είναι η πρώτη από τις απολαύσεις.

- Όταν οι καλοί Αμερικάνοι πεθαίνουν, πηγαίνουν στο Παρίσι.

- Η κοινή γνώμη είναι εκπληκτικά ανεκτική. Συγχωρεί τα πάντα εκτός από τη μεγαλοφυΐα.

- Οι ερωτήσεις δεν είναι ποτέ αδιάκριτες. Οι απαντήσεις κάποιες φορές είναι.

- Ποτέ κανείς δεν είναι λιγότερο ειλικρινής παρά όταν μιλάει για τον εαυτό του. Φόρεσέ του μια μάσκα και θα σου πει όλη την αλήθεια.

- Μόνο κάτι πραγματικά μοντέρνο μπορεί να γίνει παλιομοδίτικο.

- Η επιχειρηματολογία πρέπει να αποφεύγεται πάση θυσία. Είναι πάντοτε χυδαία και συχνά γίνεται πειστική.

- Ο κόσμος χωρίζεται σε δύο τάξεις: αυτούς που πιστεύουν το απίστευτο και αυτούς που κατορθώνουν το ακατόρθωτο.

- Αν έτσι συμπεριφέρεται η βασίλισσα Βικτώρια στους κρατουμένους της, δεν της αξίζει να έχει κρατούμενους.

- Αργούσε πάντα από αρχή. Η αρχή του ήταν πώς η συνέπεια είναι ο κλέφτης του χρόνου.

- Εμπειρία είναι το όνομα που ο καθένας δίνει στα λάθη του.

- Ένας άνδρας θέλει να είναι πάντα η πρώτη αγάπη μιας γυναίκας. Μια γυναίκα θέλει να είναι πάντα το τελευταίο ειδύλλιο ενός άνδρα.

- Επιλέγω τους φίλους μου για το γοητευτικό παρουσιαστικό τους, τους γνωστούς μου για τον καλό τους χαρακτήρα και τους εχθρούς μου για την ευφυΐα τους.

- Η ζωή είναι ένα πάρα πολύ σημαντικό πράγμα για να μιλήσει κανείς σοβαρά.

- Η πίστη είναι για τη συναισθηματική ζωή ό,τι η εγκράτεια για το πνεύμα − μία ομολογία της αποτυχίας και τίποτα περισσότερο.

- Η φιλοδοξία είναι το τελευταίο καταφύγιο της αποτυχίας.

- Ναι, είμαι ένας ονειροπόλος. Γιατί ονειροπόλος είναι αυτός που μπορεί να βρει το δρόμο του με το φεγγαρόφωτο, και να δει το χάραμα πριν από τον υπόλοιπο κόσμο.

- Οι άντρες παντρεύονται επειδή έχουν κουραστεί, οι γυναίκες επειδή έχουν περιέργεια, και οι δύο είναι δυσαρεστημένοι.

- Οι νέοι θέλουν να είναι πιστοί και δεν είναι· οι γέροι θέλουν να είναι άπιστοι και δεν μπορούν: αυτό είναι όλο.

- Όποτε οι άνθρωποι συμφωνούν μαζί μου, αισθάνομαι πάντα πως πρέπει να κάνω λάθος.

- Όταν κάποιος είναι ερωτευμένος αρχίζει κοροϊδεύοντας τον εαυτό του και καταλήγει κοροϊδεύοντας τους άλλους.

- Ποτέ μην εμπιστεύεσαι τις γυναίκες που λένε την πραγματική τους ηλικία. Αφού μπορούν να πουν αυτό, μπορούν να πουν τα πάντα.

- Τα μεγάλα πάθη είναι προνόμιο των ανθρώπων που δεν έχουν τίποτα να κάνουν.

Η μόρφωση σύμφωνα με τον Σωκράτη

Ρώτησαν κάποτε τον φιλόσοφο... «Σωκράτη πότε ένας άνθρωπος θεωρείται μορφωμένος;»
Δεν ανέφερε καθόλου την συσσώρευση γνώσεων. Απεναντίας απάντησε με τον εξής τρόπο:

Η μόρφωση, είναι θέμα συμπεριφοράς.

Ποιους ανθρώπους θεωρώ μορφωμένους;

1. Πρώτα απ’όλους αυτούς που ελέγχουν δυσάρεστες καταστάσεις, αντί να ελέγχονται από αυτές…
2. Αυτούς που αντιμετωπίζουν όλα τα γεγονότα με γενναιότητα και λογική…
3. Αυτούς που είναι έντιμοι σε όλες τους τις συνδιαλλαγές
4. Αυτούς που αντιμετωπίζουν γεγονότα δυσάρεστα και ανθρώπους αντιπαθείς καλοπροαίρετα…
5. Αυτούς που ελέγχουν τις απολαύσεις τους…
6. Αυτούς που δεν νικήθηκαν από τις ατυχίες & τις αποτυχίες τους…
7. Αυτούς που δεν έχουν φθαρεί από τις επιτυχίες και την δόξα τους…».

Ονειρεύομαι, άρα υπάρχω

Λένε πως τα όνειρα αποτελούν τον καθρέπτη του υποσυνειδήτου μας. Τροφοδοτούνται από το συνειδητό και εμπλουτίζονται από συνθήκες καθημερινότητας. Αποτελούν μια ειδική κατηγορία ύπνου, που σύμφωνα με τους ερευνητές έχει ονομαστεί ‘παράδοξος ύπνος’, ενώ μελέτες έχουν αποδείξει πως περνάμε περίπου το 7% της ζωής μας,  να ονειρευόμαστε. Πόσο καλά όμως, μπορείς να ερμηνεύσεις τα μηνύματα που σου περνά το υποσυνείδητό σου μέσω των ονείρων σου, εσύ χωρίς έρευνες και μελέτες; Πόσο διατεθειμένος και ανοιχτός είσαι, στο ενδεχόμενο να ‘ακούσεις’ τον εγκέφαλό σου να εκφράζεται με τη φωνή του υποσυνειδήτου;

Περνάνε μέρες που ονειρευόμαστε και μέχρι την ώρα που θα ανοίξουμε τα μάτια μας έχει διαγραφεί κάθε στοιχείο αίσθησης της συγκεκριμένης κατάστασης. Ενώ αντίθετα, περνάνε άλλες που ένα όνειρο μπορεί να μας στοιχειώνει για καιρό. Προσωπικά, έχει τύχει να θυμάμαι όνειρα τρανταχτά, που αναπαρήγαγα στους άλλους, από την παιδική – εφηβική μου ηλικία. Ενώ ταυτόχρονα ενδέχεται να ονειρευόμουν χθες το βράδυ και να μην το γνωρίζω καν. Είναι παράδοξο, το πώς ενδέχεται ο εγκέφαλός μου να επιτελεί λειτουργείες που ούτε καν τις γνωρίζει και παρόλα αυτά, να εκφράζεται εντονότερα έτσι στο φάσμα του συνειδητού. Το πόσο όμως είμαστε έτοιμοι να το ακούσουμε και να το αποδεχτούμε οι ίδιοι, είναι άλλο θέμα.

Συνήθως, με μια καθαρά προσωπική εκτίμηση, τις περιόδους που είμαι ήρεμος και φανερά ευτυχισμένος, όταν όλα κυλούν σαν καλά ρυθμισμένο ρολόι, τα όνειρά μου είναι όμορφα και γλαφυρά. Φωτεινά περιβάλλοντα με ήσυχα τοπία και κάποιο αγαπημένο μου πρόσωπο, καταλαμβάνουν πρωταγωνιστικό ρόλο στο ονειρικό μου πεδίο. Ενώ σε πολυτάραχες περιόδους, με έξαρση άγχους, στρες και στεναχώριας, τα όνειρα γκριζάρουν και αφήνουν ένα αίσθημα πίκρας, άγχους ή φόβου για το επικείμενο κακό. Σαφώς υπάρχουν και τα ουδέτερα όνειρα.

Η πρόσληψη των ευχάριστων ονειρικών μου εκδηλώσεων, γίνεται προφανώς θετικά, με συναισθήματα που αφήνουν απλά ένα χαμόγελο στα χείλη και μια ανάγκη να κρατήσει παραπάνω η καλή μου διάθεση. Όσον όμως αφορά την πρόσληψη του αρνητικού ονείρου, ο κάθε άνθρωπος θεωρώ πως αντιδρά διαφορετικά. Τη στιγμή δηλαδή που εγώ επιχειρώ να ψάξω ενδόμυχα και να εξετάσω όλες τις πιθανές ερμηνείες για τις οποίες ενδέχεται να με προειδοποιεί ο εγκέφαλός μου, ικανοποιώντας έτσι την έμφυτη περιέργεια μου και την ανάγκη μου για επεξήγηση, ορισμένοι απλά προσπερνούν τον αρνητισμό που εισήχθη στην ημέρα τους. Εδώ λοιπόν έχω να διατυπώσω ορισμένες ενστάσεις.

Αρχικά μην προσπερνάς ποτέ τον εαυτό σου. Ακυρώνοντας ένα όνειρο που σου άφησε τρομερά αρνητικά συναισθήματα, είναι σαν να κλείνεις την πόρτα σε εσένα, όταν έχεις φανερά κάτι σημαντικό να σου πεις.  Μπορεί το προηγούμενο βράδυ να είδες μια ταινία τρόμου και να επηρεάστηκες, γεγονός που υποδηλώνει πολλά για τις προτιμήσεις που προσπαθείς να καταπιέσεις βάζοντάς τες στα καλούπια των κοινωνικών προτύπων. Μπορεί να έχεις άγχος για μια εργασία ή μια προαγωγή και ο οργανισμός σου, να βρίσκει μόνο αυτόν τον τρόπο να σου εκφράσει την υπερφόρτωση αρνητικών συναισθημάτων στην οποία τον έχεις υποβάλει. Μπορεί να κρατάς κοντά σου τοξικά άτομα που σου ρουφάν το οξυγόνο με κάθε ευκαιρία και το υποσυνείδητό σου να σου υποδεικνύει την ανάγκη απελευθέρωσης.

Όπως και να έχει, κάθε φορά που το ονειρικό σου πεδίο σε ταξιδεύει σε έναν κόσμο μπλεγμένο ανάμεσα σε πραγματικότητα και ουτοπία, άνοιξε καλά τα αυτιά του συνειδητού σου. Αποδέξου αυτό που έχει να σου πει και πράξε ανάλογα. Μην αφήνεις τίποτα να γίνεται τόσο έντονο, ώστε να χρειαστεί να αποτελέσει αντίδραση του οργανισμού σου με τρόπο πλάγιο. Τα όνειρα σηματοδοτούν το απώτερο εγώ μας. Για μένα ίσως είναι και ένα βήμα πιο κοντά στην αυτογνωσία. Μόνο λοιπόν αν τους δώσεις την πρέπουσα σημασία, μπορείς να αναγνωρίσεις με βεβαιότητα το γεγονός πως: ‘ονειρεύομαι, άρα υπάρχω…’

Θετική στάση, ένα όμορφο παιχνίδι του νου

Μελετώντας διαχρονικά για να βρούμε ποιο είναι το κλειδί των πετυχημένων αλλά και ευτυχισμένων ανθρώπων, κάποιος καταλήγει με ασφάλεια στο συμπέρασμα ότι δεν είναι άλλο από την θετική στάση απέναντι στα πράγματα.

Κάποιοι ισχυρίζονται ότι η θετική στάση είναι στοιχείο χαρακτήρα και δεν μπορεί να καλλιεργηθεί, ειδικά ζώντας σε μία κοινωνία όπου φροντίζουν καθημερινά να βομβαρδίζουν τον νου με αρνητικά ερεθίσματα τα οποία στην συνέχεια μεταδίδονται από άνθρωπο σε άνθρωπο σαν ιός. Αυτά, δυστυχώς, δεν είναι η μόνη πραγματικότητα αλλά το κακό «πουλάει» και όλα είναι νούμερα στην εποχή μας.

Η μετάβαση από την άρνηση, με τα δεκάδες ενοχλητικά ψυχοσωματικά συμπτώματα, στην αισιοδοξία είναι ίσως το δυσκολότερο στοίχημα που μπορεί να κερδίσει κάποιος απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό, για να επιβεβαιώσουμε και εκείνο το ρητό που λέει ότι, «οι δυσκολότερες μάχες που κερδίζουμε είναι εκείνες που δίνουμε απέναντι στον εαυτό μας».

Πώς μπορεί όμως κάποιος που έχει μπουχτίσει από τον αρνητισμό, που οδηγεί σε μια πράγματι στενάχωρη και ανούσια ζωή να περάσει από την ενοχλητική δυσθυμία στην θετικότητα και να δρέψει επιτυχία αλλά και ευτυχία;

Ο νους από μόνος του επιλέγει να μεταβαίνει σε μια κατάσταση που έχει βιώσει και του αρέσει. Με αυτό ως δεδομένο φαίνεται εφικτή η σταδιακή μετάβαση από την μια κατάσταση στην άλλη μέσα από ένα απλό παιχνίδι, που στην αρχή απαιτεί πράγματι μια μικρή προσπάθεια αλλά στην συνέχεια γίνεται αυτόματα, μόλις το μυαλό ξέρει πλέον την εικόνα – συναίσθημα μέσα στο οποίο αισθάνεται καλά. Γίνεται μάλιστα ευκολότερο αν κάποιος το δει σαν ένα ευχάριστο παιχνίδι και όχι σαν μια καταναγκαστική δυναμική προσπάθεια. Οι κανόνες απλοί αλλά η εφαρμογή απλούστερη.

Αρχικά μπορούμε να δημιουργήσουμε μια στιγμιαία εικόνα το πώς θα φαινόμασταν απέναντι στον εαυτό μας χαρούμενοι… μετά σε ποιον τόπο θα ήμασταν ευτυχισμένοι. Με αυτό τον απλό τρόπο κάποιος νιώθει ανακούφιση και αρμονία. Μόλις γίνει απόλυτα κατανοητός αυτός ο απλός αλλά αποτελεσματικός μηχανισμός, τότε οι όμορφες εικόνες, ήχοι αλλά και θετικές φράσεις μπορούν να πολλαπλασιαστούν σε χρόνο. Ο χρόνος θα μπορούσε να είναι μετά το πρωινό ξύπνημα, για μερικά λεπτά κατά την διάρκεια της ημέρας ή το βράδυ πριν από τον ύπνο.

Σε σύντομο χρονικό διάστημα αυτή η διαδικασία αρχίζει να γίνεται αυτόματα και τα αποτελέσματα σε ψυχικό επίπεδο τουλάχιστον άμεσα ορατά. Έτσι ολοκληρώνεται η μετάβαση από την μιζέρια και τον αρνητισμό, στην ευδαιμονία. Αξίζει την προσπάθεια έστω και για μία ημέρα μόνο!

Μόνο ο όχλος τρέφει μεγάλο σεβασμό για τις αυθεντίες

Το argumentum ad verecundiam [επιχείρημα με επίκληση της αυθεντίας]. Αντί να προβάλλουμε επιχειρήματα, επικαλούμαστε αυθεντίες ανάλογα με το επίπεδο γνώσης του αντιπάλου μας.

Unusquisque mavult credere quam judicare [Οι άνθρωποι προτιμούν να πιστεύουν παρά να κρίνουν] λέει ο Σενέκας στο έργο De vita beata,I,IV – η δουλειά μας (κατά την αντιπαράθεσή μας με κάποιον) γίνεται πολύ ευκολότερη όταν έχουμε με το μέρος μας μια αυθεντία, που την σέβεται ο αντίπαλος. Όσο μικρότερες είναι οι γνώσεις και οι ικανότητές του, τόσο περισσότερες είναι οι έγκυρες γι’ αυτόν αυθεντίες. Αν όμως οι γνώσεις και οι ικανότητές του είναι υψηλού επίπεδου, οι αυθεντίες θα είναι πολύ λίγες ή μπορεί και να μην υπάρχουν καθόλου. Θα μπορούσε ίσως να αποδεχτεί την αυθεντία κάποιων ανθρώπων σε τομείς στους οποίους ο ίδιος δεν είναι εκπαιδευμένος, αλλά ακόμα και τότε θα τους αντιμετωπίζει με καχυποψία. Αντίθετα, οι απλοί άνθρωποι σέβονται βαθιά τους κάθε είδους επαγγελματίες. Δεν ξέρουν ότι, όταν κάποιος μετατρέπει μια δραστηριότητα σε επάγγελμα, δεν το κάνει επειδή αγαπάει τη δραστηριότητα, αλλά επειδή αγαπάει το χρήμα που κερδίζει απ’ αυτήν: – ή ότι είναι σπάνιο για κάποιον που διδάσκει ένα αντικείμενο να το κατέχει στην εντέλεια, κι αυτό γιατί όποιος μελετάει σε βάθος ένα αντικείμενο, δεν έχει χρόνο για να το διδάξει. Μόνο ο vulgus (όχλος) τρέφει μεγάλο σεβασμό για τις αυθεντίες- κι αν στη δεδομένη στιγμή δε μας βρίσκεται καμία πρόχειρη, μπορούμε να επικαλεστούμε κάποια που μοιάζει να είναι σχετική- μπορούμε να παραθέσουμε τι είπε κάποιος έστω και με διαφορετικό νόημα, κάπου αλλού, και κάτω από διαφορετικές συνθήκες. Οι αυθεντίες, που ο αντίπαλός μας αδυνατεί να καταλάβει, είναι αυτές που μπορεί να έχουν τη μεγαλύτερη επίδραση. Οι απαίδευτοι έχουν έναν ιδιαίτερο σεβασμό για διάφορες βαρύγδουπες αρχαιοελληνικές και λατινικές εκφράσεις. Κι αν χρειαστεί, μπορούμε όχι μόνο να διαστρέψουμε τα λεγόμενα των αυθεντιών, αλλά να τα παραποιήσουμε ευθέως ή να παραθέσουμε κάτι που βγάλαμε εντελώς απ’ το μυαλό μας. Κατά κανόνα, ο αντίπαλος δεν έχει εκείνη την ώρα μαζί του βιβλία, αλλά και να είχε, δε θα μπορούσε να τα χρησιμοποιήσει.

Μια γενικά αποδεκτή εσφαλμένη αντίληψη μπορεί επίσης να πάρει τη θέση της αυθεντίας. Γιατί οι περισσότεροι συμφωνούν με τον Αριστοτέλη, ο οποίος λέει “ά μεν πολλοίς δοκεί ταύτα γε είναι φαμέν” [αυτό που φαίνεται στους πολλούς ορθό, εμείς λέμε ότι είναι κιόλας – Ηθικά Νικομάχεια, Χ,172b 36]: και είναι γεγονός ότι δεν υπάρχει γνώμη, όσο παράλογη κι αν είναι, που να μην την αγκαλιάσουν αμέσως οι άνθρωποι, μόλις πεισθούν ότι είναι γενικά αποδεκτή. Το παράδειγμα επενεργεί στις σκέψεις τους όπως και στις πράξεις τους. Είναι σαν τα πρόβατα που ακολουθούν το προπορευόμενο κουδούνι, όπου κι αν τους οδηγήσει. Είναι γι’ αυτά ευκολότερο να πεθάνουν παρά να σκεφτούν Είναι περίεργο το πόσο μεγάλη επίδραση μπορεί να έχει η γενική αποδοχή μιας γνώμης στους ανθρώπους, παρόλο που η προσωπική τους εμπειρία μπορεί να τους προειδοποιεί, ότι η αποδοχή της είναι μια ανόητη και καθαρά μιμητική διαδικασία. Όμως αυτή η προειδοποίηση δε γίνεται ποτέ, κυρίως γιατί τους λείπει η οποιαδήποτε αυτογνωσία. – Μόνο οι εκλεκτοί μπορούν να πουν μαζί με τον Πλάτωνα τοις πολλοίς πολλά δοκεί [οι πολλοί έχουν πολλές απόψεις- Πολιτεία ΙΧ,576c], που σημαίνει ότι ο όχλος έχει πολλές ανοησίες στο κεφάλι του και είναι πρακτικά αδύνατο να αντιμετωπιστούν.

Αν θέλουμε όμως να μιλάμε σοβαρά, πρέπει να καταλάβουμε ότι η γενική αποδοχή μιας γνώμης δεν είναι απόδειξη για την ορθότητα της ούτε καν ένδειξη μεγάλης πιθανότητας να είναι σωστή. Όσοι ισχυρίζονται το αντίθετο, θα πρέπει να παραδεχτούν το ότι το πέρασμα του χρόνου αφαιρεί την οποιαδήποτε αποδεικτική δύναμη μιας γενικά αποδεκτής γνώμης, γιατί αλλιώς όλες οι παλιές πλάνες, που κάποια στιγμή καταρρίφθηκαν, θα έπρεπε να επανέλθουν σε ισχύ.

Όταν εξετάσουμε το θέμα από πιο κοντά, ανακαλύπτουμε ότι αυτό που ονομάζουν κοινή γνώμη δεν είναι παρά η γνώμη δυο ή τριών προσώπων- και θα πεισθούμε γι’ αυτό, αν παρακολουθήσουμε τον τρόπο, με τον οποίο προέκυψε μια τέτοια γενικά αποδεκτή γνώμη. Θα ανακαλύψουμε ότι μόνο δύο ή τρία άτομα αποδέχτηκαν στην αρχή ή προώθησαν και διατήρησαν αυτή τη γνώμη- κι ότι ο υπόλοιπος κόσμος τους έκανε τη μεγάλη χάρη να πιστέψει ότι την είχαν εξετάσει απ’ όλες τις πλευρές. Μετά, κάποιοι ακόμα, έχοντας πεισθεί εκ των προτέρων ότι οι πρώτοι είχαν την απαραίτητη ικανότητα, δέχτηκαν κι εκείνοι τη συγκεκριμένη γνώμη. Αυτούς επίσης τους εμπιστεύτηκαν πολλοί άλλοι, που η οκνηρία τους έκανε να θεωρήσουν ότι ήταν καλύτερο να πιστέψουν αμέσως, παρά να μπουν στον κόπο να ερευνήσουν το ζήτημα μόνοι τους. Έτσι ο αριθμός αυτών των οκνηρών και εύπιστων οπαδών μεγάλωνε από μέρα σε μέρα: γιατί μόλις η γνώμη αυτή απέκτησε αρκετούς οπαδούς, οι υπόλοιποι απέδωσαν το γεγονός αυτό στο ότι η γνώμη αυτή πρέπει να έχει γίνει αποδεκτή λόγω της ορθότητας των επιχειρημάτων της. Κι όσοι είχαν απομείνει, αναγκάστηκαν κι εκείνοι να αποδεχτούν το γενικά αποδεκτό, έτσι ώστε να μη θεωρηθούν δύστροπα άτομα που διαφωνούσαν με τις ιδέες που αποδέχονταν όλοι, ή εξυπνάκηδες που θεωρούσαν τον εαυτό τους ευφυέστερο απ’ όλους τους άλλους. Απ’ αυτό το σημείο και μετά, η αποδοχή αυτής της άποψης γίνεται καθήκον. Από δω και πέρα, οι λίγοι που έχουν την ικανότητα να εκφράσουν δικές τους γνώμες και δική τους κρίση, αλλά απλώς απηχούν γνώμες άλλων, τις οποίες και υπερασπίζονται με αξιοζήλευτο πάθος και μισαλλοδοξία. Γιατί αυτό που απεχθάνονται στους ανθρώπους που σκέφτονται διαφορετικά δεν είναι τόσο οι διαφορετικές γνώμες που εκφράζουν, όσο το θράσος τους να θέλουν να σχηματίσουν τις δικές τους απόψεις- κάτι που οι ίδιοι ποτέ δεν κάνουν έχοντας απόλυτη συναίσθηση της αδυναμίας τους.

– Εν ολίγοις, ελάχιστοι είναι αυτοί που έχουν την ικανότητα να σκέφτονται, γνώμες όμως θέλουν να έχουν όλοι: και η εύκολη λύση είναι αυτές τις γνώμες να μην τις δημιουργούν οι ίδιοι, αλλά να τις παίρνουν έτοιμες από άλλους. – Κι αφού έτσι έχουν τα πράγματα, ποια αξία μπορεί να έχει η γνώμη ακόμα και εκατό εκατομμυρίων ανθρώπων; Δεν έχει μεγαλύτερη ισχύ από ένα ιστορικό γεγονός που αναφέρουν εκατό χρονικογράφοι, οι οποίοι όμως αποδείχτηκε ότι αντέγραψαν κάποιον άλλο, οπότε όλες αυτές οι αναφορές βασίζονται στη γνώμη ενός και μόνο ατόμου. (Κατά Bayle, Pensees sur les Cometes).

“Dico ego, tu dicis, sed denique dixit et ille:
Dictaque post toties, nil nisi dicta vides”.
[“Το είπα εγώ, το είπες κι εσύ, και μετά το είπε κι άλλος:
Όσοι και να το ξαναπούν, δεν είναι παρά λόγια”]

Παρά τα όσα είπαμε, σε μια αντιπαράθεση με απλούς ανθρώπους, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις γενικά αποδεκτές γνώμες σαν ισχυρά επιχειρήματα.

Γενικά, όταν τσακώνονται δύο καθημερινοί άνθρωποι, το όπλο που κατά κανόνα επιλέγουν είναι οι αυθεντίες: αυτές χρησιμοποιούν ο ένας εναντίον του άλλου.- Αν ένα πιο μυαλωμένο άτομο έχει ν’ αντιμετωπίσει έναν απ’ αυτούς, θα τον συμβούλευα να καταδεχτεί να καταφύγει και αυτό στο ίδιο όπλο και να επιλέξει τις αυθεντίες που θα προκαλέσουν ρήγματα στην αδύνατη πλευρά του αντιπάλου.

Arthur Schopenhauer, Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΝΑ ΕΧΕΙΣ ΠΑΝΤΑ ΔΙΚΙΟ

Αμηχανία

Ο χειρότερος εχθρός της αμηχανίας είναι ο εαυτός της. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να τη κρύψουμε, τόσο πιο αμήχανοι αισθανόμαστε. Το βλέμμα μας χάνει τη πυξίδα του, το χαμόγελο μας μαρτυρά την αγωνία να μη χαμογελάμε, το κεφάλι μας δε βολεύεται πια πάνω στο λαιμό μας, και συνήθως τα χέρια μας παίρνουν τις πόζες ατάλαντου ηθοποιού. Το σώμα μας επιβεβαιώνει την αναγνώριση μιας προσωρινής παραφωνίας ανάμεσα σε εμάς και το κόσμο και η μεταδοτική της ικανότητα λειτουργεί ως μια ενδεχόμενη γέφυρα διάσωσης. Συνήθως θα προσπαθήσουμε να κάνουμε βολικότερη τη κατάσταση για τον εκτεθειμένο. Ο γνωστός κοινωνιολόγος Goffman υποστήριζε ότι η διαχείριση της αμηχανίας είναι ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση αλλά και την ανανέωση της δομής των κοινωνικών συναναστροφών.

Η αμηχανία κατοικεί στο σταυροδρόμι ανάμεσα στις επιθυμίες να δούμε και να μας δουν. Να γνωρίσουμε και να γίνουμε γνωστοί. Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι η έλλειψη αμηχανίας θα ήταν χαρακτηριστικό του ανθρώπου που είτε δε θα είχε καμιά περιέργεια για το κόσμο, είτε θα αδιαφορούσε ολοκληρωτικά για το ρόλο των άλλων στη δική του ζωή. Για έναν άνθρωπο που θα περιδιάβαινε ένα μοναχικό σύμπαν, χωρίς να επιδιώκει την επανασύνδεση με τις ιδιότητες των αντικειμένων και των υποκειμένων γύρω του. Η αμηχανία, προκύπτει τη στιγμή της από κοινού αναγνώρισης της παραβίασης μιας κανονικότητας. Συντονίζει με κύματα άγχους τα σώματα μας στη κοινή δυσφορία. Ενεργοποιεί την αμοιβαία ανάγκη για επανόρθωση. Είναι ο αδιάψευστος μάρτυρας του ενδιαφέροντος μας για τη κατάσταση του νου του άλλου ανθρώπου. Το αντίδοτο στο τρόμο που υποκρύπτει η αλαζονεία. Μια πιο σχεσιακή επιλογή από τη παράνοια.

Η αμηχανία, διαθέτει μια προνομιακή σχέση συνολικότερα με την επιθυμία. Το διακριτικό κοκκίνισμα της αγαπημένης όταν μας συναντά τυχαία στο δρόμο και η ελαφριά μελωδική βραδυγλωσσία μας σε μια ερωτική εξομολόγηση, οπωσδήποτε προσδίδουν μια κάποια γοητεία στη φανερωμένη τρωτότητα μας. Η αμηχανία ανήκει στις τροπικότητες της αγάπης. Είναι ένα από τα βέλη του Έρωτα. Μια πολυμήχανη στρατηγική αποκάλυψης της αλήθειας, όπως συμβαίνει για παράδειγμα στις γλωσσικές παραδρομές ή τα μικροατυχήματα. Πόσο αμήχανοι θα ένιωσαν οι παράνομοι εραστές Άρης και Αφροδίτη, όταν τους αποκάλυψε ο Ήφαιστος. Πόσο άβολη ήταν η θέση του Θεού μπροστά στον Ιώβ, όταν έπρεπε να τους εξηγήσει ότι η ταλαιπωρία του δεν είχε άλλο λόγο από ένα ουράνιο στοίχημα.

Αξίζει το κόπο, να ασχοληθούμε με τα πλέον χαρακτηριστικά όνειρα αμηχανίας. Τα όνειρα γύμνιας. Συνήθως σε αυτά συμβαίνει το εξής καταπληκτικό: Όταν αντιληφθούμε πως είμαστε μερικώς ή ολότελα γυμνοί σε ένα περιβάλλον που οι υπόλοιποι άνθρωποι είναι ντυμένοι, νιώθουμε τρομερά εκτεθειμένοι παρότι μοιάζει ότι κανείς δε δίνει σημασία στη γύμνια μας. Τι είναι το αληθινά εφιαλτικό σε αυτό το όνειρο; Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι είναι η γύμνια καθ’ εαυτή το πρόβλημα, παρότι συχνά τα όνειρα δε δίνουν δεκάρα για τέτοιου είδους κοινωνικές τυπικότητες. Το πραγματικά αξιοπρόσεκτο και ενδεχομένως τραυματικό σε αυτά τα όνειρα είναι η αδιαφορία των υπόλοιπων ονειρικών προσώπων για την αξιολύπητη μας κατάσταση. Αφού κανείς δε προσέχει το πόσο εκτεθειμένοι νιώθουμε, είναι αδύνατο να ζητήσουμε ή να έρθει βοήθεια. Τέτοια όνειρα θα είχε ενδιαφέρον να τα δούμε όχι μόνο σαν μια υποκειμενική αίσθηση ανεπάρκειας ή επιθυμία αποκάλυψης, αλλά ίσως περισσότερο σαν μια αφήγηση της αφόρητης αμφιθυμίας που προκαλεί η αδιαφορία του περιβάλλοντος μας στη με κόπο κρυμμένη αμηχανία μας. Η ανακούφιση αλλά και ταυτόχρονα η τρομακτική μοναξιά που νιώθουμε μπροστά στην υπερβολική διακριτικότητα των ονειρικών μας συντρόφων, θυμίζει παράδοξα τη φράση του Winnicott: «είναι υπέροχο να κρύβεσαι αλλά και μια καταστροφή αν δε σε βρουν». Θα μπορούσαμε να τον παραφράσουμε: «είναι μια καταστροφή να φαίνεσαι αλλά και μια ακόμη μεγαλύτερη συμφορά αν δε σε δουν.»

Η αμηχανία, ως ένα καθολικό ανθρώπινο φαινόμενο, διαθέτει προφανώς ένα αρχετυπικό πυρήνα. Ως μια καλοήθης προβολική ταύτιση, μας παραπέμπει στις προκαθορισμένες δυνατότητες του είδους μας για σύνδεση. Είναι η ελπιδοφόρα αναμονή για τη βοήθεια του άλλου, για το καθρέφτισμα και την αποδοχή. Η αμηχανία συνδέεται με την ανθρώπινη μας ανάγκη για τη παρέμβαση του «από μηχανής θεού», μια δήλωση πίστης στην ύπαρξη του ευεργετικού άλλου. Η απουσία ικανοποιητικής ανταπόκρισης στα σήματα της αμηχανίας, μας βουλιάζει στο σκοτεινό πηγάδι της ντροπής. Μας ακινητοποιεί. Μας εγκλωβίζει στην αστραφτερή και άκαμπτη πανοπλία του ναρκισσισμού ή τη γκροτέσκα κρυψώνα της κοινωνιοπάθειας.

Πόσες στιγμές απόλαυσης έχουμε ζήσει όλοι, περιγράφοντας σε μια παρέα τις αμήχανες στιγμές μας! Οι αμηχανίες μας αποκτούν μια νοσταλγική αξία. Ίσως επειδή αντανακλούν τη δυνατότητα μας να νικάμε μέσα από την ήττα. Ίσως επειδή μας επιτρέπουν να περιγελούμε και έτσι να ελευθερωνόμαστε προσωρινά από τη συνηθισμένη μας ταυτότητα. Οι αμηχανίες μας, σαν το πρώτο ερωτικό ραντεβού είναι γεμάτες προσδοκίες, μεταμέλειες, άγαρμπα αγγίγματα αλλά και ανακουφιστικούς, προσωρινούς αποχαιρετισμούς. Επιτρέπουν την ονειροπόληση, τη φαντασιακή αναπαραγωγή της απόλαυσης αλλά και τους πειραματισμούς μας. Μεσολαβούν ειρηνικά ανάμεσα στη συγχώνευση και την οργή. Ήπιες, κωμικές, ανανεωτικές παραφωνίες όπως το σπάσιμο της φωνής του έφηβου αγοριού, η πρώτη μας συνάντηση με τον θεραπευτή, η άβολη θέση του να σε κολακεύουν, το γλίστρημα σε έναν πολυσύχναστο δρόμο, μας συνοδεύουν στο κοινωνικό χώρο. Διεκδικούν το δικαίωμα μας να ζούμε αυθόρμητα.

Πως μπορούν να συμβάλλουν οι γονείς στην ενίσχυση της αυτοεικόνας των έφηβων κοριτσιών

Στην εποχή μας παρατηρείται μία έντονη ενασχόληση και υπερβολική ανησυχία για θέματα που αφορούν την εξωτερική εμφάνιση. Τα προβαλλόμενα πρότυπα ομορφιάς από τις διαφημίσεις, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και το διαδίκτυο προωθούνται με τέτοιο τρόπο, ώστε δημιουργούν στο άτομο την ψευδαίσθηση, ότι ενδεχόμενη επίτευξή τους θα φέρει την επιτυχία και την κοινωνική αποδοχή.

Την ίδια στιγμή τα επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματα στη βιομηχανία της ομορφιάς προσφέρουν απλόχερα τη δυνατότητα για την επίτευξη του πολυπόθητου ιδανικού, τα κριτήρια του οποίου όμως σκόπιμα είναι βασισμένα σε μη ρεαλιστικά πρότυπα, ώστε κάθε σύγκριση με αυτό να καταλήγει σε αποτυχία, αιχμαλωτίζοντας το άτομο στο κυνήγι της ουτοπικής τελειότητας, μέσα από την αγορά και κατανάλωση προϊόντων και υπηρεσιών καλλωπισμού.

Το «μυστικό της επιτυχίας» του παραπάνω δυσλειτουργικού για την ψυχική υγεία φαύλου κύκλου είναι το αίσθημα της δυσαρέσκειας που προκύπτει από τη σύγκριση που κάνει το άτομο ανάμεσα στον εαυτό του και τα μη ρεαλιστικά πρότυπα ομορφιάς, αποτελώντας σοβαρή απειλή για την αυτοεικόνα του και επιπρόσθετα παράγοντα κινδύνου για την εμφάνιση κατάθλιψης, χαμηλής αυτοεκτίμησης και διατροφικών διαταραχών.

Γυναίκες και εξιδανικευμένη ομορφιά
Οι γυναίκες σε σύγκριση με τους άνδρες καθημερινά εκτίθενται σε σωρεία εικόνων που εξυμνούν την εξιδανικευμένη ομορφιά και η εικόνα που αναπτύσσουν για το σώμα τους είναι πιο ευάλωτη σε σύγκριση με εκείνη των ανδρών. Ερευνητικά δεδομένα όμως αποκαλύπτουν, ότι μεγαλώνοντας αποδέχονται σε μεγαλύτερο βαθμό τις ατέλειες της εμφάνισής τους και αποκτούν μια πιο ευρεία αντίληψη για την ομορφιά, εκτιμώντας την υγεία και τη λειτουργικότητα που τους παρέχει το σώμα τους. Αναμφισβήτητα η εφηβική ηλικία εξαιτίας των ραγδαίων βιοσωματικών αλλαγών και της ανάπτυξης των γνωστικών ικανοτήτων, καθιστά τα κορίτσια περισσότερο ευαίσθητα, ως προς το χάσμα ανάμεσα στο πραγματικό και το ιδεώδες, με ανάγκη στήριξης από τους σημαντικούς άλλους.

Τι είναι η αυτοεικόνα
Αν και για την αυτοεικόνα ή αλλιώς αυτοαντίληψη, όροι που θα χρησιμοποιούνται εναλλακτικά στο πλαίσιο του παρόντος άρθρου, έχει διατυπωθεί πλήθος ορισμών, όλοι οι ερευνητές συμφωνούν ότι αποτελεί τη γνωστική πλευρά της έννοιας του εαυτού και αφορά μία πεποίθηση του ατόμου για τον εαυτό του, η οποία μπορεί να είναι ή να μην είναι έγκυρη.

Η εικόνα του σώματος, όπως τη βιώνει το ίδιο το άτομο, αποτελεί μόνο ένα μέρος της συνολικής αυτοαντίληψης και η επιρροή της στη γενικότερη αξιολόγηση της έννοιας του εαυτού, εξαρτάται από τη σπουδαιότητα που του αποδίδει το άτομο. Αυτό σημαίνει, ότι εάν μία έφηβη αισθάνεται δυσαρέσκεια για την εξωτερική της εμφάνιση αλλά παράλληλα αξιολογείται από την ίδια, ως μικρής σημασίας, εφόσον θεωρεί άλλους τομείς όπως τη σχολική ικανότητα, ως σπουδαιότερους, δεν αποτελεί απειλή για την αυτοεκτίμησή της.

Αυτοαντίληψη και Αυτοεκτίμηση
Από τα παραπάνω προκύπτει και η αιτιώδης σχέση μεταξύ αυτοαντίληψης και αυτοεκτίμησης, αφού οι υποκειμενικές αξιολογήσεις του ατόμου σχετικά με την επίτευξη ή όχι των επιδιωκόμενων στόχων, οι οποίοι δυστυχώς πολλές φορές αφορούν την τελειότητα,επηρεάζουν την αυτοεκτίμηση, που αντιπροσωπεύει τη συναισθηματική πλευρά του εαυτού και αναφέρεται στη σφαιρική άποψη που έχει κάποιος για την αξία του ως ατόμου.

Τα παιδιά αντιλαμβανόμενα από μικρή ηλικία τη σημασία που αποδίδει η κοινωνία στην ελκυστικότητα, την τοποθετούν σε υψηλή κλίμακα σπουδαιότητας για την αξιολόγηση της έννοιας του εαυτού τους. Αυτό σε συνδυασμό με τον κίνδυνο που ελλοχεύει από την εσωτερίκευση των εξιδανικευμένων προτύπων ομορφιάς και τη χρήση τους από το άτομο ως σημείο αναφοράς στις συγκρίσεις που κάνει με τον εαυτό του, αυξάνει τις πιθανότητες εμφάνισης προβλημάτων σχετικών με την εικόνα του σώματος.

Πράγματι η επιρροή των γονέων κατά τη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας περιορίζεται αισθητά αλλά συνεχίζει να είναι εξίσου σημαντική, αφού ως σημαντικοί άλλοι αποτελούν τον καθρέφτη των παιδιών. Είναι γνωστό ότι τα πρότυπα ομορφιάς αλλάζουν διαρκώς αλλά αυτό δεν αποτελεί πάντα πειστικό επιχείρημα, ώστε να εξαλειφθεί το αίσθημα της δυσαρέσκειας που νιώθουν οι έφηβες για το σώμα τους. Καθίσταται η ανάγκη μιας στρατηγική με προκαθορισμένους στόχους και υιοθέτηση ποικίλων τακτικών που να εστιάζουν στους παράγοντες που έχει αποδειχτεί ότι ευθύνονται για τη διαμόρφωση της αρνητικής εικόνας για το σώμα, την αποφυγή δηλαδή της εσωτερίκευσης των προβαλλόμενων μη ρεαλιστικών προτύπων ομορφιάς και την υποβάθμιση της σπουδαιότητας του τομέα της αυτοαντίληψης που αφορά την εξωτερική εμφάνιση.

Πιο συγκεκριμένα:
Το αυξητικό τίναγμα σε συνδυασμό με τις μεταβολές στις αναλογίες του σώματος και του προσώπου, κατά τη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας, ενδεχομένως οδηγήσει σε ασυμμετρίες για τις οποίες οι έφηβες αισθάνονται αμηχανία, ανησυχία και ντροπή. Είναι σημαντικό οι γονείς να παρέχουν επαρκείς πληροφορίες για τις προσωρινές αλλαγές που πραγματοποιούνται στο σώμα τους, καθώς και για τα ενδεχόμενα αρνητικά συναισθήματα που απορρέουν από αυτό.

Δεδομένου ότι η αρνητική εικόνα για την εξωτερική εμφάνιση προκύπτει κατόπιν σύγκρισης, μεταξύ του ιδανικού και του πραγματικού εαυτού, προτείνεται η απομυθοποίηση της τελειότητας που χαρακτηρίζει τα κυρίαρχα πρότυπα ομορφιάς, με ενημέρωση γύρω από τις εξελιγμένες μεθόδους τεχνικής επεξεργασίας που ακολουθούνται για να είναι το τελικό αποτέλεσμα εκθαμβωτικό.

Ορισμένες φορές οι γονείς στην προσπάθειά τους να ενεργοποιήσουν τα παιδιά, να αλλάξουν διατροφικές συνήθειες, προβαίνουν σε διάφορα σχόλια, σχετικά με την εξωτερική τους εμφάνιση. Έχει αποδειχτεί όμως, ότι ακόμα και σε μορφή πειράγματος μπορεί να τραυματίσουν την αυτοεικόνα των νεαρών κοριτσιών. Αποτελεσματική τακτική κρίνεται η καθοδήγηση των γονέων για υιοθέτηση από μέρους των παιδιών, μιας πλούσιας σε θρεπτικά συστατικά διατροφής, όπου σε συνδυασμό με καθημερινή άσκηση, είναι δυνατό να συμβάλλει στην κατανόηση των λειτουργιών του σώματος, αποσκοπώντας στην αίσθηση ευγνωμοσύνης για όσα είναι δυνατό να καταφέρουν με αυτό.

Ερευνητικά δεδομένα αποκαλύπτουν ότιη έκθεση και συμμετοχή των εφήβων σε οικογενειακές συζητήσεις για θέματα σχετικά με την εξωτερική εμφάνιση, όπως δηλώσεις της μητέρας ότι ακολουθεί συγκεκριμένη δίαιτα, εκδηλώσεις θαυμασμού για την εμφάνιση κάποιας διασημότητας ή εξομολογήσεις για το πόσο μειονεκτικά αισθάνεται για το σώμα της σε σύγκριση με αυτό άλλων γυναικών, επιτείνουν την εσωτερίκευση των μη ρεαλιστικών προτύπων ομορφιάς από τα κορίτσια και καλό είναι να αποφεύγονται.

Συνήθως όσοι έχουν αρνητική εικόνα για την εξωτερική τους εμφάνιση, αντικρίζοντας το είδωλό τους στον καθρέφτη, εστιάζουν στα αρνητικά, τα οποία όμως αποτελούν μόνο ένα μέρος του εαυτού. Όπως η έφηβη προσπαθεί να είναι αποδεκτή από τους συνομηλίκους της, κάνοντας χρήση ποικίλων επικοινωνιακών δεξιοτήτων στο πλαίσιο της διαπροσωπικής αλληλεπίδρασης, οφείλει να είναι εξαιρετικά προσεκτική και στη διαμόρφωση του εσωτερικού διάλογου με τον εαυτό της, υιοθετώντας περιγραφές που τονίζουν και ενισχύουν τα θετικά στοιχεία.

Οι έφηβες στην προσπάθειά τους να αυτονομηθούν από τους γονείς έχουν ανάγκη από ευκαιρίες για να αποδείξουν τη δύναμή τους. Η επιλογή των πρωτοβουλιών πρέπει να γίνεται με κριτήριο την ικανότητα τους να ανταποκριθούν με επιτυχία, ώστε ολοκληρώνοντάς τις, να λαμβάνουν προσωπική ικανοποίηση, ενισχύοντας την αυτοεκτίμησή τους.

Δεδομένου ότι η αυτοαντίληψη περιλαμβάνει και άλλους τομείς εκτός από τη σωματική εικόνα, οι γονείς είναι σημαντικό να γνωστοποιούν τη σημασία αυτών στα παιδιά και παράλληλα να τους ενισχύουν, επαινώντας τυχόν επιτεύγματα όσο αφορά τη σχολική ικανότητα, την αθλητική ικανότητα ή τη διαγωγής και συμπεριφορά.

Απαραίτητη προϋπόθεση βέβαια για την καλύτερα δυνατή αποτελεσματικότητα των παραπάνω τακτικών είναι η υιοθέτηση από μέρους των γονέων ενός διαλεκτικού στυλ στην ανατροφή των παιδιών και οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους να πραγματοποιούνται μέσα σε ένα συναισθηματικό κλίμα, βασικό χαρακτηριστικό του οποίου θα είναι η άνευ όρων αγάπη και αποδοχή.

Είναι σημαντικό να επισημανθεί τέλος, ότι η αυτοεικόνα και η αυτοεκτίμηση δεν είναι σταθερές αλλά χτίζονται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του ατόμου και απαιτούνται συνέχεια εμβόλιμες ενέσεις τόνωσης, μέσα στο πλαίσιο ενός υγιούς και προσωπικού προτύπου ομορφιάς που θα χτίσει κάθε άτομο με το δικό του τρόπο, ξεφεύγοντας από τα πρότυπα της σύγχρονης εποχής.

Οι σημαντικοί άλλοι είναι αρωγοί και συνοδοιπόροι στο ταξίδι της αυτοαποδοχής των παιδιών τους και πρώτοι εκείνοι, λειτουργώντας ως πρότυπα προς μίμηση, οφείλουν να αντικαταστήσουν τις κίβδηλες αντιλήψεις τους περί ομορφιάς με υγιή πρότυπα, ασφαλή αφετηρία για τα οποία θα μπορούσε ανεπιφύλακτα να αποτελέσει το αιώνιο πρότυπο ομορφιάς της Ωραίας Ελένης, την οποία ο Όμηρος στην Ιλιάδα, επιδιώκοντας να τονίσει το στοιχείο της υποκειμενικότητας της εξωτερικής εμφάνισης, παρέλειψε να περιορίσει, αποδίδοντάς της συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, όπως ψηλή, με καστανά ή πράσινα μάτια, μελαχρινή ή ξανθιά ή με συγκεκριμένες αναλογίες.

Γιατί άραγε;

Ανίχνευσαν όχι μόνο βαρυτικά κύματα αλλά και την ακτινοβολία που εκπέμφθηκε από την πηγή τους

Σε συνέντευξη Τύπου που παραχωρήθηκε από τη NASA και τη συνεργασία των ανιχνευτών LIGO – Virgo στην Ουάσινγκτον, ανακοινώθηκε ότι για πρώτη φορά οι επιστήμονες παρατήρησαν τη σύγκρουση άστρων νετρονίων. Σε αυτή συμμετείχε και η Ελληνίδα αστροφυσικός, Βίκυ Καλογερά, ηγετικό στέλεχος του LIGO, η οποία ανέφερε ότι το συμβάν που παρατήρησαν «είναι πολύ σπάνιο. Ο μόνος τρόπος για να τα παρατηρήσουμε είναι το γεγονός ότι η συνεργασία των ανιχνευτών VIRGO – LIGO παρακολουθεί συνεχώς δεκάδες εκατομμύρια γαλαξίες».  

Η παρατήρηση έγινε δυνατή μετά και τη δυνατότητα εντοπισμού βαρυτικών κυμάτων από τους επιστήμονες. Η πρώτη φορά που έγινε η παρατήρηση ήταν στις 17 Αυγούστου όταν και οι επιστήμονες ανακάλυψαν το σήμα, το ανέλυσαν και αυτό που βρήκαν είναι η σύγκρουση δύο αστέρων νετρίνων, 130.000.000 έτη φωτός μακριά.

Οι επιστήμονες από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη ανακοίνωσαν ότι για πρώτη φορά ανίχνευσαν στη Γη βαρυτικά κύματα από το διάστημα, τα οποία προέρχονται από τη συγχώνευση δύο άστρων νετρονίων (πάλσαρ) και όχι μαύρων τρυπών, όπως είχε συμβεί σε όλες τις προηγούμενες περιπτώσεις. Επιπλέον, για πρώτη φορά εντόπισαν και παρατήρησαν με τηλεσκόπια την ισχυρή ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία που συνόδευε το κοσμικό αυτό φαινόμενο.

Το γεγονός θεωρήθηκε πολύ σημαντικό, ώστε να ανακοινωθεί με ταυτόχρονες συνεντεύξεις και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού σε Ουάσιγκτον, Λονδίνο και Γκάρτσινγκ Γερμανίας. Όχι μόνο οι ερευνητές των δύο αμερικανικών ανιχνευτών LIGO και του ευρωπαϊκού Virgo έκαναν την ανίχνευση των ίδιων των βαρυτικών κυμάτων, αλλά στη συνέχεια 70 επίγεια και διαστημικά τηλεσκόπια κατέγραψαν το φως που βαρυτικών κυμάτων τις επόμενες ώρες, μέρες και εβδομάδες.

Το επίτευγμα αυτό, όπως τονίσθηκε από τους επιστήμονες, σηματοδοτεί τη γέννηση μιας νέου τύπου αστρονομίας. Ήδη, χάρη στις νέες παρατηρήσεις, προέκυψαν μια σειρά από άλλες ανακαλύψεις, όπως η λύση στο μυστήριο των εκρήξεων ακτίνων γάμα (Gamma-Ray Bursts – GRBs), καθώς από την ίδια πηγή των βαρυτικών κυμάτων, τη συγχώνευση των δύο άστρων νετρονίων, καταγράφηκε μια τέτοια έκρηξη ισχυρής ακτινοβολίας. Αυτό, κατά τους αστροφυσικούς, σημαίνει ότι τουλάχιστον μερικές GRBs γεννιούνται, παράλληλα με τα βαρυτικά κύματα (τις «ρυτιδώσεις» στον ιστό του χωροχρόνου), από τέτοια κατακλυσμικά κοσμικά φαινόμενα.

Ακόμη, άλλοι επιστήμονες μπόρεσαν να ρίξουν φως στην προέλευση των βαρύτερων χημικών στοιχείων (μολύβδου, χρυσού, πλατίνας κα), αλλά και να κάνουν μια νέα εκτίμηση του ρυθμού επέκτασης του σύμπαντος.

Όλα αυτά ξεκίνησαν από την αρχική ανίχνευση, στις 17 Αυγούστου φέτος, ενός νέου τύπου σήματος βαρυτικών κυμάτων, το οποίο διήρκεσε πολύ περισσότερο (περίπου 100 δευτερόλεπτα) από ό,τι τα προηγούμενα βαρυτικά κύματα από μαύρες τρύπες (μόλις ένα κλάσμα του δευτερολέπτου). Αυτό έκανε τους επιστήμονες να καταλάβουν ότι η πηγή του σήματος ήταν διαφορετική αυτή τη φορά. Η λεπτομερής ανάλυση των στοιχείων έδειξε ότι οι μάζες των δύο αντικειμένων ήσαν περίπου 1,1 έως 1,6 φορές μεγαλύτερες του Ήλιου, αντιστοιχώντας σε μάζες άστρων νετρονίων.

Τα άστρα νετρονίων είναι απομεινάρια τεράστιων άστρων, που στο τέλος της ζωής τους εκρήγνυνται ως σούπερ-νόβα. Μετά την έκρηξη παραμένει μόνο ένας -περιστρεφόμενος σαν σβούρα- τρομερά πυκνός πυρήνας αποτελούμενος, σχεδόν, μόνο από νετρόνια. Το άστρο αυτό, που δεν είναι μεγαλύτερο από μια πόλη, έχει τόση πυκνότητα, ώστε ένα κουταλάκι της ύλης του ζυγίζει σχεδόν ένα δισεκατομμύριο τόνους.

Όπως και τα κανονικά άστρα, τα άστρα νετρονίων συχνά υπάρχουν σε ζευγάρια, με το ένα άστρο σε ολοένα πιο κοντινή τροχιά γύρω από το άλλο, χάνοντας σταδιακά ενέργεια με τη μορφή βαρυτικών κυμάτων, έως ότου τελικά συγχωνεύονται. Όταν αυτό συμβεί -όπως αντίστοιχα και με τις μαύρες τρύπες- τρομερά ποσά ενέργειας και ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας, ορατής και μη (ορατό φως, υπέρυθρο, ακτίνες-Χ κά), εκτοξεύονται στο διάστημα μαζί με τα βαρυτικά κύματα.

Μόλις δύο δευτερόλεπτα μετά την ανίχνευση των βαρυτικών κυμάτων από τα επίγεια παρατηρητήρια LIGO και Virgo, το διαστημικό τηλεσκόπιο Fermi της NASA κατέγραψε μια ισχυρότατη έκρηξη ακτίνων γάμμα (GRB) σε μια περιοχή -στον αστερισμό του Ύδρου στο νότιο ημισφαίριο του ουρανού της Γης- από όπου εκτιμάται ότι προήλθαν τα βαρυτικά κύματα, μια σαφής ένδειξη ότι τα δύο συμβάντα συνδέονταν. Την έκρηξη GRB κατέγραψε και ο δορυφόρος Integral του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA).

Στη συνέχεια, δεκάδες τηλεσκόπια ειδοποιήθηκαν να στρέψουν τα «μάτια» τους προς εκείνη την κατεύθυνση. Μετά από 12 ώρες, εντοπίσθηκε ένα νέο φωτεινό σημείο -που δεν υπήρχε έως εκείνη τη στιγμή- στον γαλαξία NGC4993, σε απόσταση 130 εκατομμυρίων ετών φωτός από τη Γη. Το εύρημα επιβεβαιώθηκε και από πολλά άλλα τηλεσκόπια, μεταξύ των οποίων από το διαστημικό Hubble και τα επίγεια του Ευρωπαϊκού Νοτίου Αστεροσκοπείου (ESO) στη Χιλή.

Οι φασματοσκοπικές αναλύσεις που ακολούθησαν, έδειξαν ότι δεν επρόκειτο για έκρηξη σούπερ-νόβα, αλλά για ένα φαινόμενο που δεν είχε ποτέ παρατηρηθεί στο παρελθόν. Το φαινόμενο είχε αρχικά μπλε χρώμα και μετά κόκκινο, ώσπου έγινε πολύ αχνό για να είναι ορατό, δείχνοντας έτσι ότι μια πολύ καυτή ύλη ψυχράνθηκε γρήγορα και έχασε τη φωτεινότητά της.

Σύμφωνα με τα θεωρητικά μοντέλα, πυρηνικές αντιδράσεις συμβαίνουν στην ύλη που εκτινάσσεται στο διάστημα κατά τη συγχώνευση δύο άστρων νετρονίων, παράγοντας έτσι ατομικούς πυρήνες βαρύτερους από τον σίδηρο (χρυσού, μολύβδου κά). Αυτή η καυτή ραδιενεργή ύλη διαχέεται στο διάστημα εκπέμποντας φως σε πολλά μήκη κύματος, ένα φαινόμενο γνωστό ως «κιλονόβα». Αυτή η διαδικασία, με την οποία στο σύμπαν παράγονται βαριά στοιχεία και η οποία έως τώρα ήταν μόνο θεωρητική, πιστεύεται ότι παρατηρήθηκε για πρώτη φορά και έτσι επιβεβαιώθηκε.

Ακόμη, οι επιστήμονες βρήκαν ένα νέο τρόπο για να μετρήσουν τη «σταθερά του Χαμπλ», που περιγράφει τον ρυθμό επέκτασης του σύμπαντος. Η νέα εκτίμηση είναι, ότι το σύμπαν επεκτείνεται με ρυθμό περίπου 70 χιλιομέτρων ανά δευτερόλεπτο ανά παρσέκ, που συμβαδίζει με τις έως τώρα εκτιμήσεις.

Όλα τα παραπάνω -και πολλά περισσότερα- περιέχονται σε πολλές επιστημονικές δημοσιεύσεις από χιλιάδες εμπλεκόμενους επιστήμονες (μεταξύ των οποίων και Έλληνες του εξωτερικού, όπως η αστροφυσικός Βίκυ Καλογερά του πανεπιστημίου Nortwestern του Σικάγο), που έγιναν σε τέσσερα επιστημονικά περιοδικά (Nature, Nature Astronomy, Physical Review Letters, The Astrophysical Journal Letters).

Η πρώτη ανίχνευση βαρυτικών κυμάτων από μαύρες τρύπες είχε γίνει στις 14 Σεπτεμβρίου 2015 και -μετά την επιβεβαίωσή της- είχε ανακοινωθεί στις 11 Φεβρουαρίου 2016.΄Εκτοτε ανιχνεύθηκαν άλλες τρεις φορές βαρυτικά κύματα.

Αριστοτέλης: τι σημαίνει φιλοσοφώ;

Φιλοσοφία και μέθοδος

§1

Ι. Η κατανόηση του έργου του Αριστοτέλη συνδέεται άρρηκτα με τη ζωή του και με τις γενικότερες συνθήκες της εποχής του. Από μια γενική άποψη τούτο ισχύει για κάθε μεγάλο διανοητή. Στην περίπτωση ωστόσο του Αριστοτέλη ισχύει έτι περισσότερο, καθώς τα βήματα της συνολικής του ανάπτυξης είναι εμφανή μέσα στα έργα του και οι πιο καθοριστικές στιγμές του βίου του δεν αποτελούν ασύμβατες ευθείες με τις θεμελιώδεις κατευθύνσεις της φιλοσοφικής του σκέψης. Γεννημένος στα Στάγειρα της Χαλκιδικής και σύγχρονος του Δημοσθένη επρόκειτο να ζήσει σε μια περίοδο της ιστορίας, όπου το κράτος της Μακεδονίας επιχειρούσε να επεκτείνει την ηγεμονία του σε ολόκληρη την Ελλάδα. Δυνάμει αυτού του δεδομένου, στην κάτω Ελλάδα και κυρίως στην Αθήνα τα πνεύματα διίσταντο: οι μεν, η φιλομακεδονική πτέρυγα, έβλεπαν την ηγεμονική παρουσία των Μακεδόνων ως την πιο πρόσφορη δυνατότητα για ένωση όλων των Ελλήνων και την ενιαία αντιμετώπιση των βαρβάρων, οι δε –η αντιμακεδονική πτέρυγα– ως ξένη επικυριαρχία. Ο ίδιος ο Αριστοτέλης συνδύαζε Μακεδονική καταγωγή και ελληνική παιδεία. Οι αντιμακεδονικές ενίοτε διαθέσεις στην Αθήνα δεν δημιουργούν πάντοτε αίσθημα ασφάλειας στον Αριστοτέλη κατά τη μακρά παραμονή του εκεί.

ΙΙ. Σε ηλικία ήδη δεκαοκτώ ετών έρχεται στην Αθήνα και φοιτά στην Πλατωνική Ακαδημία, όπου έμελλε να παραμείνει ως το θάνατο του Πλάτωνα. Η φοίτησή του στη σχολή δεν ήταν μια τυπική παρουσία ενός φοιτητή και μια κοινή παρακολούθηση μαθημάτων φιλοσοφίας, αλλά συνδέθηκε με την εκπληκτική στοχαστική του παρουσία και ξεχωριστή συμμετοχή στην παραγωγή των φιλοσοφικών ιδεών της Ακαδημίας. Παρότι δεν υπάρχουν ακριβείς πληροφορίες για τις γενικότερες δραστηριότητές του και το ρόλο που πιθανόν να είχε διαδραματίσει στη σχολή, είναι γεγονός ότι η συμβολή του ήταν αντίστοιχη προς την ακατανίκητη δύναμη του μυαλού του. Ο Πλάτων τον αποκαλούσε, κατά την παράδοση, νου για την οξύνοιά του και αναγνώστη γιατί ήταν συστηματικός αναγνώστης. Η παραδειγματική προσήλωσή του στο κοινό πνεύμα της Πλατωνικής Ακαδημίας δεν τον εμπόδιζε να εμφανίζει και να αναπτύσσει βαθμιαία έναν ισχυρό κριτικό λόγο απέναντι σε συγκεκριμένες πτυχές του Πλατωνικού φιλοσοφείν εντός της σχολής. Εξάλλου, η ανεξαρτησία σκέψης αποτελούσε το σήμα κατατεθέν της συγκεκριμένης σχολής, αλλά και των υπαρχόντων τότε φιλοσοφικών σχολών. Ο ίδιος ο Αριστοτέλης, από φοιτητής ακόμη της σχολής, αλλά και μετέπειτα ως διδάσκων, αναγνώριζε το μεγαλείο της Πλατωνικής σκέψης και μάλιστα με τρόπο, που να εμπνέεται στη χάραξη αυτόνομης ερευνητικής πορείας με τις αναγκαίες εκάστοτε διαφοροποιήσεις ή και αντιθέσεις προς τον δάσκαλο.                                  

§2

Ι. Ο Αριστοτέλης ακολουθούσε τον ακόλουθο τρόπο εργασίας και οργάνωσης της σκέψης του: πρώτα-πρώτα μελετούσε επιμελώς τις απόψεις, τις θέσεις, τις γνώμες, τις θεωρίες των προγενέστερων αυτού διανοητών. Θεωρούσε πως κάθε ιστορικά πρότερη άποψη περιέχει κάτι το αληθές, που χρήζει ιδιαίτερης προσοχής, περαιτέρω μελέτης και διαφύλαξης. Σε σημεία, που υπήρχε ασυμφωνία ή διαφορετική θεώρηση ανάμεσα σ’ αυτούς τους διανοητές, ο φιλόσοφος διέκρινε τα στοιχεία ή τα προβλήματα εκείνα, που έπρεπε να διερευνηθούν και πάλι, προκειμένου να επιτευχθεί η καλύτερη λύση. Μια τέτοια μεθοδολογία είναι εμφανής σε όλο σχεδόν το έργο του. Είναι αυτονόητο πως δεν αναγίγνωσκε τις προηγούμενες πηγές ή φιλοσοφικές θέσεις ως λογογράφος ή ως λογοτέχνης ή ως ιστορικός, αλλά ως φιλόσοφοςˑ τουτέστιν τις ελάμβανε ως αφορμή ή βοηθητικό μέσο για να εμβαθύνει στη συνέχεια με τον δικό του πρωτότυπο τρόπο και να μεταστοχαστεί την ουσία και τα όρια της σοφίας του παρελθόντος. Ορισμένως δεν περιοριζόταν μόνο σε φιλοσοφικές ή διανοητικές εν γένει απόψεις των προγενεστέρων του, αλλά επεκτεινόταν και σε γνώμες, ρήσεις, απόψεις του πλήθους. Γι’ αυτό βλέπουμε πως οι κεντρικές έννοιες της φιλοσοφίας του δεν είναι κατά βάση τεχνικοί όροι ή εξεζητημένες ορολογίες, αλλά κοινές και απλές λέξεις ή φράσεις. Στη συνάφεια τούτη το πρώτο ερώτημα, με τα οποίο επιχειρεί να «ξεκλειδώσει» το λόγο, ήτοι να διακρίνει τα διάφορα είδη των όντων και να γνωρίσει την Ουσία [=υπόσταση], είναι το τί ἐστι και όχι το πώς ή το πού (Μετά τα Φυσικά 1028a κ.εξ.). Ιδιαίτερη σημασία περικλείει, με βάση αυτό το πνεύμα, το περίφημο Αριστοτελικό ερώτημα: τί ἦν εἶναι.

ΙΙ. Πώς σκέπτεται ο Αριστοτέλης τη φιλοσοφία; Εκκινεί από τον κοινό τόπο ότι περιέχει μέσα της το κεντρικό νόημα της φιλίας, ήτοι της εκζήτησης της σοφίας. Κάτι δηλαδή παρόμοιο με ό,τι ισχύει και στον Πλάτωνα. Πώς όμως την εννοεί πιο συγκεκριμένα; Ως οντολογική τάση ή πράξη του ανθρώπου προς το εἰδέναι: «Πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει» μας προ-ειδοποιεί στα Μετά τα Φυσικά(908a). Τι θέλει να πει ο φιλόσοφος με αυτή τη ρήση; Εκ πρώτης όψεως πως όλοι οι άνθρωποι από τη φύση τους επιθυμούν διακαώς, διψούν κυριολεκτικά για τη γνώση. Αλλά ποια γνώση; Εδώ εμφανίζονται τα δύσκολα με κάποιες νηπιακές ερμηνείες, οι οποίες, όταν προέρχονται και από κατ’ επάγγελμα «φιλοσόφους», ηχούν ελεεινά και τρισάθλια. Η κατανόηση της γνώσης, από ορισμένους τέτοιους α-φιλοσόφους της μαζικής κουλτούρας, απλοϊκά ως μιας συσσωρευτικής διαδικασίας ή πράξης επί μέρους ποσοτικών γνώσεων παντός είδους είναι ό,τι πιο ξένο και εχθρικό προς το αληθινό νόημα της Αριστοτελικής σύλληψης της Γνώσης και συναφώς της Φιλοσοφίας. Ο φιλόσοφος με την εν λόγω ρήση του έχει κατά νου την καθαρή Γνώση και φιλοσοφία, κάτι παρόμοιο με ό,τι ο Χέγκελ ονομάζει θεωρησιακή (spekulativ-Spekulation): θεωρησιακή σκέψη, καθαρή θεωρία. Πώς προκύπτει αυτή η ερμηνεία;

§3

Ι. Πρώτα-πρώτα από το γεγονός ότι το εἰδέναι ανάγεται και συνάμα μας ανάγει στην έννοια: εἶδος, στην πιο περίλαμπρη λέξη-όρο και έννοια της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και γενικότερα της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας. Εἰδέναι: τύπος του εἴδω=βλέπω, παρατηρώ, διακρίνω, εξετάζωˑ δευτερογενής σημασία: γνωρίζω, κατανοώ. Ο ενεστώτας δεν απαντάˑ αντ’ αυτού χρησιμοποιείται το ὁρῶ. Παρακείμενος με σημασία ενεστώτα: οἶδα με απαρέμφατο το εἰδέναι. Έτσι, η τάση του ανθρώπου προς τη Γνώση δεν είναι οποιαδήποτε τάση προς κάθε είδους πληροφοριακή γνώση –τότε ο κάθε περίεργος ή πολυπράγμων θα ήταν φιλόσοφος– αλλά εκείνη που ιδιάζει στην οντολογική του σύσταση και ύπαρξη: η φυσική του τάση, η κατά φύση [=κατά την Ουσία του] όρεξη [=από το ορέγομαι], ήτοι επιθυμία του και διάθεση προς τη θέαση, εξέταση, γνώση και κατανόηση του εἶδους, δηλαδή της μορφής, της Ουσίας των όντων. Τώρα, η πιο πάνω Αριστοτελική πρόταση σημαίνει ολοκληρωμένα πως όλοι οι άνθρωποι κινούνται με όρεξη, με πόθο, με διάθεση, από την κατά φύση Ουσία τους, προς τη θέαση, κατ’ επέκταση προς τη Γνώση και επί-Γνωση του είδους, της μορφής των όντων. Η ενατένιση λοιπόν ή η θεώρηση αυτής της μορφής δεν είναι άλλη από την επιζήτηση της καθαρής Γνώσης, της σοφίας.

ΙΙ. Ετούτη όμως η ενατένιση δεν συνιστά κάποια πεφωτισμένη λάμψη ή έκλαμψη, που αποτελεί προνόμιο κάποιων κατ’ επάγγελμα φίλων της σοφίας, αλλά μια εκπτυσσόμενη πράξη του ανθρώπου εν γένει, που ευχαριστιέται να χρησιμοποιεί προς τούτο τις αισθήσεις του, και δη την όρασή του, καθώς αυτή του επιτρέπει να διακρίνει τα πράγματα μεταξύ τους, να δια-βλέπει τις διαφορές τους, να αποκτά εμπειρία. Να γιατί ο Αριστοτέλης μας λέει ως συνέχεια της ως άνω ρήσης ‒ φιλοσοφικής πρότασης: «σημεῖον δ' ἡ τῶν αἰσθήσεων ἀγάπησις» [=σημάδι, απόδειξη γι’ αυτό είναι η αγάπηση των αισθήσεων, η αγάπη που έχουν για τις αισθήσεις]. Ο άνθρωπος, κατ’ αυτήν την έννοια, διέρχεται μέσα από τις αισθήσεις και ακόμα πιο πολύ μέσα από την όραση για να ανέλθει στο επίπεδο επιζήτησης της σοφίαςˑ στην επιδίωξη της καθαρής Γνώσης. Εν τέλει, το θεμελιώδες χαρακτηριστικό του Αριστοτελικού φιλοσοφείν είναι: σύζευξη αισθητού και νοητού κόσμουˑ όχι διχοτόμηση ή εναντίωση. Μόνο έτσι καθίσταται δυνατή η ανύψωση στη Γνώση των πρώτων αρχών και αιτιών των όντων. Αυτή την ανύψωση πραγματώνει και επιζητεί να πραγματώσει η φιλοσοφία. Ετούτη η επιδίωξη δεν προϋποθέτει ή δεν απαιτεί κάποια θεϊκή δύναμη για να γίνει πραγματικότητα, αλλά ανήκει στις δυνατότητες του σκεπτόμενου όντος που λέγεται άνθρωπος. Το ζώο δεν έχει τέτοιες επιδιώξεις, γιατί δεν σκέπτεται, δεν φιλοσοφεί. Ο άνθρωπος λοιπόν που φιλοσοφεί γίνεται ισόθεος.

ΡΗΤΟΡΙΚΗ: ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ - Περὶ τῶν ἐν Χερρονήσῳ (1-3)

[1] Ἔδει μέν, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τοὺς λέγοντας ἅπαντας μήτε πρὸς ἔχθραν ποιεῖσθαι λόγον μηδένα μήτε πρὸς χάριν, ἀλλ᾽ ὃ βέλτιστον ἕκαστος ἡγεῖτο, τοῦτ᾽ ἀποφαίνεσθαι, ἄλλως τε καὶ περὶ κοινῶν πραγμάτων καὶ μεγάλων ὑμῶν βουλευομένων· ἐπεὶ δ᾽ ἔνιοι τὰ μὲν φιλονικίᾳ, τὰ δ᾽ ᾑτινιδήποτ᾽ αἰτίᾳ προάγονται λέγειν, ὑμᾶς, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τοὺς πολλοὺς δεῖ πάντα τἄλλ᾽ ἀφελόντας, ἃ τῇ πόλει νομίζετε συμφέρειν, ταῦτα καὶ ψηφίζεσθαι καὶ πράττειν.

[2] ἡ μὲν οὖν σπουδὴ περὶ τῶν ἐν Χερρονήσῳ πραγμάτων ἐστὶ καὶ τῆς στρατείας, ἣν ἑνδέκατον μῆνα τουτονὶ Φίλιππος ἐν Θρᾴκῃ ποιεῖται· τῶν δὲ λόγων οἱ πλεῖστοι περὶ ὧν Διοπείθης πράττει καὶ μέλλει ποιεῖν εἴρηνται. ἐγὼ δ᾽ ὅσα μέν τις αἰτιᾶταί τινα τούτων, οὓς κατὰ τοὺς νόμους ἐφ᾽ ὑμῖν ἐστιν, ὅταν βούλησθε, κολάζειν, κἂν ἤδη δοκῇ κἂν ἐπισχοῦσιν περὶ αὐτῶν σκοπεῖν ἐγχωρεῖν ἡγοῦμαι, καὶ οὐ πάνυ δεῖ περὶ τούτων οὔτ᾽ ἔμ᾽ οὔτ᾽ ἄλλον οὐδέν᾽ ἰσχυρίζεσθαι·

[3] ὅσα δ᾽ ἐχθρὸς ὑπάρχων τῇ πόλει καὶ δυνάμει πολλῇ περὶ Ἑλλήσποντον ὢν πειρᾶται προλαβεῖν, κἂν ἅπαξ ὑστερήσωμεν, οὐκέθ᾽ ἕξομεν σῶσαι, περὶ τούτων δ᾽ οἴομαι τὴν ταχίστην συμφέρειν καὶ βεβουλεῦσθαι καὶ παρεσκευάσθαι, καὶ μὴ τοῖς περὶ τῶν ἄλλων θορύβοις καὶ ταῖς κατηγορίαις ἀπὸ τούτων ἀποδρᾶναι.

***
[1] Αθηναίοι, έπρεπε όλοι οι ρήτορες να μην εκφωνούν κανέναν λόγο παρασυρμένοι από έχθρα μήτε προς ευχαρίστηση των ακροατών, αλλά ό,τι ο καθένας θεωρεί καλύτερο, αυτό να προτείνει, και μάλιστα όταν συζητάτε για κοινά και ζωτικής σημασίας ζητήματα. Επειδή όμως μερικοί μιλούν παρασυρμένοι άλλοτε από εριστική διάθεση, άλλοτε από οποιαδήποτε αιτία, πρέπει εσείς, Αθηναίοι, ο λαός, παραμερίζοντας όλα τα άλλα να αποφασίσετε και να βάλετε σε ενέργεια όσα νομίζετε ότι συμφέρουν στην πόλη.

[2] Το ενδιαφέρον σας περιστρέφεται στα γεγονότα της Χερρονήσου και στην εκστρατεία που εδώ και ένδεκα μήνες διενεργεί ο Φίλιππος στη Θράκη. Αλλά οι περισσότεροι λόγοι που έχουν εκφωνηθεί αναφέρονται στα όσα κάνει ή πρόκειται να κάνει ο Διοπείθης. Και όσον αφορά τις κατηγορίες που διατυπώνει κανείς εναντίον κάποιου από αυτούς που σύμφωνα με τους νόμους είναι στο χέρι σας να τους τιμωρήσετε όποτε θέλετε, νομίζω ότι σχετικά με αυτό έχετε χρονικά περιθώρια να το ερευνήσετε, είτε κρίνετε πως είναι καιρός τώρα είτε αργότερα, και δεν χρειάζεται να επιμένουμε καθόλου πάνω σ᾽ αυτό ούτε εγώ ούτε κανείς άλλος.

[3] Αντίθετα, όσον αφορά τα εδάφη που προσπαθεί να καταλάβει πριν από μας εχθρός της πόλης δεδηλωμένος, που βρίσκεται στην περιοχή του Ελλησπόντου με μεγάλη δύναμη και που, αν έστω και λίγο καθυστερήσουμε, δεν θα μπορούμε να τα σώσουμε, γι᾽ αυτά ακριβώς τα εδάφη πιστεύω ότι μας συμφέρει και να έχουμε πάρει τις αποφάσεις μας και να έχουμε κάνει τις προετοιμασίες μας το ταχύτερο δυνατόν και να μην απομακρυνόμαστε από τον στόχο αυτόν εξαιτίας των θορύβων και των κατηγοριών που αφορούν άλλα πράγματα.

ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ ΖΕΥΣ ΤΟΥ ΦΕΙΔΙΑ

Μπορούμε να υποθέσουμε ότι όταν ο Περικλής ανέθετε στον Φειδία το τεράστιο έργο της επίβλεψης του οικοδομικού προγράμματος της Ακρόπολης χάριν της φιλίας τους ο γλύπτης δεν περίμενε με κανένα τρόπο να δεχθεί κατηγορία εναντίον της ηθικής του ακεραιότητας. Εκτός εάν ήταν στ' αλήθεια ένοχος... Ο Αριστοφάνης το 421 π.Χ., συνδέοντας τα ονόματα των δύο συμπατριωτών του, κάνει λόγο για τη «δυσπραγία του Φειδία» και την προσπάθεια που έκανε ο Περικλής να αποφύγει παρόμοια τύχη¹. Πάνω από πεντακόσια χρόνια αργότερα, ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ένας από τους εργάτες στο πρόγραμμα της Ακρόπολης, ο Μένων, πείστηκε από τους εχθρούς του Φειδία να τον κατηγορήσει για κλοπή, κάτι που αποδείχτηκε αναληθές². Παρά την κακή του φήμη, ο Φειδίας προσκλήθηκε στην Ηλεία όπου του ανατέθηκε από τους Ηλείους να φιλοτεχνήσει δύο ακόμη χρυσελεφάντινα αγάλματα, την Αφροδίτη στην Ήλιδα και τον Δία στην Ολυμπία.

  

Η Αθηνά Παρθένος

 

Ο Παυσανίας στο πρώτο του βιβλίο (Αττικά 24,5-7), όταν φθάνει στο χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς που βρισκόταν στο σηκό του Παρθενώνα, αναφέρει τα υλικά (χρυσός και ελεφαντοστό), περιγράφει το κράνος στο μέσον η Σφίγγα, στις δύο πλευρές οι Γύπες), κάνει μία παρέκβαση σχετικά με τους Γύπες και συνεχίζει με την περιγραφή του αγάλματος- Η Αθηνά ήταν ορθή και φορούσε χιτώνα με ανάγλυφο το κεφάλι της Μέδουσας από ελεφαντοστό πάνω στο στήθος της. κρατώντας στο δεξί χέρι τη Νίκη, σχεδόν δύο μέτρα στο ύψος, και το δόρυ στο άλλο χέρι, ενώ μα ασπίδα ήταν ακουμπισμένη δίπλα στο αριστερό πόδι της και ένα φίδι κοντά στην ασπίδα (εἴη δ' ἄν Έριχθόνιος). Επίσης, αναφέρει τη διακόσμηση του βάθρου (η γέννηση της Πανδώρας) και κάνει μια σύντομη παρέκβαση για την Πανδώρα βασισμέ­νος στον Ησίοδο.

 

Ο Πλίνιος, από την άλλη πλευρά, αναφέρει μόνο τα υλικά και το ύψος του αγάλματος (γύρω στα 39 πόδια) και φαίνεται ότι εντυπωσιάστηκε από την ασπίδα (παραστάσεις Αμαζονομαχίας και Γιγαντομαχίας), καθώς και από τα σανδάλια της θεάς (ανάγλυφη παράσταση Κενταυρομαχίας), περισσότερο από οτιδήποτε άλλο³. Έτσι καλύπτει το κενό που άφησε ο Παυσανίας.

 

Ο Πλούταρχος, εκτός από την αναφορά του στον Περικλή, στον Φειδία και την τύχη του τελευταίου, δίνει δύο ακόμη λεπτομέρειες: α) το όνομα του Φειδία ως γλύπτη της Παρθένου ήταν χαραγμένο σε μία στήλη⁴- β) στην εξωτερική πλευρά της ασπίδας χάραξε τη δική του εικόνα ως γέρου φαλακρού άνδρα και την εικόνα του Περικλή να πολεμά εναντίον μιας Αμαζόνας⁵.

 

Μια παλαιότερη πηγή, ο Θουκυδίδης, αναφέρεται στην Παρθένο ως τῆς θεοῦ... τό ἄγαλ­μα, το οποίο ήταν καλυμμένο με χρυσό που μπορούσε να αφαιρεθεί⁶. Σε αυτό το σημείο θα μπορούσε να αναφερθεί η φράση του Stewart: «ήταν καλυμμένη με παραπάνω από έναν τόνο σφυρηλατημένου χρυσού»⁷, η οποία συμφωνεί με τον Θουκυδίδη: ἔχον τό άγαλμα τεσοαράκοντα τά­λαντα σταθμόν χρυσίου ἀπέφθου και περιαιρετόν εἶναι ἅπαν⁸.

 

Αρχαία αντίγραφα, νομίσματα, περιγραφές και αρχαιολογικά ευρήματα μέσα στον Παρθενώνα είναι οι πηγές μας σχετικά με την όψη του αγάλματος. Αλλά, κατά τη γνώμη μου, τα πιο σημαντικά είναι τα αγαλματίδια Lenormant (εικ. 2) - αν και ημιτελές - και Βαρβάκειον, όπως επίσης το αντίγραφο Strangford της ασπίδας, που βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο (εικ. 5) και η βάση μιας ελληνιστικής εκδοχής της Παρθένου από την Πέργαμο (εικ. 4), στο Βερολίνο. Αυτά τα αντίγραφα φαίνεται άτι είναι τα πλησιέστερα προς το πρωτότυπο σύμφωνα με τις γραπτές περιγραφές, ειδικά τα αγαλματίδια, τα οποία μας παρέχουν μια πλήρη «περίοπτη» εκδοχή της Παρθένου.

 

Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι μᾶλλον θαυμάζε­ται τά Περικλέους ἔργα πρός πολύν χρόνον ἐν ὀλίγῳ γενόμενα⁹. Αυτά ακριβώς προσπάθησε να μεταδώσει με την τέχνη του ως εξουσιοδοτη­μένος από τον Περικλή για την εκτέλεση του φιλόδοξου έργου του. Σύμφωνα με τον Lapatin¹⁰, το πρόγραμμα της Παρθένου είχε σχεδιαστεί προσεκτικά και αντικατόπτριζε την κυρίαρχη ιδεολογία του αιώνα του Περικλή. Αυτό σημαίνει ότι είχε γίνει μια προσπάθεια από τους Αθηναίους ηγέτες, δηλαδή από τον ίδιο τον Περικλή, να στείλει πολιτικά μηνύματα προς τον υπόλοιπο ελληνικό κόσμο και ακόμη περισσότερο προς τους εξ ανατολών εχθρούς. Εξάλλου, η Αθήνα ήταν ο απόλυτος εξουσιαστής των συμμάχων στην Αθηναϊκή Συμμαχία/Ηγεμονία εκείνη την εποχή, εφόσον το Ταμείο είχε ήδη μεταφερθεί στην πόλη το 454 π.x.

 

Ξεκινώντας από την κορυφή του αγάλματος, «το καλοφτιαγμένο αττικό» κράνος^!1 φέρει παραστάσεις μυθολογικών όντων. Συνδέονται με αρχαίες πανελλήνιες πεποιθήσεις που αφορούν στη γοητεία που ασκεί ο χρυσός στους ανθρώπους εξαιτίας της σπανιότητας του - ο Γύπας, φύλακας του χρυσού¹² και το μυστήριο του άγνωστου, απρόσμενου κινδύνου που παραφυλά την ανθρωπότητα, αλλά την ίδια στιγμή η αινιγματική φύση των θεών, η Σφίγγα, ο επιδρομέας ή το διαβολικό πλάσμα της Θήβας¹³. Το κοινό χαρακτηριστικό είναι τα φτερά, ένα στοιχείο που υποδηλώνει την ταχύτητα με την οποία επιτίθενται στα θύματα τους. Έχουν μακριά νύχια ή δυνατά πόδια, υπαινιγμός αγριότητας.

 

Παρόμοια συναισθήματα φόβου και σεβασμού προκαλεί το κεφάλι της Μέδουσας, η Γοργώ, στο μέσον της Αιγίδος πάνω στο στήθος της θεάς: ένα πλάσμα που απωθεί και μετατρέπει σε πέτρα όποιον τολμήσει να το κοιτάξει.

 

Θα αναρωτιόταν κάποιος γιατί ένα άγαλμα, όπως της Αθηνάς Παρθένου, θα πρέπει να προκαλεί φόβο. Η Πρόμαχος Αθηνά με το μακρύ της δόρυ ήταν η πρώτη που υποδεχόταν τους επισκέπτες πάνω στον ιερό βράχο επιδεικνύοντας την αναμφισβήτητη δύναμή της, ενώ η Παρθένος στεκόταν ήρεμη στο ναό της εντυπωσιάζοντας με τον πλούτο της όσους έμπαιναν μέσα. Ο υπαινιγμός είναι αρκετά σαφής: η Αθηνά, η προστάτιδα θεά, προειδοποιεί όποιον έχει εχθρικές διαθέσεις ότι δεν πρόκειται να επιτρέψει καμία απόπειρα εναντίον της πόλης της. Επιπλέον καθιστά σαφές σε όλους ότι η πόλις είναι αρκετά πλούσια για να αντιμετωπίσει κάθε ανάγκη είτε σε καιρό ειρήνης είτε στον πόλεμο. Εξάλλου, η Αθήνα έχει την ηγεμονία της Αθηναϊκής Συμμαχίας, πρέπει να υπογραμμίσει τη λάμψη της και την αρμοδιότητά της για τη φροντίδα του χρυσού που της εμπιστεύτηκαν οι σύμμαχοι¹⁴ και χρησίμευσε σε μεγάλο βαθμό στην κατασκευή του αγάλματος, εφόσον ο χρυσός μπορούσε να αφαιρεθεί ώστε να ελεγχθεί το βάρος του¹⁵.

 

Ο προστατευτικός ρόλος της θεάς απέναντι στους κατοίκους υπογραμμίζεται από την ύπαρξη του φιδιού. Ίσως είναι ο Εριχθόνιος, σύμφωνα με τον Παυσανία (Αττικά 24.7), το καλό πνεύμα των προγόνων, το αποδεικτικό στοιχείο της  αὐτοχθονίας των Αθηναίων, αλλά και ο προστάτης της πάλης¹⁶. Αυτό το διακοσμητικό στοιχείο μεταφέρει το μήνυμα σε φίλους κι εχθρούς: η πόλις της Αθηνάς προστατεύεται πολύ καλά από τη θεά.

 

Εικάζουμε ὀτι η Νίκη. που στεκόταν στη δεξιά παλάμη¹⁷ της θεάς (είτε υπήρχε κίονας από κάτω είτε όχι), φορούσε στεφάνι -ακριβώς όπως εκείνη που κρατούσε ο Ζευς της Ολυμπίας- αν και ο Παυσανίας δεν μας δίνει κανένα στοιχείο στη σύντομη περιγραφή του. Επίσης, μάλλον στεφάνωνε την Αθηνά¹⁸, ως χειρονομία που δοξάζει την πόλη στο όνομα της προστάτιδάς της, μνημονεύοντας τη συμμετοχή της στους Περσικούς πολέμους και τις νίκες που κατήγαγε. Το δόρυ ακουμπάει στο αριστερό της χέρι, ἐν δέ τῇ ἑτέρᾳ χειρί το δόρυ ἔχει (Αττικά 24.7), σε θέση ανάπαυσης κοντά στην ασπίδα. Αν ήταν σε θέση μάχης, θα έπρεπε να το κρατά με το δεξί χέρι για να το εκτοξεύσει προς τους εχθρούς. Έτσι, η Παρθένος είναι -πλήρως εξοπλισμένη, αλλά σε ανάπαυση»¹⁹.

 

Τα σανδάλια, «τυρρηνικά (ετρουσκικά), με βαριά σόλα και επιχρυσωμένα λουριά», σύμφωνα με τον Lapatin²⁰, δεν υπήρξαν αντικείμενο περαιτέρω συζήτησης, απ' όσο γνωρίζω. Το μοτίβο της διακόσμησης τους, η Κενταυρομαχία, είναι ένα από τα πιο κοινά και, για μια ακόμη φορά, συνδέει την εικονογραφία του αγάλματος με εκείνη των αρχιτεκτονικών γλυπτών του ναού.

 

Η ασπίδα της Αθηνάς παρθένου

 

Η ασπίδα, που ήταν ένα ακόμη «πεδίο» διακόσμησης, είχε στην εξωτερική πλευρά το δημοφιλές θέμα της Αμαζονομαχίας και αναπαυόταν κοντά στο αριστερό πόδι της θεάς, έχοντας σαφώς προστατευτική σημασία ως αμυντικό όπλο. Η εικονογράφηση της ερμηνεύτηκε ως η αναπαράσταση του απώτερου παρελθόντος της Αθήνας και οι περισσότερες μορφές αναγνωρίστηκαν ως βασιλιάδες και ήρωες (Θησέας αντί του «Περικλή», Πειρίθους, Κεκροψ αντί του «Φειδία», Ερεχθέας και Πανδίων). Το φόντο θεωρήθηκε ότι αναπαριστά τον Αρειο Πάγο, όπου οι Αμαζόνες στρατοπέδευσαν κατά τη διάρκεια της επίθεσής τους εναντίον της Ακρόπολης²¹.

 

Είναι σαφές ότι έχουμε την απεικόνιση διαδοχικών σταδίων μιας μάχης με τρόπο που θυμίζει τη ζωγραφική σύνθεση της μάχης του Μαραθώνα στην Ποικίλη Στοά από τον Πάναινο, ο οποίος κατά τύχη ήταν αδερφός του Φειδία (Παυσανίας. Ηλιακά 11.6). ή ανιψιός του. Είναι επίσης σαφές ότι ο στόχος είναι να υπενθυμίσει και να δοξάσει τη μάχη και τη νίκη των Αθηναίων εναντίον των Περσών και την προσπάθειά τους να τονίσουν τη λαμπρότητα της Αθήνας.

 

Πέρα από κάθε εικασία για την εικονογράφηση, υπάρχει γραπτή μαρτυρία που αφορά στις δύο μορφές πάνω στην ασπίδα. Φαίνεται λογικό, αν δεχτούμε την αξιοπιστία του συγγραφέα. Μία από τις κατηγορίες εναντίον του Φειδία σύμφωνα με τον Πλούταρχο (Περικλής, 31) ήταν απ σχεδίασε τη μορφή του ως φαλακρού άνδρα που κρατούσε μια πέτρα πάνω από το κεφάλι του, όπως επίσης ότι πρόσθεσε μία παγκάλην εικόνα του Περικλή που πολεμούσε εναντίον μιας Αμαζόνας. Αυτή η πληροφορία έδωσε αφορμή για συζήτηση σχετικά με τις δύο μορφές, οι οποίες πρέπει να ήταν απολύτως ορατές από τους θεατές του αγάλματος, δεδομένου ότι η διάμετρος της ασπίδας θα πρέπει να ήταν τουλάχιστον δύο φορές μεγαλύτερη από το ύψος της Νίκης. Σε δύο από τα αντίγραφα, στο αγαλματίδιο Lenormant και στην ασπίδα Strangford. μπορούμε να αναγνωρίσουμε πς υπό συζήτηση μορφές, αν και είναι είτε ημιτελείς, είτε σε διαφορετική θέση²². Αυτή η ύβρις θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως μια προσπάθεια του γλύπτη να απεικονίσει τον εαυτό του αντί της υπογραφής του και να αποτίσει φόρο τιμής στον «προστάτη» του, τον Περικλή.

 

Σύμφωνα με την Evelyn Harrison, «εκείνοι που ακόμη επιθυμούν να δουν πρόθεση στα πορτρέτα του Φειδία και του Περικλή πρέπει να επανεξετάσουν το ζήτημα, όχι πια με την έννοια των δύο φίλων που πολεμούν ο ένας στο πλευρό του άλλου, αλλά μέσα σε αυτό το τρομερά ευρύ πανόραμα της ανθρώπινης ιστορίας»²³. Σε αυτό το πανόραμα συμπεριλαμβάνονται όλα τα σύμβολα που ανήκουν στην εικονογράφηση της Παρθένου και είναι απολύτως παράλληλα προς τα υπόλοιπα διακοσμητικά στοιχεία του ναού.

 

Η εσωτερική πλευρά της ασπίδας ήταν διακοσμημένη με τη Γιγαντομαχία - όπως και οι ανατολικές μετόπες του ναού - αλλά η αναπαράσταση του θέματος σχεδόν δεν υπάρχει.

 

Το βάθρο με τη γέννηση της Πανδώρας ή την ἀποθέωσιν²⁴, αν και πολύ σημαντικό, έχει συζητηθεί λιγότερο σε σχέση με τα υπόλοιπα διακοσμητικά στοιχεία²⁵. Το παγκόσμιο μοτίβο για τη δημιουργία όλων των όντων²⁶ από τη γη αντικατοπτρίζει τη μητριαρχία σε προϊστορικές κοινωνίες και την εξάρτηση από τη Μητέρα Γη ως Κουροτρόφον Επιπλέον, τον 6ο αιώνα π.Χ. ο φιλόσοφος Ξενοφάνης δηλώνει ότι όλοι καταγόμαστε από τη γη και το νερό: πάντες γάρ γαίης τε καί ὕδατος έκγενόμεσθα (απόσπ. 29DK)²⁷.

 

Με βάση τις τοπικές αντιλήψεις, η δημιουργία της Πανδώρας από τον Ήφαιστο και τα δώρα που της έδωσε η Αθηνά σύμφωνα με τον Ησίοδο (Θεογονία 570-610) υπενθυμίζουν στους επισκέπτες - που μπορούν να δουν αμέσως τη σκηνή στο ύψος των ματιών τους καθώς μπαίνουν στο ναό - το μύθο του Ερεχθέα. Οι δύο θεοί παίζουν τον κύριο ρόλο και στους δύο μύθους υπογραμμίζοντας τη σημασία της κεραμικής τέχνης για τους Αθηναίους.

 

Η ίδια η Πανδώρα απηχεί τις αντιφεμινιστικές αντιλήψεις των αρχαίων κοινωνιών. Αλλά πώς είναι δυνατόν αυτές οι αντιλήψεις να «στηρίζουν» το μεγαλείο των γυναικών όπως αυτό εκφράζεται από την Αθηνά; Μια λογική απάντηση θα μπορούσε να είναι ότι πρέπει να έχουν υπάρξει περισσότερες από μία «Πανδώρες», δηλαδή μία μη-ησιόδεια παράδοση²⁸. Σε ερυθρόμορφα αγγεία η Πανδώρα απεικονίζεται να βγαίνει από τη γη, δηλαδή γεννιέται από τη γη όπως ο Εριχθόνιος, το σύμβολο της αθηναϊκής αὐτοχθονίας.

 

Μία πολύ προκλητική άποψη για τη σημασία που ήθελε να δώσει ο Φειδίας στην απεικόνιση της Πανδώρας προβάλλεται από τον J. Hurwit: «Η παρουσία της Πανδώρας στη βάση της Αθηνάς Παρθένου αντιπροσωπεύει την ύπαρξη του κακού και την πιθανότητα της καταστροφής ακόμη και σε έναν πατριωτικό, πάντα νικητήριο και πατριαρχικό παράδεισο όπως αυτόν που η Ακρόπολις προβάλλει». Λίγα χρόνια αργότερα ήρθε η καταστροφή του Πελοποννησιακού Πολέμου.

 

Το κύριο ενδιαφέρον στην εικονογράφηση της Παρθένου πρέπει να εστιαστεί στην ασπίδα, το φίδι, τα σανδάλια και το βάθρο για τους εξής λόγους:

 

Η ασπίδα και τα σανδάλια υποδηλώνουν «την τιμωρία της ύβρεως, το θρίαμβο του πολιτισμού πάνω στο βαρβαρισμό της Δύσης πάνω στην Ανατολή»²⁹.

 

Επιπλέον, οι παραστάσεις και στα δύο παραπάνω διακοσμητικά στοιχεία του αγάλματος συνιστούν το κύριο θέμα των μετοπών στη δυτική, την ανατολική και τη νότια πλευρά του ναού.

 

Ο μύθος της Πανδώρας είναι σημαντικός για τη δημιουργία των γυναικών, δηλαδή το φύλο που η Αθηνά εκπροσωπεί στο Πάνθεον, οι οποίες, παρά ταύτα, ήταν αγνοημένες στην αθηναϊκή πολιτική ζωή. Σύμφωνα με αυτόν, η Πανδώρα ήταν η πρώτη γυναίκα που διδάχθηκε από την Αθηνά την τέχνη της ύφανσης, δίνοντας με αυτόν τον τρόπο στο συμβολισμό της θεάς μία άλλη διάσταση, εκείνη της Αθηνάς Εργάνης.

 

Επίσης ο μύθος της Πανδώρας είναι πολυσήμαντος στη σύλληψη και στο περιεχόμενο. Αυτό σημαίνει ότι παρέχει αρκετό υλικό σε πιο προωθημένες και προκλητικές απόψεις, που διατυπώθηκαν σχετικά με την αλληγορία του μύθου, όπως για παράδειγμα ο αμφιλεγόμενος ρόλος της τέχνης (χειροτεχνίας) στην κοινωνία³⁰.

 

Εξάλλου, ο μύθος της Πανδώρας έχει αναλογίες με εκείνον στο βάθρο του Ολυμπίου Διός με τη γέννηση της Αφροδίτης και αποδεικνύει την ομοιογένεια των διακοσμητικών στόχων του Φειδία.

 

Η παρουσία του Εριχθόνιου. που συμβολίζεται από το φίδι. είχε μεγάλη σημασία για την εξουσία και τη σταθερότητα της Αθήνας στα μάτια των συμμάχων και του υπόλοιπου ελληνικού κόσμου, σημασία που εκφράζεται με τον ναό του Ερεχθείου.

  

Ο Ζευς της Ολυμπίας

 

Ο Παυσανίας είναι εμφανώς πιο εντυπωσιασμένος από τον Δία της Ολυμπίας παρά από την Αθηνά Παρθένο. Στη λεπτομερή περιγραφή του αναφέρει όλα τα διακοσμητικά στοιχεία, τουλάχιστον όλα εκείνα που τυχαίνει να γνωρίζουμε από άλλες πηγές.

 

Ακριβώς όπως η Αθηνά, ο Ζευς απεικονίζεται σε στιγμή ηρεμίας, καθιστός, ενώ μία Νίκη που βρίσκεται πάνω στην παλάμη του ετοιμάζεται να τον στεφανώσει. Η Νίκη είναι τρεις φορές μεγαλύτερη από εκείνη της Αθηνάς. Όπως και η Παρθένος, ο Ζευς κρατά στο αριστερό του χέρι ένα δόρυ με έναν αετό στην κορυφή, το σύμβολο της εξουσίας του.

 

Εδώ το πλέον διακοσμημένο μέρος είναι ο θρόνος. Στοιχείο που προβάλλεται ιδιαίτερα είναι η παρουσία της «νίκης»: η θεά Νίκη, αθλητικές νίκες σης ζωγραφικές απεικονίσεις, ο θεός που φέρει το στεφάνι της ελιάς σαν νικητής Ολυμπιακών Αγώνων, οι μυθολογικές και ιστορικές νίκες της Αμαζονομαχίας. της Σαλαμίνας και η μορφή της Ελλάδας.

 

Η παρουσία του Θησέα βρίσκεται σε ισορροπία με εκείνη του Ηρακλή, ενώ τα μυθικά πλάσματα συνυπάρχουν με τους θεούς, οι Σφίγγες και τα παιδιά των Θηβαίων, ο Απόλλωνας, η Άρτεμις και οι Νιοβίδες, ο Αίας και η Κασσάνδρα, ο Προμηθέας στο βράχο.

 

Στην ανατολική πλευρά του βάθρου, που ήταν από πωρόλιθο με επένδυση μαύρης ελευσίνιας πέτρας σε όλες τις πλευρές, υπήρχαν χρυσά ανάγλυφα των θέων που παρακολουθούσαν τη γέννηση της Αφροδίτης.

 

Ο Παυσανίας αναφέρεται επίσης στην επιγραφή κάτω από τα πόδια του Δία: Φειδίας Χαρμίδου υἱός Ἀθήναις μ’  ἐποίησε.

 

Επίσης, μέσα στο ναό υπήρχε βωμός για πς ανάγκες της λατρείας (Παυσανίας, Ηλιακά 14.4). Ο Πλίνιος {Hist.Nat. 36.18) απλώς αναφέρει την ομορφιά του Ολυμπίου Διός.

 

Ο Ζευς ήταν πολύ πιο εντυπωσιακό - χρυσελεφά­ντινο - γλυπτό από όλα όσα έπλασε ο Φειδίας ή άλλος γλύπτης. Έγινε από έναν από τους πλέον εξέχοντες γλύπτες του 5ου αιώνα π.Χ.³¹. ενώ οι ζωγραφικές απεικονίσεις (μεταξύ των ποδιών του θρόνου ή στο χώρο που υπήρχε μπροστά στο θρόνο³²) έγιναν από τον αδερφό ή ανιψιό του Πάναινο. Έτσι έχουμε δύο επιτυχημένους καλλιτέχνες που είχαν ήδη εργαστεί στην Αθήνα³³ και πιθανώς για το λόγο αυτό είχαν προσκληθεί να εκτελέσουν ένα καλλιτεχνικό έργο σε ένα μάλλον «διεθνές» πεδίο, όπως ήταν η Ολυμπία.

 

Παλαιότερα, υπήρχε μόνο ο ναός της Ήρας αλλά «η περσική ήττα και η τρομερή έκρηξη της ελληνικής αυτοπεποίθησης και η αίσθηση της εθνικής ενότητας που αυτή η ήττα προκάλεσε»³⁴ οδήγησαν στην απόφαση για την κατασκευή ενός ναού αφιερωμένου στον ποτέρα των θεών και των ανθρώπων. Το «πρόγραμμα Ζευς» (εάν υπήρξε ένα πρόγραμμα παρόμοιο με εκείνο της Ακρόπολης) βρίσκει την πραγμάτωση του στη θεματική σχέση μεταξύ αρχιτεκτονικών γλυπτών και ζωγραφικών συνθέσεων.

 

Μπορούμε να εντοπίσουμε αναλογίες μεταξύ κάποιων θεμάτων των ζωγραφικών εικόνων του θρόνου και των μετοπών ή των αετωμάτων, αν και οι σκηνές δεν έχουν απόλυτη σχέση. Ο Ηρακλής και το λιοντάρι της Νεμέας υπάρχουν επίσης σε μία δυτική μετόπη, ο Ηρακλής, ο Άτλας και οι Εσπερίδες σε μία ανατολική μετόπη, ο Θησέας και ο Πειρίθους στο δυτικό αέτωμα και τέλος η Ιπποδάμεια και η Στερόπη στο ανατολικό αέτωμα.

 

Θεματικά, οι ζωγραφικές συνθέσεις χωρίζονται σε τρεις ομάδες³⁵ και η καθεμία περιλαμβάνει πέρα από έναν τοπικό -ή δωρικό- ήρωα (κυρίως τον Ηρακλή), τουλάχιστον μία μη τοπική (ιωνική) μορφή (Θησέας). Επιπλέον, υπάρχουν προσωποποιήσεις όπως η Σαλαμίνα και, κυρίως, η Ελλάς, καθώς επίσης συνειρμοί όπως η Αμαζονομαχία, που υπογραμμίζουν τη σημασία της κοινής μοίρας και των κοινών εχθρών, παρά τη διαφορετική καταγωγή. Με αυτή την έννοια, ο Ζευς στην Ολυμπία γίνεται πανελλήνιος, ή μάλλον παγκόσμιος³⁶. Εξάλλου, η Ολυμπία είναι ο χώρος στον οποίο όλοι οι Έλληνες συγκεντρώνονται για να αγωνιστούν για τη νίκη, την κύρια ιδέα του «προγράμματος Ζευς». «Ο Ζευς επιβλέπει τη θεϊκή τάξη και τιμωρεί την ύβριν ... είναι ο διανομέας της δικαιοσύνης, ο φύλακας της τάξης και ο κυβερνήτης του σύμπαντος»³⁷. Μέσα στις εικόνες υπάρχουν θέματα όπως εκείνο των Νιο-βιδών: πολύ διδακτικό για εκείνους που λησμονούν την ανθρώπινη ταυτότητα και τολμούν να συγκρίνουν τους εαυτούς τους με τους θεούς, όπως, ας πούμε, οι Πέρσες. Αν η Αθηνά Παρθένος είναι η προστάτιδα της Αθήνας, ο Ζευς είναι ο προστάτης όλων των Ελλήνων. Επιπλέον, όπως διαπιστώνει ο Lapatin, «το κολοσσιαίο μέγεθος του αγάλματος χρησίμευε επίσης για να μεταδώσει την υπέρμετρη δύναμη του θεού, πνευματική και φυσική»³⁸.

 

Πολλοί αρχαίοι συγγραφείς (μεταξύ αυτών ο Στράβων, ο Δίων ο Χρυσόστομος και ο Ευστάθιος) αναφέρονται σε ένα μέρος του μύθου του Φειδία: ο Όμηρος του πρόσφερε το μοντέλο για τον Δία στους στίχους Α 528-530 της Ιλιάδας: Ἦ καί κυανέῃσιν ἐπ' ὀφρύσι νεῦσε Κρονίων·ἀμβρόοιαι δ' ἄρα χαῖται ἐπερρώσαντο ἄνακτός κρατός ἀπ' ἀθανάτοιο· μέγαν δ' ἐλέλιξεν Ὄλυμπον³⁹. Αν και η μορφή του Δία στους παραπάνω στίχους φαίνεται - ή μάλλον «ακούγεται - φοβερή, αυστηρή και απειλητική, ο θεός που ο Φειδίας θέλησε να δημιουργήσει πρέπει να ήταν αυτό που εκφράζει η λέξη ολύμπιος στα νέα ελληνικά: γεμάτος ηρεμία, αυτοπεποίθηση και κατανόηση. Εξάλλου, πέρα από την πολιτική του σημασία, ο Ζευς -όπως επίσης και η Αθηνά- είναι αφιερωματικό άγαλμα, το οποίο «υπηρετεί κάποια θρησκευτική λειτουργία»⁴⁰ και ως τέτοιο θα έπρεπε να συνδέεται όχι μόνο με το χώρο στον οποίο βρισκόταν και τη λειτουργία του χώρου, αλλά και με τις λατρευτικές ανάγκες των επισκεπτών.

 

Δυστυχώς, παρά την αναμφισβήτητη επίδραση που άσκησε στην απόδοση αυτοκρατόρων, κατά τη ρωμαϊκή εποχή, και άλλων θεών -ακόμη και του ίδιου του Χριστού ως Παντοκράτορα-υπάρχουν πολύ λίγα αρχαιολογικά στοιχεία για την εμφάνιση του Δία.

 

Ίσως θα πρέπει να συγκροτήσουμε όσα είπε ο Δίων ο Χρυσόστομος (1ος αιώνας μ.Χ.) για τον Δία: -Ό θεός της ειρήνης, υπέροχα γλυκός, ο δωρητής της ύπαρξης, της ζωής και όλων των αγαθών, κοινός ποτέρας όλων των ανθρώπων».

 

Τέλος, θα μεταφέρω εδώ τις σκέψεις του Andrew Stewart: «Εάν ο ναός του Δία στην Ολυμπία επεξηγεί το ένα άκρο της κλασικής ελληνικής εμπειρίας, τότε ο Παρθενώνας επιβεβαιώνει το άλλο»⁴'. Και συνεχίζει: «ακόμη κι αν η αρχαία κοινή γνώμη πρόσφερε στο Δία ... μια θέση ανάμεσα στα Επτά Θαύματα του κόσμου, η τελική νίκη είναι της Αθήνας. Γιατί ο ναός του Λίσβωνα κατέρρευσε και... ο Ζευς χάθηκε ολοκληρωτικά. Ο Παρθενώνας, όμως, ακόμη στέκεται»⁴².

---------------

Σημειώσεις

 

1. Αριστοφάνης, Ειρήνη στ. 605-606 (... Φειδίας πράξας κακῶς /εἶτα Περικλέης φοβηθείς μή μετάσχοι τῆς τύχης).

2. Πλούταρχος. Περικλής, 31.

3. Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Historia Naturalis 36.18.

4. Πλούταρχος, Περικλής 13.

5. Στο ίδιο.31.

6 Θουκυδίδης 2.13.5.

7 Andrew Stewart. Greeit Sculpture. An Exploration. Yale Press University. 1990. σ. 157.

Β. Σύμφωνα με το Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας των Liddell -Scott, το τάλαντο ισούται με 26.200 γρ. Αυτό σημαίνει ότι 40 τάλαντα ισούνται με 1.048 χλγρ.

9. Πλούταρχος, Περικλής 13.

10. Kenneth Lapatin. Chryselephantine Statuary in the Ancient World, Oxford 2001, σ. 67.

11. Στο ίδιο, σ. 66.

12. Ηρόδοτος 3.116 και 4.13.

13. Παυσανίας. Ελλάδος Περιήγησις, Βοιωτικό 26.2.

14. Η Blaise Nagy (-Athenian officials on the Parthenon frteze», AJA 96/1 (1992), q. 55) ισχυρίζεται on η Αθηνά Παρθένος «δεν εθεωρείτο λατρευτικό άγαλμα από τους Αθηναίους του 5ου αι. π.Χ.. αλλά μέσον οικονομικής ασφάλειας».

15. Σε αυτά το σημείο θα ήταν δυνατόν να λεχθεί ότι το άγαλμα είχε κυρίως οικονομική σημασία για την Αθήνα: σύμφωνα με τον Θουκυδίδη (2.13.5), ο χρυσός μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη σωτηρία της πόλεως με την προϋπόθεση ότι θα αντικαθίστατο.

16. Στη σύγχρονη Ελλάδα, κυρίως σε αγροτικές περιοχές, οι άνθρωποι πιστεύουν σπ υπάρχουν φίδια που έχουν προστατευτικές ιδιότητες για το σπίτι (σπιτόφιδα) και δεν επιτρέπεται να τα σκοτώνουν

17. Ο Παυσανίας δεν αναφέρει ποιο χέρι κρατούσε τη Νίκη αλλά μπορούμε να το υποθέσουμε κατ αναλογία προς το άγαλμα του Δία στην Ολυμπία παρακολουθώντας την περιγραφή του.

18. Στο ίδιο, σ. 67.

19 Στο ίδιο, σ.78.

20 Στο ίδιο, σ. 67.

21.Evelyn Β. Harrison, «The composition of the amazonomachy on the shield of Athena Parthenos». Hesperia 35 2 (1966), σ.125-129.

22. Στο ίδιο, σ. 113.

23. Στο ίδιο, σ. 132.

24. Lapatin. όπ.. σ. 67 και Joan Β. Connelly. «Parthenon and Parthenoi: A mythological interpretation of the Parthenon freize», AJA 100/1 (1996), σ. 72-76.

25. Jeffrey M. Hurwil. «Beautiful evil: Pandora and the Athena Parthenos». AJA 99/2 (1995). σ. 171.

26. Πλάτων, Πρωταγόρας 320c-322a.

27. Ελληνική Μυθολογία, τόμ. 2: Or θεοί. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1986. α. 58.

28. Hurwil. ό.π.. σ. 177

29. Lapatin. ό.π. σ. 67.

30. Στο ίδιο. σ. 67. 0 συγγραφέας ισχυρίζεται επίσης ότι η ερμηνεία της γέννησης της Πανδώρας είναι προβληματική, καθώς θα μπορούσε να αναγνωσθεί πολιτικά και να αντικατοπτρίζει επιρροές από τον Αναξαγόρα (Ήλιος και Σελήνη, που επίσης βλέπουμε στο ανατολικό αέτωμα και τις βόρειες μετόπες, «ως σύμβολα της αθηναϊκής ημερολογιακής μεταρρύθμισης που επιβλήθηκε και στους συμμάχους/υπηκόους της»).

31. Brian Ε. McConnell,-The paintings of Panainos at Olympia: What did Pausanias see?-. Harvard Studies in Classical Pfwfo-togy680984).o. 160.

32. E.A. Gardner. -The painting by Panaenus on the throne of the Olympian Zeus-. JHS 14 (1894). o. 236.

33. Και ο Παυσανίας και ο Πλίνιος αναφέρουν τον Πάναινο ως ζωγράφο της Μάχης του Μαραθώνα στην Ποικίλη Στοά (Παυσανίας, Ηλιακό 11.6 Πλίνιος 35.57).

34. Stewart. ό.π,,α. 142.

35. Η Η G. Evelyn-White («The throne of Zeus at Olympia­» 28 (1908), σ. 54) κάνει την εξής ομαδοποίηση: 1. Άτλας και Ηρακλής/Θησέας και Πειρίθους/Ελλάς και Σαλαμίς, 2. Ηρακλής και το λιοντάρι/Αίας και Κασσάνδρα/Ιπποδάμεια και Στερόπη. 3. Προμηθέας και Ηρακλής/Πενθεσίλεια και Αχιλλέας/Εσπερίδες.

36. Lapatin. ό.π.,σ. 84.

37. Στο ίδιο

38 Στο ίδιο. σ. 81.

39. Στο ίδιο. σ. 84.

40. Στο ίδιο.

41. Stewart, ό.π.,σ. 150.

42. Στο ίδιο, 159-160.